൧൦. ലിത്തവഗ്ഗോ

[൯൧] ൧. ലിത്തജാതകവണ്ണനാ

ലിത്തം പരമേന തേജസാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര കാലേ ഭിക്ഖൂ ചീവരാദീനി ലഭിത്വാ യേഭുയ്യേന അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി. തേ ചത്താരോ പച്ചയേ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജമാനാ യേഭുയ്യേന നിരയതിരച്ഛാനയോനിതോ ന മുച്ചന്തി. സത്ഥാ തം കാരണം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂനം അനേകപരിയായേന ധമ്മിം കഥം കഥേത്വാ അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ചത്താരോ പച്ചയേ ലഭിത്വാ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ ചത്താരോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യാഥാ’’തി പച്ചവേക്ഖനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതി സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന തന്തിം ഠപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പച്ചയേ ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭോഗോ നാമ ഹലാഹലവിസപരിഭോഗസദിസോ. പോരാണകാ ഹി അപച്ചവേക്ഖിത്വാ ദോസം അജാനിത്വാ വിസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ വിപാകന്തേ മഹാദുക്ഖം അനുഭവിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ അക്ഖധുത്തോ അഹോസി. അഥാപരോ കൂടക്ഖധുത്തോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കീളന്തോ അത്തനോ ജയേ വത്തമാനേ കേളിമണ്ഡലം ന ഭിന്ദതി, പരാജയകാലേ പന അക്ഖം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ‘‘അക്ഖോ നട്ഠോ’’തി കേളിമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ പക്കമതി. ബോധിസത്തോ തസ്സ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമേത്ഥ പതിരൂപകാരണ’’ന്തി അക്ഖേ ആദായ അത്തനോ ഘരേ ഹലാഹലവിസേന രഞ്ജിത്വാ പുനപ്പുനം സുക്ഖാപേത്വാ തേ ആദായ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, അക്ഖേഹി കീളാമാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, സമ്മാ’’തി കേളിമണ്ഡലം സജ്ജേത്വാ തേന സദ്ധിം കീളന്തോ അത്തനോ പരാജയകാലേ ഏകം അക്ഖം മുഖേ പക്ഖിപി. അഥ നം ബോധിസത്തോ തഥാ കരോന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഗിലാഹി താവ, പച്ഛാ ഇദം നാമേതന്തി ജാനിസ്സസീ’’തി ചോദേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൧. ‘‘ലിത്തം പരമേന തേജസാ, ഗിലമക്ഖം പുരിസോ ന ബുജ്ഝതി;

ഗില രേ ഗില പാപധുത്തക, പച്ഛാ തേ കടുകം ഭവിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ലിത്തന്തി മക്ഖിതം രഞ്ജിതം. പരമേന തേജസാതി ഉത്തമതേജസമ്പന്നേന ഹലാഹലവിസേന. ഗിലന്തി ഗിലന്തോ. അക്ഖന്തി ഗുളകം. ന ബുജ്ഝതീതി ‘‘അയം മേ ഗിലതോ ഇദം നാമ കരിസ്സതീ’’തി ന ജാനാതി. ഗില രേതി ഗിലാഹി അരേ. ഗിലാതി പുനപി ചോദേന്തോ വദതി. പച്ഛാ തേ കടുകം ഭവിസ്സതീതി ഇമസ്മിം തേ അക്ഖേ ഗിലിതേ പച്ഛാ ഏതം വിസം തിഖിണം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

സോ ബോധിസത്തസ്സ കഥേന്തസ്സേവ വിസവേഗേന മുച്ഛിതോ അക്ഖീനി പരിവത്തേത്വാ ഖന്ധം നാമേത്വാ പതി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഇദാനിസ്സ ജീവിതദാനം ദാതും വട്ടതീ’’തി ഓസധപരിഭാവിതം വമനയോഗം ദത്വാ വമേത്വാ സപ്പിഫാണിതമധുസക്കരാദയോ ഖാദാപേത്വാ അരോഗം കത്വാ ‘‘പുന ഏവരൂപം മാ അകാസീ’’തി ഓവദിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ നാമ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ കതവിസപരിഭോഗസദിസോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പണ്ഡിതധുത്തോ അഹമേവ അഹോസിം, കൂടധുത്തോ പനേത്ഥ ന കഥീയതി, യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം സബ്ബത്ഥ. യോ പന ഇമസ്മിം കാലേ ന പഞ്ഞായതി, സോ ന കഥീയതേവാ’’തി.

ലിത്തജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൯൨] ൨. മഹാസാരജാതകവണ്ണനാ

ഉക്കട്ഠേ സൂരമിച്ഛന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ കോസലരഞ്ഞോ ഇത്ഥിയോ ചിന്തയിംസു ‘‘ബുദ്ധുപ്പാദോ നാമ ദുല്ലഭോ, തഥാ മനുസ്സപടിലാഭോ, പരിപുണ്ണായതനതാ ച. മയഞ്ച ഇമം ദുല്ലഭം ഖണസമവായം ലഭിത്വാപി അത്തനോ രുചിയാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം വാ സോതും ബുദ്ധപൂജം വാ കാതും ദാനം വാ ദാതും ന ലഭാമ, മഞ്ജൂസായ പക്ഖിത്താ വിയ വസാമ, രഞ്ഞോ കഥേത്വാ അമ്ഹാകം ധമ്മം ദേസേതും അനുച്ഛവികം ഏകം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോസ്സാമ, തതോ യം സക്ഖിസ്സാമ, തം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ, ദാനാദീനി ച പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമ. ഏവം നോ അയം ഖണപടിലാഭോ സഫലോ ഭവിസ്സതീ’’തി. താ സബ്ബാപി രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനാ ചിന്തിതകാരണം കഥയിംസു. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനകീളം കീളിതുകാമോ ഉയ്യാനപാലം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഉയ്യാനം സോധേഹീ’’തി ആഹ. ഉയ്യാനപാലോ ഉയ്യാനം സോധേന്തോ സത്ഥാരം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സുദ്ധം, ദേവ, ഉയ്യാനം, അപിചേത്ഥ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഭഗവാ നിസിന്നോ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധു, സമ്മ, സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മമ്പി സോസ്സാമാ’’തി അലങ്കതരഥം അഭിരുഹിത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ ഛത്തപാണി നാമേകോ അനാഗാമീ ഉപാസകോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. രാജാ തം ദിസ്വാ ആസങ്കമാനോ മുഹുത്തം ഠത്വാ പുന ‘‘സചായം പാപകോ ഭവേയ്യ, ന സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം സുണേയ്യ, അപാപകേന ഇമിനാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഉപാസകോ ബുദ്ധഗാരവേന രഞ്ഞോ പച്ചുട്ഠാനം വാ വന്ദനം വാ ന അകാസി, തേനസ്സ രാജാ അനത്തമനോ അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സ അനത്തമനഭാവം ഞത്വാ ഉപാസകസ്സ ഗുണം കഥേസി ‘‘അയം, മഹാരാജ, ഉപാസകോ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ കാമേസു വീതരാഗോ’’തി രാജാ ‘‘ന ഇമിനാ ഓരകേന ഭവിതബ്ബം, യസ്സ സത്ഥാ ഗുണം വണ്ണേതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഉപാസക, വദേയ്യാസി യേന തേ അത്ഥോ’’തി ആഹ. ഉപാസകോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. രാജാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥാരം പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

സോ ഏകദിവസം ഉപരിപാസാദേ മഹാവാതപാനം വിവരിത്വാ ഠിതോ തം ഉപാസകം ഭുത്തപാതരാസം ഛത്തമാദായ ജേതവനം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘ത്വം കിര, ഉപാസക, ബഹുസ്സുതോ, അമ്ഹാകഞ്ച ഇത്ഥിയോ ധമ്മം സോതുകാമാ ചേവ ഉഗ്ഗഹേതുകാമാ ച, സാധു വതസ്സ സചേ താസം ധമ്മം വാചേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ദേവ, ഗിഹീനം നാമ രാജന്തേപുരേ ധമ്മം ദേസേതും വാ വാചേതും വാ നപ്പതിരൂപം, അയ്യാനം ഏവ പതിരൂപ’’ന്തി. രാജാ ‘‘സച്ചം ഏസ വദതീ’’തി ഉയ്യോജേത്വാ ഇത്ഥിയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം തുമ്ഹാകം ധമ്മദേസനത്ഥായ ച ധമ്മവാചനത്ഥായ ച സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും യാചാമി, അസീതിയാ മഹാസാവകേസു കതരം യാചാമീ’’തി ആഹ. താ സബ്ബാപി മന്തേത്വാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആനന്ദത്ഥേരമേവ ആരോചേസും. രാജാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഏവമാഹ ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഗേഹേ ഇത്ഥിയോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോതുഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹിതുഞ്ച ഇച്ഛന്തി, സാധു വത സചേ ഥേരോ അമ്ഹാകം ഗേഹേ ധമ്മം ദേസേയ്യ ചേവ വാചേയ്യ ചാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഥേരം ആണാപേസി. തതോ പട്ഠായ രഞ്ഞോ ഇത്ഥിയോ ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തി ചേവ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി ച.

അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ ചൂളാമണി നട്ഠോ. രാജാ തസ്സ നട്ഠഭാവം സുത്വാ അമച്ചേ ആണാപേസി ‘‘സബ്ബേ അന്തോവളഞ്ജനകേ മനുസ്സേ ഗഹേത്വാ ചൂളാമണിം ആഹരാപേഥാ’’തി. അമച്ചാ മാതുഗാമേ ആദിം കത്വാ ചൂളാമണിം പരിപുച്ഛന്താ അദിസ്വാ മഹാജനം കിലമേന്തി. തം ദിവസം ആനന്ദത്ഥേരോ രാജനിവേസനം പവിട്ഠോ. യഥാ താ ഇത്ഥിയോ പുബ്ബേ ഥേരം ദിസ്വാവ ഹട്ഠതുട്ഠാ ധമ്മം സുണന്തി ചേവ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി ച, തഥാ അകത്വാ സബ്ബാ ദോമനസ്സപ്പത്താവ അഹേസും. തതോ ഥേരേന ‘‘കസ്മാ തുമ്ഹേ അജ്ജ ഏവരൂപാ ജാതാ’’തി പുച്ഛിതാ ഏവമാഹംസു ‘‘ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ചൂളാമണിം പരിയേസാമാതി അമച്ചാ മാതുഗാമേ ഉപാദായ അന്തോവളഞ്ജനകേ കിലമേന്തി, ന ജാനാമ കസ്സ ‘കിം ഭവിസ്സതീ’തി, തേനമ്ഹ ദോമനസ്സപ്പത്താ’’തി. ഥേരോ ‘‘മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി താ സമസ്സാസേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘മണി കിര തേ, മഹാരാജ, നട്ഠോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അസക്ഖി പന തം ആഹരാപേതു’’ന്തി. ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബം അന്തോജനം ഗഹേത്വാ കിലമേന്തോപി ന സക്കോമി ആഹരാപേതു’’ന്തി. ‘‘മഹാരാജ, മഹാജനം അകിലമേത്വാവ ആഹരണൂപായോ അത്ഥീ’’തി. ‘‘കതരോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘പിണ്ഡദാനം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കതരം പിണ്ഡദാനം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, യത്തകേസു ആസങ്കാ അത്ഥി, തേ ഗഹേത്വാ ഏകേകസ്സ ഏകേകം പലാലപിണ്ഡം വാ മത്തികാപിണ്ഡം വാ ദത്വാ ‘ഇമം പച്ചൂസകാലേ ആഹരിത്വാ അസുകട്ഠാനേ നാമ പാതേഥാ’തി വത്തബ്ബം. യേന ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, സോ തസ്മിം പക്ഖിപിത്വാ ആഹരിസ്സതി. സചേ പഠമദിവസേയേവ പാതേന്തി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ പാതേന്തി, ദുതിയദിവസേപി തതിയദിവസേപി തഥേവ കാതബ്ബം. ഏവം മഹാജനോ ച ന കിലമിസ്സതി, മണിഞ്ച ലഭിസ്സസീ’’തി ഏവം വത്വാ ഥേരോ അഗമാസി.

രാജാ വുത്തനയേനേവ തയോ ദിവസേ ദാപേസി, നേവ മണിം ആഹരിംസു. ഥേരോ തതിയദിവസേ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, മഹാരാജ, പാതിതോ മണീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന പാതേന്തി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, മഹാതലസ്മിംയേവ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ മഹാചാടിം ഠപാപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ സാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ ‘സബ്ബേ അന്തോവളഞ്ജനകമനുസ്സാ ച ഇത്ഥിയോ ച ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ ഏകേകോവ അന്തോസാണിം പവിസിത്വാ ഹത്ഥം ധോവിത്വാ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വദേഹീ’’തി ഥേരോ ഇമം ഉപായം ആചിക്ഖിത്വാ പക്കാമി. രാജാ തഥാ കാരേസി. മണിചോരോ ചിന്തേസി ‘‘ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ഇമം അധികരണം ആദായ മണിം അദസ്സേത്വാ ഓസക്കിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം, പാതേതും ദാനി വട്ടതീ’’തി മണിം പടിച്ഛന്നം കത്വാ ആദായ അന്തോസാണിം പവിസിത്വാ ചാടിയം പാതേത്വാ നിക്ഖമി. സബ്ബേസം നിക്ഖന്തകാലേ ഉദകം ഛഡ്ഡേത്വാ മണിം അദ്ദസംസു. രാജാ ‘‘ഥേരം നിസ്സായ മഹാജനം അകിലമേത്വാവ മേ മണി ലദ്ധോ’’തി തുസ്സി, അന്തോവളഞ്ജനകമനുസ്സാപി ‘‘ഥേരം നിസ്സായ മഹാദുക്ഖതോ മുത്തമ്ഹാ’’തി തുസ്സിംസു. ‘‘ഥേരസ്സാനുഭാവേന രഞ്ഞോ ചൂളാമണി ലദ്ധോ’’തി ഥേരസ്സാനുഭാവോ സകലനഗരേ ചേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച പാകടോ ജാതോ.

ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ഗുണം വണ്ണയിംസു ‘‘ആവുസോ, ആനന്ദത്ഥേരോ അത്തനോ ബഹുസ്സുതതായ പണ്ഡിച്ചേന ഉപായകുസലതായ മഹാജനം അകിലമേത്വാ ഉപായേനേവ രഞ്ഞോ മണിം ദസ്സേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി ആനന്ദേനേവ പരഹത്ഥഗതം ഭണ്ഡം ദസ്സിതം, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ മഹാജനം അകിലമേത്വാ ഉപായേനേവ തിരച്ഛാനഹത്ഥഗതം ഭണ്ഡം ദസ്സയിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്തോ തസ്സേവ അമച്ചോ അഹോസി. അഥേകദിവസം രാജാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വനന്തരാനി വിചരിത്വാ ഉദകകീളം കീളിതുകാമോ മങ്ഗലപോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ ഇത്ഥാഗാരമ്പി പക്കോസി. ഇത്ഥിയോ അത്തനോ അത്തനോ സീസൂപഗഗീവൂപഗാദീനി ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേസു പക്ഖിപിത്വാ സമുഗ്ഗപിട്ഠേസു ഠപേത്വാ ദാസിയോ പടിച്ഛാപേത്വാ പോക്ഖരണിം ഓതരിംസു. അഥേകാ ഉയ്യാനമക്കടീ സാഖന്തരേ നിസിന്നാ ദേവിം പിളന്ധനാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ സമുഗ്ഗപിട്ഠേ ഠപയമാനം ദിസ്വാ തസ്സാ മുത്താഹാരം പിളന്ധിതുകാമാ ഹുത്വാ ദാസിയാ പമാദം ഓലോകയമാനാ നിസീദി, ദാസീപി തം രക്ഖമാനാ തഹം തഹം ഓലോകേത്വാ നിസിന്നായേവ നിദ്ദായിതും ആരഭി. മക്കടീ തസ്സാ പമാദഭാവം ഞത്വാ വാതവേഗേന ഓതരിത്വാ മഹാമുത്താഹാരം ഗീവായ പടിമുഞ്ചിത്വാ വാതവേഗേന ഉപ്പതിത്വാ സാഖന്തരേ നിസീദിത്വാ അഞ്ഞാസം മക്കടീനം ദസ്സനഭയേന ഏകസ്മിം രുക്ഖസുസിരട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഉപസന്തൂപസന്താ വിയ തം രക്ഖമാനാ നിസീദി.

സാപി ഖോ ദാസീ പടിബുജ്ഝിത്വാ മുത്താഹാരം അപസ്സന്തീ കമ്പമാനാ അഞ്ഞം ഉപായം അദിസ്വാ ‘‘പുരിസോ ദേവിയാ മുത്താഹാരം ഗഹേത്വാ പലാതോ’’തി മഹാവിരവം വിരവി. ആരക്ഖമനുസ്സാ തതോ തതോ സന്നിപതിത്വാ തസ്സാ വചനം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘ചോരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. പുരിസാ ഉയ്യാനാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ചോരം ഗണ്ഹഥ, ചോരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തി. അഥേകോ ജാനപദോ ബലികാരകപുരിസോ തം സദ്ദം സുത്വാ കമ്പമാനോ പലായി. തം ദിസ്വാ രാജപുരിസാ ‘‘അയം ചോരോ ഭവിസ്സതീ’’തി അനുബന്ധിത്വാ തം ഗഹേത്വാ പോഥേത്വാ ‘‘അരേ, ദുട്ഠചോര, ഏവം മഹാസാരം നാമ പിളന്ധനം അവഹരിസ്സസീ’’തി പരിഭാസിംസു. സോ ചിന്തേസി ‘‘സചാഹം ‘ന ഗണ്ഹാമീ’തി വക്ഖാമി, അജ്ജ മേ ജീവിതം നത്ഥി, പോഥേന്തായേവ മം മാരേസ്സന്തി, സമ്പടിച്ഛാമി ന’’ന്തി. സോ ‘‘ആമ, സാമി, ഗഹിതം മേ’’തി ആഹ. അഥ നം ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനയിംസു. രാജാപി നം പുച്ഛി ‘‘ഗഹിതം തേ മഹാസാരപിളന്ധന’’ന്തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ഇദാനി തം കഹ’’ന്തി. ‘‘ദേവ, മയാ മഹാസാരം നാമ മഞ്ചപീഠമ്പി ന ദിട്ഠപുബ്ബം, സേട്ഠി പന മം മഹാസാരപിളന്ധനം ഗണ്ഹാപേസി, സോഹം തം ഗഹേത്വാവ തസ്സ അദാസിം, സോ നം ജാനാതീ’’തി.

രാജാ സേട്ഠിം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഗഹിതം തേ ഇമസ്സ ഹത്ഥതോ മഹാസാരപിളന്ധന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കഹം ത’’ന്തി. ‘‘പുരോഹിതസ്സ മേ ദിന്ന’’ന്തി. പുരോഹിതമ്പി പക്കോസാപേത്വാ തഥേവ പുച്ഛി, സോപി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഗന്ധബ്ബസ്സ മേ ദിന്ന’’ന്തി ആഹ. തമ്പി പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പുരോഹിതസ്സ ഹത്ഥതോ തേ മഹാസാരപിളന്ധനം ഗഹിത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കഹം ത’’ന്തി. ‘‘കിലേസവസേന മേ വണ്ണദാസിയാ ദിന്ന’’ന്തി. തമ്പി പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി, സാ ‘‘ന ഗണ്ഹാമീ’’തി ആഹ. തേ പഞ്ച ജനേ പുച്ഛന്താനഞ്ഞേവ സൂരിയോ അത്ഥം ഗതോ. രാജാ ‘‘ഇദാനി വികാലോ ജാതോ, സ്വേ ജാനിസ്സാമാ’’തി തേ പഞ്ച ജനേ അമച്ചാനം ദത്വാ നഗരം പാവിസി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം പിളന്ധനം അന്തോവളഞ്ജേ നട്ഠം, അയഞ്ച ഗഹപതികോ ബഹിവളഞ്ജോ, ദ്വാരേപി ബലവാരക്ഖോ, തസ്മാ അന്തോവളഞ്ജനകാനമ്പി തം ഗഹേത്വാ പലായിതും ന സക്കാ. ഏവം നേവ ബഹിവളഞ്ജനകാനം, ന അന്തോ, ഉയ്യാനേ വളഞ്ജനകാനം ഗഹണൂപായോ ദിസ്സതി. ഇമിനാ ദുഗ്ഗതമനുസ്സേന ‘സേട്ഠിസ്സ മേ ദിന്ന’ന്തി കഥേന്തേന അത്തനോ മോക്ഖത്ഥായ കഥിതം ഭവിസ്സതി, സേട്ഠിനാപി ‘പുരോഹിതസ്സ മേ ദിന്ന’ന്തി കഥേന്തേന ‘ഏകതോ ഹുത്വാ നിത്ഥരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ കഥിതം ഭവിസ്സതി, പുരോഹിതേനാപി ‘ഗന്ധബ്ബസ്സ മേ ദിന്ന’ന്തി കഥേന്തേന ‘ബന്ധനാഗാരേ ഗന്ധബ്ബം നിസ്സായ സുഖേന വസിസ്സാമാ’തി ചിന്തേത്വാ കഥിതം ഭവിസ്സതി, ഗന്ധബ്ബേനാപി ‘വണ്ണദാസിയാ മേ ദിന്ന’ന്തി കഥേന്തേന ‘ഏകന്തേന അനുക്കണ്ഠിതാ ഭവിസ്സാമാ’തി ചിന്തേത്വാ കഥിതം ഭവിസ്സതി, ഇമേഹി പഞ്ചഹിപി ചോരേഹി ന ഭവിതബ്ബം, ഉയ്യാനേ മക്കടാ ബഹൂ, പിളന്ധനേന ഏകിസ്സാ മക്കടിയാ ഹത്ഥേ ആരുള്ഹേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ചോരേ അമ്ഹാകം നിയ്യാദേഥ, മയം തം കിച്ചം സോധേസ്സാമാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധു, പണ്ഡിത, സോധേഹീ’’തി തസ്സ നിയ്യാദേസി.

ബോധിസത്തോ അത്തനോ ദാസപുരിസേ പക്കോസാപേത്വാ തേ പഞ്ച ജനേ ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ വസാപേത്വാ സമന്താ ആരക്ഖം കത്വാ കണ്ണം ദത്വാ ‘‘യം തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്തി, തം മയ്ഹം ആരോചേഥാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തേ തഥാ അകംസു. തതോ മനുസ്സാനം സന്നിസിന്നവേലായ സേട്ഠി തം ഗഹപതികം ആഹ – ‘‘അരേ, ദുട്ഠഗഹപതി, തയാ അഹം, മയാ വാ ത്വം കഹം ദിട്ഠപുബ്ബോ, കദാ തേ മയ്ഹം പിളന്ധനം ദിന്ന’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘സാമി മഹാസേട്ഠി, അഹം മഹാസാരം നാമ രുക്ഖസാരപാദകം മഞ്ചപീഠമ്പി ന ജാനാമി, ‘തം നിസ്സായ പന മോക്ഖം ലഭിസ്സാമീ’തി ഏവം അവചം, മാ മേ കുജ്ഝ, സാമീ’’തി ആഹ. പുരോഹിതോപി സേട്ഠിം ആഹ ‘‘മഹാസേട്ഠി, ത്വം ഇമിനാ അത്തനോ അദിന്നകമേവ മയ്ഹം കഥം അദാസീ’’തി? ‘‘മയമ്പി ദ്വേ ഇസ്സരാ, അമ്ഹാകം ഏകതോ ഹുത്വാ ഠിതകാലേ കമ്മം ഖിപ്പം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീ’’തി കഥേസിന്തി. ഗന്ധബ്ബോപി പുരോഹിതം ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കദാ തയാ മയ്ഹം പിളന്ധനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘അഹം തം നിസ്സായ വസനട്ഠാനേ സുഖം വസിസ്സാമീ’’തി കഥേസിന്തി. വണ്ണദാസീപി ഗന്ധബ്ബം ആഹ ‘‘അരേ ദുട്ഠഗന്ധബ്ബ, അഹം കദാ തവ സന്തികം ഗതപുബ്ബാ, ത്വം വാ മമ സന്തികം ആഗതപുബ്ബോ, കദാ തേ മയ്ഹം പിളന്ധനം ദിന്ന’’ന്തി? ഭഗിനി കിംകാരണാ കുജ്ഝസി, ‘‘അമ്ഹേസു പഞ്ചസു ഏകതോ വസന്തേസു ഘരാവാസോ ഭവിസ്സതി, അനുക്കണ്ഠമാനാ സുഖം വസിസ്സാമാ’’തി കഥേസിന്തി. ബോധിസത്തോ പയോജിതമനുസ്സാനം സന്തികാ തം കഥം സുത്വാ തേസം തഥതോ അചോരഭാവം ഞത്വാ ‘‘മക്കടിയാ ഗഹിതപിളന്ധനം ഉപായേനേവ പാതേസ്സാമീ’’തി ഗേണ്ഡുമയാനി ബഹൂനി പിളന്ധനാനി കാരേത്വാ ഉയ്യാനേ മക്കടിയോ ഗാഹാപേത്വാ ഹത്ഥപാദഗീവാസു ഗേണ്ഡുപിളന്ധനാനി പിളന്ധാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. ഇതരാ മക്കടീ പിളന്ധനം രക്ഖമാനാ ഉയ്യാനേ ഏവ നിസീദി.

ബോധിസത്തോ മനുസ്സേ ആണാപേസി ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഉയ്യാനേ സബ്ബാ മക്കടിയോ ഉപധാരേഥ, യസ്സാ തം പിളന്ധനം പസ്സഥ, തം ഉത്താസേത്വാ പിളന്ധനം ഗണ്ഹഥാ’’തി. താപി ഖോ മക്കടിയോ ‘‘പിളന്ധനം നോ ലദ്ധ’’ന്തി തുട്ഠപഹട്ഠാ ഉയ്യാനേ വിചരന്തിയോ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘പസ്സ അമ്ഹാകം പിളന്ധന’’ന്തി ആഹംസു. സാ മക്കടീ അസഹമാനാ ‘‘കിം ഇമിനാ ഗേണ്ഡുപിളന്ധനേനാ’’തി മുത്താഹാരം പിളന്ധിത്വാ നിക്ഖമി. അഥ നം തേ പുരിസാ ദിസ്വാ പിളന്ധനം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ആഹരിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അദംസു. സോ തം ആദായ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇദം തേ ദേവ പിളന്ധനം, തേ പഞ്ചപി അചോരാ, ഇദം പന ഉയ്യാനേ മക്കടിയാ ആഭത’’ന്തി ആഹ. ‘‘കഥം പന തേ, പണ്ഡിത, മക്കടിയാ ഹത്ഥം ആരുള്ഹഭാവോ ഞാതോ, കഥം തേ ഗഹിത’’ന്തി? സോ സബ്ബം ആചിക്ഖി. രാജാ തുട്ഠമാനസോ ‘‘സങ്ഗാമസീസാദീസു നാമ സൂരാദയോ ഇച്ഛിതബ്ബാ ഹോന്തീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ ഥുതിം കരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൨. ‘‘ഉക്കട്ഠേ സൂരമിച്ഛന്തി, മന്തീസു അകുതൂഹലം;

പിയഞ്ച അന്നപാനമ്ഹി, അത്ഥേ ജാതേ ച പണ്ഡിത’’ന്തി.

തത്ഥ ഉക്കട്ഠേതി ഉപകട്ഠേ, ഉഭതോബ്യൂള്ഹേ സങ്ഗാമേ സമ്പഹാരേ വത്തമാനേതി അത്ഥോ. സൂരമിച്ഛന്തീതി അസനിയാപി മത്ഥകേ പതമാനായ അപലായിനം സൂരം ഇച്ഛന്തി, തസ്മിം ഖണേ ഏവരൂപോ സങ്ഗാമയോധോ പത്ഥേതബ്ബോ ഹോതി. മന്തീസു അകുതൂഹലന്തി കത്തബ്ബാകത്തബ്ബകിച്ചം സമ്മന്തനകാലേ ഉപ്പന്നേ മന്തീസു യോ അകുതൂഹലോ അവികിണ്ണവാചോ മന്തം ന ഭിന്ദതി, തം ഇച്ഛന്തി, താദിസോ തേസു ഠാനേസു പത്ഥേതബ്ബോ ഹോതി. പിയഞ്ച അന്നപാനമ്ഹീതി മധുരേ അന്നപാനേ പച്ചുപട്ഠിതേ സഹപരിഭുഞ്ജനത്ഥായ പിയപുഗ്ഗലം പത്ഥേന്തി, താദിസോ തസ്മിം കാലേ പത്ഥേതബ്ബോ ഹോതി. അത്ഥേ ജാതേ ച പണ്ഡിതന്തി അത്ഥഗമ്ഭീരേ ധമ്മഗമ്ഭീരേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാരണേ വാ പഞ്ഹേ വാ ഉപ്പന്നേ പണ്ഡിതം വിചക്ഖണം ഇച്ഛന്തി. തഥാരൂപോ ഹി തസ്മിം സമയേ പത്ഥേതബ്ബോ ഹോതീതി.

ഏവം രാജാ ബോധിസത്തം വണ്ണേത്വാ ഥോമേത്വാ ഘനവസ്സം വസ്സേന്തോ മഹാമേഘോ വിയ സത്താഹി രതനേഹി പൂജേത്വാ തസ്സോവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ, ബോധിസത്തോപി യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ഥേരസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാസാരജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൯൩] ൩. വിസ്സാസഭോജനജാതകവണ്ണനാ

ന വിസ്സസേ അവിസ്സത്ഥേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസ്സാസഭോജനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര സമയേ യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖൂ ‘‘മാതരാ നോ ദിന്നം, പിതരാ നോ ദിന്നം, ഭാതരാ, ഭഗിനിയാ, ചൂളമാതരാ, ചൂളപിതരാ, മാതുലേന, മാതുലാനിയാ ദിന്നം. അമ്ഹാകം ഗിഹികാലേപി ഭിക്ഖുകാലേപി ഏതേ ദാതും യുത്തരൂപാവാ’’തി ഞാതീഹി ദിന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ വിസ്സത്ഥാ ഹുത്വാ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി. സത്ഥാ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂനം മയാ ധമ്മദേസനം കാതും വട്ടതീ’’തി ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ഞാതീഹിപി അഞ്ഞാതീഹിപി ദിന്നകേ ചത്താരോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാവ പരിഭോഗോ കാതബ്ബോ. അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭോഗം കത്വാ ഹി കാലം കുരുമാനോ ഭിക്ഖു യക്ഖപേതഅത്തഭാവതോ ന മുച്ചതി, അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ നാമേസ വിസപരിഭോഗസദിസോ. വിസഞ്ഹി വിസ്സാസികേന ദിന്നകമ്പി അവിസ്സാസികേന ദിന്നകമ്പി മാരേതിയേവ. പുബ്ബേപി വിസ്സാസേന ദിന്നം വിസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്താ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സേകോ ഗോപാലകോ കിട്ഠസമ്ബാധസമയേ ഗാവോ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ ഗോസാലം കത്വാ രക്ഖന്തോ വസതി. സേട്ഠിനോ ച കാലേന കാലം ഗോരസം ആഹരതി. അഥസ്സ ഗോസാലായ അവിദൂരേ സീഹോ നിവാസം ഗണ്ഹി. ഗാവീനം സീഹസന്താസേന മിലാതാനം ഖീരം മന്ദം അഹോസി. അഥ നം ഏകദിവസം സപ്പിം ആദായ ആഗതം സേട്ഠി പുച്ഛി ‘‘കിം നു ഖോ, സമ്മ ഗോപാലക, മന്ദം സപ്പീ’’തി? സോ തം കാരണം ആചിക്ഖി. ‘‘അത്ഥി പന, സമ്മ, തസ്സ സീഹസ്സ കത്ഥചി പടിബന്ധോ’’തി? ‘‘അത്ഥിസ്സ സാമി, ഏകായ മിഗമാതുകായ സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ’’തി. ‘‘സക്കാ പന തം ഗാഹാപേതു’’ന്തി? ‘‘സക്കാ, സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി തം ഗഹേത്വാ തസ്സാ നലാടതോ പട്ഠായ സരീരേ ലോമാനി വിസേന പുനപ്പുനം രജിത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ ദ്വേ തയോ ദിവസേ അതിക്കാമേത്വാ തം മിഗമാതുകം വിസ്സജ്ജേഹി, സോ തസ്സാ സിനേഹേന സരീരം ലേഹിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിസ്സതി. അഥസ്സ ചമ്മനഖദാഠാ ചേവ വസഞ്ച മംസഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ഹലാഹലവിസം ദത്വാ ഉയ്യോജേസി.

സോ ഗോപാലകോ ജാലം ഖിപിത്വാ ഉപായേന തം മിഗമാതുകം ഗണ്ഹിത്വാ തഥാ അകാസി. സീഹോ തം ദിസ്വാവ ബലവസിനേഹേന തസ്സാ സരീരം ലേഹിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. ഗോപാലകോപി ചമ്മാദീനി ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ബോധിസത്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘പരേസു സിനേഹോ നാമ ന കാതബ്ബോ, ഏവം ബലസമ്പന്നോപി സീഹോ മിഗരാജാ കിലേസവസേന സംസഗ്ഗം നിസ്സായ മിഗമാതുകായ സരീരം ലേഹന്തോ വിസപരിഭോഗം കത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൩. ‘‘ന വിസ്സസേ അവിസ്സത്ഥേ, വിസ്സത്ഥേപി ന വിസ്സസേ;

വിസ്സാസാ ഭയമന്വേതി, സീഹംവ മിഗമാതുകാ’’തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ പുബ്ബേ സഭയോ അത്തനി അവിസ്സത്ഥോ അഹോസി, തസ്മിം അവിസ്സത്ഥേ, യോ പുബ്ബേപി നിബ്ഭയോ അത്തനി വിസ്സാസികോയേവ, തസ്മിം വിസ്സത്ഥേപി ന വിസ്സസേ, നേവ വിസ്സാസം കരേയ്യ. കിംകാരണാ? വിസ്സാസാ ഭയമന്വേതി, യോ ഹി മിത്തേപി അമിത്തേപി വിസ്സാസോ, തതോ ഭയമേവ ആഗച്ഛതി. കഥം? സീഹംവ മിഗമാതുകാ, യഥാ മിത്തസന്ഥവവസേന കതവിസ്സാസായ മിഗമാതുകായ സന്തികാ സീഹസ്സ ഭയം അന്വേതി, ഉപഗതം സമ്പത്തന്തി അത്ഥോ. യഥാ വാ വിസ്സാസവസേന സീഹം മിഗമാതുകാ അന്വേതാ ഉപഗതാതിപി അത്ഥോ.

ഏവം ബോധിസത്തോ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഹാസേട്ഠി അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വിസ്സാസഭോജനജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൯൪] ൪. ലോമഹംസജാതകവണ്ണനാ

സോതത്തോ സോസിന്നോ ചേവാതി ഇദം സത്ഥാ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ പാടികാരാമേ വിഹരന്തോ സുനക്ഖത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സുനക്ഖത്തോ സത്ഥു ഉപട്ഠാകോ ഹുത്വാ പത്തചീവരമാദായ വിചരമാനോ കോരക്ഖത്തിയസ്സ ധമ്മം രോചേന്തോ ദസബലസ്സ പത്തചീവരം നിയ്യാദേത്വാ കോരക്ഖത്തിയം നിസ്സായ വസതി. തസ്സ കാലകഞ്ജികഅസുരയോനിയം നിബ്ബത്തകാലേ ഗിഹി ഹുത്വാ ‘‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ, തക്കപരിയാഹതം സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം. യസ്സ ച ഖ്വാസ്സ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, ന സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൬) വേസാലിയം തിണ്ണം പാകാരാനം അന്തരേ വിചരന്തോ സത്ഥു അവണ്ണം ഭാസതി.

അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തസ്സേവം അവണ്ണം ഭാസന്തസ്സ സുത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ തമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘കോധനോ, സാരിപുത്ത, സുനക്ഖത്തോ മോഘപുരിസോ, കോധവസേനേവമാഹ, കോധവസേനാപി പന ‘ന സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി വദന്തോ അജാനിത്വാപി മയ്ഹം ഗുണമേവ ഭാസതി. ന ഖോ പന സോ മോഘപുരിസോ മയ്ഹം ഗുണം ജാനാതി. മയ്ഹഞ്ഹി, സാരിപുത്ത, ഛ അഭിഞ്ഞാ നാമ അത്ഥി, അയമ്പി മേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോവ. ദസബലഞാണാനി അത്ഥി, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം അത്ഥി, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം അത്ഥി, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം അത്ഥി, അയമ്പി മേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോവ. ഏവം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസമന്നാഗതം പന മം യോ ഏവം വദേയ്യ ‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ’തി, സോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി ഏവം അത്തനോ വിജ്ജമാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ ‘‘സുനക്ഖത്തോ കിര, സാരിപുത്ത, കോരക്ഖത്തിയസ്സ ദുക്കരകാരികായ മിച്ഛാതപേ പസന്നോ, മിച്ഛാതപേ പസീദന്തേന പന മയി ഏവ പസീദിതും വട്ടതി. അഹഞ്ഹി ഇതോ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ ‘അത്ഥി നു ഖോ ഏത്ഥ സാരോ’തി ബാഹിരകം മിച്ഛാതപം വീമംസന്തോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിം, തപസ്സീ സുദം ഹോമി പരമതപസ്സീ, ലൂഖോ സുദം ഹോമി പരമലൂഖോ, ജേഗുച്ഛീ സുദം ഹോമി പരമജേഗുച്ഛീ, പവിവിത്തോ സുദം ഹോമി പരമപവിവിത്തോ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ ബോധിസത്തോ ‘‘ബാഹിരകതപം വീമംസിസ്സാമീ’’തി ആജീവകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അചേലകോ അഹോസി രജോജല്ലികോ, പവിവിത്തോ അഹോസി ഏകവിഹാരീ. മനുസ്സേ ദിസ്വാ മിഗോ വിയ പലായി, മഹാവികതിഭോജനോ അഹോസി, വച്ഛകഗോമയാദീനി പരിഭുഞ്ജി, അപ്പമാദവിഹാരത്ഥായ അരഞ്ഞേ ഏകസ്മിം ഭിംസനകേ വനസണ്ഡേ വിഹാസി. തസ്മിമ്പി വിഹരന്തോ ഹിമപാതസമയേ അന്തരട്ഠകേ രത്തിം വനസണ്ഡാ നിക്ഖമിത്വാ അബ്ഭോകാസേ വിഹരിത്വാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ വനസണ്ഡം പവിസതി. സോ യഥാ രത്തിം അബ്ഭോകാസേ ഹിമോദകേന തിന്തോ, തഥേവ ദിവാ വനസണ്ഡതോ പഗ്ഘരന്തേഹി ഉദകബിന്ദൂഹി തേമയി. ഏവം അഹോരത്തം സീതദുക്ഖം അനുഭോതി. ഗിമ്ഹാനം പന പച്ഛിമേ മാസേ ദിവാ അബ്ഭോകാസേ വിഹരിത്വാ രത്തിം വനസണ്ഡം പവിസതി. സോ യഥാ ദിവാ അബ്ഭോകാസേ ആതപേന പരിളാഹപ്പത്തോ, തഥേവ രത്തിം നിവാതേ വനസണ്ഡേ പരിളാഹം പാപുണാതി, സരീരാ സേദധാരാ മുച്ചന്തി. അഥസ്സ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ അയം ഗാഥാ പടിഭാസി –

൯൪. ‘‘സോതത്തോ സോസിന്നോ ചേവ, ഏകോ ഭിംസനകേ വനേ;

നഗ്ഗോ ന ചഗ്ഗിമാസീനോ, ഏസനാപസുതോ മുനീ’’തി.

തത്ഥ സോതത്തോതി സൂരിയസന്താപേന സുട്ഠു തത്തോ. സോസിന്നോതി ഹിമോദകേന സുസിന്നോ സുട്ഠു തിന്തോ. ഏകോ ഭിംസനകേ വനേതി യത്ഥ പവിട്ഠാനം യേഭുയ്യേന ലോമാനി ഹംസന്തി, തഥാരൂപേ ഭിംസനകേവനസണ്ഡേ ഏകോ അദുതിയോവ അഹോസിന്തി ദീപേതി. നഗ്ഗോ ന ചഗ്ഗിമാസീനോതി നഗ്ഗോ ച ന ച അഗ്ഗിമാസീനോ. തഥാ സീതേന പീളിയമാനോപി നേവ നിവാസനപാരുപനം വാ ആദിയിം, ന ച അഗ്ഗിം ആഗമ്മ നിസീദിന്തി ദീപേതി. ഏസനാപസുതോതി അബ്രഹ്മചരിയേപി തസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയമേവേതം ഏസനാ ഗവേസനാ ഉപായോ ബ്രഹ്മലോകസ്സാ’’തി ഏവം തായ ബ്രഹ്മചരിയേസനായ പസുതോ അനുയുത്തോ ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ അഹോസിന്തി ദസ്സേതി. മുനീതി ‘‘മുനി ഖോ ഏസ മോനത്ഥായ പടിപന്നോ’’തി ഏവം ലോകേന സമ്ഭാവിതോ അഹോസിന്തി ദീപേതി.

ഏവം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ബോധിസത്തോ മരണകാലേ ഉപട്ഠിതം നിരയനിമിത്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം വതസമാദാനം നിരത്ഥക’’ന്തി ഞത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിത്വാ സമ്മാദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘അഹം തേന സമയേന സോ ആജീവകോ അഹോസി’’ന്തി.

ലോമഹംസജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൯൫] ൫. മഹാസുദസ്സനജാതകവണ്ണനാ

അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാതി ഇദം സത്ഥാ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഖുദ്ദകനഗരകേ’’ത്യാദിവചനം (ദീ. നി. ൨.൨൧൦) ആരബ്ഭ കഥേസി. തഥാഗതേ ഹി ജേതവനേ വിഹരന്തേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ കത്തികപുണ്ണമായം നാളകഗാമകേ ജാതോവരകേ പരിനിബ്ബായി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ കത്തികമാസസ്സേവ കാളപക്ഖഅമാവസിയം. ഏവം പരിനിബ്ബുതേ അഗ്ഗസാവകയുഗേ ‘‘അഹമ്പി കുസിനാരായം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ യമകസാലാനമന്തരേ ഉത്തരസീസകേ മഞ്ചകേ അനുട്ഠാനസേയ്യായ നിപജ്ജി. അഥ നം ആയസ്മാ ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഖുദ്ദകനഗരകേ വിസമേ ഉജ്ജങ്ഗലനഗരകേ, സാഖാനഗരകേ പരിനിബ്ബായി, അഞ്ഞേസം ചമ്പാരാജഗഹാദീനം മഹാനഗരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ഭഗവാ പരിനിബ്ബായതൂ’’തി യാചി. സത്ഥാ ‘‘മാ, ആനന്ദ, ഇമം ‘ഖുദ്ദകനഗരകം, ഉജ്ജങ്ഗലനഗരകം സാഖാനഗരക’ന്തി വദേഹി, അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ സുദസ്സനചക്കവത്തിരാജകാലേ ഇമസ്മിം നഗരേ വസിം, തദാ ഇദം ദ്വാദസയോജനികേന രതനപാകാരേന പരിക്ഖിത്തം മഹാനഗരം അഹോസീ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരന്തോ മഹാസുദസ്സനസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ) കഥേസി.

തദാ പന മഹാസുദസ്സനം സുധമ്മപാസാദാ ഓതരിത്വാ അവിദൂരേ സത്തരതനമയേ താലവനേ പഞ്ഞത്തസ്മിം കപ്പിയമഞ്ചകേ ദക്ഖിണേന പസ്സേന അനുട്ഠാനസേയ്യായ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതിരാജധാനിപ്പമുഖാനി, ഏത്ഥ ഛന്ദം കരോഹീ’’തി സുഭദ്ദായ ദേവിയാ വുത്തേ മഹാസുദസ്സനോ ‘‘മാ ദേവി ഏവം അവച, അഥ ഖോ ‘ഏത്ഥ ഛന്ദം വിനേഹി, മാ അപേക്ഖം അകാസീ’തി ഏവം മം ഓവദാ’’തി വത്വാ ‘‘കിംകാരണാ, ദേവാ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘അജ്ജാഹം കാലകിരിയം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ദേവീ രോദമാനാ അക്ഖീനി പുഞ്ഛിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന തഥാ വത്വാ രോദി പരിദേവി. സേസാപി ചതുരാസീതിസഹസ്സഇത്ഥിയോ രോദിംസു പരിദേവിംസു. അമച്ചാദീസുപി ഏകോപി അധിവാസേതും നാസക്ഖി, സബ്ബേപി രോദിംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘അലം, ഭണേ, മാ സദ്ദമകത്ഥാ’’തി സബ്ബേ നിവാരേത്വാ ദേവിം ആമന്തേത്വാ ‘‘മാ ത്വം ദേവി രോദി, മാ പരിദേവി. തിലഫലമത്തോപി ഹി സങ്ഖാരോ നിച്ചോ നാമ നത്ഥി, സബ്ബേപി അനിച്ചാ ഭേദനധമ്മാ ഏവാ’’തി വത്വാ ദേവിം ഓവദന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൫. ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി.

തത്ഥ അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാതി ഭദ്ദേ സുഭദ്ദാദേവി, യത്തകാ കേഹിചി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാ ഖന്ധായതനാദയോ സങ്ഖാരാ, സബ്ബേ തേ അനിച്ചായേവ നാമ. ഏതേസു ഹി രൂപം അനിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. ചക്ഖു അനിച്ചം…പേ… ധമ്മാ അനിച്ചാ. യംകിഞ്ചി സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകം രതനം, സബ്ബം തം അനിച്ചമേവ. ഇതി ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി ഗണ്ഹ. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി, സബ്ബേ ഹേതേ ഉപ്പാദധമ്മിനോ ചേവ വയധമ്മിനോ ച ഉപ്പജ്ജനഭിജ്ജനസഭാവായേവ, തസ്മാ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ ച അനിച്ചാ, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതിം പത്വാപി നിരുജ്ഝന്തിയേവ. സബ്ബേവ ഹേതേ നിബ്ബത്തമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ, ഭിജ്ജമാനാ നിരുജ്ഝന്തി നാമ. തേസം ഉപ്പാദേ സതിയേവ ച ഠിതി നാമ ഹോതി, ഠിതിയാ സതിയേവ ഭങ്ഗോ നാമ ഹോതി, ന ഹി അനുപ്പന്നസ്സ ഠിതി നാമ, നാപി ഠിതം അഭിജ്ജനകം നാമ അത്ഥി. ഇതി സബ്ബേപി സങ്ഖാരാ തീണി ലക്ഖണാനി പത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ സബ്ബേപിമേ അനിച്ചാ ഖണികാ ഇത്തരാ അധുവാ പഭങ്ഗുനോ ചലിതാ സമീരിതാ അനദ്ധനിയാ പയാതാ താവകാലികാ നിസ്സാരാ, താവകാലികട്ഠേന മായാമരീചിഫേണസദിസാ. തേസു ഭദ്ദേ സുഭദ്ദാദേവി, കസ്മാ സുഖസഞ്ഞം ഉപ്പാദേസി, ഏവം പന ഗണ്ഹ തേസം വൂപസമോ സുഖോതി, സബ്ബവട്ടവൂപസമനതോ തേസം വൂപസമോ നാമ നിബ്ബാനം, തദേവേകം ഏകന്തതോ സുഖം, തതോ അഞ്ഞം സുഖം നാമ നത്ഥീതി.

ഏവം മഹാസുദസ്സനോ അമതമഹാനിബ്ബാനേന ദേസനായ കൂടം ഗഹേത്വാ അവസേസസ്സപി മഹാജനസ്സ ‘‘ദാനം ദേഥ, സീലം രക്ഖഥ, ഉപോസഥകമ്മം കരോഥാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ ദേവലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സുഭദ്ദാ ദേവീ രാഹുലമാതാ അഹോസി, പരിണായകരതനം രാഹുലോ, സേസപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, മഹാസുദസ്സനോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാസുദസ്സനജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൯൬] ൬. തേലപത്തജാതകവണ്ണനാ

സമതിത്തികം അനവസേസകന്തി ഇദം സത്ഥാ സുമ്ഭരട്ഠേ സേദകം നാമ നിഗമം ഉപനിസ്സായ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരന്തോ ജനപദകല്യാണിസുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തത്ര ഹി ഭഗവാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ‘ജനപദകല്യാണീ ജനപദകല്യാണീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ, സാ ഖോ പനസ്സ ജനപദകല്യാണീ പരമപാസാവിനീ നച്ചേ, പരമപാസാവിനീ ഗീതേ. ‘ജനപദകല്യാണീ നച്ചതി ഗായതീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിയ്യോസോമത്തായ മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യ ‘‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, സമതിത്തികോ തേലപത്തോ അന്തരേന ച മഹാജനകായസ്സ അന്തരേന ച ജനപദകല്യാണിയാ പരിഹരിതബ്ബോ, പുരിസോ ച തം ഉക്ഖിത്താസികോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിസ്സതി ‘യത്ഥേവ നം ഥോകമ്പി ഛഡ്ഡേസ്സസി, തത്ഥേവ തേ സീസം പാതേസ്സാമീ’’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു സോ പുരിസോ അമും തേലപത്തം അമനസികരിത്വാ ബഹിദ്ധാ പമാദം ആഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ഉപമാ ഖോ മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ – ‘സമതിത്തികോ തേലപത്തോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതായേതം സതിയാ അധിവചനം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘കായഗതാ നോ സതി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി സുസമാരദ്ധാ’തി ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൮൬) –

ഇദം ജനപദകല്യാണിസുത്തം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കഥേസി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ജനപദകല്യാണീതി ജനപദമ്ഹി കല്യാണീ ഉത്തമാ ഛസരീരദോസരഹിതാ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ. സാ ഹി യസ്മാ നാതിദീഘാ, നാതിരസ്സാ, നാതികിസാ, നാതിഥൂലാ, നാതികാളാ, നാച്ചോദാതാ, അതിക്കന്താ മാനുസകവണ്ണം, അപത്താ ദിബ്ബവണ്ണം, തസ്മാ ഛസരീരദോസരഹിതാ. ഛവികല്യാണം, മംസകല്യാണം, ന്ഹാരുകല്യാണം, അട്ഠികല്യാണം, വയോകല്യാണന്തി ഇമേഹി പന പഞ്ചഹി കല്യാണേഹി സമന്നാഗതത്താ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ നാമ. തസ്സാ ഹി ആഗന്തുകോഭാസകിച്ചം നാമ നത്ഥി, അത്തനോ സരീരോഭാസേനേവ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ ആലോകം കരോതി, പിയങ്ഗുസാമാ വാ ഹോതി സുവണ്ണസാമാ വാ. അയമസ്സാ ഛവികല്യാണതാ. ചത്താരോ പനസ്സാ ഹത്ഥപാദാ മുഖപരിയോസാനഞ്ച ലാഖാരസപരികമ്മകതം വിയ രത്തപവാളരത്തകമ്ബലസദിസം ഹോതി. അയമസ്സാ മംസകല്യാണതാ. വീസതി നഖപത്താനി മംസതോ അമുത്തട്ഠാനേ ലാഖാരസപൂരിതാനി വിയ, മുത്തട്ഠാനേ ഖീരധാരാസദിസാനി. അയമസ്സാ ന്ഹാരുകല്യാണതാ. ദ്വത്തിംസ ദന്താ സുഫുസിതാ സുധോതവജിരപന്തി വിയ ഖായന്തി. അയമസ്സാ അട്ഠികല്യാണതാ. വീസതിവസ്സസതികാപി പന സമാനാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി നിബ്ബലിപലിതാ. അയമസ്സാ വയോകല്യാണതാ.

പരമപാസാവിനീതി ഏത്ഥ പന പസവനം പസവോ, പവത്തീതി അത്ഥോ. പസവോ ഏവ പാസാവോ, പരമോ പാസാവോ പരമപാസാവോ, സോ അസ്സാ അത്ഥീതി പരമപാസാവിനീ. നച്ചേ ച ഗീതേ ച ഉത്തമപ്പവത്തി സേട്ഠകിരിയാ. ഉത്തമമേവ നച്ചം നച്ചതി, ഗീതഞ്ച ഗായതീതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യാതി ന അത്തനോ രുചിയാ ആഗച്ഛേയ്യ, അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഥേവം മഹാജനമജ്ഝേ ജനപദകല്യാണിയാ നച്ചമാനായ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സാധുകാരേസു അങ്ഗുലിഫോടനേസു ചേലുക്ഖേപേസു ച പവത്തമാനേസു തം പവത്തിം സുത്വാ രാജാ ബന്ധനാഗാരതോ ഏകം ചോരപുരിസം പക്കോസാപേത്വാ നിഗളാനി ഛിന്ദിത്വാ സമതിത്തികം സുപരിപുണ്ണം തേലപത്തം തസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ദള്ഹം ഗാഹാപേത്വാ ഏകം അസിഹത്ഥം പുരിസം ആണാപേസി ‘‘ഏതം ഗഹേത്വാ ജനപദകല്യാണിയാ സമജ്ജട്ഠാനം ഗച്ഛ. യത്ഥേവ ചേസ പമാദം ആഗമ്മ ഏകമ്പി തേലബിന്ദും ഛഡ്ഡേതി, തത്ഥേവസ്സ സീസം ഛിന്ദാ’’തി. സോ പുരിസോ അസിം ഉക്ഖിപിത്വാ തം തജ്ജേന്തോ തത്ഥ നേസി. സോ മരണഭയതജ്ജിതോ ജീവിതുകാമതായ പമാദവസേന തം അമനസികരിത്വാ സകിമ്പി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ തം ജനപദകല്യാണിം ന ഓലോകേസി. ഏവം ഭൂതപുബ്ബമേവേതം വത്ഥു, സുത്തേ പന പരികപ്പവസേനേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഉപമാ ഖോ മ്യായന്തി ഏത്ഥ പന തേലപത്തസ്സ താവ കായഗതാസതിയാ ഓപമ്മസംസന്ദനം കതമേവ. ഏത്ഥ പന രാജാ വിയ കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, അസി വിയ കിലേസാ, ഉക്ഖിത്താസികപുരിസോ വിയ മാരോ, തേലപത്തഹത്ഥോ പുരിസോ വിയ കായഗതാസതിഭാവകോ വിപസ്സകയോഗാവചരോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘കായഗതാസതിം ഭാവേതുകാമേന ഭിക്ഖുനാ തേലപത്തഹത്ഥേന തേന പുരിസേന വിയ സതിം അവിസ്സജ്ജേത്വാ അപ്പമത്തേന കായഗതാസതി ഭാവേതബ്ബാ’’തി ഇമം സുത്തം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി.

ഭിക്ഖൂ ഇമം സുത്തഞ്ച അത്ഥഞ്ച സുത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ, തേന പുരിസേന കതം തഥാരൂപിം ജനപദകല്യാണിം അനോലോകേത്വാ തേലപത്തം ആദായ ഗച്ഛന്തേനാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തേന ദുക്കരം കതം, സുകരമേവേതം. കസ്മാ? ഉക്ഖിത്താസികേന പുരിസേന സന്തജ്ജേത്വാ നീയമാനതായ. യം പന പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദേന സതിം അവിസ്സജ്ജേത്വാ അഭിസങ്ഖതം ദിബ്ബരൂപമ്പി ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ അനോലോകേത്വാവ ഗന്ത്വാ രജ്ജം പാപുണിംസു, ഏതം ദുക്കര’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ രഞ്ഞോ പുത്തസതസ്സ സബ്ബകനിട്ഠോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സോ അനുപുബ്ബേന വിഞ്ഞുതം പാപുണി. തദാ ച രഞ്ഞോ ഗേഹേ പച്ചേകബുദ്ധാ ഭുഞ്ജന്തി, ബോധിസത്തോ തേസം വേയ്യാവച്ചം കരോതി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘മമ ബഹൂ ഭാതരോ, ലച്ഛാമി നു ഖോ അഹം ഇമസ്മിം നഗരേ കുലസന്തകം രജ്ജം, ഉദാഹു നോ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘പച്ചേകബുദ്ധേ പുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി. സോ ദുതിയദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധേസു ആഗതേസു ധമകരണം ആദായ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ തേസം അന്തരഖജ്ജകം ഖാദിത്വാ നിസിന്നകാലേ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ തമത്ഥം പുച്ഛി. അഥ നം തേ അവോചും – കുമാര, ന ത്വം ഇമസ്മിം നഗരേ രജ്ജം ലഭിസ്സസി, ഇതോ പന വീസയോജനസതമത്ഥകേ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലാനഗരം നാമ അത്ഥി, തത്ഥ ഗന്തും സക്കോന്തോ ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ രജ്ജം ലച്ഛസി. അന്തരാമഗ്ഗേ പന മഹാവത്തനിഅടവിയം പരിപന്ഥോ അത്ഥി, തം അടവിം പരിഹരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ യോജനസതികോ മഗ്ഗോ ഹോതി, ഉജുകം ഗച്ഛന്തസ്സ പഞ്ഞാസ യോജനാനി ഹോന്തി. സോ ഹി അമനുസ്സകന്താരോ നാമ. തത്ഥ യക്ഖിനിയോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗാമേ ച സാലായോ ച മാപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തവിതാനം മഹാരഹസേയ്യം പഞ്ഞാപേത്വാ നാനാവിരാഗപടസാണിയോ പരിക്ഖിപിത്വാ ദിബ്ബാലങ്കാരേഹി അത്തഭാവം മണ്ഡേത്വാ സാലാസു നിസീദിത്വാ ആഗച്ഛന്തേ പുരിസേ മധുരാഹി വാചാഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘കിലന്തരൂപാ വിയ പഞ്ഞായഥ, ഇധാഗന്ത്വാ നിസീദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി പക്കോസിത്വാ ആഗതാഗതാനം ആസനാനി ദത്വാ അത്തനോ രൂപലീലാവിലാസേഹി പലോഭേത്വാ കിലേസവസികേ കത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം അജ്ഝാചാരേ കതേ തത്ഥേവ നേ ലോഹിതേന പഗ്ഘരന്തേന ഖാദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി. രൂപഗോചരം സത്തം രൂപേനേവ ഗണ്ഹന്തി, സദ്ദഗോചരം മധുരേന ഗീതവാദിതസദ്ദേന, ഗന്ധഗോചരം ദിബ്ബഗന്ധേഹി, രസഗോചരം ദിബ്ബേന നാനഗ്ഗരസഭോജനേന, ഫോട്ഠബ്ബഗോചരം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനേഹി ദിബ്ബസയനേഹി ഗണ്ഹന്തി. സചേ ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ താ അനോലോകേത്വാ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ഗമിസ്സസി, സത്തമേ ദിവസേ തത്ഥ രജ്ജം ലച്ഛസീതി.

ബോധിസത്തോ ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഓവാദം ഗഹേത്വാ കിം താ ഓലോകേസ്സാമീ’’തി പച്ചേകബുദ്ധേഹി പരിത്തം കാരാപേത്വാ പരിത്തവാലുകഞ്ചേവ പരിത്തസുത്തഞ്ച ആദായ പച്ചേകബുദ്ധേ ച മാതാപിതരോ ച വന്ദിത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ പുരിസേ ആഹ – ‘‘അഹം തക്കസിലായം രജ്ജം ഗഹേതും ഗച്ഛാമി, തുമ്ഹേ ഇധേവ തിട്ഠഥാ’’തി. അഥ നം പഞ്ച ജനാ ആഹംസു ‘‘മയമ്പി അനുഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ തുമ്ഹേഹി അനുഗന്തും, അന്തരാമഗ്ഗേ കിര യക്ഖിനിയോ രൂപാദിഗോചരേ മനുസ്സേ ഏവഞ്ചേവഞ്ച രൂപാദീഹി പലോഭേത്വാ ഗണ്ഹന്തി, മഹാ പരിപന്ഥോ, അഹം പന അത്താനം തക്കേത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘കിം പന, ദേവ, മയം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്താ അത്തനോ പിയാനി രൂപാദീനി ഓലോകേസ്സാമ, മയമ്പി തഥേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘തേന ഹി അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി തേ പഞ്ച ജനേ ആദായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

യക്ഖിനിയോ ഗാമാദീനി മാപേത്വാ നിസീദിംസു. തേസു രൂപഗോചരോ പുരിസോ താ യക്ഖിനിയോ ഓലോകേത്വാ രൂപാരമ്മണേ പടിബദ്ധചിത്തോ ഥോകം ഓഹീയി. ബോധിസത്തോ ‘‘കിം ഭോ, ഥോകം ഓഹീയസീ’’തി ആഹ. ‘‘ദേവ, പാദാ മേ രുജ്ജന്തി, ഥോകം സാലായം നിസീദിത്വാ ആഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘അമ്ഭോ, ഏതാ യക്ഖിനിയോ, മാ ഖോ പത്ഥേസീ’’തി. ‘‘യം ഹോതി, തം ഹോതു, ന സക്കോമി, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സസീ’’തി ഇതരേ ചത്താരോ ആദായ അഗമാസി. സോപി രൂപഗോചരകോ താസം സന്തികം അഗമാസി. താ അത്തനാ സദ്ധിം അജ്ഝാചാരേ കതേ തം തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ അഞ്ഞം സാലം മാപേത്വാ നാനാതൂരിയാനി ഗഹേത്വാ ഗായമാനാ നിസീദിംസു, തത്ഥ സദ്ദഗോചരകോ ഓഹീയി. പുരിമനയേനേവ തമ്പി ഖാദിത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരേ ഗന്ധകരണ്ഡകേ പൂരേത്വാ ആപണം പസാരേത്വാ നിസീദിംസു, തത്ഥ ഗന്ധഗോചരകോ ഓഹീയി. തമ്പി ഖാദിത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ നാനഗ്ഗരസാനം ദിബ്ബഭോജനാനം ഭാജനാനി പൂരേത്വാ ഓദനികാപണം പസാരേത്വാ നിസീദിംസു, തത്ഥ രസഗോചരകോ ഓഹീയി. തമ്പി ഖാദിത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ ദിബ്ബസയനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദിംസു, തത്ഥ ഫോട്ഠബ്ബഗോചരകോ ഓഹീയി. തമ്പി ഖാദിംസു, ബോധിസത്തോ ഏകകോവ അഹോസി.

അഥേകാ യക്ഖിനീ ‘‘അതിഖരമന്തോ വതായം, അഹം തം ഖാദിത്വാവ നിവത്തിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അഗമാസി. അടവിയാ പരഭാഗേ വനകമ്മികാദയോ യക്ഖിനിം ദിസ്വാ ‘‘അയം തേ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ കിം ഹോതീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘കോമാരസാമികോ മേ, അയ്യാ’’തി. ‘‘അമ്ഭോ, അയം ഏവം സുകുമാലാ പുപ്ഫദാമസദിസാ സുവണ്ണവണ്ണാ കുമാരികാ അത്തനോ കുലം ഛഡ്ഡേത്വാ ഭവന്തം തക്കേത്വാ നിക്ഖന്താ, കസ്മാ ഏതം അകിലമേത്വാ ആദായ ന ഗച്ഛസീ’’തി? ‘‘നേസാ, അയ്യാ, മയ്ഹം പജാപതി, യക്ഖിനീ ഏസാ, ഏതായ മേ പഞ്ച മനുസ്സാ ഖാദിതാ’’തി. ‘‘അയ്യാ, പുരിസാ നാമ കുദ്ധകാലേ അത്തനോ പജാപതിയോ യക്ഖിനിയോപി കരോന്തി പേതിനിയോപീ’’തി. സാ ഗച്ഛമാനാ ഗബ്ഭിനിവണ്ണം ദസ്സേത്വാ പുന സകിം വിജാതവണ്ണം കത്വാ പുത്തം അങ്കേന ആദായ ബോധിസത്തം അനുബന്ധി, ദിട്ഠദിട്ഠാ പുരിമനയേനേവ പുച്ഛന്തി. ബോധിസത്തോപി തഥേവ വത്വാ ഗച്ഛന്തോ തക്കസിലം പാപുണി. സാ പുത്തം അന്തരധാപേത്വാ ഏകികാവ അനുബന്ധി. ബോധിസത്തോ നഗരദ്വാരം ഗന്ത്വാ ഏകിസ്സാ സാലായ നിസീദി. സാ ബോധിസത്തസ്സ തേജേന പവിസിതും അസക്കോന്തീ ദിബ്ബരൂപം മാപേത്വാ സാലാദ്വാരേ അട്ഠാസി.

തസ്മിം സമയേ തക്കസിലരാജാ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഇമിസ്സാ സസ്സാമികഅസ്സാമികഭാവം ജാനാഹീ’’തി മനുസ്സം പേസേസി. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സസ്സാമികാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, അയ്യ, അയം മേ സാലായ നിസിന്നോ സാമികോ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘നേസാ മയ്ഹം പജാപതി, യക്ഖിനീ ഏസാ, ഏതായ മേ പഞ്ച മനുസ്സാ ഖാദിതാ’’തി ആഹ. സാപി ‘‘പുരിസാ നാമ അയ്യാ കുദ്ധകാലേ യം ഇച്ഛന്തി, തം വദന്തീ’’തി ആഹ. സോ ഉഭിന്നമ്പി വചനം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘അസ്സാമികഭണ്ഡം നാമ രാജസന്തകം ഹോതീ’’തി യക്ഖിനിം പക്കോസാപേത്വാ ഏകഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസീദാപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ തം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി.

സോ ന്ഹാതവിലിത്തോ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സിരീസയനം അഭിരുഹി. സാപി യക്ഖിനീ അത്തനോ ഉപകപ്പനകം ആഹാരം ആഹരിത്വാ അലങ്കതപടിയത്താ സിരിസയനേ രഞ്ഞാ സദ്ധിം നിപജ്ജിത്വാ രഞ്ഞോ രതിവസേന സുഖം സമപ്പിതസ്സ നിപന്നകാലേ ഏകേന പസ്സേന പരിവത്തിത്വാ പരോദി. അഥ നം രാജാ ‘‘കിം, ഭദ്ദേ, രോദസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, അഹം തുമ്ഹേഹി മഗ്ഗേ ദിസ്വാ ആനീതാ, തുമ്ഹാകഞ്ച ഗേഹേ ബഹൂ ഇത്ഥിയോ, അഹം സപത്തീനം അന്തരേ വസമാനാ കഥായ ഉപ്പന്നായ ‘കോ തുയ്ഹം മാതരം വാ പിതരം വാ ഗോത്തം വാ ജാതിം വാ ജാനാതി, ത്വം അന്തരാമഗ്ഗേ ദിസ്വാ ആനീതാ നാമാ’തി സീസേ ഗഹേത്വാ നിപ്പീളിയമാനാ വിയ മങ്കു ഭവിസ്സാമി. സചേ തുമ്ഹേ സകലരജ്ജേ ഇസ്സരിയഞ്ച ആണഞ്ച മയ്ഹം ദദേയ്യാഥ, കോചി മയ്ഹം ചിത്തം കോപേത്വാ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, മയ്ഹം സകലരട്ഠവാസിനോ ന കിഞ്ചി ഹോന്തി, നാഹം ഏതേസം സാമികോ. യേ പന രാജാണം കോപേത്വാ അകത്തബ്ബം കരോന്തി, തേസഞ്ഞേവാഹം സാമികോ. ഇമിനാ കാരണേന ന സക്കാ തുയ്ഹം സകലരട്ഠേ വാ നഗരേ വാ ഇസ്സരിയഞ്ച ആണഞ്ച ദാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, സചേ രട്ഠേ വാ നഗരേ വാ ആണം ദാതും ന സക്കോഥ, അന്തോനിവേസനേ അന്തോവളഞ്ജനകാനം ഉപരി മമ വസം വത്തനത്ഥായ ആണം ദേഥാ’’തി. രാജാ ദിബ്ബഫോട്ഠബ്ബേന ബദ്ധോ തസ്സാ വചനം അതിക്കമിതും അസക്കോന്തോ ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, അന്തോവളഞ്ജനകേസു തുയ്ഹം ആണം ദമ്മി, ത്വം ഏതേ അത്തനോ വസേ വത്താപേഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ രഞ്ഞോ നിദ്ദം ഓക്കന്തകാലേ യക്ഖനഗരം ഗന്ത്വാ യക്ഖേ പക്കോസിത്വാ അത്തനാ രാജാനം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ അട്ഠിമത്തം സേസേത്വാ സബ്ബം ന്ഹാരുചമ്മമംസലോഹിതം ഖാദി, അവസേസാ യക്ഖാ മഹാദ്വാരതോ പട്ഠായ അന്തോനിവേസനേ കുക്കുടകുക്കുരേ ആദിം കത്വാ സബ്ബേ ഖാദിത്വാ അട്ഠിമത്തസേസേ അകംസു.

പുനദിവസേ ദ്വാരം യഥാപിഹിതമേവ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ഫരസൂഹി കവാടാനി കോട്ടേത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ സബ്ബം നിവേസനം അട്ഠികപരികിണ്ണം ദിസ്വാ ‘‘സച്ചം വത സോ പുരിസോ ആഹ ‘നായം മയ്ഹം പജാപതി, യക്ഖിനീ ഏസാ’തി. രാജാ പന കിഞ്ചി അജാനിത്വാ തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഭരിയം അകാസി, സാ യക്ഖേ പക്കോസിത്വാ സബ്ബം ജനം ഖാദിത്വാ ഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. ബോധിസത്തോപി തം ദിവസം തസ്സായേവ സാലായം പരിത്തവാലുകം സീസേ കത്വാ പരിത്തസുത്തഞ്ച പരിക്ഖിപിത്വാ ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഠിതകോവ അരുണം ഉട്ഠാപേസി. മനുസ്സാ സകലരാജനിവേസനം സോധേത്വാ ഹരിതൂപലിത്തം കത്വാ ഉപരി ഗന്ധേഹി വിലിമ്പിത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ പുപ്ഫദാമാനി ഓസാരേത്വാ ധൂമം ദത്വാ നവമാലാ ബന്ധിത്വാ സമ്മന്തയിംസു ‘‘അമ്ഭോ, യോ പുരിസോ ദിബ്ബരൂപം മാപേത്വാ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തിം യക്ഖിനിം ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ ഓലോകനമത്തമ്പി ന അകാസി, സോ അതിവിയ ഉളാരസത്തോ ധിതിമാ ഞാണസമ്പന്നോ, താദിസേ പുരിസേ രജ്ജം അനുസാസന്തേ സബ്ബരട്ഠം സുഖിതം ഭവിസ്സതി, തം രാജാനം കരോമാ’’തി. അഥ സബ്ബേ അമച്ചാ ച നാഗരാ ച ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ ഇമം രജ്ജം കാരേഥാ’’തി നഗരം പവേസേത്വാ രതനരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ അഭിസിഞ്ചിത്വാ തക്കസിലരാജാനം അകംസു. സോ ചത്താരി അഗതിഗമനാനി വജ്ജേത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘സമതിത്തികം അനവസേസകം, തേലപത്തം യഥാ പരിഹരേയ്യ;

ഏവം സചിത്തമനുരക്ഖേ, പത്ഥയാനോ ദിസം അഗതപുബ്ബ’’ന്തി.

തത്ഥ സമതിത്തികന്തി അന്തോമുഖവട്ടിലേഖം പാപേത്വാ സമഭരിതം. അനവസേസകന്തി അനവസിഞ്ചനകം അപരിസ്സാവനകം കത്വാ. തേലപത്തന്തി പക്ഖിത്തതിലതേലപത്തം. പരിഹരേയ്യാതി ഹരേയ്യ, ആദായ ഗച്ഛേയ്യ. ഏവം സചിത്തമനുരക്ഖേതി തം തേലഭരിതം പത്തം വിയ അത്തനോ ചിത്തം കായഗതാസതിയാ ഗോചരേ ചേവ സമ്പയുത്തസതിയാ ചാതി ഉഭിന്നം അന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ യഥാ മുഹുത്തമ്പി ബഹിദ്ധാ ഗോചരേ ന വിക്ഖിപതി, തഥാ പണ്ഡിതോ യോഗാവചരോ രക്ഖേയ്യ ഗോപേയ്യ. കിംകാരണാ? ഏതസ്സ ഹി –

‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹസ്സ ലഹുനോ, യത്ഥകാമനിപാതിനോ;

ചിത്തസ്സ ദമഥോ സാധു, ചിത്തം ദന്തം സുഖാവഹ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൫);

തസ്മാ –

‘‘സുദുദ്ദസം സുനിപുണം, യത്ഥകാമനിപാതിനം;

ചിത്തം രക്ഖേഥ മേധാവീ, ചിത്തം ഗുത്തം സുഖാവഹം’’. (ധ. പ. ൩൬);

ഇദഞ്ഹി –

‘‘ദൂരങ്ഗമം ഏകചരം, അസരീരം ഗുഹാസയം;

യേ ചിത്തം സംയമേസ്സന്തി, മോക്ഖന്തി മാരബന്ധനാ’’. (ധ. പ. ൩൭);

ഇതരസ്സ പന –

‘‘അനവട്ഠിതചിത്തസ്സ, സദ്ധമ്മം അവിജാനതോ;

പരിപ്ലവപസാദസ്സ, പഞ്ഞാ ന പരിപൂരതി’’. (ധ. പ. ൩൮);

ഥിരകമ്മട്ഠാനസഹായസ്സ പന –

‘‘അനവസ്സുതചിത്തസ്സ, അനന്വാഹതചേതസോ;

പുഞ്ഞപാപപഹീനസ്സ, നത്ഥി ജാഗരതോ ഭയം’’. (ധ. പ. ൩൯);

തസ്മാ ഏതം –

‘‘ഫന്ദനം ചപലം ചിത്തം, ദൂരക്ഖം ദുന്നിവാരയം;

ഉജും കരോതി മേധാവീ, ഉസുകാരോവ തേജനം’’. (ധ. പ. ൩൩);

ഏവം ഉജും കരോന്തോ സചിത്തമനുരക്ഖേ.

പത്ഥയാനോ ദിസം അഗതപുബ്ബന്തി ഇമസ്മിം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനേ കമ്മം ആരഭിത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അഗതപുബ്ബം ദിസം പത്ഥേന്തോ പിഹേന്തോ വുത്തനയേന സകം ചിത്തം രക്ഖേയ്യാതി അത്ഥോ. കാ പനേസാ ദിസാ നാമ? –

‘‘മാതാപിതാ ദിസാ പുബ്ബാ, ആചരിയാ ദക്ഖിണാ ദിസാ;

പുത്തദാരാ ദിസാ പച്ഛാ, മിത്താമച്ചാ ച ഉത്തരാ.

‘‘ദാസകമ്മകരാ ഹേട്ഠാ, ഉദ്ധം സമണബ്രാഹ്മണാ;

ഏതാ ദിസാ നമസ്സേയ്യ, അലമത്തോ കുലേ ഗിഹീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൭൩) –

ഏത്ഥ താവ പുത്തദാരാദയോ ‘‘ദിസാ’’തി വുത്താ.

‘‘ദിസാ ചതസ്സോ വിദിസാ ചതസ്സോ, ഉദ്ധം അധോ ദസ ദിസാ ഇമായോ;

കതമം ദിസം തിട്ഠതി നാഗരാജാ, യമദ്ദസാ സുപിനേ ഛബ്ബിസാണ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൦൪) –

ഏത്ഥ പുരത്ഥിമാദിഭേദാ ദിസാവ ‘‘ദിസാ’’തി വുത്താ.

‘‘അഗാരിനോ അന്നദപാനവത്ഥദാ, അവ്ഹായികാ തമ്പി ദിസം വദന്തി;

ഏസാ ദിസാ പരമാ സേതകേതു, യം പത്വാ ദുക്ഖീ സുഖിനോ ഭവന്തീ’’തി. (ജാ. ൧.൬.൯) –

ഏത്ഥ പന നിബ്ബാനം ‘‘ദിസാ’’തി വുത്തം. ഇധാപി തദേവ അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി ‘‘ഖയം വിരാഗ’’ന്തിആദീഹി ദിസ്സതി അപദിസ്സതി, തസ്മാ ‘‘ദിസാ’’തി വുച്ചതി. അനമതഗ്ഗേ പന സംസാരേ കേനചി ബാലപുഥുജ്ജനേന സുപിനേനപി അഗതപുബ്ബതായ അഗതപുബ്ബാ ദിസാ നാമാതി വുത്തം. തം പത്ഥയന്തേന കായഗതാസതിയാ യോഗോ കരണീയോതി.

ഏവം സത്ഥാ നിബ്ബാനേന ദേസനായ കൂടം ഗഹേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, രജ്ജപ്പത്തകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തേലപത്തജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൯൭] ൭. നാമസിദ്ധിജാതകവണ്ണനാ

ജീവകഞ്ച മതം ദിസ്വാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം നാമസിദ്ധികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര കുലപുത്തോ നാമേന പാപകോ നാമ. സോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിതോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘ഏഹാവുസോ, പാപക, തിട്ഠാവുസോ, പാപകാ’’തി വുച്ചമാനോ ചിന്തേസി ‘‘ലോകേ പാപകം നാമ ലാമകം കാളകണ്ണിഭൂതം വുച്ചതി, അഞ്ഞം മങ്ഗലപടിസംയുത്തം നാമം ആഹരാപേസ്സാമീ’’തി. സോ ആചരിയുപജ്ഝായേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം നാമം അവമങ്ഗലം, അഞ്ഞം മേ നാമം കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ആവുസോ, നാമം നാമ പണ്ണത്തിമത്തം, നാമേന കാചി അത്ഥസിദ്ധി നാമ നത്ഥി, അത്തനോ നാമേനേവ സന്തുട്ഠോ ഹോഹീ’’തി. സോ പുനപ്പുനം യാചിയേവ. തസ്സായം നാമസിദ്ധികഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ഭിക്ഖു നാമസിദ്ധികോ മങ്ഗലം നാമം ആഹരാപേതീ’’തി. അഥ സത്ഥാ ധമ്മസഭം ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സോ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി നാമസിദ്ധികോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ തക്കസിലായം ബോധിസത്തോ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേസി. തസ്സേകോ മാണവോ പാപകോ നാമ നാമേന. സോ ‘‘ഏഹി, പാപക, യാഹി, പാപകാ’’തി വുച്ചമാനോ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം നാമം അവമങ്ഗലം, അഞ്ഞം നാമം ആഹരാപേസ്സാമീ’’തി. സോ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആചരിയ, മയ്ഹം നാമം അവമങ്ഗലം, അഞ്ഞം മേ നാമം കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം ആചരിയോ അവോച ‘‘ഗച്ഛ, താത, ജനപദചാരികം ചരിത്വാ അത്തനോ അഭിരുചിതം ഏകം മങ്ഗലനാമം ഗഹേത്വാ ഏഹി, ആഗതസ്സ തേ നാമം പരിവത്തേത്വാ അഞ്ഞം നാമം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്തോ ഗാമേന ഗാമം ചരന്തോ ഏകം നഗരം പാപുണി. തത്ഥ ചേകോ പുരിസോ കാലകതോ ജീവകോ നാമ നാമേന. സോ തം ഞാതിജനേന ആളാഹനം നീയമാനം ദിസ്വാ ‘‘കിം നാമകോ ഏസ പുരിസോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജീവകോ നാമേസോ’’തി. ‘‘ജീവകോപി മരതീ’’തി? ‘‘ജീവകോപി മരതി, അജീവകോപി മരതി, നാമം നാമ പണ്ണത്തിമത്തം, ത്വം ബാലോ മഞ്ഞേ’’തി. സോ തം കഥം സുത്വാ നാമേ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ അന്തോനഗരം പാവിസി.

അഥേകം ദാസിം ഭതിം അദദമാനം സാമികാ ദ്വാരേ നിസീദാപേത്വാ രജ്ജുയാ പഹരന്തി, തസ്സാ ച ‘‘ധനപാലീ’’തി നാമം ഹോതി. സോ അന്തരവീഥിയാ ഗച്ഛന്തോ തം പോഥിയമാനം ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ ഇമം പോഥേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭതിം ദാതും ന സക്കോതീ’’തി. ‘‘കിം പനസ്സാ നാമ’’ന്തി? ‘‘ധനപാലീ നാമാ’’തി. നാമേന ധനപാലീ സമാനാപി ഭതിമത്തം ദാതും ന സക്കോതീതി ധനപാലിയോപി അധനപാലിയോപി ദുഗ്ഗതാ ഹോന്തി, നാമം നാമ പണ്ണത്തിമത്തം, ത്വം ബാലോ മഞ്ഞേതി. സോ നാമേ മജ്ഝത്തതരോ ഹുത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ മഗ്ഗം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ മഗ്ഗമൂള്ഹപുരിസം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ കിം കരോന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മഗ്ഗമൂള്ഹോമ്ഹി, സാമീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ നാമ’’ന്തി? ‘‘പന്ഥകോ നാമാ’’തി. ‘‘പന്ഥകോപി മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഹോതീ’’തി? ‘‘പന്ഥകോപി അപന്ഥകോപി മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഹോതി, നാമം നാമ പണ്ണത്തിമത്തം ത്വം പന ബാലോ മഞ്ഞേതി’’. സോ നാമേ അതിമജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താത, നാമം രോചേത്വാ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആചരിയ, ജീവകാപി നാമ മരന്തി അജീവകാപി, ധനപാലിയോപി ദുഗ്ഗതാ ഹോന്തി അധനപാലിയോപി, പന്ഥകാപി മഗ്ഗമൂള്ഹാ ഹോന്തി അപന്ഥകാപി, നാമം നാമ പണ്ണത്തിമത്തം, നാമേന സിദ്ധി നത്ഥി, കമ്മേനേവ സിദ്ധി. അലം മയ്ഹം അഞ്ഞേന നാമേന, തദേവ മേ നാമം ഹോതൂ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തേന ദിട്ഠഞ്ച കതഞ്ച സംസന്ദേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൭. ‘‘ജീവകഞ്ച മതം ദിസ്വാ, ധനപാലിഞ്ച ദുഗ്ഗതം;

പന്ഥകഞ്ച വനേ മൂള്ഹം, പാപകോ പുനരാഗതോ’’തി.

തത്ഥ പുനരാഗതോതി ഇമാനി തീണി കാരണാനി ദിസ്വാ പുന ആഗതോ, ര-കാരോ സന്ധിവസേന വുത്തോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ നാമസിദ്ധികോയേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ നാമസിദ്ധികോ ഇദാനിപി നാമസിദ്ധികോയേവ, ആചരിയപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നാമസിദ്ധിജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൯൮] ൮. കൂടവാണിജജാതകവണ്ണനാ

സാധു ഖോ പണ്ഡിതോ നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കൂടവാണിജം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി ദ്വേ ജനാ ഏകതോ വണിജ്ജം കരോന്താ ഭണ്ഡം സകടേനാദായ ജനപദം ഗന്ത്വാ ലദ്ധലാഭാ പച്ചാഗമിംസു. തേസു കൂടവാണിജോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബഹൂ ദിവസേ ദുബ്ഭോജനേന ദുക്ഖസേയ്യായ കിലന്തോ, ഇദാനി അത്തനോ ഘരേ നാനഗ്ഗരസേഹി യാവദത്ഥം സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ അജീരകേന മരിസ്സതി. അഥാഹം ഇമം ഭണ്ഡം തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകം തസ്സ ദാരകാനം ദസ്സാമി, ദ്വേ കോട്ഠാസേ അത്തനാ ഗഹേസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘അജ്ജ ഭാജേസ്സാമ, സ്വേ ഭാജേസ്സാമാ’’തി ഭണ്ഡം ഭാജേതും ന ഇച്ഛി. അഥ നം പണ്ഡിതവാണിജോ അകാമകം നിപ്പീളേത്വാ ഭാജാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘അതിപപഞ്ചോ തേ കതോ, ഇധാഗന്ത്വാപി ചിരേന ബുദ്ധുപട്ഠാനം ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ സോ, ഉപാസക, ഇദാനേവ കൂടവാണിജോ, പുബ്ബേപി കൂടവാണിജോയേവ. ഇദാനി പന തം വഞ്ചേതുകാമോ ജാതോ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതേപി വഞ്ചേതും ഉസ്സഹീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം വാണിജകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ അഞ്ഞേന വാണിജേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ വണിജ്ജം കരോതി, തസ്സ ‘‘അതിപണ്ഡിതോ’’തി നാമം അഹോസി. തേ ബാരാണസിതോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭണ്ഡം ആദായ ജനപദം ഗന്ത്വാ വണിജ്ജം കത്വാ ലദ്ധലാഭാ പുന ബാരാണസിം ആഗമിംസു. അഥ നേസം ഭണ്ഡഭാജനകാലേ അതിപണ്ഡിതോ ആഹ ‘‘മയാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ലദ്ധബ്ബാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘ത്വം പണ്ഡിതോ, അഹം അതിപണ്ഡിതോ. പണ്ഡിതോ ഏകം ലദ്ധും അരഹതി, അതിപണ്ഡിതോ ദ്വേ’’തി. ‘‘നനു അമ്ഹാകം ദ്വിന്നം ഭണ്ഡമൂലകമ്പി ഗോണാദയോപി സമസമായേവ, ത്വം കസ്മാ ദ്വേ കോട്ഠാസേ ലദ്ധും അരഹസീ’’തി. ‘‘അതിപണ്ഡിതഭാവേനാ’’തി. ഏവം തേ കഥം വഡ്ഢേത്വാ കലഹം അകംസു.

തതോ അതിപണ്ഡിതോ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ പിതരം ഏകസ്മിം സുസിരരുക്ഖേ പവേസേത്വാ ‘‘ത്വം അമ്ഹേസു ആഗതേസു ‘അതിപണ്ഡിതോ ദ്വേ കോട്ഠാസേ ലദ്ധും അരഹതീ’തി വദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ, മയ്ഹം ദ്വിന്നം കോട്ഠാസാനം യുത്തഭാവം വാ അയുത്തഭാവം വാ ഏസാ രുക്ഖദേവതാ ജാനാതി, ഏഹി, തം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി തം തത്ഥ നേത്വാ ‘‘അയ്യേ രുക്ഖദേവതേ, അമ്ഹാകം അട്ടം പച്ഛിന്ദാ’’തി ആഹ. അഥസ്സ പിതാ സരം പരിവത്തേത്വാ ‘‘തേന ഹി കഥേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അയ്യേ, അയം പണ്ഡിതോ, അഹം അതിപണ്ഡിതോ. അമ്ഹേഹി ഏകതോ വോഹാരോ കതോ, തത്ഥ കേന കിം ലദ്ധബ്ബന്തി. പണ്ഡിതേന ഏകോ കോട്ഠാസോ, അതിപണ്ഡിതേന പന ദ്വേ കോട്ഠാസാ ലദ്ധബ്ബാ’’തി. ബോധിസത്തോ ഏവം വിനിച്ഛിതം അട്ടം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി ദേവതാഭാവം വാ അദേവതാഭാവം വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി പലാലം ആഹരിത്വാ സുസിരം പൂരേത്വാ അഗ്ഗിം അദാസി, അതിപണ്ഡിതസ്സ പിതാ ജാലായ ഫുട്ഠകാലേ അഡ്ഢജ്ഝാമേന സരീരേന ഉപരി ആരുയ്ഹ സാഖം ഗഹേത്വാ ഓലമ്ബന്തോ ഭൂമിയം പതിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൮. ‘‘സാധു ഖോ പണ്ഡിതോ നാമ, ന ത്വേവ അതിപണ്ഡിതോ;

അതിപണ്ഡിതേന പുത്തേന, മനമ്ഹി ഉപകൂളിതോ’’തി.

തത്ഥ സാധു ഖോ പണ്ഡിതോ നാമാതി ഇമസ്മിം ലോകേ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ കാരണാകാരണഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ സാധു സോഭനോ. അതിപണ്ഡിതോതി നാമമത്തേന അതിപണ്ഡിതോ കൂടപുരിസോ ന ത്വേവ വരം. മനമ്ഹി ഉപകൂളിതോതി ഥോകേനമ്ഹി ഝാമോ, അഡ്ഢജ്ഝാമകോവ മുത്തോതി അത്ഥോ. തേ ഉഭോപി മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ സമഞ്ഞേവ കോട്ഠാസം ഗണ്ഹിത്വാ യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ഏസ കൂടവാണിജോയേവാ’’തി ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടവാണിജോ പച്ചുപ്പന്നേപി കൂടവാണിജോയേവ, പണ്ഡിതവാണിജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കൂടവാണിജജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൯൯] ൯. പരോസഹസ്സജാതകവണ്ണനാ

പരോസഹസ്സമ്പി സമാഗതാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുഥുജ്ജനപുച്ഛാപഞ്ചകം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സരഭജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൩൪ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഏകസ്മിം പന സമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, ദസബലേന സംഖിത്തേന കഥിതം ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തോ വിത്ഥാരേന ബ്യാകാസീ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണം കഥയമാനാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഇദാനേവ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതം വിത്ഥാരേന ബ്യാകരോതി, പുബ്ബേപി ബ്യാകാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തേ വിഹാസി. പരിവാരോപിസ്സ പഞ്ച താപസസതാനി അഹേസും. അഥസ്സ ജേട്ഠന്തേവാസികോ വസ്സാരത്തസമയേ ഉപഡ്ഢം ഇസിഗണം ആദായ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം അഗമാസി. തദാ ബോധിസത്തസ്സ കാലകിരിയാസമയോ ജാതോ. അഥ നം അന്തേവാസികാ ‘‘ആചരിയ, കതരോ വോ ഗുണോ ലദ്ധോ’’തി അധിഗമം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി വത്വാ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. ബോധിസത്താ ഹി അരൂപസമാപത്തിലാഭിനോ ഹുത്വാപി അഭബ്ബട്ഠാനത്താ ആരുപ്പേ ന നിബ്ബത്തന്തി. അന്തേവാസികാ ‘‘ആചരിയസ്സ അധിഗമോ നത്ഥീ’’തി ആളാഹനേ സക്കാരം ന കരിംസു.

ജേട്ഠന്തേവാസികോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ആചരിയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കാലകതോ’’തി സുത്വാ ‘‘അപി ആചരിയം അധിഗമം പുച്ഛിത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, പുച്ഛിമ്ഹാ’’തി. ‘‘കിം കഥേസീ’’തി? ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീതി തേന വുത്തം, അഥസ്സ അമ്ഹേഹി സക്കാരോ ന കതോ’’തി ആഹംസു. ജേട്ഠന്തേവാസികോ ‘‘തുമ്ഹേ ആചരിയസ്സ വചനത്ഥം ന ജാനാഥ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിലാഭീ ആചരിയോ’’തി ആഹ. തേ തസ്മിം പുനപ്പുനം കഥേന്തേപി ന സദ്ദഹിംസു. ബോധിസത്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘അന്ധബാലാ മമ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ വചനം ന സദ്ദഹന്തി. ഇമം തേസം കാരണം പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി ബ്രഹ്മലോകാ ആഗന്ത്വാ അസ്സമപദമത്ഥകേ മഹന്തേനാനുഭാവേന ആകാസേ ഠത്വാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ പഞ്ഞാനുഭാവം വണ്ണേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൯. ‘‘പരോസഹസ്സമ്പി സമാഗതാനം, കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ, യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി.

തത്ഥ പരോസഹസ്സമ്പീതി അതിരേകസഹസ്സമ്പി. സമാഗതാനന്തി സന്നിപതിതാനം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനിതും അസക്കോന്താനം ബാലാനം. കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാതി തേ ഏവം സമാഗതാ അപഞ്ഞാ ഇമേ ബാലതാപസാ വിയ വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി രോദേയ്യും പരിദേവേയ്യും, രോദമാനാപി പന അത്ഥം വാ കാരണം വാ നേവ ജാനേയ്യുന്തി ദീപേതി. ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോതി ഏവരൂപാനം ബാലാനം പരോസഹസ്സതോപി ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോവ സേയ്യോ വരതരോതി അത്ഥോ. കീദിസോ സപഞ്ഞോതി? യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥം അയം ജേട്ഠന്തേവാസികോ വിയാതി.

ഏവം മഹാസത്തോ ആകാസേ ഠിതോവ ധമ്മം ദേസേത്വാ താപസഗണം ബുജ്ഝാപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ ഗതോ. തേപി താപസാ ജീവിതപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജേട്ഠന്തേവാസികോ സാരിപുത്തോ അഹോസി, മഹാബ്രഹ്മാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പരോസഹസ്സജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൦൦] ൧൦. അസാതരൂപജാതകവണ്ണനാ

അസാതം സാതരൂപേനാതി ഇദം സത്ഥാ കുണ്ഡിയനഗരം ഉപനിസ്സായ കുണ്ഡധാനവനേ വിഹരന്തോ കോലിയരാജധീതരം സുപ്പവാസം ഉപാസികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ ഹി തസ്മിം സമയേ സത്ത വസ്സാനി കുച്ഛിനാ ഗബ്ഭം പരിഹരിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ അഹോസി, അധിമത്താ വേദനാ പവത്തിംസു. സാ ഏവം അധിമത്തവേദനാഭിഭൂതാപി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ, യോ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. സുപ്പടിപന്നോ വത തസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യോ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ പടിപന്നോ. സുസുഖം വത നിബ്ബാനം, യത്ഥേവ രൂപം ദുക്ഖം നത്ഥീ’’തി (ഉദാ. ൧൮) ഇമേഹി തീഹി വിതക്കേഹി അധിവാസേസി. സാ സാമികം പക്കോസേത്വാ തഞ്ച അത്തനോ പവത്തിം വന്ദനസാസനഞ്ച ആരോചേതും സത്ഥു സന്തികം പേസേസി. സത്ഥാ വന്ദനസാസനം സുത്വാവ ‘‘സുഖിനീ ഹോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ, സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി ആഹ. സഹ വചനേനേവ പന ഭഗവതോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായി. അഥസ്സാ സാമികോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ തം വിജാതം ദിസ്വാ ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ’’തി അതിവിയ തഥാഗതസ്സ ആനുഭാവേന അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ അഹോസി.

സുപ്പവാസാപി പുത്തം വിജായിത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാനം ദാതുകാമാ പുന നിമന്തനത്ഥായ തം പേസേസി. തേന ഖോ പന സമയേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഉപട്ഠാകേന ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ നിമന്തിതോ ഹോതി. സത്ഥാ സുപ്പവാസായ ദാനസ്സ ഓകാസദാനത്ഥായ ഥേരം തസ്സ സന്തികം പേസേത്വാ തം സഞ്ഞാപേത്വാ സത്താഹം തസ്സാ ദാനം പടിഗ്ഗഹേസി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. സത്തമേ പന ദിവസേ സുപ്പവാസാ പുത്തം സീവലികുമാരം മണ്ഡേത്വാ സത്ഥാരഞ്ചേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദാപേസി. തസ്മിം പടിപാടിയാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികം നീതേ ഥേരോ തേന സദ്ധിം ‘‘കച്ചി തേ, സീവലി, ഖമനീയ’’ന്തി പടിസന്ഥാരമകാസി. സോ ‘‘കുതോ മേ, ഭന്തേ, സുഖം, സ്വാഹം സത്ത വസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം വസി’’ന്തി ഥേരേന സദ്ധിം ഏവരൂപം കഥം കഥേസി. സുപ്പാവാസാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘സത്താഹജാതോ മേ പുത്തോ അനുബുദ്ധേന ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധിം മന്തേതീ’’തി സോമനസ്സപ്പത്താ അഹോസി. സത്ഥാ ‘‘അപി നു സുപ്പവാസേ അഞ്ഞേപി ഏവരൂപേ പുത്തേ ഇച്ഛസീ’’തി ആഹ. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ഏവരൂപേ അഞ്ഞേ സത്ത പുത്തേ ലഭേയ്യം, ഇച്ഛേയ്യമേവാഹ’’ന്തി. സത്ഥാ ഉദാനം ഉദാനേത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സീവലികുമാരോപി ഖോ സത്തവസ്സികകാലേയേവ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ പുഞ്ഞവാ ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ പഥവിം ഉന്നാദേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പുഞ്ഞവന്താനം അന്തരേ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം പാപുണി.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, സീവലിത്ഥേരോ നാമ ഏവരൂപോ മഹാപുഞ്ഞോ പത്ഥിതപത്ഥനോ പച്ഛിമഭവികസത്തോ സത്ത വസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം വസിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവം ആപജ്ജി, അഹോ മാതാപുത്താ മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവിംസു, കിം നു ഖോ കമ്മം അകംസൂ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ തത്ഥാഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, സീവലിനോ മഹാപുഞ്ഞതോവ സത്ത വസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം നിവാസോ ച സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവപ്പത്തി ച അത്തനാ കതകമ്മമൂലകാവ, സുപ്പവാസായപി സത്ത വസ്സാനി കുച്ഛിനാ ഗബ്ഭപരിഹരണദുക്ഖഞ്ച സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭദുക്ഖഞ്ച അത്തനാ കതകമ്മമൂലകമേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്മിം സമയേ കോസലമഹാരാജാ മഹന്തേന ബലേനാഗന്ത്വാ ബാരാണസിം ഗഹേത്വാ രാജാനം മാരേത്വാ തസ്സേവ അഗ്ഗമഹേസിം അത്തനോ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി. ബാരാണസിരഞ്ഞോ പന പുത്തോ പിതു മരണകാലേ നിദ്ധമനദ്വാരേന പലായിത്വാ ബലം സംഹരിത്വാ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസി ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി. സോ ‘‘യുദ്ധം ദേമീ’’തി പടിപണ്ണം പേസേസി. രാജകുമാരസ്സ പന മാതാ തം സാസനം സുത്വാ ‘‘യുദ്ധേന കമ്മം നത്ഥി, സബ്ബദിസാസു സഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ ബാരാണസിനഗരം പരിവാരേതു, തതോ ദാരൂദകഭത്തപരിക്ഖയേന കിലന്തമനുസ്സം നഗരം വിനാവ യുദ്ധേന ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി പണ്ണം പേസേസി. സോ മാതു സാസനം സുത്വാ സത്ത ദിവസാനി സഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ നഗരം രുന്ധി, നാഗരാ സഞ്ചാരം അലഭമാനാ സത്തമേ ദിവസേ തസ്സ രഞ്ഞോ സീസം ഗഹേത്വാ കുമാരസ്സ അദംസു. കുമാരോ പന നഗരം പവിസിത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സോ ഏതരഹി സത്ത ദിവസാനി സഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ നഗരം രുന്ധിത്വാ ഗഹിതകമ്മനിസ്സന്ദേന സത്ത വസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം വസിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭഭാവം ആപജ്ജി. യം പന സോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ ‘‘ലാഭീനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി മഹാദാനം ദത്വാ പത്ഥനം അകാസി, യഞ്ച വിപസ്സിബുദ്ധകാലേ നാഗരേഹി സദ്ധിം സഹസ്സഗ്ഘനകം ഗുളദധിം ദത്വാ പത്ഥനമകാസി, തസ്സാനുഭാവേന ലാഭീനം അഗ്ഗോ ജാതോ. സുപ്പവാസാപി ‘‘നഗരം രുന്ധിത്വാ ഗണ്ഹ, താതാ’’തി പേസിതഭാവേന സത്ത വസ്സാനി കുച്ഛിനാ ഗബ്ഭം പരിഹരിത്വാ സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ ജാതാ.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൦. ‘‘അസാതം സാതരൂപേന, പിയരൂപേന അപ്പിയം;

ദുക്ഖം സുഖസ്സ രൂപേന, പമത്തമതിവത്തതീ’’തി.

തത്ഥ അസാതം സാതരൂപേനാതി അമധുരമേവ മധുരപതിരൂപകേന. പമത്തമതിവത്തതീതി അസാതം അപ്പിയം ദുക്ഖന്തി ഏതം തിവിധമ്പി ഏതേന സാതരൂപാദിനാ ആകാരേന സതിവിപ്പവാസവസേന പമത്തം പുഗ്ഗലം അതിവത്തതി അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഭഗവതാ യഞ്ച തേ മാതാപുത്താ ഇമിനാ ഗബ്ഭപരിഹരണഗബ്ഭവാസസങ്ഖാതേന അസാതാദിനാ പുബ്ബേ നഗരരുന്ധനസാതാദിപതിരൂപകേന അജ്ഝോത്ഥടാ, യഞ്ച ഇദാനി സാ ഉപാസികാ പുനപി സത്തക്ഖത്തും ഏവരൂപം അസാതം അപ്പിയം ദുക്ഖം പേമവത്ഥുഭൂതേന പുത്തസങ്ഖാതേന സാതാദിപതിരൂപകേന അജ്ഝോത്ഥടാ ഹുത്വാ തഥാ അവച, തം സബ്ബമ്പി സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ നഗരം രുന്ധിത്വാ രജ്ജപ്പത്തകുമാരോ സീവലി അഹോസി, മാതാ സുപ്പവാസാ, പിതാ പന ബാരാണസിരാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.