൧൧. പരോസതവഗ്ഗോ

[൧൦൧] ൧. പരോസതജാതകവണ്ണനാ

൧൦൧. ‘‘പരോസതഞ്ചേപി സമാഗതാനം, ഝായേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ, യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി. –

ഇദം ജാതകം വത്ഥുതോ ച വേയ്യാകരണതോ ച സമോധാനതോ ച പരോസഹസ്സജാതകസദിസമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ ‘‘ഝായേയ്യു’’ന്തി പദമത്തമേവ വിസേസോ. തസ്സത്ഥോ – വസ്സസതമ്പി അപഞ്ഞാ ഝായേയ്യും ഓലോകേയ്യും ഉപധാരേയ്യും, ഏവം ഓലോകേന്താപി പന അത്ഥം വാ കാരണം വാ ന പസ്സന്തി, തസ്മാ യോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി, സോ ഏകോവ സപഞ്ഞോ സേയ്യോതി.

പരോസതജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൦൨] ൨. പണ്ണികജാതകവണ്ണനാ

യോ ദുക്ഖഫുട്ഠായ ഭവേയ്യ താണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം പണ്ണികം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ ഉപാസകോ നാനപ്പകാരാനി മൂലപണ്ണാദീനി ചേവ ലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദീനി ച വിക്കിണിത്വാ ജീവികം കപ്പേതി. തസ്സേകാ ധീതാ അഭിരൂപാ പാസാദികാ ആചാരസീലസമ്പന്നാ ഹിരോത്തപ്പസമന്നാഗതാ കേവലം നിച്ചപ്പഹസിതമുഖാ. തസ്സാ സമാനകുലേസു വാരേയ്യത്ഥായ ആഗതേസു സോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമിസ്സാ വാരേയ്യം വത്തതി, അയഞ്ച നിച്ചപ്പഹസിതമുഖാ. കുമാരികാധമ്മേ പന അസതി കുമാരികായ പരകുലം ഗതായ മാതാപിതൂനം ഗരഹാ ഹോതി, ‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമിസ്സാ കുമാരികാധമ്മോ, നത്ഥീ’തി വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി. സോ ഏകദിവസം ധീതരം പച്ഛിം ഗാഹാപേത്വാ പണ്ണത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ വീമംസനവസേന കിലേസസന്നിസ്സിതോ വിയ ഹുത്വാ രഹസ്സകഥം കഥേത്വാ തം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. സാ ഗഹിതമത്താവ രോദന്തീ കന്ദന്തീ ‘‘അയുത്തമേതം, താത, ഉദകതോ അഗ്ഗിപാതുഭാവസദിസം, മാ ഏവരൂപം കരോഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അമ്മ, മയാ വീമംസനത്ഥായ ത്വം ഹത്ഥേ ഗഹിതാ, ന ച കിലേസവസേന. വദേഹി, അത്ഥി ദാനി തേ കുമാരികാധമ്മോ’’തി. ‘‘ആമ, താത, അത്ഥി. മയാ ഹി ലോഭവസേന ന കോചി പുരിസോ ഓലോകിതപുബ്ബോ’’തി. സോ ധീതരം അസ്സാസേത്വാ ഘരം നേത്വാ മങ്ഗലം കത്വാ പരകുലം പേസേത്വാ ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പൂജേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ‘‘ചിരസ്സമാഗതോസീ’’തി ച വുത്തേ തമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ഉപാസക, കുമാരികാ ചിരം പട്ഠായ ആചാരസീലസമ്പന്നാവ, ത്വം പന ന ഇദാനേവ ഏവം വീമംസസി, പുബ്ബേപി വീമംസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകോ ബാരാണസിയം പണ്ണികഉപാസകോതി അതീതവത്ഥു പച്ചുപ്പന്നസദിസമേവ. തേന പന സാ വീമംസനത്ഥായ ഹത്ഥേ ഗഹിതമത്താ പരിദേവമാനാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൨. ‘‘യോ ദുക്ഖഫുട്ഠായ ഭവേയ്യ താണം, സോ മേ പിതാ ദുബ്ഭി വനേ കരോതി;

സാ കസ്സ കന്ദാമി വനസ്സ മജ്ഝേ, യോ തായിതാ സോ സഹസം കരോതീ’’തി.

തത്ഥ യോ ദുക്ഖഫുട്ഠായ ഭവേയ്യ താണന്തി കായികചേതസികേഹി ദുക്ഖേഹി ഫുട്ഠായ തായിതാ പരിതായിതാ പതിട്ഠാ ഭവേയ്യ. സോ മേ പിതാ ദുബ്ഭി വനേ കരോതീതി സോ മയ്ഹം ദുക്ഖപരിതായകോ പിതാവ ഇമസ്മിം വനേ ഏവരൂപം മിത്തദുബ്ഭി കമ്മം കരോതി, അത്തനോ ജാതായ ധീതരി വീതിക്കമം കാതും മഞ്ഞതീതി അത്ഥോ. സാ കസ്സ കന്ദാമീതി കസ്സ രോദാമി, കോ മേ പതിട്ഠാ ഭവിസ്സതീതി ദീപേതി. യോ തായിതാ സോ സഹസം കരോതീതി യോ മയ്ഹം തായിതാ രക്ഖിതാ അവസ്സയോ ഭവിതും അരഹതി, സോ പിതായേവ സാഹസികകമ്മം കരോതീതി അത്ഥോ.

അഥ നം പിതാ അസ്സാസേത്വാ ‘‘അമ്മ, രക്ഖിതത്താസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, താത രക്ഖിതോ മേ അത്താ’’തി. സോ തം ഘരം നേത്വാ മണ്ഡേത്വാ മങ്ഗലം കത്വാ പരകുലം പേസേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ പിതാ ഏതരഹി പിതാവ, ധീതാ ച ഏതരഹി ധീതാവ, തം കാരണം പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠരുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

പണ്ണികജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൦൩] ൩. വേരിജാതകവണ്ണനാ

യത്ഥ വേരീ നിവിസതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികോ കിര ഭോഗഗാമം ഗന്ത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരേ ദിസ്വാ ‘‘അന്തരാമഗ്ഗേ വസിതും ന യുത്തം, സാവത്ഥിമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി വേഗേന ഗോണേ പാജേത്വാ സാവത്ഥിമേവ ആഗന്ത്വാ പുനദിവസേ വിഹാരം ഗതോ സത്ഥു ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ഗഹപതി പണ്ഡിതാ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരേ ദിസ്വാ അന്തരാ അവിലമ്ബമാനാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗമിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി ഹുത്വാ ഏകം ഗാമകം നിമന്തനം ഭുഞ്ജനത്ഥായ ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരേ ദിസ്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ അവസിത്വാവ വേഗേന ഗോണേ പാജേന്തോ അത്തനോ ഗേഹമേവ ആഗന്ത്വാ നാനഗ്ഗരസേഹി ഭുഞ്ജിത്വാ മഹാസയനേ നിസിന്നോ ‘‘ചോരാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ നിബ്ഭയട്ഠാനം അത്തനോ ഗേഹം ആഗതോമ്ഹീ’’തി ഉദാനവസേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൩. ‘‘യത്ഥ വേരീ നിവിസതി, ന വസേ തത്ഥ പണ്ഡിതോ;

ഏകരത്തം ദിരത്തം വാ, ദുക്ഖം വസതി വേരിസൂ’’തി.

തത്ഥ വേരീതി വേരചേതനാസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ. നിവിസതീതി പതിട്ഠാതി. ന വസേ തത്ഥ പണ്ഡിതോതി സോ വേരീപുഗ്ഗലോ യസ്മിം ഠാനേ പതിട്ഠിതോ ഹുത്വാ വസതി, തത്ഥ പണ്ഡിതോ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ ന വസേയ്യ. കിംകാരണാ? ഏകരത്തം ദിരത്തം വാ, ദുക്ഖം വസതി വേരിസൂതി, വേരീനഞ്ഹി അന്തരേ വസന്തോ ഏകാഹമ്പി ദ്വീഹമ്പി ദുക്ഖമേവ വസതീതി അത്ഥോ.

ഏവം മഹാസത്തോ ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അഹമേവ ബാരാണസിസേട്ഠി അഹോസി’’ന്തി.

വേരിജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൦൪] ൪. മിത്തവിന്ദകജാതകവണ്ണനാ

ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ മിത്തവിന്ദകജാതകേ വുത്തനയേന വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇദം പന ജാതകം കസ്സപബുദ്ധകാലികം. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ഉരചക്കം ഉക്ഖിപിത്വാ നിരയേ പച്ചമാനോ ഏകോ നേരയികസത്തോ ‘‘ഭന്തേ, കിം നു ഖോ പാപകമ്മം അകാസി’’ന്തി ബോധിസത്തം പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘തയാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പാപകമ്മം കത’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൪. ‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹിപി ച സോളസ;

സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി.

തത്ഥ ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാതി സമുദ്ദന്തരേ ചതസ്സോ വിമാനപേതിയോ ലഭിത്വാ താഹി അസന്തുട്ഠോ അത്രിച്ഛതായ പരതോ ഗന്ത്വാ അപരാ അട്ഠ അധിഗതോസീതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോതി ഏവം സകലാഭേന അസന്തുട്ഠോ അത്ര അത്ര ഇച്ഛന്തോ പരതോ പരതോ ലാഭം പത്ഥേന്തോ ഇദാനി ചക്കമാസദോ ഇദം ഉരചക്കം പത്തോസി. തസ്സ തേ ഏവം ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ തണ്ഹായ ഹതസ്സ ഉപഹതസ്സ തവ ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ. പാസാണചക്കം, അയചക്കന്തി ഇമേസു ദ്വീസു ഖുരധാരം അയചക്കം തസ്സ മത്ഥകേ പുനപ്പുനം പതനവസേന ഭമന്തം ദിസ്വാ ഏവമാഹ. വത്വാ ച പന അത്തനോ ദേവലോകമേവ ഗതോ. സോപി നേരയികസത്തോ അത്തനോ പാപേ ഖീണേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മിത്തവിന്ദകോ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, ദേവപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മിത്തവിന്ദകജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൦൫] ൫. ദുബ്ബലകട്ഠജാതകവണ്ണനാ

ബഹുമ്പേതം വനേ കട്ഠന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉത്തസിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ ഏകോ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ മരണഭീരുകോ അഹോസി, രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു വാതസ്സ വാ വീജന്തസ്സ സുക്ഖദണ്ഡകസ്സ വാ പതന്തസ്സ പക്ഖിചതുപ്പദാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ മഹാരവം രവന്തോ പലായതി. തസ്സ ഹി ‘‘മരിതബ്ബം മയാ’’തി സതിമത്തമ്പി നത്ഥി. സചേ ഹി സോ ‘‘അഹം മരിസ്സാമീ’’തി ജാനേയ്യ, ന മരണം ഭായേയ്യ. മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനസ്സ പന തസ്സ അഭാവിതത്താവ ഭായതി. തസ്സ സോ മരണഭീരുകഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ.

അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു മരണഭീരുകോ മരണം ഭായതി, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘അവസ്സം മയാ മരിതബ്ബ’ന്തി മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഭാവേതും വട്ടതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം മരണഭീരുകോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, മാ ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനത്തമനാ ഹോഥ, നായം ഇദാനേവ മരണഭീരുകോ, പുബ്ബേപി മരണഭീരുകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്മിം കാലേ ബാരാണസിരാജാ അത്തനോ മങ്ഗലഹത്ഥിം ആനേഞ്ജകാരണം സിക്ഖാപേതും ഹത്ഥാചരിയാനം അദാസി. തം ആളാനേ നിച്ചലം ബന്ധിത്വാ തോമരഹത്ഥാ മനുസ്സാ പരിവാരേത്വാ ആനേഞ്ജകാരണം കാരേന്തി. സോ തം കാരണം കാരിയമാനോ വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ആളാനം ഭിന്ദിത്വാ മനുസ്സേ പലാപേത്വാ ഹിമവന്തം പാവിസി. മനുസ്സാ തം ഗഹേതും അസക്കോന്താ നിവത്തിംസു. സോ തത്ഥ മരണഭീരുകോ അഹോസി, വാതസദ്ദാനി സുത്വാ കമ്പമാനോ മരണഭയതജ്ജിതോ സോണ്ഡം വിധുനിത്വാ വേഗേന പലായതി, ആളാനേ ബന്ധിത്വാ ആനേഞ്ജകാരണം കരണകാലോ വിയസ്സ ഹോതി, കായസ്സാദം വാ ചിത്തസ്സാദം വാ അലഭന്തോ കമ്പമാനോ വിചരതി.

രുക്ഖദേവതാ തം ദിസ്വാ ഖന്ധവിടപേ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൫. ‘‘ബഹുമ്പേതം വനേ കട്ഠം, വാതോ ഭഞ്ജതി ദുബ്ബലം;

തസ്സ ചേ ഭായസി നാഗ, കിസോ നൂന ഭവിസ്സസീ’’തി.

തത്ഥായം പിണ്ഡത്ഥോ – യം ഏതം ദുബ്ബലം കട്ഠം പുരത്ഥിമാദിഭേദോ വാതോ ഭഞ്ജതി, തം ഇമസ്മിം വനേ ബഹും സുലഭം, തത്ഥ തത്ഥ സംവിജ്ജതി. സചേ ത്വം തസ്സ ഭായസി, ഏവം സന്തേ നിച്ചം ഭീതോ മംസലോഹിതക്ഖയം പത്വാ കിസോ നൂന ഭവിസ്സസി, ഇമസ്മിം പന വനേ തവ ഭയം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ മാ ഭായീതി.

ഏവം ദേവതാ തസ്സ ഓവാദം അദാസി, സോപി തതോ പട്ഠായ നിബ്ഭയോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ നാഗോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുബ്ബലകട്ഠജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൦൬] ൬. ഉദഞ്ചനീജാതകവണ്ണനാ

സുഖം വത മം ജീവന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു തേരസകനിപാതേ ചൂളനാരദകസ്സപജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൪൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തം പന ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘കത്ഥ തേ ചിത്തം പടിബദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ഏകിസ്സാ ഥുല്ലകുമാരികായാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അയം തേ ഭിക്ഖു അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം നിസ്സായ സീലബ്യസനം പത്വാ കമ്പന്തോ വിചരമാനോ പണ്ഡിതേ നിസ്സായ സുഖം ലഭീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേതി അതീതവത്ഥുപി ചൂളനാരദകസ്സപജാതകേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന ബോധിസത്തോ സായം ഫലാഫലേ ആദായ ആഗന്ത്വാ പണ്ണസാലാദ്വാരം വിവരിത്വാ പവിസിത്വാ പുത്തം ചൂളതാപസം ഏതദവോച ‘‘താത, ത്വം അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ദാരൂനി ആഹരസി, പാനീയം പരിഭോജനീയം ആഹരസി, അഗ്ഗിം കരോസി, അജ്ജ പന ഏകമ്പി അകത്വാ കസ്മാ ദുമ്മുഖോ പജ്ഝായന്തോ നിപന്നോസീ’’തി? ‘‘താത, തുമ്ഹേസു ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേസു ഏകാ ഇത്ഥീ ആഗന്ത്വാ മം പലോഭേത്വാ ആദായ ഗന്തും ആരഭി, അഹം പന ‘തുമ്ഹേഹി വിസ്സജ്ജിതോ ഗമിസ്സാമീ’തി ന ഗച്ഛിം, അസുകട്ഠാനേ പന നം നിസീദാപേത്വാ ആഗതോമ്ഹി, ഇദാനി ഗച്ഛാമഹം താതാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘ന സക്കാ ഏതം നിവത്തേതു’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, ഗച്ഛ, ഏസാ പന തം നേത്വാ യദാ മച്ഛമംസാദീനി വാ ഖാദിതുകാമാ ഭവിസ്സതി, സപ്പിലോണതണ്ഡുലാദീഹി വാ പനസ്സാ അത്ഥോ ഭവിസ്സതി, തദാ ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ചാഹരാ’തി തം കിലമേസ്സതി. തദാ മയ്ഹം ഗുണം സരിത്വാ പലായിത്വാ ഇധേവ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. സോ തായ സദ്ധിം മനുസ്സപഥം അഗമാസി. അഥ നം സാ അത്തനോ വസം ഗമേത്വാ ‘‘മംസം ആഹര, മച്ഛം ആഹരാ’’തി യേന യേന അത്ഥികാ ഹോതി, തം തം ആഹരാപേതി. തദാ സോ ‘‘അയം മം അത്തനോ ദാസം വിയ കമ്മകാരം വിയ ച കത്വാ പീളേതീ’’തി പലായിത്വാ പിതു സന്തികം ആഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ ഠിതകോവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൬. ‘‘സുഖം വത മം ജീവന്തം, പചമാനാ ഉദഞ്ചനീ;

ചോരീ ജായപ്പവാദേന, തേലം ലോണഞ്ച യാചതീ’’തി.

തത്ഥ സുഖം വത മം ജീവന്തന്തി താത, തുമ്ഹാകം സന്തികേ മം സുഖം ജീവന്തം. പചമാനാതി താപയമാനാ പീളയമാനാ, യം യം വാ ഖാദിതുകാമാ ഹോതി, തം തം പചമാനാ. ഉദകം അഞ്ചന്തി ഏതായാതി ഉദഞ്ചനീ, ചാടിതോ വാ കൂപതോ വാ ഉദകഉസ്സിഞ്ചനഘടികായേതം നാമം. സാ പന ഉദഞ്ചനീ വിയ, ഉദകം വിയ ഘടികാ, യേന യേനത്ഥികാ ഹോതി, തം തം ആകഡ്ഢതിയേവാതി അത്ഥോ. ചോരീ ജായപ്പവാദേനാതി ‘‘ഭരിയാ’’തി നാമേന ഏകാ ചോരീ മം മധുരവചനേന ഉപലാപേത്വാ തത്ഥ നേത്വാ തേലം ലോണഞ്ച യഞ്ച അഞ്ഞം ഇച്ഛതി, തം സബ്ബം യാചതി, ദാസം വിയ കമ്മകാരം വിയ ച കത്വാ ആഹരാപേതീതി തസ്സാ അഗുണം കഥേസി.

അഥ നം ബോധിസത്തോ അസ്സാസേത്വാ ‘‘ഹോതു, താത, ഏഹി ത്വം മേത്തം ഭാവേഹി, കരുണം ഭാവേഹീ’’തി ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ആചിക്ഖി, ആചിക്ഖിത്വാ കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. സോ ന ചിരസ്സേവ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ സദ്ധിം പിതരാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

‘‘തദാ ഥുല്ലകുമാരികാവ ഏതരഹി ഥുല്ലകുമാരികാ. ചൂളതാപസോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അഹോസി, പിതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉദഞ്ചനീജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൦൭] ൭. സാലിത്തകജാതകവണ്ണനാ

സാധൂ ഖോ സിപ്പകം നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഹംസപഹരനകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരേകോ സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സാലിത്തകസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ. ‘‘സാലിത്തകസിപ്പ’’ന്തി സക്ഖരാഖിപനസിപ്പം വുച്ചതി. സോ ഏകദിവസം ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പദം ലഭി, ന പന സിക്ഖാകാമോ, ന പടിപത്തിസാധകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം ഏകം ദഹരഭിക്ഖും ആദായ അചിരവതിം ഗന്ത്വാ ന്ഹായിത്വാ നദീതീരേ അട്ഠാസി. തസ്മിം സമയേ ദ്വേ സേതഹംസാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. സോ തം ദഹരം ആഹ ‘‘ഇമം പച്ഛിമഹംസം സക്ഖരായ അക്ഖിമ്ഹി പഹരിത്വാ പാദമൂലേ പാതേമീ’’തി. ഇതരോ ‘‘കഥം പാതേസ്സസി, ന സക്ഖിസ്സസി പഹരിതു’’ന്തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘തിട്ഠതു താവസ്സ ഓരതോ അക്ഖി, പരതോ അക്ഖിമ്ഹി തം പഹരാമീ’’തി. ഇദാനി പന ത്വം അസന്തം കഥേസീതി. ‘‘തേന ഹി ഉപധാരേഹീ’’തി ഏകം തിഖിണസക്ഖരം ഗഹേത്വാ അങ്ഗുലിയാ പരിയന്തേ കത്വാ തസ്സ ഹംസസ്സ പച്ഛതോ ഖിപി. സാ ‘‘രു’’ന്തി സദ്ദം അകാസി, ഹംസോ ‘‘പരിസ്സയേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി നിവത്തിത്വാ സദ്ദം സോതും ആരഭി. ഇതരോ തസ്മിം ഖണേ ഏകം വട്ടസക്ഖരം ഗഹേത്വാ തസ്സ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ പരഭാഗേ അക്ഖിം പഹരി. സക്ഖരാ ഇതരമ്പി അക്ഖിം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതാ. ഹംസോ മഹാരവം രവന്തോ പാദമൂലേയേവ പതി. തതോ തതോ ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ ഗരഹിത്വാ ‘‘അനനുച്ഛവികം തേ കത’’ന്തി സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ ഇദം നാമ കത’’ന്തി തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ഗരഹിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ഏതസ്മിം സിപ്പേ കുസലോ, പുബ്ബേപി കുസലോയേവ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചോ അഹോസി. തസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ പുരോഹിതോ അതിമുഖരോ ഹോതി ബഹുഭാണീ, തസ്മിം കഥേതും ആരദ്ധേ അഞ്ഞേ ഓകാസമേവ ന ലഭന്തി. രാജാ ചിന്തേസി ‘‘കദാ നു ഖോ ഏതസ്സ വചനുപച്ഛേദകം കഞ്ചി ലഭിസ്സാമീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ തഥാരൂപം ഏകം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി. തസ്മിം കാലേ ബാരാണസിയം ഏകോ പീഠസപ്പീ സക്ഖരാഖിപനസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ഹോതി. ഗാമദാരകാ തം രഥകം ആരോപേത്വാ ആകഡ്ഢമാനാ ബാരാണസിനഗരദ്വാരമൂലേ ഏകോ വിടപസമ്പന്നോ മഹാനിഗ്രോധോ അത്ഥി, തത്ഥ ആനേത്വാ സമ്പരിവാരേത്വാ കാകണികാദീനി ദത്വാ ‘‘ഹത്ഥിരൂപകം കര, അസ്സരൂപകം കരാ’’തി വദന്തി. സോ സക്ഖരാ ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ നിഗ്രോധപണ്ണേസു നാനാരൂപാനി ദസ്സേതി, സബ്ബാനി പണ്ണാനി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദാനേവ അഹേസും.

അഥ ബാരാണസിരാജാ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തം ഠാനം പാപുണി. ഉസ്സാരണാഭയേന സബ്ബേ ദാരകാ പലായിംസു, പീഠസപ്പീ തത്ഥേവ നിപജ്ജി. രാജാ നിഗ്രോധമൂലം പത്വാ രഥേ നിസിന്നോ പത്താനം ഛിദ്ദതായ ഛായം കബരകബരം ദിസ്വാ ഓലോകേന്തോ സബ്ബേസം പത്താനം ഛിദ്ദഭാവം ദിസ്വാ ‘‘കേനേതാനി ഏവം കതാനീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പീഠസപ്പിനാ, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘ഇമം നിസ്സായ ബ്രാഹ്മണസ്സ വചനുപച്ഛേദം കാതും സക്കാ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കഹം, ഭണേ, പീഠസപ്പീ’’തി പുച്ഛി. വിചിനന്താ മൂലന്തരേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘അയം, ദേവാ’’തി ആഹംസു. രാജാ നം പക്കോസാപേത്വാ പരിസം ഉസ്സാരേത്വാ പുച്ഛി ‘‘അമ്ഹാകം സന്തികേ ഏകോ മുഖരബ്രാഹ്മണോ അത്ഥി, സക്ഖിസ്സസി തം നിസ്സദ്ദം കാതു’’ന്തി. നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ ലഭന്തോ സക്ഖിസ്സാമി, ദേവാതി. രാജാ പീഠസപ്പിം ഘരം നേത്വാ അന്തോസാണിയം നിസീദാപേത്വാ സാണിയം ഛിദ്ദം കാരേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഛിദ്ദാഭിമുഖം ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ നാളിമത്താ സുക്ഖാ അജലണ്ഡികാ പീഠസപ്പിസ്സ സന്തികേ ഠപാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണം ഉപട്ഠാനകാലേ ആഗതം തസ്മിം ആസനേ നിസീദാപേത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞേസം ഓകാസം അദത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം കഥേതും ആരഭി. അഥസ്സ സോ പീഠസപ്പീ സാണിച്ഛിദ്ദേന ഏകേകം അജലണ്ഡികം പച്ഛിയം പവേസേന്തോ വിയ താലുതലമ്ഹിയേവ പാതേതി, ബ്രാഹ്മണോ ആഗതാഗതം നാളിയം തേലം പവേസേന്തോ വിയ ഗിലതി, സബ്ബാ പരിക്ഖയം ഗമിംസു. തസ്സേതാ നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ കുച്ഛിം പവിട്ഠാ അഡ്ഢാള്ഹകമത്താ അഹേസും.

രാജാ താസം പരിക്ഖീണഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ആചരിയ, തുമ്ഹേ അതിമുഖരതായ നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ ഗിലന്താ കിഞ്ചി ന ജാനിത്ഥ, ഇതോ ദാനി ഉത്തരി ജീരാപേതും ന സക്ഖിസ്സഥ. ഗച്ഛഥ, പിയങ്ഗുദകം പിവിത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ അത്താനം അരോഗം കരോഥാ’’തി ബ്രാഹ്മണോ തതോ പട്ഠായ പിഹിതമുഖോ വിയ ഹുത്വാ കഥേന്തേനാപി സദ്ധിം അകഥനസീലോ അഹോസി. രാജാ ‘‘ഇമിനാ മേ കണ്ണസുഖം കത’’ന്തി പീഠസപ്പിസ്സ സതസഹസ്സുട്ഠാനകേ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ ഗാമേ അദാസി. ബോധിസത്തോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, സിപ്പം നാമ ലോകേ പണ്ഡിതേഹി ഉഗ്ഗഹിതബ്ബം, പീഠസപ്പിനാ സാലിത്തകമത്തേനാപി അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൭. ‘‘സാധും ഖോ സിപ്പകം നാമ, അപി യാദിസ കീദിസം;

പസ്സ ഖഞ്ജപ്പഹാരേന, ലദ്ധാ ഗാമാ ചതുദ്ദിസാ’’തി.

തത്ഥ പസ്സ ഖഞ്ജപ്പഹാരേനാതി പസ്സ, മഹാരാജ, ഇമിനാ ഖഞ്ജപീഠസപ്പിനാ അജലണ്ഡികാപഹാരേന ചതുദ്ദിസാ ചത്താരോ ഗാമാ ലദ്ധാ, അഞ്ഞേസം സിപ്പാനം കോ ആനിസംസപരിച്ഛേദോതി സിപ്പഗുണം കഥേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പീഠസപ്പീ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാലിത്തകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൦൮] ൮. ബാഹിയജാതകവണ്ണനാ

സിക്ഖേയ്യ സിക്ഖിതബ്ബാനീതി ഇദം സത്ഥാ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ ഏകം ലിച്ഛവിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ലിച്ഛവിരാജാ സദ്ധോ പസന്നോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ നിവേസനേ മഹാദാനം പവത്തേസി. ഭരിയാ പനസ്സ ഥൂലങ്ഗപച്ചങ്ഗാ ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തസദിസാ അനാകപ്പസമ്പന്നാ അഹോസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, തസ്സ നാമ ലിച്ഛവിരഞ്ഞോ താവ അഭിരൂപസ്സ താദിസാ ഭരിയാ ഥൂലങ്ഗപച്ചങ്ഗാ അനാകപ്പസമ്പന്നാ, കഥം സോ തായ സദ്ധിം അഭിരമതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഥൂലസരീരായ ഏവ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം അഭിരമീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചോ അഹോസി. അഥേകാ ജനപദിത്ഥീ ഥൂലസരീരാ അനാകപ്പസമ്പന്നാ ഭതിം കുരുമാനാ രാജങ്ഗണസ്സ അവിദൂരേന ഗച്ഛമാനാ സരീരവളഞ്ജപീളിതാ ഹുത്വാ നിവത്ഥസാടകേന സരീരം പടിച്ഛാദേത്വാ നിസീദിത്വാ സരീരവളഞ്ജം മുഞ്ചിത്വാ ഖിപ്പമേവ ഉട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ബാരാണസിരാജാ വാതപാനേന രാജങ്ഗണം ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഏവരൂപേ അങ്ഗണട്ഠാനേ സരീരവളഞ്ജം മുഞ്ചമാനാ ഹിരോത്തപ്പം അപ്പഹായ നിവാസനേനേവ പടിച്ഛന്നാ ഹുത്വാ സരീരവളഞ്ജം മോചേത്വാ ഖിപ്പം ഉട്ഠിതാ, ഇമായ നിരോഗായ ഭവിതബ്ബം, ഏതിസ്സാ വത്ഥു വിസദം ഭവിസ്സതി, വിസദേ പന വത്ഥുസ്മിം ഏകോ പുത്തോ ലബ്ഭമാനോ വിസദോ പുഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി, ഇമം മയാ അഗ്ഗമഹേസിം കാതും വട്ടതീ’’തി. സോ തസ്സാ അപരിഗ്ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ ആഹരാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം അദാസി. സാ തസ്സ പിയാ അഹോസി മനാപാ, ന ചിരസ്സേവ ഏകം പുത്തം വിജായി. സോ പനസ്സാ പുത്തോ ചക്കവത്തീ രാജാ അഹോസി.

ബോധിസത്തോ തസ്സാ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ തഥാരൂപം വചനോകാസം ലഭിത്വാ ‘‘ദേവ, സിക്ഖിതബ്ബയുത്തകം നാമ സിപ്പം കസ്മാ ന സിക്ഖിതബ്ബം, യത്ര ഹി നാമായം മഹാപുഞ്ഞാ ഹിരോത്തപ്പം അപ്പഹായ പടിച്ഛന്നാകാരേന സരീരവളഞ്ജം കുരുമാനാ തുമ്ഹേ ആരാധേത്വാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം പത്താ’’തി വത്വാ സിക്ഖിതബ്ബയുത്തകാനം സിപ്പാനം വണ്ണം കഥേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൮. ‘‘സിക്ഖേയ്യ സിക്ഖിതബ്ബാനി, സന്തി സച്ഛന്ദിനോ ജനാ;

ബാഹിയാ ഹി സുഹന്നേന, രാജാനമഭിരാധയീ’’തി.

തത്ഥ സന്തി സച്ഛന്ദിനോ ജനാതി തേസു തേസു സിപ്പേസു സച്ഛന്ദാ ജനാ അത്ഥിയേവ. ബാഹിയാതി ബഹിജനപദേ ജാതാ സംവഡ്ഢാ ഇത്ഥീ. സുഹന്നേനാതി ഹിരോത്തപ്പം അപ്പഹായ പടിച്ഛന്നേനാകാരേന ഹന്നം സുഹന്നം നാമ, തേന സുഹന്നേന. രാജാനമഭിരാധയീതി ദേവം അഭിരാധയിത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം പത്താതി. ഏവം മഹാസത്തോ സിക്ഖിതബ്ബയുത്തകാനം സിപ്പാനം ഗുണം കഥേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജയമ്പതികാ ഏതരഹിപി ജയമ്പതികാവ, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബാഹിയജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൦൯] ൯. കുണ്ഡകപൂവജാതകവണ്ണനാ

യഥന്നോ പുരിസോ ഹോതീതി ഇദം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ മഹാദുഗ്ഗതം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി കദാചി ഏകമേവ കുലം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതി, കദാചി തീണി ചത്താരി ഏകതോ ഹുത്വാ, കദാചി ഗണബന്ധനേന, കദാചി വീഥിസഭാഗേന, കദാചി സകലനഗരം ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ. തദാ പന വീഥിഭത്തം നാമ അഹോസി. അഥ മനുസ്സാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ യാഗും ദത്വാ ‘‘ഖജ്ജകം ആഹരഥാ’’തി ആഹംസു. തദാ പനേകോ പരേസം ഭതികാരകോ ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ തസ്സം വീഥിയം വസമാനോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം യാഗും ദാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഖജ്ജകം പന ദസ്സാമീ’’തി സണ്ഹസണ്ഹം കുണ്ഡകം വഡ്ഢാപേത്വാ ഉദകേന തേമേത്വാ അക്കപണ്ണേന വേഠേത്വാ കുക്കുളേ പചിത്വാ ‘‘ഇദം ബുദ്ധസ്സ ദസ്സാമീ’’തി തം ആദായ ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ഠിതോ ‘‘ഖജ്ജകം ആഹരഥാ’’തി ഏകസ്മിം വചനേ വുത്തമത്തേ സബ്ബപഠമം ഗന്ത്വാ തം പൂവം സത്ഥു പത്തേ പതിട്ഠാപേസി, സത്ഥാ അഞ്ഞേഹി ദീയമാനം ഖജ്ജകം അഗ്ഗഹേത്വാ തമേവ പൂവഖജ്ജകം പരിഭുഞ്ജി.

തസ്മിംയേവ പന ഖണേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കിര മഹാദുഗ്ഗതസ്സ കുണ്ഡകഖജ്ജകം അജിഗുച്ഛിത്വാ അമതം വിയ പരിഭുത്ത’’ന്തി സകലനഗരം ഏകകോലാഹലം അഹോസി. രാജരാജമഹാമത്താദയോ അന്തമസോ ദോവാരികേ ഉപാദായ സബ്ബേവ സന്നിപതിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ മഹാദുഗ്ഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഹന്ദ ഭോ, സതം ഗഹേത്വാ, ദ്വേ സതാനി ഗഹേത്വാ, പഞ്ച സതാനി ഗഹേത്വാ അമ്ഹാകം പത്തിം ദേഹീ’’തി വദിംസു. സോ ‘‘സത്ഥാരം പടിപുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ധനം ഗഹേത്വാ വാ അഗ്ഗഹേത്വാ വാ സബ്ബസത്താനം പത്തിം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ധനം ഗഹേതും ആരഭി. മനുസ്സാ ദിഗുണചതുഗ്ഗുണഅട്ഠഗുണാദിവസേന ദദന്താ നവ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അദംസു. സത്ഥാ അനുമോദനം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂഹി വത്തേ ദസ്സിതേ സുഗതോവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. രാജാ സായന്ഹസമയേ മഹാദുഗ്ഗതം പക്കോസാപേത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനേന പൂജേസി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ മഹാദുഗ്ഗതേന ദിന്നം കുണ്ഡകപൂവം അജിഗുച്ഛന്തോ അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജി, മഹാദുഗ്ഗതോപി ബഹുധനഞ്ച സേട്ഠിട്ഠാനഞ്ച ലഭിത്വാ മഹാസമ്പത്തിം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ മയാ അജിഗുച്ഛന്തേന തസ്സ കുണ്ഡകപൂവോ പരിഭുത്തോ, പുബ്ബേപി രുക്ഖദേവതായ ഹുത്വാ പരിഭുത്തോയേവ, തദാപി ചേസ മം നിസ്സായ സേട്ഠിട്ഠാനം അലത്ഥേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഏരണ്ഡരുക്ഖേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ തസ്മിം ഗാമകേ മനുസ്സാ ദേവതാമങ്ഗലികാ ഹോന്തി. അഥേകസ്മിം ഛണേ സമ്പത്തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ രുക്ഖദേവതാനം ബലികമ്മം അകംസു. അഥേകോ ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ തേ മനുസ്സേ രുക്ഖദേവതാ പടിജഗ്ഗന്തേ ദിസ്വാ ഏകം ഏരണ്ഡരുക്ഖം പടിജഗ്ഗി. തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാനം നാനപ്പകാരാനി മാലാഗന്ധവിലേപനാദീനി ചേവ ഖജ്ജഭോജ്ജാനി ച ആദായ ഗച്ഛിംസു. സോ പന കുണ്ഡകപൂവഞ്ചേവ ഉളുങ്കേന ച ഉദകം ആദായ ഗന്ത്വാ ഏരണ്ഡരുക്ഖസ്സ അവിദൂരേ ഠത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ദേവതാ നാമ ദിബ്ബഖജ്ജകാനി ഖാദന്തി, മയ്ഹം ദേവതാ ഇമം കുണ്ഡകപൂവം ന ഖാദിസ്സതി, കിം ഇമം അകാരണേന നാസേമി, അഹമേവ നം ഖാദിസ്സാമീ’’തി തതോവ നിവത്തി. ബോധിസത്തോ ഖന്ധവിടപേ ഠത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, സചേ ത്വം ഇസ്സരോ ഭവേയ്യാസി, മയ്ഹം മധുരഖജ്ജകം ദദേയ്യാസി. ത്വം പന ദുഗ്ഗതോ, അഹം തവ പൂവം ന ഖാദിത്വാ അഞ്ഞം കിം ഖാദിസ്സാമി, മാ മേ കോട്ഠാസം നാസേഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൯. ‘‘യഥന്നോ പുരിസോ ഹോതി, തഥന്നാ തസ്സ ദേവതാ;

ആഹരേതം കുണ്ഡപൂവം, മാ മേ ഭാഗം വിനാസയാ’’തി.

തത്ഥ യഥന്നോതി യഥാരൂപഭോജനോ ഹോതി. തഥന്നാതി തസ്സ പുരിസസ്സ ദേവതാപി തഥാരൂപഭോജനാവ ഹോതി. ആഹരേതം കുണ്ഡപൂവന്തി ഏതം കുണ്ഡകേന പക്കപൂവം ആനേഹി, മയ്ഹം ഭാഗം മാ വിനാസേഹീതി.

സോ നിവത്തിത്വാ ബോധിസത്തം ഓലോകേത്വാ ബലികമ്മമകാസി. ബോധിസത്തോ തതോ ഓജം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘പുരിസ, ത്വം കിമത്ഥം മം പടിജഗ്ഗസീ’’തി ആഹ. ‘‘ദുഗ്ഗതോമ്ഹി, സാമി, തം നിസ്സായ ദുഗ്ഗതഭാവതോ മുച്ചിതുകാമതായ പടിജഗ്ഗാമീ’’തി. ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ ചിന്തയി, തയാ കതഞ്ഞുസ്സ കതവേദിനോ പൂജാ കതാ, ഇമം ഏരണ്ഡം പരിക്ഖിപിത്വാ നിധികുമ്ഭിയോ ഗീവായ ഗീവം ആഹച്ചഠിതാ. ത്വം രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ സകടേഹി ധനം ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം കാരേഹി, രാജാ തേ തുസ്സിത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം ദസ്സതീ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തോ അന്തരധായി. സോ തഥാ അകാസി. രാജാപി തസ്സ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. ഇതി സോ ബോധിസത്തം നിസ്സായ മഹാസമ്പത്തിം പത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുഗ്ഗതോ ഏതരഹി ദുഗ്ഗതോവ, ഏരണ്ഡരുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുണ്ഡകപൂവജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൧൦] ൧൦. സബ്ബസംഹാരകപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബസംഹാരകോ നത്ഥീതി അയം സബ്ബസംഹാരകപഞ്ഹോ സബ്ബാകാരേന ഉമങ്ഗജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതീതി.

സബ്ബസംഹാരകപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

പരോസതവഗ്ഗോ ഏകാദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പരോസതമ്പി പണ്ണികം, വേരീ ച മിത്തവിന്ദകം;

ദുബ്ബലഞ്ച ഉദഞ്ചനീ, സാലിത്തമ്പി ച ബാഹിയം;

കുണ്ഡകപൂവസബ്ബസംഹാരകന്തി.