൧൨. ഹംചിവഗ്ഗോ

[൧൧൧] ൧. ഗദ്രഭപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ

ഹംചി തുവം ഏവമഞ്ഞസീതി അയമ്പി ഗദ്രഭപഞ്ഹോ മഹാഉമങ്ഗജാതകേയേവ (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

ഗദ്രഭപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൧൨] ൨. അമരാദേവീപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ

യേന സത്തുബിലങ്ഗാ ചാതി അയമ്പി അമരാദേവിപഞ്ഹോ നാമ തത്ഥേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

അമരാദേവീപഞ്ഹജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൧൩] ൩. സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ

സദ്ദഹാസി സിങ്ഗാലസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തേന പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ ‘യം സമണോ ഗോതമോ കരോതി, ന സോ ധമ്മോ. യമഹം കരോമി, അയമേവ ധമ്മോ’തി തേ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ ലദ്ധിം ഗാഹാപേത്വാ ഠാനപ്പത്തം മുസാവാദം കത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ ഏകസീമായ ദ്വേ ഉപോസഥാ കതാ’’തി ദേവദത്തസ്സ അഗുണകഥം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മുസാവാദീ, പുബ്ബേപി മുസാവാദീയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സുസാനവനേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ ബാരാണസിയം നക്ഖത്തം ഘുട്ഠം അഹോസി. മനുസ്സാ ‘‘യക്ഖബലികമ്മം കരോമാ’’തി തേസു തേസു ചച്ചരരച്ഛാദിട്ഠാനേസു മച്ഛമംസാദീനി വിപ്പകിരിത്വാ കപാലകേസു ബഹും സുരം ഠപയിംസു. അഥേകോ സിങ്ഗാലോ അഡ്ഢരത്തസമയേ നിദ്ധമനേന നഗരം പവിസിത്വാ മച്ഛമംസം ഖാദിത്വാ സുരം പിവിത്വാ പുന്നാഗഗച്ഛന്തരം പവിസിത്വാ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ നിദ്ദം ഓക്കമി. സോ പബുജ്ഝിത്വാ ആലോകം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി നിക്ഖമിതും ന സക്കാ’’തി മഗ്ഗസമീപം ഗന്ത്വാ അദിസ്സമാനോ നിപജ്ജിത്വാ അഞ്ഞേ മനുസ്സേ ദിസ്വാപി കിഞ്ചി അവത്വാ ഏകം ബ്രാഹ്മണം മുഖധോവനത്ഥായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ബ്രാഹ്മണാ നാമ ധനലോലാ ഹോന്തി, ഇമം ധനേന പലോഭേത്വാ യഥാ മം ഉപകച്ഛകന്തരേ കത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന പടിച്ഛാദേത്വാ നഗരാ നീഹരതി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി. സോ മനുസ്സഭാസായ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി ആഹ. സോ നിവത്തിത്വാ ‘‘കോ മം പക്കോസതീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മയ്ഹം ദ്വേ കഹാപണസതാനി അത്ഥി. സചേ മം ഉപകച്ഛകന്തരേ കത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന പടിച്ഛാദേത്വാ യഥാ ന കോചി പസ്സതി, തഥാ നഗരാ നിക്ഖാമേതും സക്കോസി, തുയ്ഹം തേ കഹാപണേ ദസ്സാമീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ധനലോഭേന ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തം തഥാ കത്വാ ആദായ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഥോകം അഗമാസി. അഥ നം സിങ്ഗാലോ പുച്ഛി ‘‘കതരട്ഠാനം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി? ‘‘അസുകം നാമാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം ഥോകം ഠാനം ഗച്ഛാ’’തി. ഏവം പുനപ്പുനം വദന്തോ മഹാസുസാനം പത്വാ ‘‘ഇധ മം ഓതാരേഹീ’’തി ആഹ. തത്ഥ നം ഓതാരേസി. അഥ സിങ്ഗാലോ ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഉത്തരിസാടകം പത്ഥരാ’’തി ആഹ. സോ ധനലോഭേന ‘‘സാധൂ’’തി പത്ഥരി. അഥ നം ‘‘ഇമം രുക്ഖമൂലം ഖണാഹീ’’തി പഥവിഖണനേ യോജേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉത്തരിസാടകം അഭിരുയ്ഹ ചതൂസു കണ്ണേസു ച മജ്ഝേ ചാതി പഞ്ചസു ഠാനേസു സരീരനിസ്സന്ദം പാതേത്വാ മക്ഖേത്വാ ചേവ തേമേത്വാ ച സുസാനവനം പാവിസി. ബോധിസത്തോ രുക്ഖവിടപേ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൩. ‘‘സദ്ദഹാസി സിങ്ഗാലസ്സ, സുരാപീതസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

സിപ്പികാനം സതം നത്ഥി, കുതോ കംസസതാ ദുവേ’’തി.

തത്ഥ സദ്ദഹാസീതി സദ്ദഹസി, അയമേവ വാ പാഠോ, പത്തിയായസീതി അത്ഥോ. സിപ്പികാനം സതം നത്ഥീതി ഏതസ്സ ഹി സിപ്പികാസതമ്പി നത്ഥി. കുതോ കംസസതാ ദുവേതി ദ്വേ കഹാപണസതാനി പനസ്സ കുതോ ഏവാതി.

ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, തവ സാടകം ധോവിത്വാ ന്ഹായിത്വാ അത്തനോ കമ്മം കരോഹീ’’തി വത്വാ അന്തരധായി. ബ്രാഹ്മണോ തഥാ കത്വാ ‘‘വഞ്ചിതോ വതമ്ഹീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൧൪] ൪. മിതചിന്തീജാതകവണ്ണനാ

ബഹുചിന്തീ അപ്പചിന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ മഹല്ലകത്ഥേരേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര ജനപദേ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാവാസേ വസ്സം വസിത്വാ ‘‘സത്ഥു ദസ്സനത്ഥായ ഗച്ഛിസ്സാമാ’’തി പാഥേയ്യം സജ്ജേത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി മാസം അതിക്കാമേത്വാ പുന പാഥേയ്യം സജ്ജേത്വാ തഥേവ മാസം, പുന മാസന്തി ഏവം അത്തനോ കുസീതഭാവേന ചേവ നിവാസട്ഠാനേ ച അപേക്ഖായ തയോ മാസേ അതിക്കാമേത്വാ തതോ നിക്ഖമ്മ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സഭാഗട്ഠാനേ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ സത്ഥാരം പസ്സിംസു. അഥ നേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു ‘‘ചിരം വോ, ആവുസോ, ബുദ്ധുപട്ഠാനം അകരോന്താനം, കസ്മാ ഏവം ചിരായിത്ഥാ’’തി? തേ തമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ നേസം സോ ആലസിയകുസീതഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. ധമ്മസഭായമ്പി തേസം ഭിക്ഖൂനമേവ ആലസിയഭാവം നിസ്സായ കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അലസാ കുസീതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേതേ അലസാ, പുബ്ബേപി അലസാ ചേവ നിവാസട്ഠാനേ ച സാലയാ സാപേക്ഖാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിനദിയം തയോ മച്ഛാ അഹേസും, ബഹുചിന്തീ, അപ്പചിന്തീ, മിതചിന്തീതി തേസം നാമാനി. തേ അരഞ്ഞതോ മനുസ്സപഥം ആഗമിംസു. തത്ഥ മിതചിന്തീ ഇതരേ ദ്വേ ഏവമാഹ ‘‘അയം മനുസ്സപഥോ നാമ സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ, കേവട്ടാ നാനപ്പകാരാനി ജാലകുമിനാദീനി ഖിപിത്വാ മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തി, മയം അരഞ്ഞമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി. ഇതരേ ദ്വേ ജനാ അലസതായ ചേവ ആമിസഗിദ്ധതായ ച ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി തയോ മാസേ അതിക്കാമേസും. അഥ കേവട്ടാ നദിയം ജാലം ഖിപിംസു. ബഹുചിന്തീ ച അപ്പചിന്തീ ച ഗോചരം ഗണ്ഹന്താ പുരതോ ഗച്ഛന്തി. തേ അത്തനോ അന്ധബാലതായ ജാലഗന്ധം അസല്ലക്ഖേത്വാ ജാലകുച്ഛിമേവ പവിസിംസു. മിതചിന്തീ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ ജാലഗന്ധം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസഞ്ച ജാലകുച്ഛിം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമേസം കുസീതാനം അന്ധബാലാനം ജീവിതദാനം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബഹിപസ്സേന ജാലകുച്ഛിട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജാലകുച്ഛിം ഫാലേത്വാ നിക്ഖന്തസദിസോ ഹുത്വാ ഉദകം ആലുളേന്തോ ജാലസ്സ പുരതോ പതിത്വാ പുന ജാലകുച്ഛിം പവിസിത്വാ പച്ഛിമഭാഗേന ഫാലേത്വാ നിക്ഖന്തസദിസോ ഉദകം ആലുളേന്തോ പച്ഛിമഭാഗേ പതി. കേവട്ടാ ‘‘മച്ഛാ ജാലം ഫാലേത്വാ ഗതാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ജാലകോടിയം ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപിംസു. തേ ദ്വേപി മച്ഛാ ജാലതോ മുച്ചിത്വാ ഉദകേ പതിംസു. ഇതി തേഹി മിതചിന്തിം നിസ്സായ ജീവിതം ലദ്ധം.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൪. ‘‘ബഹുചിന്തീ അപ്പചിന്തീ, ഉഭോ ജാലേ അബജ്ഝരേ;

മിതചിന്തീ പമോചേസി, ഉഭോ തത്ഥ സമാഗതാ’’തി.

തത്ഥ ബഹുചിന്തീതി ബഹുചിന്തനതായ വിതക്കബഹുലതായ ഏവംലദ്ധനാമോ. ഇതരേസുപി ദ്വീസു അയമേവ നയോ. ഉഭോ തത്ഥ സമാഗതാതി മിതചിന്തിം നിസ്സായ ലദ്ധജീവിതാ തത്ഥ ഉദകേ പുന ഉഭോപി ജനാ മിതചിന്തിനാ സദ്ധിം സമാഗതാതി അത്ഥോ.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ മഹല്ലകാ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തദാ ബഹുചിന്തീ ച അപ്പചിന്തീ ച ഇമേ ദ്വേ അഹേസും, മിതചിന്തീ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

മിതചിന്തീജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൧൫] ൫. അനുസാസികജാതകവണ്ണനാ

യായഞ്ഞേ മനുസാസതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനുസാസികം ഭിക്ഖുനിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിര സാവത്ഥിവാസിനീ ഏകാ കുലധീതാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ സമണധമ്മേ അനനുയുത്താ ആമിസഗിദ്ധാ ഹുത്വാ യത്ഥ അഞ്ഞാ ഭിക്ഖുനിയോ ന ഗച്ഛന്തി, താദിസേ നഗരസ്സ ഏകദേസേ പിണ്ഡായ ചരതി. അഥസ്സാ മനുസ്സാ പണീതപിണ്ഡപാതം ദേന്തി. സാ രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ ‘‘സചേ ഇമസ്മിം പദേസേ അഞ്ഞാപി ഭിക്ഖുനിയോ പിണ്ഡായ ചരിസ്സന്തി, മയ്ഹം ലാഭോ പരിഹായിസ്സതി. യഥാ ഏതം പദേസം അഞ്ഞാ നാഗച്ഛന്തി, ഏവം മയാ കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖുനൂപസ്സയം ഗന്ത്വാ ‘‘അയ്യേ, അസുകട്ഠാനേ ചണ്ഡോ ഹത്ഥീ, ചണ്ഡോ അസ്സോ, ചണ്ഡോ മേണ്ഡോ, ചണ്ഡോ കുക്കുരോ ചരതി, സപരിസ്സയട്ഠാനം, മാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്ഥാ’’തി ഭിക്ഖുനിയോ അനുസാസതി. തസ്സാ വചനം സുത്വാ ഏകാ ഭിക്ഖുനീപി തം പദേസം ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ന ഓലോകേസി. തസ്സാ ഏകസ്മിം ദിവസേ തസ്മിം പദേസേ പിണ്ഡായ ചരന്തിയാ വേഗേനേകം ഗേഹം പവിസന്തിയാ ചണ്ഡോ മേണ്ഡകോ പഹരിത്വാ ഊരുട്ഠികം ഭിന്ദി. മനുസ്സാ വേഗേന ഉപധാവിത്വാ ദ്വിധാ ഭിന്നം ഊരുട്ഠികം ഏകതോ ബന്ധിത്വാ തം ഭിക്ഖുനിം മഞ്ചേനാദായ ഭിക്ഖുനൂപസ്സയം നയിംസു. ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘അയം അഞ്ഞാ ഭിക്ഖുനിയോ അനുസാസിത്വാ സയം തസ്മിം പദേസേ ചരന്തീ ഊരുട്ഠികം ഭിന്ദാപേത്വാ ആഗതാ’’തി പരിഹാസം അകംസു. തമ്പി തായ കതകാരണം ന ചിരസ്സേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടം അഹോസി.

അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, അസുകാ അനുസാസികാ ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞം അനുസാസിത്വാ സയം തസ്മിം പദേസേ ചരമാനാ ചണ്ഡേന മേണ്ഡകേന ഊരും ഭിന്ദാപേസീ’’തി തസ്സാ അഗുണകഥം കഥേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസാ അഞ്ഞേ അനുസാസതിയേവ, സയം പന ന വത്തതി, നിച്ചകാലം ദുക്ഖമേവ അനുഭോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞേ സകുണയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സകുണജേട്ഠകോ ഹുത്വാ അനേകസകുണസഹസ്സപരിവാരോ ഹിമവന്തം പാവിസി. തസ്സ തത്ഥ വസനകാലേ ഏകാ ചണ്ഡസകുണികാ മഹാവത്തനിമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹാതി. സാ തത്ഥ സകടേഹി പതിതാനി വീഹിമുഗ്ഗബീജാദീനി ലഭിത്വാ ‘‘യഥാ ഇദാനി ഇമം പദേസം അഞ്ഞേ സകുണാ നാഗച്ഛന്തി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സകുണസങ്ഘസ്സ ഓവാദം ദേതി ‘‘വത്തനിമഹാമഗ്ഗോ നാമ സപ്പടിഭയോ, ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ ചേവ ചണ്ഡഗോണയുത്തയാനാദീനി ച സഞ്ചരന്തി, സഹസാ ഉപ്പതിതുമ്പി ന സക്കാ ഹോതി, ന തത്ഥ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി. സകുണസങ്ഘോ തസ്സാ ‘‘അനുസാസികാ’’തേവ നാമം അകാസി.

സാ ഏകദിവസം വത്തനിമഹാമഗ്ഗേ ചരന്തീ അതിമഹാവേഗേന ആഗച്ഛന്തസ്സ യാനസ്സ സദ്ദം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേത്വാ ‘‘ദൂരേ താവാ’’തി ചരതിയേവ. അഥ നം യാനം വാതവേഗേന സീഘമേവ സമ്പാപുണി, സാ ഉട്ഠാതും നാസക്ഖി, ചക്കേന ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ ഗതാ. സകുണജേട്ഠകോ സകുണേ സമാനേന്തോ തം അദിസ്വാ ‘‘അനുസാസികാ ന ദിസ്സതി, ഉപധാരേഥ ന’’ന്തി ആഹ. സകുണാ ഉപധാരേന്താ തം മഹാമഗ്ഗേ ദ്വിധാ ഛിന്നം ദിസ്വാ സകുണജേട്ഠകസ്സ ആരോചേസും. സകുണജേട്ഠകോ ‘‘സാ അഞ്ഞാ സകുണികാ വാരേത്വാ സയം തത്ഥ ചരമാനാ ദ്വിധാ ഛിന്നാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൫. ‘‘യായഞ്ഞേ മനുസാസതി, സയം ലോലുപ്പചാരിനീ;

സായം വിപക്ഖികാ സേതി, ഹതാ ചക്കേന സാസികാ’’തി.

തത്ഥ യായഞ്ഞേ മനുസാസതീതി യകാരോ പദസന്ധികരോ, യാ അഞ്ഞേ അനുസാസതീതി അത്ഥോ. സയം ലോലുപ്പചാരിനീതി അത്തനാ ലോലുപ്പചാരിനീ സമാനാ. സായം വിപക്ഖികാ സേതീതി സാ ഏസാ വിഹതപക്ഖാ ഹുത്വാ മഹാമഗ്ഗേ സയതി. ഹതാ ചക്കേന സാസികാതി യാനചക്കേന ഹതാ സാസികാ സകുണികാതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അനുസാസികാ സകുണികാ അയം അനുസാസികാ ഭിക്ഖുനീ അഹോസി, സകുണജേട്ഠകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അനുസാസികജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൧൬] ൬. ദുബ്ബചജാതകവണ്ണനാ

അതികരമകരാചരിയാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു നവകനിപാതേ ഗിജ്ഝജാതകേ (ജാ. ൧.൯.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ന ത്വം ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവ. ദുബ്ബചഭാവേനേവ പണ്ഡിതാനം ഓവാദം അകരോന്തോ സത്തിപ്പഹാരേന ജീവിതക്ഖയം പത്തോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ലങ്ഘനടകയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോ അഹോസി. സോ ഏകസ്സ ലങ്ഘനകസ്സ സന്തികേ സത്തിലങ്ഘനസിപ്പം സിക്ഖിത്വാ ആചരിയേന സദ്ധിം സിപ്പം ദസ്സേന്തോ വിചരതി. ആചരിയോ പനസ്സ ചതുന്നംയേവ സത്തീനം ലങ്ഘനസിപ്പം ജാനാതി, ന പഞ്ചന്നം. സോ ഏകദിവസം ഏകസ്മിം ഗാമകേ സിപ്പം ദസ്സേന്തോ സുരാമദമത്തോ ‘‘പഞ്ച സത്തിയോ ലങ്ഘിസ്സാമീ’’തി പടിപാടിയാ ഠപേസി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ആഹ ‘‘ആചരിയ, ത്വം പഞ്ചസത്തിലങ്ഘനസിപ്പം ന ജാനാസി, ഏകം സത്തിം ഹര. സചേ ലങ്ഘിസ്സസി, പഞ്ചമായ സത്തിയാ വിദ്ധോ മരിസ്സസീ’’തി. സോ സുട്ഠു മത്തതായ ‘‘ത്വഞ്ഹി മയ്ഹം പമാണം ന ജാനാസീ’’തി തസ്സ വചനം അനാദിയിത്വാ ചതസ്സോ ലങ്ഘിത്വാ പഞ്ചമായ സത്തിയാ ദണ്ഡകേ മധുകപുപ്ഫം വിയ ആവുതോ പരിദേവമാനോ നിപജ്ജി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ ഇമം ബ്യസനം പത്തോസീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൬. ‘‘അതികരമകരാചരിയ, മയ്ഹമ്പേതം ന രുച്ചതി;

ചതുത്ഥേ ലങ്ഘയിത്വാന, പഞ്ചമായസി ആവുതോ’’തി.

തത്ഥ അതികരമകരാചരിയാതി ആചരിയ അജ്ജ ത്വം അതികരം അകരി, അത്തനോ കരണതോ അതിരേകം കരണം അകരീതി അത്ഥോ. മയ്ഹമ്പേതം ന രുച്ചതീതി മയ്ഹം അന്തേവാസികസ്സപി സമാനസ്സ ഏതം തവ കരണം ന രുച്ചതി, തേന തേ അഹം പഠമമേവ കഥേസിന്തി ദീപേതി. ചതുത്ഥേ ലങ്ഘയിത്വാനാതി ചതുത്ഥേ സത്തിഥലേ അപതിത്വാ അത്താനം ലങ്ഘയിത്വാ. പഞ്ചമായസി ആവുതോതി പണ്ഡിതാനം വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഇദാനി പഞ്ചമായ സത്തിയാ ആവുതോസീതി. ഇദം വത്വാ ആചരിയം സത്തിതോ അപനേത്വാ കത്തബ്ബയുത്തകം അകാസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ആചരിയോ അയം ദുബ്ബചോ അഹോസി, അന്തേവാസികോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുബ്ബചജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൧൭] ൭. തിത്തിരജാതകവണ്ണനാ

അച്ചുഗ്ഗതാതിബലതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു തേരസകനിപാതേ തക്കാരിയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൦൪ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ അത്തനോ വാചം നിസ്സായ നട്ഠോ, പുബ്ബേപി നട്ഠോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസി. ഹിമവന്തപ്പദേസേ സബ്ബോ ഇസിഗണോ സന്നിപതിത്വാ തം ഓവാദാചരിയം കത്വാ പരിവാരേസി. സോ പഞ്ചന്നം ഇസിസതാനം ഓവാദാചരിയോ ഹുത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ ഹിമവന്തേ വസതി. തദാ ഏകോ ചേത്ഥ പണ്ഡുരോഗീ താപസോ കുഠാരിം ഗഹേത്വാ കട്ഠം ഫാലേതി. അഥേകോ മുഖരതാപസോ തസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇധ പഹാരം ദേഹി, ഇധ പഹാരം ദേഹീ’’തി തം താപസം രോസേസി. സോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ന ദാനി മേ ത്വം ദാരുഫാലനസിപ്പം സിക്ഖാപനകാചരിയോ’’തി തിണ്ഹം കുഠാരിം ഉക്ഖിപിത്വാ നം ഏകപ്പഹാരേനേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരേസി. തദാ അസ്സമതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം വമ്മികപാദേ ഏകോ തിത്തിരോ വസതി. സോ സായം പാതം തസ്മിം വമ്മികമത്ഥകേ ഠത്വാ മഹാവസ്സിതം വസ്സതി. തം സുത്വാ ഏകോ ലുദ്ദകോ ‘‘തിത്തിരേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സദ്ദസഞ്ഞായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം വധിത്വാ ആദായ ഗതോ.

ബോധിസത്തോ തസ്സ സദ്ദം അസുണന്തോ ‘‘അസുകട്ഠാനേ തിത്തിരോ വസതി, കിം നു ഖോ തസ്സ സദ്ദോ ന സൂയതീ’’തി താപസേ പുച്ഛി. തേ തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോ ഉഭോപി താനി കാരണാനി സംസന്ദേത്വാ ഇസിഗണമജ്ഝേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൭. ‘‘അച്ചുഗ്ഗതാതിബലതാ, അതിവേലം പഭാസിതാ;

വാചാ ഹനതി ദുമ്മേധം, തിത്തിരം വാതിവസ്സിത’’ന്തി.

തത്ഥ അച്ചുഗ്ഗതാതി അതിഉഗ്ഗതാ. അതിബലതാതി പുനപ്പുനം ഭാസനേന അതിബലസഭാവാ. അതിവേലം പഭാസിതാതി അതിക്കന്തവേലാ പമാണാതിക്കമേന ഭാസിതാ. തിത്തിരം വാതിവസ്സിതന്തി യഥാ തിത്തിരം അതിവസ്സിതം ഹനതി, തഥാ ഏവരൂപാ വാചാ ദുമ്മേധം ബാലപുഗ്ഗലം ഹനതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇസിഗണസ്സ ഓവാദം ദത്വാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ അത്തനോ വചനം നിസ്സായ നട്ഠോ, പുബ്ബേപി നട്ഠോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മുഖരതാപസോ കോകാലികോ അഹോസി, ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിത്തിരജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൧൮] ൮. വട്ടജാതകവണ്ണനാ

നാചിന്തയന്തോ പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ഉത്തരസേട്ഠി നാമ അഹോസി മഹാവിഭവോ. തസ്സ ഭരിയായ കുച്ഛിയം ഏകോ പുഞ്ഞവാ സത്തോ ബ്രഹ്മലോകാ ചവിത്വാ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ അഹോസി ബ്രഹ്മവണ്ണീ. അഥ ഏകദിവസം സാവത്ഥിയം കത്തികഛണേ നക്ഖത്തേ ഘുട്ഠേ സബ്ബോ ലോകോ നക്ഖത്തനിസ്സിതോ അഹോസി. തസ്സ സഹായകാ അഞ്ഞേ സേട്ഠിപുത്താ സപജാപതികാ അഹേസും. ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തസ്സ പന ദീഘരത്തം ബ്രഹ്മലോകേ വസിതത്താ കിലേസേസു ചിത്തം ന അല്ലീയതി. അഥസ്സ സഹായകാ ‘‘ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തസ്സപി ഏകം ഇത്ഥിം ആനേത്വാ നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ, ഇമസ്മിം നഗരേ കത്തികഛണോ ഘുട്ഠോ, തുയ്ഹമ്പി ഏകം ഇത്ഥിം ആനേത്വാ നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘ന മേ അത്ഥോ ഇത്ഥിയാ’’തി ച വുത്തേപി പുനപ്പുനം നിബന്ധിത്വാ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഏകം വണ്ണദാസിം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം കത്വാ തസ്സ ഘരം നേത്വാ ‘‘ത്വം സേട്ഠിപുത്തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി സയനിഘരം പേസേത്വാ നിക്ഖമിംസു. തം സയനിഘരം പവിട്ഠമ്പി സേട്ഠിപുത്തോ നേവ ഓലോകേതി, നാലപതി. സാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഏവം രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം ഉത്തമവിലാസസമ്പന്നം മം നേവ ഓലോകേതി, നാലപതി, ഇദാനി നം അത്തനോ ഇത്ഥികുത്തലീലായ ഓലോകാപേസ്സാമീ’’തി ഇത്ഥിലീലം ദസ്സേന്തീ പഹട്ഠാകാരേന അഗ്ഗദന്തേ വിവരിത്വാ ഹസിതം അകാസി. സേട്ഠിപുത്തോ ഓലോകേത്വാ ദന്തട്ഠികേ നിമിത്തം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ അട്ഠികസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജി, സകലമ്പി തം സരീരം അട്ഠികസങ്ഖലികാ വിയ പഞ്ഞായി. സോ തസ്സാ പരിബ്ബയം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛാ’’തി ഉയ്യോജേസി.

തം തസ്സ ഘരാ ഓതിണ്ണം ഏകോ ഇസ്സരോ അന്തരവീഥിയം ദിസ്വാ പരിബ്ബയം ദത്വാ അത്തനോ ഘരം നേസി, സത്താഹേ വീതിവത്തേ നക്ഖത്തം ഓസിതം. വണ്ണദാസിയാ മാതാ ധീതു ആഗമനം അദിസ്വാ സേട്ഠിപുത്താനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം സാ’’തി പുച്ഛി. തേ ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം സാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘തങ്ഖണഞ്ഞേവ തസ്സാ പരിബ്ബയം ദത്വാ ഉയ്യോജേസി’’ന്തി. അഥസ്സാ മാതാ രോദന്തീ ‘‘ധീതരം മേ ന പസ്സാമി, ധീതരം മേ സമാനേഥാ’’തി ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമാസി. രാജാ അട്ടം വിനിച്ഛിനന്തോ ‘‘ഇമേ തേ സേട്ഠിപുത്താ വണ്ണദാസിം ആനേത്വാ തുയ്ഹം അദംസൂ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ഇദാനി സാ കഹ’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ നം ഉയ്യോജേസി’’ന്തി. ‘‘ഇദാനി തം സമാനേതും സക്കോസീ’’തി? ‘‘ന സക്കോമി, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘സചേ സമാനേതും ന സക്കോതി, രാജാണമസ്സ കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ ‘‘രാജാണം കരിസ്സാമാ’’തി ഗഹേത്വാ പക്കമിംസു. ‘‘സേട്ഠിപുത്തം കിര വണ്ണദാസിം സമാനേതും അസക്കോന്തം രാജാ രാജാണം കാരേതീ’’തി സകലനഗരം ഏകകോലാഹലം അഹോസി. മഹാജനോ ഉരേ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘കിം നാമേതം, സാമി, അത്തനോ തേ അനനുച്ഛവികം ലദ്ധ’’ന്തി പരിദേവതി. സേട്ഠിപി പുത്തസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ പരിദേവന്തോ ഗച്ഛതി.

സേട്ഠിപുത്തോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം മയ്ഹം ഏവരൂപം ദുക്ഖം അഗാരേ വസനഭാവേന ഉപ്പന്നം. സചേ ഇതോ മുച്ചിസ്സാമി, മഹാഗോതമസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സാപി ഖോ വണ്ണദാസീ തം കോലാഹലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിംസദ്ദോ നാമേസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ വേഗേന ഓതരിത്വാ ‘‘ഉസ്സരഥ, ഉസ്സരഥ, സാമീ, മം രാജപുരിസാനം ദട്ഠും ദേഥാ’’തി അത്താനം ദസ്സേസി. രാജപുരിസാ തം ദിസ്വാ മാതരം പടിച്ഛാപേത്വാ സേട്ഠിപുത്തം മുഞ്ചിത്വാ പക്കമിംസു. സോ സഹായകപരിവുതോവ നദിം ഗന്ത്വാ സസീസം ന്ഹായിത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ ചീവരസാടകേ ആദായ മഹന്തേന പരിവാരേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തോ അത്തനോ ഭയേ ഉപ്പന്നേ സാസനസ്സ ഗുണം ജാനിത്വാ ‘ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചമാനോ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ തേന സുചിന്തിതേന മരണമുത്തോ ചേവ, പബ്ബജിതോ ച അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠിതോ’’തി തസ്സ ഗുണകഥം കഥേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉത്തരസേട്ഠിപുത്തോവ അത്തനോ ഭയേ ഉപ്പന്നേ ‘ഇമിനാ ഉപായേന ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ മരണഭയാ മുത്തോ, അതീതേ പണ്ഡിതാപി അത്തനോ ഭയേ ഉപ്പന്നേ ‘ഇമിനാ ഉപായേന ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമാ’തി ചിന്തേത്വാ മരണഭയതോ മുച്ചിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ചുതിപടിസന്ധിവസേന പരിവത്തന്തോ വട്ടകയോനിയം നിബ്ബത്തി. തദാ ഏകോ വട്ടകലുദ്ദകോ അരഞ്ഞാ ബഹൂ വട്ടകേ ആഹരിത്വാ ഗേഹേ ഠപേത്വാ ഗോചരം ദത്വാ മൂലം ഗഹേത്വാ ആഗതാഗതാനം ഹത്ഥേ വട്ടകേ വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേതി. സോ ഏകദിവസം ബഹൂഹി വട്ടകേഹി സദ്ധിം ബോധിസത്തമ്പി ഗഹേത്വാ ആനേസി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘സചാഹം ഇമിനാ ദിന്നം ഗോചരഞ്ച പാനീയഞ്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, അയം മം ഗഹേത്വാ ആഗതാനം മനുസ്സാനം ദസ്സതി. സചേ പന ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, അഹം മിലായിസ്സാമി, അഥ മം മിലായന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ന ഗണ്ഹിസ്സന്തി. ഏവം മേ സോത്ഥി ഭവിസ്സതി, ഇമം ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ തഥാ കരോന്തോ മിലായിത്വാ അട്ഠിചമ്മമത്തോ അഹോസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ന ഗണ്ഹിംസു. ലുദ്ദകോ ബോധിസത്തം ഠപേത്വാ സേസേസു വട്ടകേസു പരിക്ഖീണേസു പച്ഛിം നീഹരിത്വാ ദ്വാരേ ഠപേത്വാ ബോധിസത്തം ഹത്ഥതലേ കത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ അയം വട്ടകോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേതും ആരദ്ധോ. അഥസ്സ പമത്തഭാവം ഞത്വാ ബോധിസത്തോ പക്ഖേ പസാരേത്വാ ഉപ്പതിത്വാ അരഞ്ഞമേവ ഗതോ. അഞ്ഞേ വട്ടകാ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ന പഞ്ഞായസി, കഹം ഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ലുദ്ദകേന ഗഹിതോമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘കിന്തി കത്വാ മുത്തോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘അഹം തേന ദിന്നം ഗോചരം അഗ്ഗഹേത്വാ പാനീയം അപിവിത്വാ ഉപായചിന്തായ മുത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൮. ‘‘നാചിന്തയന്തോ പുരിസോ, വിസേസമധിഗച്ഛതി;

ചിന്തിതസ്സ ഫലം പസ്സ, മുത്തോസ്മി വധബന്ധനാ’’തി.

തത്ഥായം പിണ്ഡത്ഥോ – പുരിസോ ദുക്ഖം പത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ ഉപായേന ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി അചിന്തയന്തോ അത്തനോ ദുക്ഖാ മോക്ഖസങ്ഖാതം വിസേസം നാധിഗച്ഛതി. ഇദാനി പന മയാ ചിന്തിതകമ്മസ്സ ഫലം പസ്സ. തേനേവ ഉപായേന മുത്തോസ്മി വധബന്ധനാ, മരണതോ ച ബന്ധനതോ ച മുത്തോസ്മി അഹന്തി. ഏവം ബോധിസത്തോ അത്തനാ കതകാരണം ആചിക്ഖി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മരണമുത്തോ വട്ടകോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വട്ടജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൧൯] ൯. അകാലരാവിജാതകവണ്ണനാ

അമാതാപിതരസംവദ്ധോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അകാലരാവിം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വത്തം വാ സിക്ഖം വാ ന ഉഗ്ഗണ്ഹി. സോ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ മയാ വത്തം കാതബ്ബം, ഇമസ്മിം കാലേ ഉപട്ഠാതബ്ബം, ഇമസ്മിം കാലേ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം, ഇമസ്മിം കാലേ സജ്ഝായിതബ്ബ’’ന്തി ന ജാനാതി, പഠമയാമേപി മജ്ഝിമയാമേപി പച്ഛിമയാമേപി പബുദ്ധപബുദ്ധക്ഖണേയേവ മഹാസദ്ദം കരോതി, ഭിക്ഖൂ നിദ്ദം ന ലഭന്തി. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ രതനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ വത്തം വാ സിക്ഖം വാ കാലം വാ അകാലം വാ ന ജാനാതീ’’തി തസ്സ അഗുണകഥം കഥേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ അകാലരാവീ, പുബ്ബേപി അകാലരാവീയേവ, കാലാകാലം അജാനനഭാവേന ച ഗീവായ വട്ടിതായ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സബ്ബസിപ്പേസു പാരം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ചസതേ മാണവേ സിപ്പം വാചേതി. തേസം മാണവാനം ഏകോ കാലരാവീ കുക്കുടോ അത്ഥി, തേ തസ്സ വസ്സിതസദ്ദേന ഉട്ഠായ സിപ്പം സിക്ഖന്തി. സോ കാലമകാസി. തേ അഞ്ഞം കുക്കുടം പരിയേസന്താ ചരന്തി. അഥേകോ മാണവകോ സുസാനവനേ ദാരൂനി ഉദ്ധരന്തോ ഏകം കുക്കുടം ദിസ്വാ ആനേത്വാ പഞ്ജരേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗതി. സോ സുസാനേ വഡ്ഢിതത്താ ‘‘അസുകവേലായ നാമ വസ്സിതബ്ബ’’ന്തി അജാനന്തോ കദാചി അതിരത്തിം വസ്സതി, കദാചി അരുണുഗ്ഗമനേ. മാണവാ തസ്സ അതിരത്തിം വസ്സിതകാലേ സിപ്പം സിക്ഖന്താ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ സിക്ഖിതും ന സക്കോന്തി, നിദ്ദായമാനാ ഗഹിതട്ഠാനമ്പി ന പസ്സന്തി. അതിപഭാതേ വസ്സിതകാലേ സജ്ഝായസ്സ ഓകാസമേവ ന ലഭന്തി. മാണവാ ‘‘അയം അതിരത്തിം വാ വസ്സതി അതിപഭാതേ വാ, ഇമം നിസ്സായ അമ്ഹാകം സിപ്പം ന നിട്ഠായിസ്സതീ’’തി തം ഗഹേത്വാ ഗീവം വട്ടേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ‘‘അകാലരാവീ കുക്കുടോ അമ്ഹേഹി ഘാതിതോ’’തി ആചരിയസ്സ കഥേസും. ആചരിയോ ‘‘ഓവാദം അഗ്ഗഹേത്വാ സംവഡ്ഢിതഭാവേന മരണം പത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൯. ‘‘അമാതാപിതര-സംവദ്ധോ, അനാചേരകുലേ വസം;

നായം കാലം അകാലം വാ, അഭിജാനാതി കുക്കുടോ’’തി.

തത്ഥ അമാതാപിതരസംവദ്ധോതി മാതാപിതരോ നിസ്സായ തേസം ഓവാദം അഗ്ഗഹേത്വാ സംവഡ്ഢോ. അനാചേരകുലേ വസന്തി ആചരിയകുലേപി അവസമാനോ, ആചാരസിക്ഖാപകം കഞ്ചി നിസ്സായ അവസിതത്താതി അത്ഥോ. നായം കാലം അകാലം വാതി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ വസ്സിതബ്ബം, ഇമസ്മിം ന വസ്സിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം വസ്സിതബ്ബയുത്തകം കാലം വാ അകാലം വാ ഏസ കുക്കുടോ ന ജാനാതി, അജാനനഭാവേനേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോതി. ഇദം കാരണം ദസ്സേത്വാ ബോധിസത്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അകാലരാവീ കുക്കുടോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, അന്തേവാസികാ ബുദ്ധപരിസാ, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അകാലരാവിജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൨൦] ൧൦. ബന്ധനമോക്ഖജാതകവണ്ണനാ

അബദ്ധാ തത്ഥ ബജ്ഝന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചിഞ്ചമാണവികം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സാ വത്ഥു ദ്വാദസകനിപാതേ മഹാപദുമജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൧൦൬ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചിഞ്ചമാണവികാ ഇദാനേവ മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖതി, പുബ്ബേപി അബ്ഭാചിക്ഖിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പുരോഹിതസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന തസ്സേവ പുരോഹിതോ അഹോസി. തേന അഗ്ഗമഹേസിയാ വരോ ദിന്നോ ഹോതി ‘‘ഭദ്ദേ, യം ഇച്ഛസി, തം വദേയ്യാസീ’’തി. സാ ഏവമാഹ ‘‘ന മയ്ഹം അഞ്ഞോ വരോ നാമ ദുല്ലഭോ, ഇതോ പന തേ പട്ഠായ അഞ്ഞാ ഇത്ഥീ കിലേസവസേന ന ഓലോകേതബ്ബാ’’തി. സോ പടിക്ഖിപിത്വാ പുനപ്പുനം നിപ്പീളിയമാനോ തസ്സാ വചനം അതിക്കമിതും അസക്കോന്തോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ സോളസസു നാടകിത്ഥിസഹസ്സേസു കിലേസവസേന ഏകിത്ഥിമ്പി ന ഓലോകേസി.

അഥസ്സ പച്ചന്തോ കുപ്പി, പച്ചന്തേ ഠിതാ യോധാ ചോരേഹി സദ്ധിം ദ്വേ തയോ സങ്ഗാമേ കത്വാ ‘‘ഇതോ ഉത്തരി മയം ന സക്കോമാ’’തി രഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസും. രാജാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ ബലകായം സംഹരിത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം പച്ചന്തം ഗച്ഛാമി, തത്ഥ നാനപ്പകാരാനി യുദ്ധാനി ഹോന്തി, ജയപരാജയോപി അനിബദ്ധോ, താദിസേസു ഠാനേസു മാതുഗാമോ ദുപ്പരിഹാരോ, ത്വം ഇധേവ നിവത്താഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘ന സക്കാ, ദേവ, മയാ നിവത്തിതു’’ന്തി പുനപ്പുനം രഞ്ഞാ പടിക്ഖിത്താ ആഹ ‘‘തേന ഹി ഏകേകം യോജനം ഗന്ത്വാ മയ്ഹം സുഖദുക്ഖജാനനത്ഥം ഏകേകം മനുസ്സം പേസേയ്യാഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ബോധിസത്തം നഗരേ ഠപേത്വാ മഹന്തേന ബലകായേന നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ യോജനേ യോജനേ ഏകേകം പുരിസം ‘‘അമ്ഹാകം ആരോഗ്യം ആരോചേത്വാ ദേവിയാ സുഖദുക്ഖം ജാനിത്വാ ആഗച്ഛാ’’തി പേസേസി. സാ ആഗതാഗതം പുരിസം ‘‘രാജാ കിമത്ഥം തം പേസേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം സുഖദുക്ഖജാനനത്ഥായാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി തേന സദ്ധിം അസദ്ധമ്മം പടിസേവതി. രാജാ ദ്വത്തിംസയോജനമഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ ദ്വത്തിംസ ജനേ പേസേസി, സാ സബ്ബേഹിപി തേഹി സദ്ധിം തഥേവ അകാസി.

രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ജനപദം സമസ്സാസേത്വാ പുന ആഗച്ഛന്തോപി തഥേവ ദ്വത്തിംസ ജനേ പേസേസി, സാ തേഹിപി സദ്ധിം തഥേവ വിപ്പടിപജ്ജിയേവ. രാജാ ആഗന്ത്വാ ജയക്ഖന്ധാവാരട്ഠാനേ ഠത്വാ ‘‘നഗരം പടിജഗ്ഗാപേതൂ’’തി ബോധിസത്തസ്സ പണ്ണം പേസേസി. ബോധിസത്തോ സകലനഗരം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ രാജനിവേസനം പടിജഗ്ഗാപേന്തോ ദേവിയാ വസനട്ഠാനം അഗമാസി. സാ ബോധിസത്തസ്സ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം കായം ദിസ്വാ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ ‘‘ഏഹി, ബ്രാഹ്മണ, സയനം അഭിരുഹാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ഏവം അവച, രാജാപി ഗരു, അകുസലമ്പി ഭായാമി, ന സക്കാ മയാ ഏവം കാതു’’ന്തി ആഹ. ‘‘ചതുസട്ഠിയാ പാദമൂലികാനം നേവ രാജാ ഗരു, ന അകുസലം ഭായന്തി. തവേവ രാജാ ഗരു, ത്വംയേവ ച അകുസലം ഭായസീ’’തി. ‘‘ആമ, ദേവി, സചേ തേസമ്പി ഏവം ഭവേയ്യ, ന ഏവരൂപം കരേയ്യും’’. ‘‘അഹം പന ജാനമാനോ ഏവരൂപം സാഹസിയകമ്മം ന കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം ബഹും വിപ്പലപസി, സചേ മേ വചനം ന കരോസി, സീസം തേ ഛിന്ദാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തിട്ഠതു താവ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ സീസം, അത്തഭാവസഹസ്സേപി സീസേ ഛിജ്ജന്തേ ന സക്കാ മയാ ഏവരൂപം കാതു’’ന്തി. സാ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തം തജ്ജേത്വാ അത്തനോ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സരീരേ നഖവളഞ്ജം ദസ്സേത്വാ തേലേന ഗത്താനി അബ്ഭഞ്ജിത്വാ കിലിട്ഠവത്ഥം നിവാസേത്വാ ഗിലാനാലയം കത്വാ ദാസിയോ ആണാപേസി ‘രഞ്ഞാ കഹം ദേവീ’തി വുത്തേ ‘ഗിലാനാ’തി കഥേയ്യാഥാ’’തി.

ബോധിസത്തോപി രഞ്ഞോ പടിപഥം അഗമാസി. രാജാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ ദേവിം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം, ദേവീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഗിലാനാ, ദേവാ’’തി. സോപി സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ തസ്സാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജന്തോ ‘‘കിം തേ, ഭദ്ദേ, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. സാ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയവാരേ രാജാനം ഓലോകേത്വാ ‘‘ത്വമ്പി, മഹാരാജ, ജീവസി നാമ, മാദിസാപി ഇത്ഥിയോ സസ്സാമികായേവ നാമാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഏതം, ഭദ്ദേ’’തി? തുമ്ഹേഹി നഗരം രക്ഖനത്ഥായ ഠപിതോ പുരോഹിതോ ‘‘തുമ്ഹാകം നിവേസനം പടിജഗ്ഗാമീ’’തി ഇധാഗന്ത്വാ അത്തനോ വചനം അകരോന്തിം മം പഹരിത്വാ അത്തനോ മനം പൂരേത്വാ ഗതോതി. രാജാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ കോധേന തടതടായന്തോ സിരിഗബ്ഭാ നിക്ഖമിത്വാ ദോവാരികപാദമൂലികാദയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, പുരോഹിതം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ വജ്ഝഭാവപ്പത്തം കത്വാ നഗരാ നീഹരിത്വാ ആഘാതനം നേത്വാ സീസമസ്സ ഛിന്ദഥാ’’തി ആഹ. തേ വേഗേന ഗന്ത്വാ തം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ വജ്ഝഭേരിം ചരാപേസും.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അദ്ധാ തായ ദുട്ഠദേവിയാ രാജാ പുരേതരമേവ പരിഭിന്നോ, അജ്ജ ദാനാഹം അത്തനോ ബലേനേവ അത്താനം മോചേസ്സാമീ’’തി. സോ തേ പുരിസേ ആഹ ‘‘ഭോ, തുമ്ഹേ മം മാരേന്താ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാവ മാരേഥാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘അഹം രാജകമ്മികോ, ബഹു മേ കമ്മം കതം, ബഹൂനി മഹാനിധിട്ഠാനാനി ജാനാമി, രാജകുടുമ്ബം മയാ വിചാരിതം. സചേ മം രഞ്ഞോ ന ദസ്സേസ്സഥ, ബഹുധനം നസ്സിസ്സതി, മയാ രഞ്ഞോ സാപതേയ്യേ ആചിക്ഖിതേ പച്ഛാ കാതബ്ബം കരോഥാ’’തി. തേ തം രഞ്ഞോ ദസ്സയിംസു. രാജാ തം ദിസ്വാവ ‘‘കസ്മാ ഭോ, ബ്രാഹ്മണ, മയി ലജ്ജം ന അകാസി, കസ്മാ തേ ഏവരൂപം പാപകമ്മം കത’’ന്തി ആഹ. ‘‘മഹാരാജ, അഹം സോത്ഥിയകുലേ ജാതോ, മയാ കുന്ഥകിപില്ലികമത്തോപി പാണാതിപാതോ ന കതപുബ്ബോ, തിണസലാകമത്തമ്പി അദിന്നം നാദിന്നപുബ്ബം, ലോഭവസേന പരേസം ഇത്ഥീ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാപി ന ഓലോകിതപുബ്ബാ, ഹസ്സവസേനാപി മുസാ ന ഭാസിതപുബ്ബാ, കുസഗ്ഗേനാപി മജ്ജം ന പീതപുബ്ബം, അഹം തുമ്ഹേസു നിരപരാധോ. സാ പന ബാലാ ലോഭവസേന മം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ മയാ പടിക്ഖിത്താ മം തജ്ജേത്വാ അത്തനാ കതം പാപം ഉത്താനം കത്വാ മമ ആചിക്ഖിത്വാ അന്തോഗബ്ഭം പവിട്ഠാ. അഹം നിരപരാധോ, പണ്ണം ഗഹേത്വാ പന ആഗതാ ചതുസട്ഠി ജനാ സാപരാധാ, തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തായ വോ വചനം കതം, ന കത’’ന്തി പുച്ഛ, ദേവാതി. രാജാ തേ ചതുസട്ഠി ജനേ ബന്ധാപേത്വാ ദേവിം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തയാ ഏതേഹി സദ്ധിം പാപം കതം, ന കത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘കതം, ദേവാ’’തി വുത്തേ തേ പച്ഛാബാഹം ബന്ധാപേത്വാ ‘‘ഇമേസം ചതുസട്ഠിജനാനം സീസാനി ഛിന്ദഥാ’’തി ആണാപേസി.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ആഹ – ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, ഏതേസം ദോസോ, ദേവീ അത്തനോ രുചിം കാരാപേസി. നിരപരാധാ ഏതേ, തസ്മാ നേസം ഖമഥ. തസ്സാപി ദോസോ നത്ഥി, ഇത്ഥിയോ നാമ മേഥുനധമ്മേന അതിത്താ. ജാതിസഭാവോ ഹി ഏസ. ഏതാസം ഖമിതബ്ബയുത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ ഏതിസ്സാപി ഖമഥാ’’തി നാനപ്പകാരേന രാജാനം സഞ്ഞാപേത്വാ തേ ചതുസട്ഠിപി ജനേ തഞ്ച ബാലം മോചാപേത്വാ സബ്ബേസം യഥാസകാനി ഠാനാനി ദാപേസി. ഏവം തേ സബ്ബേ മോചേത്വാ സകട്ഠാനേ പതിട്ഠാപേത്വാ ബോധിസത്തോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അന്ധബാലാനം നാമ അവത്ഥുകേന വചനേന അബന്ധിതബ്ബയുത്തകാപി പണ്ഡിതാ പച്ഛാബാഹം ബദ്ധാ, പണ്ഡിതാനം കാരണയുത്തേന വചനേന പച്ഛാബാഹം ബദ്ധാപി മുത്താ. ഏവം ബാലാ നാമ അബന്ധിതബ്ബയുത്തകേപി ബന്ധാപേന്തി, പണ്ഡിതാ ബദ്ധേപി മോചേന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൦. ‘‘അബദ്ധാ തത്ഥ ബജ്ഝന്തി, യത്ഥ ബാലാ പഭാസരേ;

ബദ്ധാപി തത്ഥ മുച്ചന്തി, യത്ഥ ധീരാ പഭാസരേ’’തി.

തത്ഥ അബദ്ധാതി അബന്ധിതബ്ബയുത്താ. പഭാസരേതി പഭാസന്തി വദന്തി കഥേന്തി.

ഏവം മഹാസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘മയാ ഇമം ദുക്ഖം അഗാരേ വസനഭാവേന ലദ്ധം, ഇദാനി മേ അഗാരേന കിച്ചം നത്ഥി, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാന, ദേവാ’’തി പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ അസ്സുമുഖം ഞാതിജനം മഹന്തഞ്ച വിഭവം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുട്ഠദേവീ ചിഞ്ചമാണവികാ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബന്ധനമോക്ഖജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

ഹംചിവഗ്ഗോ ദ്വാദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഗദ്രഭപഞ്ഹാ അമരാ, സിങ്ഗാലം മിതചിന്തി ച;

അനുസാസികദുബ്ബചം, തിത്തിരം വട്ടകം പുന;

അകാലരാവി ബന്ധനന്തി.