൧൩. കുസനാളിവഗ്ഗോ

[൧൨൧] ൧. കുസനാളിജാതകവണ്ണനാ

കരേ സരിക്ഖോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ മിത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഹി മിത്തസുഹജ്ജഞാതിബന്ധവാ ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘മഹാസേട്ഠി അയം തയാ ജാതിഗോത്തധനധഞ്ഞാദീഹി നേവ സദിസോ, ന ഉത്തരിതരോ, കസ്മാ ഏതേന സദ്ധിം സന്ഥവം കരോസി, മാ കരോഹീ’’തി പുനപ്പുനം നിവാരേസും. അനാഥപിണ്ഡികോ പന ‘‘മിത്തസന്ഥവോ നാമ ഹീനേഹിപി സമേഹിപി അതിരേകേഹിപി കത്തബ്ബോയേവാ’’തി തേസം വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ഭോഗഗാമം ഗച്ഛന്തോ തം കുടുമ്ബരക്ഖകം കത്വാ അഗമാസീതി സബ്ബം കാളകണ്ണിവത്ഥുസ്മിം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധ പന അനാഥപിണ്ഡികേന അത്തനോ ഘരേ പവത്തിയാ ആരോചിതായ സത്ഥാ ‘‘ഗഹപതി, മിത്തോ നാമ ഖുദ്ദകോ നത്ഥി, മിത്തധമ്മം രക്ഖിതും സമത്ഥഭാവോവേത്ഥ പമാണം, മിത്തോ നാമ അത്തനാ സമോപി ഹീനോപി സേട്ഠോപി ഗഹേതബ്ബോ. സബ്ബേപി ഹേതേ അത്തനോ പത്തഭാരം നിത്ഥരന്തിയേവ, ഇദാനി താവ ത്വം അത്തനോ നീചമിത്തം നിസ്സായ കുടുമ്ബസ്സ സാമികോ ജാതോ, പോരാണാ പന നീചമിത്തം നിസ്സായ വിമാനസാമികാ ജാതാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ കുസനാളിഗച്ഛേ ദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്മിംയേവ ച ഉയ്യാനേ മങ്ഗലസിലം നിസ്സായ ഉജുഗതക്ഖന്ധോ പരിമണ്ഡലസാഖാവിടപസമ്പന്നോ രഞ്ഞോ സന്തികാ ലദ്ധസമ്മാനോ രുചമങ്ഗലരുക്ഖോ അത്ഥി, ‘‘മുഖകോ’’തിപി വുച്ചതി. തസ്മിം ഏകോ മഹേസക്ഖോ ദേവരാജാ നിബ്ബത്തി. ബോധിസത്തസ്സ തേന സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവോ അഹോസി. തദാ രാജാ ഏകസ്മിം ഏകത്ഥമ്ഭകേ പാസാദേ വസതി, തസ്സ സോ ഥമ്ഭോ ചലി. അഥസ്സ ചലിതഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ വഡ്ഢകീ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താതാ, മമ ഏകത്ഥമ്ഭകസ്സ മങ്ഗലപാസാദസ്സ ഥമ്ഭോ ചലിതോ, ഏകം സാരത്ഥമ്ഭം ആഹരിത്വാ തം നിച്ചലം കരോഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി രഞ്ഞോ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തദനുച്ഛവികം രുക്ഖം പരിയേസമാനാ അഞ്ഞത്ഥ അദിസ്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ തം മുഖകരുക്ഖം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താതാ, ദിട്ഠോ വോ തദനുച്ഛവികോ രുക്ഖോ’’തി വുത്തേ ‘‘ദിട്ഠോ, ദേവ, അപിച തം ഛിന്ദിതും ന വിസഹാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? മയഞ്ഹി അഞ്ഞത്ഥ രുക്ഖം അപസ്സന്താ ഉയ്യാനം പവിസിമ്ഹ, തത്രപി ഠപേത്വാ മങ്ഗലരുക്ഖം അഞ്ഞം ന പസ്സാമ. ഇതി നം മങ്ഗലരുക്ഖതായ ഛിന്ദിതും ന വിസഹാമാതി. ഗച്ഛഥ, തം ഛിന്ദിത്വാ പാസാദം ഥിരം കരോഥ, മയം അഞ്ഞം മങ്ഗലരുക്ഖം കരിസ്സാമാതി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ബലികമ്മം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ‘‘സ്വേ ഛിന്ദിസ്സാമാ’’തി രുക്ഖസ്സ ബലികമ്മം കത്വാ നിക്ഖമിംസു.

രുക്ഖദേവതാ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘സ്വേ മയ്ഹം വിമാനം നാസേസ്സന്തി, ദാരകേ ഗഹേത്വാ കുഹിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം അപസ്സന്തീ പുത്തകേ ഗീവായ ഗഹേത്വാ പരോദി. തസ്സാ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താ രുക്ഖദേവതാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തം കാരണം സുത്വാ സയമ്പി വഡ്ഢകീനം പടിക്കമനൂപായം അപസ്സന്തിയോ തം പരിസ്സജിത്വാ രോദിതും ആരഭിംസു. തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തോ ‘‘രുക്ഖദേവതം പസ്സിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം കാരണം സുത്വാ ‘‘ഹോതു, മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം രുക്ഖം ഛിന്ദിതും ന ദസ്സാമി, സ്വേ വഡ്ഢകീനം ആഗതകാലേ മമ കാരണം പസ്സഥാ’’തി താ ദേവതാ സമസ്സാസേത്വാ പുനദിവസേ വഡ്ഢകീനം ആഗതവേലായ കകണ്ടകവേസം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢകീനം പുരതോ ഗന്ത്വാ മങ്ഗലരുക്ഖസ്സ മൂലന്തരം പവിസിത്വാ തം രുക്ഖം സുസിരം വിയ കത്വാ രുക്ഖമജ്ഝേന അഭിരുഹിത്വാ ഖന്ധമത്ഥകേന നിക്ഖമിത്വാ സീസം കമ്പയമാനോ നിപജ്ജി. മഹാവഡ്ഢകീ തം കകണ്ടകം ദിസ്വാ രുക്ഖം ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ ‘‘സുസിരരുക്ഖോ ഏസോ നിസ്സാരോ, ഹിയ്യോ അനുപധാരേത്വാവ ബലികമ്മം കരിമ്ഹാ’’തി ഏകഘനം മഹാരുക്ഖം ഗരഹിത്വാ പക്കാമി. രുക്ഖദേവതാ ബോധിസത്തം നിസ്സായ വിമാനസ്സ സാമിനീ ജാതാ.

തസ്സാ പടിസന്ഥാരത്ഥായ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താ ബഹൂ ദേവതാ സന്നിപതിംസു. രുക്ഖദേവതാ ‘‘വിമാനം മേ ലദ്ധ’’ന്തി തുട്ഠചിത്താ താസം ദേവതാനം മജ്ഝേ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണം കഥയമാനാ ‘‘ഭോ, ദേവതാ, മയം മഹേസക്ഖാ ഹുത്വാപി ദന്ധപഞ്ഞതായ ഇമം ഉപായം ന ജാനിമ്ഹ, കുസനാളിദേവതാ പന അത്തനോ ഞാണസമ്പത്തിയാ അമ്ഹേ വിമാനസാമികേ അകാസി, മിത്തോ നാമ സദിസോപി അധികോപി ഹീനോപി കത്തബ്ബോവ. സബ്ബേപി ഹി അത്തനോ ഥാമേന സഹായകാനം ഉപ്പന്നം ദുക്ഖം നിത്ഥരിത്വാ സുഖേ പതിട്ഠാപേന്തിയേവാ’’തി മിത്തധമ്മം വണ്ണേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൧. ‘‘കരേ സരിക്ഖോ അഥ വാപി സേട്ഠോ, നിഹീനകോ വാപി കരേയ്യ ഏകോ;

കരേയ്യുമേതേ ബ്യസനേ ഉത്തമത്ഥം, യഥാ അഹം കുസനാളി രുചായ’’ന്തി.

തത്ഥ കരേ സരിക്ഖോതി ജാതിആദീഹി സദിസോപി മിത്തധമ്മം കരേയ്യ. അഥ വാപി സേട്ഠോതി ജാതിആദീഹി അധികോപി കരേയ്യ. നിഹീനകോ വാപി കരേയ്യ ഏകോതി ഏകോ ജാതിആദീഹി ഹീനോപി മിത്തധമ്മം കരേയ്യ. തസ്മാ സബ്ബേപി ഏതേ മിത്താ കാതബ്ബായേവാതി ദീപേതി. കിംകാരണാ? കരേയ്യുമേതേ ബ്യസനേ ഉത്തമത്ഥന്തി സബ്ബേപേതേ സഹായസ്സ ബ്യസനേ ഉപ്പന്നേ അത്തനോ അത്തനോ പത്തഭാരം വഹമാനാ ഉത്തമത്ഥം കരേയ്യും, കായികചേതസികദുക്ഖതോ തം സഹായകം മോചേയ്യുമേവാതി അത്ഥോ. തസ്മാ ഹീനോപി മിത്തോ കാതബ്ബോയേവ, പഗേവ ഇതരേ. തത്രിദം ഓപമ്മം – യഥാ അഹം കുസനാളി രുചായന്തി, യഥാ അഹം രുചായം നിബ്ബത്തദേവതാ അയഞ്ച കുസനാളിദേവതാ, അപ്പേസക്ഖാപി മിത്തസന്ഥവം കരിമ്ഹ, തത്രപാഹം മഹേസക്ഖാപി സമാനാ അത്തനോ ഉപ്പന്നദുക്ഖം ബാലതായ അനുപായകുസലതായ ഹരിതും നാസക്ഖിം, ഇമം പന അപ്പേസക്ഖമ്പി സമാനം പണ്ഡിതദേവതം നിസ്സായ ദുക്ഖതോ മുത്തോമ്ഹി. തസ്മാ അഞ്ഞേഹിപി ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമേഹി സമവിസിട്ഠഭാവം അനോലോകേത്വാ ഹീനോപി പണ്ഡിതോ മിത്തോ കാതബ്ബോതി.

രുചാദേവതാ ഇമായ ഗാഥായ ദേവസങ്ഘസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ സദ്ധിം കുസനാളിദേവതായ യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രുചാദേവതാ ആനന്ദോ അഹോസി, കുസനാളിദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുസനാളിജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൨൨] ൨. ദുമ്മേധജാതകവണ്ണനാ

യസം ലദ്ധാന ദുമ്മേധോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ധമ്മസഭായഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ ദേവദത്തോ, തഥാഗതസ്സ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികമുഖം അസീതാനുബ്യഞ്ജനദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം ആവേളാവേളാഭൂതാ യമകയമകഭൂതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തം പരമസോഭഗ്ഗപ്പത്തം അത്തഭാവഞ്ച ഓലോകേത്വാ ചിത്തം പസാദേതും ന സക്കോതി, ഉസൂയമേവ കരോതി. ‘ബുദ്ധാ നാമ ഏവരൂപേന സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന സമന്നാഗതാ’തി വുച്ചമാനേ വണ്ണം സഹിതും ന സക്കോതി, ഉസൂയമേവ കരോതീ’’തി ദേവദത്തസ്സ അഗുണകഥം കഥയിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മമ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ ഉസൂയം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹനഗരേ ഏകസ്മിം മഗധരാജേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സബ്ബസേതോ അഹോസി ഹേട്ഠാ വണ്ണിതസദിസായ രൂപസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ. അഥ നം ‘‘ലക്ഖണസമ്പന്നോ അയ’’ന്തി സോ രാജാ മങ്ഗലഹത്ഥിം അകാസി. അഥേകസ്മിം ഛണദിവസേ സകലനഗരം ദേവനഗരം വിയ അലങ്കാരാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം മങ്ഗലഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തേന രാജാനുഭാവേന നഗരം പദക്ഖിണം അകാസി. മഹാജനോ തത്ഥ തത്ഥ ഠത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിനോ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം സരീരം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ രൂപം, അഹോ ഗതി, അഹോ ലീളാ, അഹോ ലക്ഖണസമ്പത്തി, ഏവരൂപോ നാമ സബ്ബസേതവരവാരണോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ അനുച്ഛവികോ’’തി മങ്ഗലഹത്ഥിമേവ വണ്ണേസി.

രാജാ മങ്ഗലഹത്ഥിസ്സ വണ്ണം സുത്വാ സഹിതും അസക്കോന്തോ ഉസൂയം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘അജ്ജേവ തം പബ്ബതപാദേ പാതേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥാചരിയം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കിന്തി കത്വാ തയാ അയം നാഗോ സിക്ഖാപിതോ’’തി ആഹ. ‘‘സുസിക്ഖാപിതോ, ദേവാ’’തി. ‘‘ന സുസിക്ഖിതോ, ദുസിക്ഖിതോ’’തി. ‘‘സുസിക്ഖിതോ, ദേവാ’’തി. ‘‘യദി സുസിക്ഖിതോ, സക്ഖിസ്സസി നം വേപുല്ലപബ്ബതമത്ഥകം ആരോപേതു’’ന്തി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി സയം ഓതരിത്വാ ഹത്ഥാചരിയം ആരോപേത്വാ പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥാചരിയേന ഹത്ഥിപിട്ഠിയം നിസീദിത്വാവ ഹത്ഥിമ്ഹി വേപുല്ലപബ്ബതമത്ഥകം ആരോപിതേ സയമ്പി അമച്ചഗണപരിവുതോ പബ്ബതമത്ഥകം അഭിരുഹിത്വാ ഹത്ഥിം പപാതാഭിമുഖം കാരേത്വാ ‘‘ത്വം ‘മയാ ഏസ സുസിക്ഖാപിതോ’തി വദേസി, തീഹിയേവ താവ നം പാദേഹി ഠപേഹീ’’തി ആഹ. ഹത്ഥാചരിയോ പിട്ഠിയം നിസീദിത്വാവ ‘‘ഭോ തീഹി പാദേഹി തിട്ഠാ’’തി ഹത്ഥിസ്സ പണ്ഹികായ സഞ്ഞം അദാസി, മഹാസത്തോ തഥാ അകാസി. പുന രാജാ ‘‘ദ്വീഹി പുരിമപാദേഹിയേവ ഠപേഹീ’’തി ആഹ, മഹാസത്തോ ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദേഹി അട്ഠാസി. ‘‘പച്ഛിമപാദേഹിയേവാ’’തി വുത്തേപി ദ്വേ പുരിമപാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ പച്ഛിമപാദേഹി അട്ഠാസി, ‘‘ഏകേനാ’’തി വുത്തേപി തയോ പാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകേനേവ അട്ഠാസി. അഥസ്സ അപതനഭാവം ഞത്വാ ‘‘സചേ പഹോസി, ആകാസേ നം ഠപേഹീ’’തി ആഹ.

ആചരിയോ ചിന്തേസി – ‘‘സകലജമ്ബുദീപേ ഇമിനാ സദിസോ സുസിക്ഖിതോ ഹത്ഥീ നാമ നത്ഥി, നിസ്സംസയം പനേതം ഏസ പപാതേ പാതേത്വാ മാരേതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ തസ്സ കണ്ണമൂലേ മന്തേസി ‘‘താത, അയം രാജാ തം പപാതേ പാതേത്വാ മാരേതുകാമോ, ന ത്വം ഏതസ്സ അനുച്ഛവികോ. സചേ തേ ആകാസേന ഗന്തും ബലം അത്ഥി, മം യഥാനിസിന്നംയേവ ആദായ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ബാരാണസിം ഗച്ഛാ’’തി. പുഞ്ഞിദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ മഹാസത്തോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഹത്ഥാചരിയോ ‘‘മഹാരാജ, അയം ഹത്ഥീ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ, ന താദിസസ്സ മന്ദപുഞ്ഞസ്സ ദുബ്ബുദ്ധിനോ അനുച്ഛവികോ, പണ്ഡിതസ്സ പുഞ്ഞസമ്പന്നസ്സ രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികോ, താദിസാ നാമ മന്ദപുഞ്ഞാ ഏവരൂപം വാഹനം ലഭിത്വാ തസ്സ ഗുണം അജാനന്താ തഞ്ചേവ വാഹനം അവസേസഞ്ച യസസമ്പത്തിം നാസേന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസിന്നോവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൨. ‘‘യസം ലദ്ധാന ദുമ്മേധോ, അനത്ഥം ചരതി അത്തനോ;

അത്തനോ ച പരേസഞ്ച, ഹിംസായ പടിപജ്ജതീ’’തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – മഹാരാജ, താദിസോ ദുമ്മേധോ നിപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ പരിവാരസമ്പത്തിം ലഭിത്വാ അത്തനോ അനത്ഥം ചരതി. കിംകാരണാ? സോ ഹി യസമദമത്തോ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം അജാനന്തോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച ഹിംസായ പടിപജ്ജതി. ഹിംസാ വുച്ചതി കിലമനം ദുക്ഖുപ്പാദനം, തദത്ഥായ ഏവ പടിപജ്ജതീതി.

ഏവം ഇമായ ഗാഥായ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘തിട്ഠ ദാനി ത്വ’’ന്തി വത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ബാരാണസിനഗരം ഗന്ത്വാ രാജങ്ഗണേ ആകാസേ അട്ഠാസി. സകലനഗരം സങ്ഖുഭിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ആകാസേന സേതവരവാരണോ ആഗന്ത്വാ രാജങ്ഗണേ ഠിതോ’’തി ഏകകോലാഹലം അഹോസി. വേഗേന രഞ്ഞോപി ആരോചേസും. രാജാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സചേ മയ്ഹം ഉപഭോഗത്ഥായ ആഗതോസി, ഭൂമിയം പതിട്ഠാഹീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ഭൂമിയം പതിട്ഠാസി, ആചരിയോ ഓതരിത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസി, താതാ’’തി വുത്തേ ‘‘രാജഗഹതോ’’തി വത്വാ സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേസി. രാജാ ‘‘മനാപം തേ, താത, കതം ഇധാഗച്ഛന്തേനാ’’തി തുട്ഠഹട്ഠോ നഗരം സജ്ജാപേത്വാ വാരണം മങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സകലരജ്ജം തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകം ബോധിസത്തസ്സ അദാസി, ഏകം ആചരിയസ്സ, ഏകം അത്തനാ അഗ്ഗഹേസി. ബോധിസത്തസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായേവ പന രഞ്ഞോ സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ഹത്ഥഗതമേവ ജാതം. സോ ജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഗധരാജാ ദേവദത്തോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ സാരിപുത്തോ, ഹത്ഥാചരിയോ ആനന്ദോ, ഹത്ഥീ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുമ്മേധജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൨൩] ൩. നങ്ഗലീസജാതകവണ്ണനാ

അസബ്ബത്ഥഗാമിം വാചന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാളുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ധമ്മം കഥേന്തോ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദം കഥേതബ്ബം, ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദം ന കഥേതബ്ബ’’ന്തി യുത്തായുത്തം ന ജാനാതി, മങ്ഗലേ അവമങ്ഗലം വദന്തോ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തി, സന്ധിസിങ്ഘാടകേസു ചാ’’തി ഇദം അവമങ്ഗലം മങ്ഗലം കത്വാ അനുമോദനം കഥേതി. അവമങ്ഗലേസു അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘ബഹൂ ദേവാ മനുസ്സാ ച, മങ്ഗലാനി അചിന്തയു’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഏവരൂപാനം മങ്ഗലാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി കാതും സമത്ഥാ ഹോഥാ’’തി വദതി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, ലാളുദായീ യുത്തായുത്തം ന ജാനാതി, സബ്ബത്ഥ അഭാസിതബ്ബവാചം ഭാസതീ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലാളുദായീ ഇദാനേവ ദന്ധപരിസക്കനോ യുത്തായുത്തം ന ജാനാതി, പുബ്ബേപി ഏവരൂപോ അഹോസി, നിച്ചം ലാളകോയേവ ഏസോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം വാചേസി. തദാ തേസു മാണവേസു ഏകോ ദന്ധപരിസക്കനോ ലാളകോ മാണവോ ധമ്മന്തേവാസികോ ഹുത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ദന്ധഭാവേന പന ഉഗ്ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി. ബോധിസത്തസ്സ പന ഉപകാരോ ഹോതി, ദാസോ വിയ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനേ നിപന്നോ തം മാണവം ഹത്ഥപാദപിട്ഠിപരികമ്മാനി കത്വാ ഗച്ഛന്തം ആഹ ‘‘താത, മഞ്ചപാദേ ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ യാഹീ’’തി. മാണവോ ഏകം പാദം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ഏകസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകം അലഭന്തോ അത്തനോ ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ രത്തിം ഖേപേസി.

ബോധിസത്തോ പച്ചൂസസമയേ ഉട്ഠായ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, താത, നിസിന്നോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആചരിയ, ഏകസ്സ മഞ്ചപാദസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകം അലഭന്തോ ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ നിസിന്നോമ്ഹീ’’തി. ബോധിസത്തോ സംവിഗ്ഗമാനസോ ഹുത്വാ ‘‘അയം അതി വിയ മയ്ഹം ഉപകാരോ, ഏത്തകാനം പന മാണവകാനം അന്തരേ അയമേവ ദന്ധോ സിപ്പം സിക്ഖിതും ന സക്കോതി, കഥം നു ഖോ അഹം ഇമം പണ്ഡിതം കരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ, അഹം ഇമം മാണവം ദാരുഅത്ഥായ പണ്ണത്ഥായ ച വനം ഗന്ത്വാ ആഗതം ‘അജ്ജ തേ കിം ദിട്ഠം, കിം കത’ന്തി പുച്ഛിസ്സാമി. അഥ മേ ‘ഇദം നാമ അജ്ജ മയാ ദിട്ഠം, ഇദം കത’ന്തി ആചിക്ഖിസ്സതി. അഥ നം ‘തയാ ദിട്ഠഞ്ച കതഞ്ച കീദിസ’ന്തി പുച്ഛിസ്സാമി, സോ ‘ഏവരൂപം നാമാ’തി ഉപമായ ച കാരണേന ച കഥേസ്സതി. ഇതി നം നവം നവം ഉപമഞ്ച കാരണഞ്ച കഥാപേത്വാ ഇമിനാ ഉപായേന പണ്ഡിതം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത മാണവ, ഇതോ പട്ഠായ ദാരുഅത്ഥായ വാ പണ്ണത്ഥായ വാ ഗതട്ഠാനേ യം തേ തത്ഥ ദിട്ഠം വാ സുതം വാ ഭുത്തം വാ പീതം വാ ഖാദിതം വാ ഹോതി, തം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ആരോചേയ്യാസീ’’തി ആഹ.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഏകദിവസം മാണവേഹി സദ്ധിം ദാരുഅത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗതോ തത്ഥ സപ്പം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ആചരിയ, സപ്പോ മേ ദിട്ഠോ’’തി ആരോചേസി. ‘‘സപ്പോ നാമ, താത, കീദിസോ ഹോതീ’’തി? ‘‘സേയ്യഥാപി നങ്ഗലീസാ’’തി. ‘‘സാധു, താത, മനാപാ തേ ഉപമാ ആഹടാ, സപ്പാ നാമ നങ്ഗലീസസദിസാവ ഹോന്തീ’’തി. അഥ ബോധിസത്തോ ‘‘മാണവകേന മനാപാ ഉപമാ ആഹടാ, സക്ഖിസ്സാമി നം പണ്ഡിതം കാതു’’ന്തി ചിന്തേസി. മാണവോ പുന ഏകദിവസം അരഞ്ഞേ ഹത്ഥിം ദിസ്വാ ‘‘ഹത്ഥീ മേ ആചരിയ ദിട്ഠോ’’തി ആഹ. ‘‘ഹത്ഥീ നാമ, താത, കീദിസോ’’തി? ‘‘സേയ്യഥാപി, നങ്ഗലീസാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഹത്ഥിസ്സ സോണ്ഡാ നങ്ഗലീസസദിസാ ഹോന്തി, ദന്താദയോ ഏവരൂപാ ച ഏവരൂപാ ച. അയം പന ബാലതായ വിഭജിത്വാ കഥേതും അസക്കോന്തോ സോണ്ഡം സന്ധായ കഥേസി മഞ്ഞേ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥേകദിവസം നിമന്തനേ ഉച്ഛും ലഭിത്വാ ‘‘ആചരിയ, അജ്ജ മയം ഉച്ഛു ഖാദിമ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘ഉച്ഛു നാമ കീദിസോ’’തി വുത്തേ ‘‘സേയ്യഥാപി നങ്ഗലീസാ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘ഥോകം പതിരൂപം കാരണം കഥേസീ’’തി തുണ്ഹീ ജാതോ.

പുനേകദിവസം നിമന്തനേ ഏകച്ചേ മാണവാ ഗുളം ദധിനാ ഭുഞ്ജിംസു, ഏകച്ചേ ഖീരേന. സോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ആചരിയ, അജ്ജ മയം ദധിനാ ഖീരേന ച ഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി വത്വാ ‘‘ദധിഖീരം നാമ കീദിസം ഹോതീ’’തി വുത്തേ ‘‘സേയ്യഥാപി നങ്ഗലീസാ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘അയം മാണവോ ‘സപ്പോ നങ്ഗലീസസദിസോ’തി കഥേന്തോ താവ സുകഥിതം കഥേസി, ‘ഹത്ഥീ നങ്ഗലീസസദിസോ’തി കഥേന്തേനാപി സോണ്ഡം സന്ധായ ലേസേന കഥിതം. ‘ഉച്ഛു നങ്ഗലീസസദിസ’ന്തി കഥനേപി ലേസോ അത്ഥി, ‘ദധിഖീരാനി പന നിച്ചം പണ്ഡരാനി പക്ഖിത്തഭാജനസണ്ഠാനാനീ’തി ഇധ സബ്ബേന സബ്ബം ഉപമം ന കഥേസി, ന സക്കാ ഇമം ലാളകം സിക്ഖാപേതു’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൩. ‘‘അസബ്ബത്ഥഗാമിം വാചം, ബാലോ സബ്ബത്ഥ ഭാസതി;

നായം ദധിം വേദി ന നങ്ഗലീസം, ദധിപ്പയം മഞ്ഞതി നങ്ഗലീസ’’ന്തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യാ വാചാ ഓപമ്മവസേന സബ്ബത്ഥ ന ഗച്ഛതി, തം അസബ്ബത്ഥഗാമിം വാചം ബാലോ ദന്ധപുഗ്ഗലോ സബ്ബത്ഥ ഭാസതി, ‘‘ദധി നാമ കീദിസ’’ന്തി പുട്ഠോപി ‘‘സേയ്യഥാപി, നങ്ഗലീസാ’’തി വദതേവ. ഏവം വദന്തോ നായം ദധിം വേദി ന നങ്ഗലീസം. കിംകാരണാ? ദധിപ്പയം മഞ്ഞതി നങ്ഗലീസം, യസ്മാ അയം ദധിമ്പി നങ്ഗലീസമേവ മഞ്ഞതി. അഥ വാ ദധീതി ദധിമേവ, പയന്തി ഖീരം, ദധി ച പയഞ്ച ദധിപ്പയം. യസ്മാ ദധിഖീരാനിപി അയം നങ്ഗലീസമേവ മഞ്ഞതി, ഏദിസോ ചായം ബാലോ, കിം ഇമിനാതി അന്തേവാസികാനം ധമ്മകഥം കഥേത്വാ പരിബ്ബയം ദത്വാ തം ഉയ്യോജേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ലാളകമാണവോ ലാളുദായീ അഹോസി, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നങ്ഗലീസജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൨൪] ൪. അമ്ബജാതകവണ്ണനാ

വായമേഥേവ പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വത്തസമ്പന്നം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിതോ വത്തസമ്പന്നോ അഹോസി, ആചരിയുപജ്ഝായവത്താനി പാനീയപരിഭോജനീയഉപോസഥാഗാരജന്താഘരാദിവത്താനി ച സാധുകം കരോതി, ചുദ്ദസസു മഹാവത്തേസു അസീതിഖന്ധകവത്തേസു ച പരിപൂരകാരീയേവ ഹോതി, വിഹാരം സമ്മജ്ജതി, പരിവേണം വിതക്കമാളകം വിഹാരമഗ്ഗം സമ്മജ്ജതി, മനുസ്സാനം പാനീയം ദേതി. മനുസ്സാ തസ്സ വത്തസമ്പത്തിയം പസീദിത്വാ പഞ്ചസതമത്താനി ധുവഭത്താനി അദംസു, മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. തം നിസ്സായ ബഹൂനം ഫാസുവിഹാരോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അത്തനോ വത്തസമ്പത്തിയാ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം നിബ്ബത്തേസി, ഏതം ഏകം നിസ്സായ ബഹൂനം ഫാസുവിഹാരോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപായം ഭിക്ഖു വത്തസമ്പന്നോ, പുബ്ബേപേതം ഏകം നിസ്സായ പഞ്ച ഇസിസതാനി ഫലാഫലത്ഥായ അരഞ്ഞം അഗന്ത്വാ ഏതേനേവ ആനീതഫലാഫലേഹി യാപേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചസതഇസിപരിവാരോ പബ്ബതപാദേ വിഹാസി. തദാ ഹിമവന്തേ ചണ്ഡോ നിദാഘോ അഹോസി, തത്ഥ തത്ഥ പാനീയാനി ഛിജ്ജിംസു, തിരച്ഛാനാ പാനീയം അലഭമാനാ കിലമന്തി. അഥ തേസു താപസേസു ഏകോ താപസോ തേസം പിപാസദുക്ഖം ദിസ്വാ ഏകം രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ ദോണിം കത്വാ പാനീയം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ദോണിം പൂരേത്വാ തേസം പാനീയം അദാസി. ബഹൂസു സന്നിപതിത്വാ പാനീയം പിവന്തേസു താപസസ്സ ഫലാഫലത്ഥായ ഗമനോകാസോ നാഹോസി. സോ നിരാഹാരോപി പാനീയം ദേതിയേവ. മിഗഗണാ ചിന്തേസും ‘‘അയം അമ്ഹാകം പാനീയം ദേന്തോ ഫലാഫലത്ഥായ ഗന്തും ഓകാസം ന ലഭതി, നിരാഹാരതായ അതിവിയ കിലമതി, ഹന്ദമയം കതികം കരോമാ’’തി. തേ കതികം അകംസു ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പാനീയം പിവനത്ഥായ ആഗച്ഛന്തേന അത്തനോ ബലാനുരൂപേന ഫലാഫലം ഗഹേത്വാവ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി. തേ തതോ പട്ഠായ ഏകേകോ തിരച്ഛാനോ അത്തനോ അത്തനോ ബലാനുരൂപേന മധുരമധുരാനി അമ്ബജമ്ബുപനസാദീനിഗഹേത്വാവ ആഗച്ഛതി. ഏകസ്സ അത്ഥായ ആഭതം ഫലാഫലം അഡ്ഢതേയ്യസകടഭാരപ്പമാണം അഹോസി. പഞ്ചസതതാപസാ തദേവ പരിഭുഞ്ജന്തി. അതിരേകം ഛഡ്ഡിയിത്ഥ.

ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏകം നാമ വത്തസമ്പന്നം നിസ്സായ ഏത്തകാനം താപസാനം ഫലാഫലത്ഥായ അഗന്ത്വാ യാപനം ഉപ്പന്നം, വീരിയം നാമ കാതബ്ബമേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൪. ‘‘വായമേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

വായാമസ്സ ഫലം പസ്സ, ഭുത്താ അമ്ബാ അനീതിഹ’’ന്തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – പണ്ഡിതോ അത്തനോ വത്തപൂരണാദികേ കമ്മസ്മിം വായമേഥേവ, ന ഉക്കണ്ഠേയ്യ. കിംകാരണാ? വായാമസ്സ നിപ്ഫലതായ അഭാവതോ. ഇതി മഹാസത്തോ ‘‘വായാമോ നാമേസ സഫലോവ ഹോതീ’’തി ഇസിഗണം ആലപന്തോ ‘‘വായാമസ്സ ഫലം പസ്സാ’’തി ആഹ. കീദിസം? ഭുത്താ അമ്ബാ അനീതിഹം. തത്ഥ അമ്ബാതി ദേസനാമത്തം, തേഹി പന നാനപ്പകാരാനി ഫലാഫലാനി ആഭതാനി. തേസു സമ്പന്നതരാനം ഉസ്സന്നതരാനം വാ വസേന ‘‘അമ്ബാ’’തി വുത്തം. യേ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഇസിസതേഹി സയം അരഞ്ഞം അഗന്ത്വാ ഏകസ്സ അത്ഥായ ആനീതാ അമ്ബാ ഭുത്താ, ഇദം വായാമസ്സ ഫലം. തഞ്ച ഖോ പന അനീതിഹം, ‘‘ഇതി ആഹ ഇതി ആഹാ’’തി ഏവം ഇതിഹീതിഹേന ഗഹേതബ്ബം ന ഹോതി, പച്ചക്ഖമേവ തം ഫലം പസ്സാതി. ഏവം മഹാസത്തോ ഇസിഗണസ്സ ഓവാദം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വത്തസമ്പന്നോ താപസോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അമ്ബജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൨൫] ൫. കടാഹകജാതകവണ്ണനാ

ബഹുമ്പി സോ വികത്ഥേയ്യാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വികത്ഥകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതസദിസമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സ ഭരിയാ പുത്തം വിജായി, ദാസീപിസ്സ തം ദിവസഞ്ഞേവ പുത്തം വിജായി. തേ ഏകതോവ വഡ്ഢിംസു. സേട്ഠിപുത്തേ ലേഖം സിക്ഖന്തേ ദാസോപിസ്സ ഫലകം വഹമാനോ ഗന്ത്വാ തേനേവ സദ്ധിം ലേഖം സിക്ഖി, ഗണനം സിക്ഖി, ദ്വേ തയോ വോഹാരേ അകാസി. സോ അനുക്കമേന വചനകുസലോ വോഹാരകുസലോ യുവാ അഭിരൂപോ അഹോസി, നാമേന കടാഹേകോ നാമ. സോ സേട്ഠിഘരേ ഭണ്ഡാഗാരികകമ്മം കരോന്തോ ചിന്തേസി ‘‘ന മം ഇമേ സബ്ബകാലം ഭണ്ഡാഗാരികകമ്മം കാരേസ്സന്തി, കിഞ്ചിദേവ ദോസം ദിസ്വാ താളേത്വാ ബന്ധിത്വാ ലക്ഖണേന അങ്കേത്വാ ദാസപരിഭോഗേനപി പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. പച്ചന്തേ ഖോ പന സേട്ഠിസ്സ സഹായകോ സേട്ഠി അത്ഥി, യംനൂനാഹം സേട്ഠിസ്സ വചനേന ലേഖം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘അഹം സേട്ഠിപുത്തോ’തി വത്വാ തം സേട്ഠിം വഞ്ചേത്വാ തസ്സ ധീതരം ഗഹേത്വാ സുഖം വസേയ്യ’’ന്തി. സോ സയമേവ പണ്ണം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം അസുകം നാമ മമ പുത്തം തവ സന്തികം പഹിണിം, ആവാഹവിവാഹസമ്ബന്ധോ നാമ മയ്ഹഞ്ച തയാ, തുയ്ഹഞ്ച മയാ സദ്ധിം പതിരൂപോ, തസ്മാ ത്വം ഇമസ്സ ദാരകസ്സ അത്തനോ ധീതരം ദത്വാ ഏതം തത്ഥേവ വസാപേഹി, അഹമ്പി ഓകാസം ലഭിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി ലിഖിത്വാ സേട്ഠിസ്സേവ മുദ്ദികായ ലഞ്ജേത്വാ യഥാരുചിതം പരിബ്ബയഞ്ചേവ ഗന്ധവത്ഥാദീനി ച ഗഹേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

അഥ നം സേട്ഠി ‘‘കുതോ ആഗതോസി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബാരാണസിതോ’’തി. ‘‘കസ്സ പുത്തോസീ’’തി? ‘‘ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സാ’’തി. ‘‘കേനത്ഥേനാഗതോസീ’’തി? തസ്മിം ഖണേ കടാഹകോ ‘‘ഇദം ദിസ്വാ ജാനിസ്സഥാ’’തി പണ്ണം അദാസി. സേട്ഠി പണ്ണം വാചേത്വാ ‘‘ഇദാനാഹം ജീവാമി നാമാ’’തി തുട്ഠചിത്തോ ധീതരം ദത്വാ പതിട്ഠാപേസി. തസ്സ പരിവാരോ മഹന്തോ അഹോസി. സോ യാഗുഖജ്ജകാദീസു വാ വത്ഥഗന്ധാദീസു വാ ഉപനീതേസു ‘‘ഏവമ്പി നാമ യാഗും പചന്തി, ഏവം ഖജ്ജകം, ഏവം ഭത്തം, അഹോ പച്ചന്തവാസികാ നാമാ’’തി യാഗുആദീനി ഗരഹതി. ‘‘ഇമേ പച്ചന്തവാസിഭാവേനേവ അഹതസാടകേ വളഞ്ജിതും ന ജാനന്തി, ഗന്ധേ പിസിതും, പുപ്ഫാനി ഗന്ഥിതും ന ജാനന്തീ’’തി വത്ഥകമ്മന്തികാദയോ ഗരഹതി.

ബോധിസത്തോപി ദാസം അപസ്സന്തോ ‘‘കടാഹകോ ന ദിസ്സതി, കഹം ഗതോ, പരിയേസഥ ന’’ന്തി സമന്താ മനുസ്സേ പയോജേസി. തേസു ഏകോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ അത്താനം അജാനാപേത്വാ ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘അയുത്തം തേന കതം, ഗന്ത്വാ നം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. ‘‘സേട്ഠി കിര പച്ചന്തം ഗച്ഛതീ’’തി സബ്ബത്ഥ പാകടോ ജാതോ. കടാഹകോ ‘‘സേട്ഠി കിര ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ന സോ അഞ്ഞേന കാരണേന ആഗച്ഛിസ്സതി, മം നിസ്സായേവസ്സ ആഗമനേന ഭവിതബ്ബം. സചേ പനാഹം പലായിസ്സാമി, പുന ആഗന്തും ന സക്കാ ഭവിസ്സതി. അത്ഥി പനേസ ഉപായോ. മമ സാമികസ്സ പടിപഥം ഗന്ത്വാ ദാസകമ്മം കത്വാ തമേവ ആരാധേസ്സാമീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ പരിസമജ്ഝേ ഏവം ഭാസതി ‘‘അഞ്ഞേ ബാലമനുസ്സാ അത്തനോ ബാലഭാവേന മാതാപിതൂനം ഗുണം അജാനന്താ തേസം ഭോജനവേലായ അപചിതികമ്മം അകത്വാ തേഹി സദ്ധിംയേവ ഭുഞ്ജന്തി, മയം പന മാതാപിതൂനം ഭോജനകാലേ പടിഗ്ഗഹം ഉപനേമ, ഖേളമല്ലകം ഉപനേമ, ഭാജനാനി ഉപനേമ, പാനീയമ്പി ബീജനിമ്പി ഗഹേത്വാ ഉപതിട്ഠാമാ’’തി യാവ സരീരവളഞ്ജനകാലേ ഉദകകലസം ആദായ പടിച്ഛന്നട്ഠാനഗമനാ സബ്ബം ദാസേഹി സാമികാനം കത്തബ്ബകിച്ചം പകാസേസി.

സോ ഏവം പരിസം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പച്ചന്തസമീപം ആഗതകാലേ സസുരം അവോച ‘‘താത, മമ കിര പിതാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ ആഗച്ഛതി, തുമ്ഹേ ഖാദനീയഭോജനീയം പടിയാദാപേഥ, അഹം പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ പടിപഥം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. കടാഹകോ ബഹും പണ്ണാകാരമാദായ മഹന്തേന പരിവാരേന ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ പണ്ണാകാരം അദാസി. ബോധിസത്തോപി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ പാതരാസകാലേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ സരീരവളഞ്ജനത്ഥായ പടിച്ഛന്നട്ഠാനം പാവിസി. കടാഹകോ അത്തനോ പരിവാരം നിവത്തേത്വാ കലസം ആദായ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഉദകകിച്ചപരിയോസാനേ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘സാമി, അഹം തുമ്ഹാകം യത്തകം ഇച്ഛഥ, തത്തകം ധനം ദസ്സാമി, മാ മേ യസം അന്തരധാപയിത്ഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തസ്സ വത്തസമ്പദായ പസീദിത്വാ ‘‘മാ ഭായി, നത്ഥി തേ മമ സന്തികാ അന്തരായോ’’തി സമസ്സാസേത്വാ പച്ചന്തനഗരം പാവിസി. മഹന്തോ സക്കാരോ അഹോസി, കടാഹകോപിസ്സ നിരന്തരം ദാസേന കത്തബ്ബകിച്ചം കരോതി. അഥ നം ഏകായ വേലായ സുഖനിസിന്നം പച്ചന്തസേട്ഠി ആഹ ‘‘മഹാസേട്ഠി, മയാ തുമ്ഹാകം പണ്ണം ദിസ്വാവ തുമ്ഹാകം പുത്തസ്സ ദാരികാ ദിന്നാ’’തി ബോധിസത്തോ കടാഹകം പുത്തമേവ കത്വാ തദനുച്ഛവികം പിയവചനം വത്വാ സേട്ഠിം തോസേസി. തതോ പട്ഠായ കടാഹകസ്സ മുഖം ഉല്ലോകേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി.

അഥേകദിവസം മഹാസത്തോ സേട്ഠിധീതരം പക്കോസിത്വാ ‘‘ഏഹി, അമ്മ, സീസേ മേ ഊകാ വിചിനാഹീ’’തി വത്വാ തം ആഗന്ത്വാ ഊകാ ഗഹേത്വാ ഠിതം പിയവചനം വത്വാ ‘‘കഥേഹി, അമ്മ, കച്ചി തേ മമ പുത്തോ സുഖദുക്ഖേസു അപ്പമത്തോ, ഉഭോ ജനാ സമ്മോദമാനാ സമഗ്ഗവാസം വസഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘താത, മഹാസേട്ഠി തുമ്ഹാകം പുത്തസ്സ അഞ്ഞോ ദോസോ നത്ഥി, കേവലം ആഹാരം ഗരഹതീ’’തി. ‘‘അമ്മ, നിച്ചകാലമേസ ദുക്ഖസീലോവ, അപിച തേ അഹം തസ്സ മുഖബന്ധനമന്തം ദസ്സാമി, തം ത്വം സാധുകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മമ പുത്തസ്സ ഭോജനകാലേ ഗരഹന്തസ്സ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേനേവ പുരതോ ഠത്വാ വദേയ്യാസീ’’തി ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ കതിപാഹം വസിത്വാ ബാരാണസിമേവ അഗമാസി. കടാഹകോപി ബഹും ഖാദനീയഭോജനീയം ആദായ അനുമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ബഹുധനം ദത്വാ വന്ദിത്വാ നിവത്തി. സോ ബോധിസത്തസ്സ ഗതകാലതോ പട്ഠായ അതിരേകമാനീ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം സേട്ഠിധീതായ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഉപനേത്വാ കടച്ഛും ആദായ പരിവിസന്തിയാ ഭത്തം ഗരഹിതും ആരഭി. സേട്ഠിധീതാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേനേവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൫. ‘‘ബഹുമ്പി സോ വികത്ഥേയ്യ, അഞ്ഞം ജനപദം ഗതോ;

അന്വാഗന്ത്വാന ദൂസേയ്യ, ഭുഞ്ജ ഭോഗേ കടാഹകാ’’തി.

തത്ഥ ബഹുമ്പി സോ വികത്ഥേയ്യ, അഞ്ഞം ജനപദം ഗതോതി യോ അത്തനോ ജാതിഭൂമിതോ അഞ്ഞം ജനപദം ഗതോ ഹോതി, യത്ഥസ്സ ജാതിം ന ജാനന്തി, സോ ബഹുമ്പി വികത്ഥേയ്യ, വമ്ഭനവചനം വഞ്ചനവചനം വദേയ്യ. അന്വാഗന്ത്വാന ദൂസേയ്യാതി ഇമം താവ വാരം സാമികസ്സ പടിപഥം ഗന്ത്വാ ദാസകിച്ചസ്സ കതത്താ കസാഹി പഹരിത്വാ പിട്ഠിചമ്മുപ്പാടനതോ ച ലക്ഖണാഹനനതോ ച മുത്തോസി. സചേ അനാചാരം കരോസി, പുന അഞ്ഞസ്മിം ആഗമനവാരേ തവ സാമികോ അന്വാഗന്ത്വാന ദൂസേയ്യ, ഇമം ഗേഹം അനുആഗന്ത്വാ കസാഭിഘാതേഹി ചേവ ലക്ഖണാഹനനേന ച ജാതിപ്പകാസനേന ച തം ദൂസേയ്യ ഉപഹനേയ്യ. തസ്മാ ഇമം അനാചാരം പഹായ ഭുഞ്ജ ഭോഗേ കടാഹക, മാ പച്ഛാ അത്തനോ ദാസഭാവം പാകടം കാരേത്വാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസീതി അയമേത്ഥ സേട്ഠിനോ അധിപ്പായോ.

സേട്ഠിധീതാ പന ഏതമത്ഥം അജാനന്തീ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന ബ്യഞ്ജനമേവ പയിരുദാഹാസി. കടാഹകോ ‘‘അദ്ധാ സേട്ഠിനാ മമ കുലം ആചിക്ഖിത്വാ ഏതിസ്സാ സബ്ബം കഥിതം ഭവിസ്സതീ’’തി തതോ പട്ഠായ പുന ഭത്തം ഗരഹിതും ന വിസഹി, നിഹതമാനോ യഥാലദ്ധം ഭുഞ്ജിത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ കടാഹകോ വികത്ഥകഭിക്ഖു അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കടാഹകജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൨൬] ൬. അസിലക്ഖണജാതകവണ്ണനാ

തഥേവേകസ്സ കല്യാണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ അസിലക്ഖണപാഠകം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര കമ്മാരേഹി രഞ്ഞോ അസീനം ആഹടകാലേ അസിം ഉപസിങ്ഘിത്വാ അസിലക്ഖണം ഉദാഹരതി. സോ യേസം ഹത്ഥതോ ലാഭം ലഭതി, തേസം അസിം ‘‘ലക്ഖണസമ്പന്നോ മങ്ഗലസംയുത്തോ’’തി വദതി. യേസം ഹത്ഥതോ ലാഭം ന ലഭതി, തേസം അസിം ‘‘അവലക്ഖണോ’’തി ഗരഹതി. അഥേകോ കമ്മാരോ അസിം കത്വാ കോസിയം സുഖുമം മരിചചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ അസിം ആഹരി. രാജാ ബ്രാഹ്മണം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അസിം വീമംസാ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണസ്സ അസിം ആകഡ്ഢിത്വാ ഉപസിങ്ഘന്തസ്സ മരിചചുണ്ണാനി നാസം പവിസിത്വാ ഖിപിതുകാമതം ഉപ്പാദേസും. തസ്സ ഖിപന്തസ്സ നാസികാ അസിധാരായ പടിഹതാ ദ്വിധാ ഛിജ്ജി. തസ്സേവം നാസികായ ഛിന്നഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, രഞ്ഞോ കിര അസിലക്ഖണപാഠകോ അസിം ഉപസിങ്ഘന്തോ നാസികം ഛിന്ദാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സോ ബ്രാഹ്മണോ അസിം ഉപസിങ്ഘന്തോ നാസികാഛേദം പത്തോ, പുബ്ബേപി പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്സ അസിലക്ഖണപാഠകോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസീതി സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ. രാജാ പന തസ്സ വേജ്ജേ ദത്വാ നാസികാകോടിം ഫാസുകം കാരാപേത്വാ ലാഖായ പടിനാസികം കാരേത്വാ പുന തം ഉപട്ഠാകമേവ അകാസി. ബാരാണസിരഞ്ഞോ പന പുത്തോ നത്ഥി, ഏകാ ധീതാ ചേവ ഭാഗിനേയ്യോ ച അഹേസും. സോ ഉഭോപി തേ അത്തനോ സന്തികേയേവ വഡ്ഢാപേസി. തേ ഏകതോ വഡ്ഢന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിബദ്ധചിത്താ അഹേസും. രാജാപി അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യോപി ഇമസ്സ രജ്ജസ്സ സാമികോവ, ധീതരം ഏതസ്സേവ ദത്വാ അഭിസേകമസ്സ കരോമീ’’തി വത്വാ പുന ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യോ സബ്ബഥാപി ഞാതകോയേവ, ഏതസ്സ അഞ്ഞം രാജധീതരം ആനേത്വാ അഭിസേകം കത്വാ ധീതരം അഞ്ഞസ്സ രഞ്ഞോ ദസ്സാമി, ഏവം നോ ഞാതകാ ബഹൂ ഭവിസ്സന്തി, ദ്വിന്നമ്പി രജ്ജാനം മയമേവ സാമികാ ഭവിസ്സാമാ’’തി. സോ അമച്ചേഹി സദ്ധിം സമ്മന്തേത്വാ ‘‘ഉഭോപേതേ വിസും കാതും വട്ടതീ’’തി ഭാഗിനേയ്യം അഞ്ഞസ്മിം നിവേസനേ, ധീതരം അഞ്ഞസ്മിം വാസേസി.

തേ സോളസവസ്സുദ്ദേസികഭാവം പത്താ അതിവിയ പടിബദ്ധചിത്താ അഹേസും. രാജകുമാരോ ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേന മാതുലധീതരം രാജഗേഹാ നീഹരാപേതും സക്കാ ഭവേയ്യാ’’തി ചിന്തേന്തോ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി മഹാഇക്ഖണികം പക്കോസാപേത്വാ തസ്സാ സഹസ്സഭണ്ഡികം ദത്വാ ‘‘കിം മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അമ്മ, തയി കരോന്തിയാ അനിപ്ഫത്തി നാമ നത്ഥി, കിഞ്ചിദേവ കാരണം വത്വാ യഥാ മമ മാതുലോ രാജാ ധീതരം അന്തോഗേഹാ നീഹരാപേതി, തഥാ കരോഹീ’’തി ആഹ. സാധു, സാമി, അഹം രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വക്ഖാമി ‘‘ദേവ, രാജധീതായ ഉപരി കാളകണ്ണീ അത്ഥി, ഏത്തകം കാലം നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോപി നത്ഥി, അഹം രാജധീതരം അസുകദിവസേ നാമ രഥം ആരോപേത്വാ ബഹുആവുധഹത്ഥേ പുരിസേ ആദായ മഹന്തേന പരിവാരേന സുസാനം ഗന്ത്വാ മണ്ഡലപീഠികായ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ മതമനുസ്സം നിപജ്ജാപേത്വാ ഉപരിമഞ്ചേ രാജധീതരം ഠപേത്വാ ഗന്ധോദകഘടാനം അട്ഠുത്തരസതേന ന്ഹാപേത്വാ കാളകണ്ണിം പവാഹേസ്സാമീ’’തി ഏവം വത്വാ രാജധീതരം സുസാനം നേസ്സാമി, ത്വം അമ്ഹാകം തത്ഥ ഗമനദിവസേ അമ്ഹേഹി പുരേതരമേവ ഥോകം മരിചചുണ്ണം ആദായ ആവുധഹത്ഥേഹി അത്തനോ മനുസ്സേഹി പരിവുതോ രഥം അഭിരുയ്ഹ സുസാനം ഗന്ത്വാ രഥം സുസാനദ്വാരേ ഏകപദേസേ ഠപേത്വാ ആവുധഹത്ഥേ മനുസ്സേ സുസാനവനം പേസേത്വാ സയം സുസാനേ മണ്ഡലപീഠികം പസാരേത്വാ മതകോ വിയ പടികുജ്ജോ ഹുത്വാ നിപജ്ജ. അഹം തത്ഥ ആഗന്ത്വാ തവ ഉപരി മഞ്ചകം അത്ഥരിത്വാ രാജധീതരം ഉക്ഖിപിത്വാ മഞ്ചേ സയാപേസ്സാമി, ത്വം തസ്മിം ഖണേ മരിചചുണ്ണം നാസികായ പക്ഖിപിത്വാ ദ്വേ തയോ വാരേ ഖിപേയ്യാസി. തയാ ഖിപിതകാലേ മയം രാജധീതരം പഹായ പലായിസ്സാമ. അഥ ത്വം രാജധീതരം സീസം ന്ഹാപേത്വാ സയമ്പി സീസം ന്ഹായിത്വാ തം ആദായ അത്തനോ നിവേസനം ഗച്ഛേയ്യാസീതി. സോ ‘‘സാധു സുന്ദരോ ഉപായോ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

സാപി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേസി, രാജാപി സമ്പടിച്ഛി. രാജധീതായപി തം അന്തരം ആചിക്ഖി, സാപി സമ്പടിച്ഛി. സാ നിക്ഖമനദിവസേ കുമാരസ്സ സഞ്ഞം ദത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന സുസാനം ഗച്ഛന്തീ ആരക്ഖമനുസ്സാനം ഭയജനനത്ഥം ആഹ – ‘‘മയാ രാജധീതായ മഞ്ചേ ഠപിതകാലേ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ മതപുരിസോ ഖിപിസ്സതി, ഖിപിത്വാ ച ഹേട്ഠാമഞ്ചാ നിക്ഖമിത്വാ യം പഠമം പസ്സിസ്സതി, തമേവ ഗഹേസ്സതി, അപ്പമത്താ ഭവേയ്യാഥാ’’തി. രാജകുമാരോ പുരേതരം ഗന്ത്വാ വുത്തനയേനേവ തത്ഥ നിപജ്ജി. മഹാഇക്ഖണികാ രാജധീതരം ഉക്ഖിപിത്വാ മണ്ഡലപീഠികാഠാനം ഗച്ഛന്തീ ‘‘മാ ഭായീ’’തി സഞ്ഞാപേത്വാ മഞ്ചേ ഠപേസി. തസ്മിം ഖണേ കുമാരോ മരിചചുണ്ണം നാസായ പക്ഖിപിത്വാ ഖിപി. തേന ഖിപിതമത്തേയേവ മഹാഇക്ഖണികാ രാജധീതരം പഹായ മഹാരവം രവമാനാ സബ്ബപഠമം പലായി, തസ്സാ പലാതകാലതോ പട്ഠായ ഏകോപി ഠാതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഗഹിതഗഹിതാനി ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ സബ്ബേ പലായിംസു. കുമാരോ യഥാസമ്മന്തിതം സബ്ബം കത്വാ രാജധീതരം ആദായ അത്തനോ നിവേസനം അഗമാസി.

ഇക്ഖണികാ ഗന്ത്വാ തം കാരണം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘പകതിയാപി സാ മയാ തസ്സേവത്ഥായ പുട്ഠാ, പായാസേ ഛഡ്ഡിതസപ്പി വിയ ജാത’’ന്തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അപരഭാഗേ ഭാഗിനേയ്യസ്സ രജ്ജം ദത്വാ ധീതരം മഹാദേവിം കാരേസി. സോ തായ സദ്ധിം സമഗ്ഗവാസം വസമാനോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. സോപി അസിലക്ഖണപാഠകോ തസ്സേവ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. തസ്സേകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ പടിസൂരിയം ഠത്വാ ഉപട്ഠഹന്തസ്സ ലാഖാ വിലീയി, പടിനാസികാ ഭൂമിയം പതി. സോ ലജ്ജായ അധോമുഖോ അട്ഠാസി. അഥ നം രാജാ പരിഹസന്തോ ‘‘ആചരിയ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഖിപിതം നാമ ഏകസ്സ കല്യാണം ഹോതി, ഏകസ്സ പാപകം. തുമ്ഹേഹി ഖിപിതേന നാസികാ ഛിജ്ജീയിത്ഥ, മയം പന ഖിപന്താ മാതുലധീതരം ലഭിത്വാ രജ്ജം പാപുണിമ്ഹാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൬. ‘‘തഥേവേകസ്സ കല്യാണം, തഥേവേകസ്സ പാപകം;

തസ്മാ സബ്ബം ന കല്യാണം, സബ്ബം വാപി ന പാപക’’ന്തി.

തത്ഥ തഥേവേകസ്സാതി തദേവേകസ്സ. അയമേവ വാ പാഠോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

ഇതി സോ ഇമായ ഗാഥായ തം കാരണം ആഹരിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമായ ദേസനായ ലോകസമ്മതാനം കല്യാണപാപകാനം അനേകംസികഭാവം പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അസിലക്ഖണപാഠകോവ ഏതരഹി അസിലക്ഖണപാഠകോ, ഭാഗിനേയ്യരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസിലക്ഖണജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൨൭] ൭. കലണ്ഡുകജാതകവണ്ണനാ

തേ ദേസാ താനി വത്ഥൂനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വികത്ഥകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തത്ഥ ദ്വേപി വത്ഥൂനി കടാഹകജാതകസദിസാനേവ.

ഇധ പനേസ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ദാസോ കലണ്ഡുകോ നാമ അഹോസി. തസ്സ പലായിത്വാ പച്ചന്തവാസിസേട്ഠിനോ ധീതരം ഗഹേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന വസനകാലേ ബാരാണസിസേട്ഠി പരിയേസാപേത്വാപി തസ്സ ഗതട്ഠാനം അജാനന്തോ ‘‘ഗച്ഛ, കലണ്ഡുകം പരിയേസാ’’തി അത്തനാ പുട്ഠം സുകപോതകം പേസേസി. സുകപോതകോ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ തം നഗരം പാപുണി. തസ്മിഞ്ച കാലേ കലണ്ഡുകോ നദീകീളം കീളിതുകാമോ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനഞ്ചേവ ഖാദനീയഭോജനീയാനി ച ഗാഹാപേത്വാ നദിം ഗന്ത്വാ സേട്ഠിധീതായ സദ്ധിം നാവം ആരുയ്ഹ ഉദകേ കീളതി. തസ്മിഞ്ച പദേസേ നദീകീളം കീളന്താ ഇസ്സരജാതികാ തിഖിണഭേസജ്ജപരിഭാവിതം ഖീരം പിവന്തി, തേന തേസം ദിവസഭാഗമ്പി ഉദകേ കീളന്താനം സീതം ന ബാധതി. അയം പന കലണ്ഡുകോ ഖീരഗണ്ഡൂസം ഗഹേത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ തം ഖീരം നുട്ഠുഭതി. നുട്ഠുഭന്തോപി ഉദകേ അനുട്ഠുഭിത്വാ സേട്ഠിധീതായ സീസേ നുട്ഠുഭതി. സുകപോതകോപി നദീതീരം ഗന്ത്വാ ഏകിസ്സാ ഉദുമ്ബരസാഖായ നിസീദിത്വാ ഓലോകേത്വാ കലണ്ഡുകം സഞ്ജാനിത്വാ സേട്ഠിധീതായ സീസേ നുട്ഠുഭന്തം ദിസ്വാ ‘‘അരേ, കലണ്ഡുക ദാസ, അത്തനോ ജാതിഞ്ച വസനട്ഠാനഞ്ച അനുസ്സര, ഖീരഗണ്ഡൂസം ഗഹേത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ജാതിസമ്പന്നായ സുഖസംവഡ്ഢായ സേട്ഠിധീതായ സീസേ മാ നുട്ഠുഭി, അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൭. ‘‘തേ ദേസാ താനി വത്ഥൂനി, അഹഞ്ച വനഗോചരോ;

അനുവിച്ച ഖോ തം ഗണ്ഹേയ്യും, പിവ ഖീരം കലണ്ഡുകാ’’തി.

തത്ഥ തേ ദേസാ താനി വത്ഥൂനീതി മാതുകുച്ഛിം സന്ധായ വദതി. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – യത്ഥ തേ വസിതം, ന തേ ഖത്തിയധീതാദീനം കുച്ഛിദേസാ. യത്ഥ വാസി പതിട്ഠിതോ, ന താനി ഖത്തിയധീതാദീനം കുച്ഛിവത്ഥൂനി. അഥ ഖോ ദാസികുച്ഛിയം ത്വം വസി ചേവ പതിട്ഠിതോ ചാതി. അഹഞ്ച വനഗോചരോതി തിരച്ഛാനഭൂതോപി ഏതമത്ഥം ജാനാമീതി ദീപേതി. അനുവിച്ച ഖോ തം ഗണ്ഹേയ്യുന്തി ഏവം അനാചാരം ചരമാനം മയാ ഗന്ത്വാ ആരോചിതേ അനുവിച്ച ജാനിത്വാ തവ സാമികാ താളേത്വാ ചേവ ലക്ഖണാഹതഞ്ച കത്വാ തം ഗണ്ഹേയ്യും, ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സന്തി, തസ്മാ അത്തനോ പമാണം ഞത്വാ സേട്ഠിധീതായ സീസേ അനുട്ഠുഭിത്വാ പിവ ഖീരം. കലണ്ഡുകാതി തം നാമേനാലപതി.

കലണ്ഡുകോപി സുവപോതകം സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘മം പാകടം കരേയ്യാ’’തി ഭയേന ‘‘ഏഹി, സാമി, കദാ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. സുകോ ‘‘ന ഏസ മം ഹിതകാമതായ പക്കോസതി, ഗീവം പന മേ വട്ടേത്വാ മാരേതുകാമോ’’തി ഞത്വാവ ‘‘ന മേ തയാ അത്ഥോ’’തി തതോ ഉപ്പതിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ യഥാദിട്ഠം സേട്ഠിനോ വിത്ഥാരേന കഥേസി. സേട്ഠി ‘‘അയുത്തം തേന കത’’ന്തി വത്വാ ഗന്ത്വാ തസ്സ ആണം കാരേത്വാ ബാരാണസിമേവ നം ആനേത്വാ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കലണ്ഡുകോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കലണ്ഡുകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൨൮] ൮. ബിളാരവതജാതകവണ്ണനാ

യോ വേ ധമ്മം ധജം കത്വാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ തസ്സ കുഹകഭാവേ ആരോചിതേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ കുഹകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മൂസികയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വുഡ്ഢിമന്വായ മഹാസരീരോ സൂകരച്ഛാപകസദിസോ ഹുത്വാ അനേകസതമൂസികാഹി പരിവുതോ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. അഥേകോ സിങ്ഗാലോ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ തം മൂസികയൂഥം ദിസ്വാ ‘‘ഇമാ മൂസികാ വഞ്ചേത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മൂസികാനം ആസയസ്സ അവിദൂരേ സൂരിയാഭിമുഖോ വാതം പിവന്തോ ഏകേന പാദേന അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ ഗോചരായ ചരമാനോ തം ദിസ്വാ ‘‘സീലവാ ഏസോ ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ത്വം കോ നാമോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ധമ്മികോ നാമാ’’തി. ‘‘ചത്താരോ പാദേ ഭൂമിയം അഠപേത്വാ കസ്മാ ഏകേനേവ ഠിതോസീ’’തി. ‘‘മയി ചത്താരോ പാദേ പഥവിയം ഠപേന്തേ പഥവീ വഹിതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ തിട്ഠാമീ’’തി. ‘‘മുഖം വിവരിത്വാ കസ്മാ ഠിതോസീ’’തി? ‘‘മയം അഞ്ഞം ന ഭക്ഖയാമ, വാതമേവ ഭക്ഖയാമാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ സൂരിയാഭിമുഖോ തിട്ഠസീ’’തി? ‘‘സൂരിയം നമസ്സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘സീലവാ ഏസോ ഭവിസ്സതീ’’തി തതോ പട്ഠായ മൂസികഗണേന സദ്ധിം സായം പാതം തസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി.

അഥസ്സ ഉപട്ഠാനം കത്വാ ഗമനകാലേ സിങ്ഗാലോ സബ്ബപച്ഛിമം മൂസികം ഗഹേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരിത്വാ മുഖം പുഞ്ഛിത്വാ തിട്ഠതി. അനുപുബ്ബേന മൂസികഗണോ തനുകോ ജാതോ. മൂസികാ ‘‘പുബ്ബേ അമ്ഹാകം അയം ആസയോ നപ്പഹോതി, നിരന്തരാ തിട്ഠാമ. ഇദാനി സിഥിലാ, ഏവമ്പി ആസയോ ന പൂരതേവ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ബോധിസത്തസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന മുസികാ തനുത്തം ഗതാ’’തി ചിന്തേന്തോ സിങ്ഗാലേ ആസങ്കം ഠപേത്വാ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി ഉപട്ഠാനകാലേ സേസമൂസികാ പുരതോ കത്വാ സയം പച്ഛതോ അഹോസി. സിങ്ഗാലോ തസ്സ ഉപരി പക്ഖന്ദി, ബോധിസത്തോ അത്തനോ ഗഹണത്ഥായ തം പക്ഖന്ദന്തം ദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ ‘‘ഭോ സിങ്ഗാല, ഇദം തേ വതസമാദാനം ന ധമ്മസുധമ്മതായ, പരേസം പന വിഹിംസനത്ഥായ ധമ്മം ധജം കത്വാ ചരസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൮. ‘‘യോ വേ ധമ്മം ധജം കത്വാ, നിഗൂള്ഹോ പാപമാചരേ;

വിസ്സാസയിത്വാ ഭൂതാനി, ബിളാരം നാമ തം വത’’ന്തി.

തത്ഥ യോ വേതി ഖത്തിയാദീസു യോ കോചിദേവ. ധമ്മം ധജം കത്വാതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം ധജം കരിത്വാ, കൂടം കരോന്തോ വിയ ഉസ്സാപേത്വാ ദസ്സേന്തോതി അത്ഥോ. വിസ്സാസയിത്വാതി ‘‘സീലവാ അയ’’ന്തി സഞ്ഞായ സഞ്ജാതവിസ്സാസാനി കത്വാ. ബിളാരം നാമ തം വതന്തി തം ഏവം ധമ്മം ധജം കത്വാ രഹോ പാപാനി കരോന്തസ്സ വതം കേരാടികവതം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

മൂസികരാജാ കഥേന്തോവ ഉപ്പതിത്വാ തസ്സ ഗീവായം പതിത്വാ ഹനുകസ്സ ഹേട്ഠാ അന്തോഗലനാളിയം ഡംസിത്വാ ഗലനാളിം ഫാലേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. മൂസികഗണോ നിവത്തിത്വാ സിങ്ഗാലം ‘‘മുരു മുരൂ’’തി ഖാദിത്വാ അഗമാസി. പഠമാഗതാവ കിരസ്സ മംസം ലഭിംസു, പച്ഛാ ആഗതാ ന ലഭിംസു. തതോ പട്ഠായ മൂസികഗണോ നിബ്ഭയോ ജാതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ കുഹകഭിക്ഖു അഹോസി, മൂസികരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബിളാരവതജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൨൯] ൯. അഗ്ഗികഭാരദ്വാജജാതകവണ്ണനാ

നായം സിഖാ പുഞ്ഞഹേതൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുഹകഞ്ഞേവ ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതസ്മിഞ്ഹി ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മൂസികരാജാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വസതി. അഥേകോ സിങ്ഗാലോ ദവഡാഹേ ഉട്ഠിതേ പലായിതും അസക്കോന്തോ ഏകസ്മിം രുക്ഖേ സീസം ആഹച്ച അട്ഠാസി. തസ്സ സകലസരീരേ ലോമാനി ഝായിംസു, രുക്ഖം ആഹച്ച ഠിതട്ഠാനേ പന മത്ഥകേ ചൂളാ വിയ ഥോകാനി ലോമാനി അട്ഠംസു. സോ ഏകദിവസം സോണ്ഡിയം പാനീയം പിവന്തോ ഛായം ഓലോകേന്തോ ചൂളം ദിസ്വാ ‘‘ഉപ്പന്നം ദാനി മേ ഭണ്ഡമൂല’’ന്തി അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ തം മൂസികാദരിം ദിസ്വാ ‘‘ഇമാ മൂസികാ വഞ്ചേത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അവിദൂരേ അട്ഠാസി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ഗോചരായ ചരന്തോ ദിസ്വാ ‘‘സീലവാ അയ’’ന്തി സഞ്ഞായ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ത്വം കിന്നാമോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോ നാമാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം രക്ഖനത്ഥായാ’’തി. ‘‘കിന്തി കത്വാ അമ്ഹേ രക്ഖിസ്സസീ’’തി? ‘‘അഹം അങ്ഗുട്ഠഗണനം നാമ ജാനാമി, തുമ്ഹാകം പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരായ ഗമനകാലേ ‘ഏത്തകാ’തി ഗണേത്വാ പച്ചാഗമനകാലേപി ഗണേസ്സാമി, ഏവം സായം പാതം ഗണേന്തോ രക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി രക്ഖ മാതുലാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ നിക്ഖമനകാലേ ‘‘ഏകോ ദ്വേ തയോ’’തി ഗണേത്വാ പച്ചാഗമനകാലേപി തഥേവ ഗണേത്വാ സബ്ബപച്ഛിമം ഗഹേത്വാ ഖാദതി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ഇധ പന മൂസികരാജാ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ ‘‘ഭോ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജ, നായം തവ ധമ്മസുധമ്മതായ മത്ഥകേ ചൂളാ ഠപിതാ, കുച്ഛികാരണാ പന ഠപിതാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൯. ‘‘നായം സിഖാ പുഞ്ഞഹേതു, ഘാസഹേതു അയം സിഖാ;

നാഗുട്ഠിഗണനം യാതി, അലം തേ ഹോതു അഗ്ഗികാ’’തി.

തത്ഥ നാഗുട്ഠിഗണനം യാതീതി ‘‘അങ്ഗുട്ഠിഗണനാ’’തി അങ്ഗുട്ഠഗണനാ വുച്ചതി, അയം മൂസികഗണോ അങ്ഗുട്ഠഗണനം ന ഗച്ഛതി ന ഉപേതി ന പൂരേതി, പരിക്ഖയം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അലം തേ ഹോതു അഗ്ഗികാതി സിങ്ഗാലം നാമേന ആലപന്തോ ആഹ. ഏത്താവതാ തേ അലം ഹോതു, ന ഇതോ പരം മൂസികേ ഖാദിസ്സസി. അമ്ഹേഹി വാ തയാ സദ്ധിം സംവാസോ അലം ഹോതു, ന മയം ഇദാനി തയാ സദ്ധിം വസിസ്സാമാതിപി അത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, മൂസികരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അഗ്ഗികഭാരദ്വാജജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൩൦] ൧൦. കോസിയജാതകവണ്ണനാ

യഥാ വാചാ ച ഭുഞ്ജസ്സൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സാവത്ഥിയം മാതുഗാമം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിരേകസ്സ സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ ഉപാസകബ്രാഹ്മണസ്സ ബ്രാഹ്മണീ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ രത്തിം അതിചരിത്വാ ദിവാ കിഞ്ചി കമ്മം അകത്വാ ഗിലാനാലയം ദസ്സേത്വാ നിത്ഥുനമാനാ നിപജ്ജതി. അഥ നം ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കിം തേ ഭദ്ദേ അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘വാതാ മേ വിജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘അഥ കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സിനിദ്ധമധുരാനി പണീതപണീതാനി യാഗുഭത്തതേലാദീനീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ യം യം സാ ഇച്ഛതി, തം തം ആഹരിത്വാ ദേതി, ദാസോ വിയ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. സാ പന ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹം പവിട്ഠകാലേ നിപജ്ജതി, ബഹി നിക്ഖന്തകാലേ ജാരേഹി സദ്ധിം വീതിനാമേതി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇമിസ്സാ സരീരേ വിജ്ഝനവാതാനം പരിയന്തോ ന പഞ്ഞായതീ’’തി ഏകദിവസം ഗന്ധമാലാദീനി ആദായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, ന പഞ്ഞായസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണിയാ കിര മേ സരീരേ വാതാ വിജ്ഝന്തി, സ്വാഹം തസ്സാ സപ്പിതേലാദീനി ചേവ പണീതപണീതഭോജനാനി ച പരിയേസാമി, സരീരമസ്സാ ഘനം വിപ്പസന്നച്ഛവിവണ്ണം ജാതം, വാതരോഗസ്സ പന പരിയന്തോ ന പഞ്ഞായതി. അഹം തം പടിജഗ്ഗന്തോവ ഇധാഗമനസ്സ ഓകാസം ന ലഭാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ബ്രാഹ്മണിയാ പാപഭാവം ഞത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ‘ഏവം നിപന്നസ്സ മാതുഗാമസ്സ രോഗേ അവൂപസമന്തേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഭേസജ്ജം കാതും വട്ടതീ’തി പുബ്ബേപി തേ പണ്ഡിതേഹി കഥിതം, ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ പന ന സല്ലക്ഖേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസി. ഏകസതരാജധാനീസു ഖത്തിയകുമാരാ ച ബ്രാഹ്മണകുമാരാ ച യേഭുയ്യേന തസ്സേവ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. അഥേകോ ജനപദവാസീ ബ്രാഹ്മണമാണവോ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ അട്ഠാരസ ച വിജ്ജാട്ഠാനാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിയംയേവ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛതി. തസ്സ ബ്രാഹ്മണീ ദുസ്സീലാ അഹോസി പാപധമ്മാതി സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ.

ബോധിസത്തോ പന ‘‘ഇമിനാ കാരണേന ഓവാദഗഹണായ ഓകാസം ന ലഭാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാ മാണവികാ ഇമം വഞ്ചേത്വാ നിപജ്ജതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തസ്സാ രോഗാനുച്ഛവികം ഭേസജ്ജം ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ ‘‘താത, ത്വം ഇതോ പട്ഠായ തസ്സാ സപ്പിഖീരരസാദീനി മാ അദാസി, ഗോമുത്തേ പന പഞ്ചപണ്ണാനി ഫലാദീനി ച പക്ഖിപിത്വാ കോട്ടേത്വാ നവതമ്ബലോഹഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ ലോഹഗന്ധം ഗാഹാപേത്വാ രജ്ജും വാ യോത്തം വാ രുക്ഖം വാ ലതം വാ ഗഹേത്വാ ‘ഇദം തേ രോഗസ്സ അനുച്ഛവികഭേസജ്ജം, ഇദം വാ പിവ, ഉട്ഠായ വാ തയാ ഭുത്തഭത്തസ്സ അനുച്ഛവികം കമ്മം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥം വദേയ്യാസി. ‘‘സചേ ഭേസജ്ജം ന പിവതി, അഥ നം രജ്ജുയാ വാ യോത്തേന വാ രുക്ഖേന വാ ലതായ വാ കതിചി പഹാരേ പഹരിത്വാ കേസേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ കപ്പരേന പോഥേയ്യാസി, സാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉട്ഠായ കമ്മം കരിസ്സതീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ വുത്തനിയാമേനേവ ഭേസജ്ജം കത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമം ഭേസജ്ജം പിവാ’’തി ആഹ. ‘‘കേന തേ ഇദം ആചിക്ഖിത’’ന്തി? ‘‘ആചരിയേന, ഭദ്ദേ’’തി. ‘‘അപനേഹി തം, ന പിവിസ്സാമീ’’തി. മാണവോ ‘‘ന ത്വം അത്തനോ രുചിയാ പിവിസ്സസീ’’തി രജ്ജും ഗഹേത്വാ ‘‘അത്തനോ രോഗസ്സ അനുച്ഛവികം ഭേസജ്ജം വാ പിവ, യാഗുഭത്താനുച്ഛവികം കമ്മം വാ കരോഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൦. ‘‘യഥാവാചാ ച ഭുഞ്ജസ്സു, യഥാഭുത്തഞ്ച ബ്യാഹര;

ഉഭയം തേ ന സമേതി, വാചാ ഭുത്തഞ്ച കോസിയേ’’തി.

തത്ഥ യഥാവാചാ ച ഭുഞ്ജസ്സൂതി യഥാ തേ വാചാ, തഥാ ഭുഞ്ജസ്സു, ‘‘വാതാ മേ വിജ്ഝന്തീ’’തി വാചായ അനുച്ഛവികമേവ കത്വാ ഭുഞ്ജസ്സൂതി അത്ഥോ. ‘‘യഥാവാചം വാ’’തിപി പാഠോ യുജ്ജതി, ‘‘യഥാവാചായാ’’തിപി പഠന്തി, സബ്ബത്ഥ അയമേവ അത്ഥോ. യഥാഭുത്തഞ്ച ബ്യാഹരാതി യം യഥാ തേ ഭുത്തം, തസ്സ അനുച്ഛവികമേവ ബ്യാഹര, ‘‘അരോഗമ്ഹീ’’തി വത്വാ ഗേഹേ കത്തബ്ബം കരോസീതി അത്ഥോ. ‘‘യഥാഭൂതഞ്ചാ’’തിപി പാഠോ, അഥ വാ അരോഗമ്ഹീതി യഥാഭൂതമേവ വത്വാ കമ്മം കരോഹീതി അത്ഥോ. ഉഭയം തേ ന സമേതി, വാചാഭുത്തഞ്ച കോസിയേതി യാ ച തേ അയം വാചാ ‘‘വാതാ മം വിജ്ഝന്തീ’’തി യഞ്ച തേ ഇദം പണീതഭോജനം ഭുത്തം, ഇദം ഉഭയമ്പി തുയ്ഹം ന സമേതി, തസ്മാ ഉട്ഠായ കമ്മം കരോഹി. ‘‘കോസിയേ’’തി തം ഗോത്തേനാലപതി.

ഏവം വുത്തേ കോസിയബ്രാഹ്മണധീതാ ‘‘ആചരിയേന ഉസ്സുക്കം ആപന്നകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ മയാ ഏസ വഞ്ചേതും, ഉട്ഠായ കമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ കമ്മം അകാസി. ‘‘ആചരിയേന മേ ദുസ്സീലഭാവോ ഞാതോ, ഇദാനി ന സക്കാ ഇതോ പട്ഠായ പുന ഏവരൂപം കാതു’’ന്തി ആചരിയേ ഗാരവേന പാപകമ്മതോപി വിരമിത്വാ സീലവതീ അഹോസി. സാപി ബ്രാഹ്മണീ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കിരമ്ഹി ഞാതാ’’തി സത്ഥരിപി ഗാരവേന ന പുന അനാചാരം അകാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജയമ്പതികാ ഇദാനി ജയമ്പതികാവ, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കോസിയജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

കുസനാളിവഗ്ഗോ തേരസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കുസനാളി ച ദുമ്മേധം, നങ്ഗലീസമ്ബകടാഹം;

അസിലക്ഖണകലണ്ഡുകം, ബിളാരഗ്ഗികകോസിയന്തി.