൧൪. അസമ്പദാനവഗ്ഗോ

[൧൩൧] ൧. അസമ്പദാനജാതകവണ്ണനാ

അസമ്പദാനേനിതരീതരസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ ദേവദത്തോ, അകതഞ്ഞൂ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ന ജാനാതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ അകതഞ്ഞൂ, പുബ്ബേപി അകതഞ്ഞൂയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹേ ഏകസ്മിം മഗധരഞ്ഞേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സേവ സേട്ഠി അഹോസി അസീതികോടിവിഭവോ സങ്ഖസേട്ഠീതി നാമേന. ബാരാണസിയം പീളിയസേട്ഠി നാമ അസീതികോടിവിഭവോവ അഹോസി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹായകാ അഹേസും. തേസു ബാരാണസിയം പീളിയസേട്ഠിസ്സ കേനചിദേവ കാരണേന മഹന്തം ഭയം ഉപ്പജ്ജി, സബ്ബം സാപതേയ്യം പരിഹായി. സോ ദലിദ്ദോ അപ്പടിസരണോ ഹുത്വാ ഭരിയം ആദായ സങ്ഖസേട്ഠിം പച്ചയം കത്വാ ബാരാണസിതോ നിക്ഖമിത്വാ പദസാവ രാജഗഹം പത്വാ സങ്ഖസേട്ഠിസ്സ നിവേസനം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാവ ‘‘സഹായോ മേ ആഗതോ’’തി പരിസ്സജിത്വാ സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ കതിപാഹം വീതിനാമേത്വാ ഏകദിവസം ‘‘സമ്മ, കേനട്ഠേന ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭയം മേ, സമ്മ, ഉപ്പന്നം, സബ്ബം ധനം പരിക്ഖീണം, ഉപത്ഥമ്ഭോ മേ ഹോഹീ’’തി. ‘‘സാധു സമ്മ, മാ ഭായീ’’തി ഭണ്ഡാഗാരം വിവരാപേത്വാ ചത്താലീസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ ദാപേത്വാ സേസമ്പി പരിച്ഛദപരിവാരം സബ്ബം അത്തനോ സന്തകം സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ഉപഡ്ഢമേവ അദാസി. സോ തം വിഭവം ആദായ പുന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ നിവാസം കപ്പേസി.

അപരഭാഗേ സങ്ഖസേട്ഠിസ്സപി താദിസമേവ ഭയം ഉപ്പജ്ജി. സോ അത്തനോ പടിസരണം ഉപധാരേന്തോ ‘‘സഹായസ്സ മേ മഹാഉപകാരോ കതോ, ഉപഡ്ഢവിഭവോ ദിന്നോ. ന സോ മം ദിസ്വാ പരിച്ചജിസ്സതി, തസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭരിയം ആദായ പദസാവ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, തവ മയാ സദ്ധിം അന്തരവീഥിയാ ഗമനം നാമ ന യുത്തം, മയാ പേസിതയാനമാരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന പച്ഛാ ആഗമിസ്സസി. യാവ യാനം പേസേമി, താവ ഇധേവ ഹോഹീ’’തി വത്വാ തം സാലായ ഠപേത്വാ സയം നഗരം പവിസിത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ ‘‘രാജഗഹനഗരതോ തുമ്ഹാകം സഹായോ സങ്ഖസേട്ഠി നാമ ആഗതോ’’തി ആരോചാപേസി. സോ ‘‘ആഗച്ഛതൂ’’തി പക്കോസാപേത്വാ തം ദിസ്വാ നേവ ആസനാ വുട്ഠാസി, ന പടിസന്ഥാരം അകാസി, കേവലം ‘‘കിമത്ഥം ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥം ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘നിവാസോ തേ കഹം ഗഹിതോ’’തി? ‘‘ന താവ നിവാസട്ഠാനം അത്ഥി, സേട്ഠിഘരണിമ്പി സാലായ ഠപേത്വാവ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം ഇധ നിവാസട്ഠാനം നത്ഥി, നിവാപം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഗച്ഛഥ, പുന അമ്ഹാകം ഘരം മാ പവിസഥാ’’തി വത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായസ്സ ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ ഏകം ബഹലപലാപതുമ്ബം ദേഹീ’’തി ദാസം ആണാപേസി. തം ദിവസം കിര സോ രത്തസാലീനം സകടസഹസ്സമത്തം ഓഫുനാപേത്വാ കോട്ഠാഗാരം പൂരാപേസി, ചത്താലീസകോടിധനം ഗഹേത്വാ ആഗതോ അകതഞ്ഞൂ മഹാചോരോ സഹായകസ്സ തുമ്ബമത്തേ പലാപേ ദാപേസി. ദാസോ പച്ഛിയം ഏകം പലാപതുമ്ബം പക്ഖിപിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം അസപ്പുരിസോ മമ സന്തികാ ചത്താലീസകോടിധനം ലഭിത്വാ ഇദാനി പലാപതുമ്ബം ദാപേസി, ഗണ്ഹാമി നു ഖോ, ന ഗണ്ഹാമീ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അയം താവ അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭീ കതവിനാസകഭാവേന മയാ സദ്ധിം മിത്തഭാവം ഭിന്ദി. സചാഹം ഏതേന ദിന്നം പലാപതുമ്ബം ലാമകത്താ ന ഗണ്ഹിസ്സാമി, അഹമ്പി മിത്തഭാവം ഭിന്ദിസ്സാമി. അന്ധബാലാ പരിത്തകം ലദ്ധം അഗ്ഗണ്ഹന്താ മിത്തഭാവം വിനാസേന്തി, അഹം പന ഏതേന ദിന്നം പലാപതുമ്ബം ഗഹേത്വാ മമ വസേന മിത്തഭാവം പതിട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി. സോ പലാപതുമ്ബം ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ സാലം അഗമാസി. അഥ നം ഭരിയാ ‘‘കിം തേ, അയ്യ, ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഭദ്ദേ അമ്ഹാകം സഹായോ പീളിയസേട്ഠി പലാപതുമ്ബം ദത്വാ അമ്ഹേ അജ്ജേവ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി. സാ ‘‘അയ്യ, കിമത്ഥം അഗ്ഗഹേസി, കിം ഏതം ചത്താലീസകോടിധനസ്സ അനുച്ഛവിക’’ന്തി രോദിതും ആരഭി. ബോധിസത്തോപി ‘‘ഭദ്ദേ, മാ രോദി, അഹം തേന സദ്ധിം മിത്തഭാവഭേദനഭയേന മമ വസേന മിത്തഭാവം പതിട്ഠാപേതും ഗണ്ഹിം, ത്വം കിംകാരണാ രോദസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൧. ‘‘അസമ്പദാനേനിതരീതരസ്സ, ബാലസ്സ മിത്താനി കലീഭവന്തി;

തസ്മാ ഹരാമി ഭുസം അഡ്ഢമാനം, മാ മേ മിത്തി ജീയിത്ഥ സസ്സതായ’’ന്തി.

തത്ഥ അസമ്പദാനേനാതി അസമ്പാദാനേന. അകാരലോപേ സന്ധി, അഗ്ഗഹണേനാതി അത്ഥോ. ഇതരീതരസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി ലാമകാലാമകസ്സ. ബാലസ്സ മിത്താനി കലീഭവന്തീതി ദന്ധസ്സ അപഞ്ഞസ്സ മിത്താനി കലീനി കാളകണ്ണിസദിസാനി ഹോന്തി, ഭിജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാ ഹരാമി ഭുസം അഡ്ഢമാനന്തി തേന കാരണേന അഹം സഹായേന ദിന്നം ഏകപലാപതുമ്ബം ഹരാമി ഗണ്ഹാമീതി ദസ്സേതി. ‘‘മാന’’ന്തി ഹി അട്ഠന്നം നാളീനം നാമം, ചതുന്നം അഡ്ഢമാനം, ചതസ്സോ ച നാളിയോ തുമ്ബോ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘പലാപതുമ്ബ’’ന്തി. മാ മേ മിത്തി ജീയിത്ഥ സസ്സതായന്തി മമ സഹായേന സദ്ധിം മിത്തി മാ ഭിജ്ജിത്ഥ, സസ്സതാവ അയം ഹോതൂതി അത്ഥോ.

ഏവം വുത്തേപി സേട്ഠിഭരിയാ രോദതേവ. തസ്മിം ഖണേ സങ്ഖസേട്ഠിനാ പീളിയസേട്ഠിസ്സ ദിന്നോ കമ്മന്തദാസോ സാലാദ്വാരേന ആഗച്ഛന്തോ സേട്ഠിഭരിയായ രോദനസദ്ദം സുത്വാ സാലം പവിസിത്വാ അത്തനോ സാമികേ ദിസ്വാ പാദേസു നിപതിത്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ ‘‘കിമത്ഥം ഇധാഗതത്ഥ, സാമീ’’തി പുച്ഛി. സേട്ഠി സബ്ബം ആരോചേസി. കമ്മന്തദാസോ ‘‘ഹോതു, സാമി, മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി ഉഭോപി അസ്സാസേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം നേത്വാ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ ‘‘സാമികാ, വോ ആഗതാ’’തി സേസദാസേ സന്നിപാതേത്വാ ദസ്സേത്വാ കതിപാഹം വീതിനാമേത്വാ സബ്ബേ ദാസേ ഗഹേത്വാ രാജങ്ഗണം ഗന്ത്വാ ഉപരവം അകാസി. രാജാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി, തേ സബ്ബം തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും.

രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ ഉഭോപി സേട്ഠീ പക്കോസാപേത്വാ സങ്ഖസേട്ഠിം പുച്ഛി ‘‘സച്ചം കിര തയാ മഹാസേട്ഠി പീളിയസേട്ഠിസ്സ ചത്താലീസകോടിധനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, മമ സഹായസ്സ മം തക്കേത്വാ രാജഗഹം ആഗതസ്സ ന കേവലം ധനം, സബ്ബം വിഭവജാതം സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകം ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ സമഭാഗേ അദാസിന്തി. രാജാ ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി പീളിയസേട്ഠിം പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തയാ പനസ്സ തഞ്ഞേവ തക്കേത്വാ ആഗതസ്സ അത്ഥി കോചി സക്കാരോ വാ സമ്മാനോ വാ കതോ’’തി. സോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അപി പന തേ ഏതസ്സ പലാപതുമ്ബമത്തം ദുസ്സന്തേ പക്ഖിപാപേത്വാ ദാപിതം അത്ഥീതി. തമ്പി സുത്വാ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. രാജാ ‘‘കിം കാതബ്ബ’’ന്തി അമച്ചേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ തം പരിഭാസിത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, പീളിയസേട്ഠിസ്സ ഘരേ സബ്ബം വിഭവം സങ്ഖസേട്ഠിസ്സ ദേഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, മയ്ഹം പരസന്തകേന അത്ഥോ നത്ഥി, മയാ ദിന്നമത്തമേവ പന ദാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തകം ദാപേസി. ബോധിസത്തോ സബ്ബം അത്തനോ ദിന്നവിഭവം പടിലഭിത്വാ ദാസപരിവുതോ രാജഗഹമേവ ഗന്ത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പീളിയസേട്ഠി ദേവദത്തോ അഹോസി, സങ്ഖസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസമ്പദാനജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൩൨] ൨. ഭീരുകജാതകവണ്ണനാ

കുസലൂപദേസേ ധിതിയാ ദള്ഹായ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അജപാലനിഗ്രോധേ മാരധീതാനം പലോഭനസുത്തന്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭഗവതാ ഹി ആദിതോ പട്ഠായ വുത്തം –

‘‘ദദ്ദല്ലമാനാ ആഗഞ്ഛും, തണ്ഹാ ച അരതീ രഗാ;

താ തത്ഥ പനുദീ സത്ഥാ, തൂലം ഭട്ഠംവ മാലുതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൬൧);

ഏവം യാവ പരിയോസാനാ തസ്സ സുത്തന്തസ്സ കഥിതകാലേ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മാരധീതരോ അനേകസതാനിപി ദിബ്ബരൂപാനി മാപേത്വാ പലോഭനത്ഥായ ഉപസങ്കമന്തിയോ അക്ഖീനിപി ഉമ്മീലേത്വാ ന ഓലോകേസി, അഹോ ബുദ്ധബലം നാമ അച്ഛരിയ’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ മയ്ഹം സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്പത്തസ്സ മാരധീതാനം അനോലോകനം നാമ അച്ഛരിയം, അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ ബോധിഞാണം പരിയേസമാനോ സകിലേസകാലേപി അഭിസങ്ഖതം ദിബ്ബരൂപം ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ കിലേസവസേന അനോലോകേത്വാവ ഗന്ത്വാ മഹാരജ്ജം പാപുണി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഭാതികസതസ്സ കനിട്ഠോ അഹോസീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ തക്കസിലാജാതകേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തദാ പന തക്കസിലാനഗരവാസീഹി ബഹിനഗരേ സാലായം ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിത്വാ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ അഭിസേകേ കതേ തക്കസിലാനഗരവാസിനോ നഗരം ദേവനഗരം വിയ, രാജഭവനഞ്ച ഇന്ദഭവനം വിയ അലങ്കരിംസു. തദാ ബോധിസത്തോ നഗരം പവിസിത്വാ രാജഭവനേ പാസാദേ മഹാതലേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തം രതനവരപല്ലങ്കം അഭിരുയ്ഹ ദേവരാജലീലായ നിസീദി, അമച്ചാ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോ ച ഖത്തിയകുമാരാ ച സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു, ദേവച്ഛരാപടിഭാഗാ സോളസസഹസ്സനാടകിത്ഥിയോ നച്ചഗീതവാദിതകുസലാ ഉത്തമവിലാസസമ്പന്നാ നച്ചഗീതവാദിതാനി പയോജേസും. ഗീതവാദിതസദ്ദേന രാജഭവനം മേഘത്ഥനിതപൂരിതാ മഹാസമുദ്ദകുച്ഛി വിയ ഏകനിന്നാദം അഹോസി. ബോധിസത്തോ തം അത്തനോ സിരിസോഭഗ്ഗം ഓലോകയമാനോവ ചിന്തേസി ‘‘സചാഹം താസം യക്ഖിനീനം അഭിസങ്ഖതം ദിബ്ബരൂപം ഓലോകേസ്സം, ജീവിതക്ഖയം പത്തോ അഭവിസ്സം, ഇമം സിരിസോഭഗ്ഗം ന ഓലോകേസ്സം. പച്ചേകബുദ്ധാനം പന ഓവാദേ ഠിതഭാവേന ഇദം മയാ സമ്പത്ത’’ന്തി. ഏവഞ്ച പന ചിന്തേത്വാ ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൨. ‘‘കുസലൂപദേസേ ധിതിയാ ദള്ഹായ ച, അനിവത്തിതത്താ ഭയഭീരുതായ ച;

ന രക്ഖസീനം വസമാഗമിമ്ഹസേ, സ സോത്ഥിഭാവോ മഹതാ ഭയേന മേ’’തി.

തത്ഥ കുസലൂപദേസേതി കുസലാനം ഉപദേസേ, പച്ചേകബുദ്ധാനം ഓവാദേതി അത്ഥോ. ധിതിയാ ദള്ഹായ ചാതി ദള്ഹായ ധിതിയാ ച, ഥിരേന അബ്ബോച്ഛിന്നനിരന്തരവീരിയേന ചാതി അത്ഥോ. അനിവത്തിതത്താ ഭയഭീരുതായ ചാതി ഭയഭീരുതായ അനിവത്തിതതായ ച. തത്ഥ ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസമത്തം പരിത്തഭയം. ഭീരുതാതി സരീരകമ്പനപ്പത്തം മഹാഭയം. ഇദം ഉഭയമ്പി മഹാസത്തസ്സ ‘‘യക്ഖിനിയോ നാമേതാ മനുസ്സഖാദികാ’’തി ഭേരവാരമ്മണം ദിസ്വാപി നാഹോസി. തേനാഹ ‘‘അനിവത്തിതത്താ ഭയഭീരുതായ ചാ’’തി. ഭയഭീരുതായ അഭാവേനേവ ഭേരവാരമ്മണം ദിസ്വാപി അനിവത്തനഭാവേനാതി അത്ഥോ. ന രക്ഖസീനം വസമാഗമിമ്ഹസേതി യക്ഖകന്താരേ താസം രക്ഖസീനം വസം ന അഗമിമ്ഹ. യസ്മാ അമ്ഹാകം കുസലൂപദേസേ ധിതി ച ദള്ഹാ അഹോസി, ഭയഭീരുതാഭാവേന ച അനിവത്തനസഭാവാ അഹുമ്ഹാ, തസ്മാ രക്ഖസീനം വസം ന അഗമിമ്ഹാതി വുത്തം ഹോതി. സ സോത്ഥിഭാവോ മഹതാ ഭയേന മേതി സോ മയ്ഹം അയം അജ്ജ മഹതാ ഭയേന രക്ഖസീനം സന്തികാ പത്തബ്ബേന ദുക്ഖദോമനസ്സേന സോത്ഥിഭാവോ ഖേമഭാവോ പീതിസോമനസ്സഭാവോയേവ ജാതോതി.

ഏവം മഹാസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘അഹം തേന സമയേന തക്കസിലം ഗന്ത്വാ രജ്ജപ്പത്തകുമാരോ അഹോസി’’ന്തി.

ഭീരുകജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൩൩] ൩. ഘതാസനജാതകവണ്ണനാ

ഖേമം യഹിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ഏകം ഗാമകം ഉപനിസ്സായ അരഞ്ഞസേനാസനേ വസ്സം ഉപഗഞ്ഛി. തസ്സ പഠമമാസേയേവ പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സ പണ്ണസാലാ ഝായിത്ഥ. സോ വസനട്ഠാനാഭാവേന കിലമന്തോ ഉപട്ഠാകാനം ആചിക്ഖി. തേ ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, പണ്ണസാലം കരിസ്സാമ, കസാമ താവ, വപാമ താവാ’’തിആദീനി വദന്താ തേമാസം വീതിനാമേസും. സോ സേനാസനസപ്പായാഭാവേന കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേതും നാസക്ഖി. സോ നിമിത്തമത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ വുത്ഥവസ്സോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, കമ്മട്ഠാനം സപ്പായം ജാത’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ആദിതോ പട്ഠായ അസപ്പായഭാവം കഥേസി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, ഭിക്ഖു, തിരച്ഛാനാപി അത്തനോ സപ്പായാസപ്പായം ഞത്വാ സപ്പായകാലേ വസിത്വാ അസപ്പായകാലേ വസനട്ഠാനം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ അഗമംസു, ത്വം കസ്മാ അത്തനോ സപ്പായാസപ്പായം ന അഞ്ഞാസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സകുണയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ സകുണരാജാ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ ജാതസ്സരതീരേ സാഖാവിടപസമ്പന്നം ബഹലപത്തപലാസം മഹാരുക്ഖം ഉപനിസ്സായ സപരിവാരോ വാസം കപ്പേസി. ബഹൂ സകുണാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഉദകമത്ഥകേ പത്ഥടസാഖാസു വസന്താ സരീരവളഞ്ജം ഉദകേ പാതേന്തി. തസ്മിഞ്ച ജാതസ്സരേ ചണ്ഡോ നാഗരാജാ വസതി. തസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഇമേ സകുണാ മയ്ഹം നിവാസേ ജാതസ്സരേ സരീരവളഞ്ജം പാതേന്തി, യംനൂനാഹം ഉദകതോ അഗ്ഗിം ഉട്ഠാപേത്വാ രുക്ഖം ഝാപേത്വാ ഏതേ പലാപേയ്യ’’ന്തി. സോ കുദ്ധമാനസോ രത്തിഭാഗേ സബ്ബേസം സകുണാനം സന്നിപതിത്വാ രുക്ഖസാഖാസു നിപന്നകാലേ പഠമം താവ ഉദ്ധനാരോപിതം വിയ ഉദകം പക്കുധാപേത്വാ ദുതിയവാരേ ധൂമം ഉട്ഠാപേത്വാ തതിയവാരേ താലക്ഖന്ധപ്പമാണം ജാലം ഉട്ഠാപേസി. ബോധിസത്തോ ഉദകതോ ജാലം ഉട്ഠഹമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഭോ, സകുണാ, അഗ്ഗിനാ ആദിത്തം നാമ ഉദകേന നിബ്ബാപേന്തി, ഇദാനി പന ഉദകമേവ ആദിത്തം. ന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഇധ വസിതും, അഞ്ഞത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൩. ‘‘ഖേമം യഹിം തത്ഥ അരീ ഉദീരിതോ, ദകസ്സ മജ്ഝേ ജലതേ ഘതാസനോ;

ന അജ്ജ വാസോ മഹിയാ മഹീരുഹേ, ദിസാ ഭജവ്ഹോ സരണാജ്ജ നോഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ ഖേമം യഹിം തത്ഥ അരീ ഉദീരിതോതി യസ്മിം ഉദകപിട്ഠേ ഖേമഭാവോ നിബ്ഭയഭാവോ, തസ്മിം അത്തപച്ചത്ഥികോ സപത്തോ ഉട്ഠിതോ. ദകസ്സാതി ഉദകസ്സ. ഘതാസനോതി അഗ്ഗി. സോ ഹി ഘതം അസ്നാതി, തസ്മാ ‘‘ഘതാസനോ’’തി വുച്ചതി. ന അജ്ജ വാസോതി അജ്ജ നോ വാസോ നത്ഥി. മഹിയാ മഹീരുഹേതി മഹിരുഹോ വുച്ചതി രുക്ഖോ, തസ്മിം ഇമിസ്സാ മഹിയാ ജാതേ രുക്ഖേതി അത്ഥോ. ദിസാ ഭജവ്ഹോതി ദിസാ ഭജഥ ഗച്ഛഥ. സരണാജ്ജ നോ ഭയന്തി അജ്ജ അമ്ഹാകം സരണതോ ഭയം ജാതം, പടിസരണട്ഠാനതോ ഭയം ഉപ്പന്നന്തി അത്ഥോ.

ഏവം വത്വാ ബോധിസത്തോ അത്തനോ വചനകരേ സകുണേ ആദായ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ. ബോധിസത്തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതസകുണാ ജീവിതക്ഖയം പത്താ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

തദാ ബോധിസത്തസ്സ വചനകരാ സകുണാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, സകുണരാജാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ഘതാസനജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൩൪] ൪. ഝാനസോധനജാതകവണ്ണനാ

യേ സഞ്ഞിനോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ അത്തനാ സംഖിത്തേന പുച്ഛിതപഞ്ഹസ്സ ധമ്മസേനാപതിനോ വിത്ഥാരബ്യാകരണം ആരബ്ഭ കഥേസി. തത്രിദം അതീതവത്ഥു – അതീതേ കിര ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുച്ഛിതോ ‘‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി ആഹ…പേ… താപസാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ കഥം ന ഗണ്ഹിംസു. ബോധിസത്തോ ആഭസ്സരതോ ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൪. ‘‘യേ സഞ്ഞിനോ തേപി ദുഗ്ഗതാ, യേപി അസഞ്ഞിനോ തേപി ദുഗ്ഗതാ;

ഏതം ഉഭയം വിവജ്ജയ, തം സമാപത്തിസുഖം അനങ്ഗണ’’ന്തി.

തത്ഥ യേ സഞ്ഞിനോതി ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനലാഭിനോ അവസേസേ സചിത്തകസത്തേ ദസ്സേതി. തേപി ദുഗ്ഗതാതി തസ്സാ സമാപത്തിയാ അലാഭതോ തേപി ദുഗ്ഗതാ നാമ. യേപി അസഞ്ഞിനോതി അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തേ അചിത്തകസത്തേ ദസ്സേതി. തേപി ദുഗ്ഗതാതി തേപി ഇമിസ്സായേവ സമാപത്തിയാ അലാഭതോ ദുഗ്ഗതായേവ നാമ. ഏതം ഉഭയം വിവജ്ജയാതി ഏതം ഉഭയമ്പി സഞ്ഞിഭവഞ്ച അസഞ്ഞിഭവഞ്ച വിവജ്ജയ പജഹാതി അന്തേവാസികം ഓവദതി. തം സമാപത്തിസുഖം അനങ്ഗണന്തി തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിലാഭിനോ സന്തട്ഠേന ‘‘സുഖ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം ഝാനസുഖം അനങ്ഗണം നിദ്ദോസം ബലവചിത്തേകഗ്ഗതാസഭാവേനപി തം അനങ്ഗണം നാമ ജാതം.

ഏവം ബോധിസത്തോ ധമ്മം ദേസേത്വാ അന്തേവാസികസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ അഗമാസി. തദാ സേസതാപസാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ സദ്ദഹിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജേട്ഠന്തേവാസികോ സാരിപുത്തോ, മഹാബ്രഹ്മാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഝാനസോധനജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൩൫] ൫. ചന്ദാഭജാതകവണ്ണനാ

ചന്ദാഭന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ഥേരസ്സേവ പഞ്ഹബ്യാകരണം ആരബ്ഭ കഥേസി. അതീതേ കിര ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുച്ഛിതോ ‘‘ചന്ദാഭം സൂരിയാഭ’’ന്തി വത്വാ ആഭസ്സരേ നിബ്ബത്തോ. താപസാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ ന സദ്ദഹിംസു. ബോധിസത്തോ ആഭസ്സരതോ ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൫. ‘‘ചന്ദാഭം സൂരിയാഭഞ്ച, യോധ പഞ്ഞായ ഗാധതി;

അവിതക്കേന ഝാനേന, ഹോതി ആഭസ്സരൂപഗോ’’തി.

തത്ഥ ചന്ദാഭന്തി ഓദാതകസിണം ദസ്സേതി. സൂരിയാഭന്തി പീതകസിണം. യോധ പഞ്ഞായ ഗാധതീതി യോ പുഗ്ഗലോ ഇധ സത്തലോകേ ഇദം കസിണദ്വയം പഞ്ഞായ ഗാധതി, ആരമ്മണം കത്വാ അനുപവിസതി, തത്ഥേവ പതിട്ഠഹതി. അഥ വാ ചന്ദാഭം സൂരിയാഭഞ്ച, യോധ പഞ്ഞായ ഗാധതീതി യത്തകം ഠാനം ചന്ദാഭാ ച സൂരിയാഭാ ച പത്ഥടാ, തത്ഥകേ ഠാനേ പടിഭാഗകസിണം വഡ്ഢേത്വാ തം ആരമ്മണം കത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേന്തോ ഉഭയമ്പേതം ആഭം പഞ്ഞായ ഗാധതി നാമ. തസ്മാ അയമ്പേത്ഥ അത്ഥോയേവ. അവിതക്കേന ഝാനേന, ഹോതി ആഭസ്സരൂപഗോതി സോ പുഗ്ഗലോ തഥാ കത്വാ പടിലദ്ധേന ദുതിയേന ഝാനേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ താപസേ ബോധേത്വാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജേട്ഠന്തേവാസികോ സാരിപുത്തോ, മഹാബ്രഹ്മാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചന്ദാഭജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൩൬] ൬. സുവണ്ണഹംസജാതകവണ്ണനാ

യം ലദ്ധം തേന തുട്ഠബ്ബന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലനന്ദം ഭിക്ഖുനിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ലസുണേന പവാരേത്വാ ഖേത്തപാലം ആണാപേസി ‘‘സചേ ഭിക്ഖുനിയോ ആഗച്ഛന്തി, ഏകേകായ ഭിക്ഖുനിയാ ദ്വേ തയോ ഭണ്ഡികേ ദേഹീ’’തി. തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനിയോ തസ്സ ഗേഹമ്പി ഖേത്തമ്പി ലസുണത്ഥായ ഗച്ഛന്തി. അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ തസ്സ ഗേഹേ ലസുണം പരിക്ഖയം അഗമാസി. ഥുല്ലനന്ദാ ഭിക്ഖുനീ സപരിവാരാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘ലസുണേനാവുസോ അത്ഥോ’’തി വത്വാ ‘‘നത്ഥയ്യേ, യഥാഭതം ലസുണം പരിക്ഖീണം, ഖേത്തം ഗച്ഛഥാ’’തി വുത്താ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ ന മത്തം ജാനിത്വാ ലസുണം ആഹരാപേസി. ഖേത്തപാലോ ഉജ്ഝായി ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഭിക്ഖുനിയോ ന മത്തം ജാനിത്വാ ലസുണം ഹരാപേസ്സന്തീ’’തി? തസ്സ കഥം സുത്വാ യാ താ ഭിക്ഖുനിയോ അപ്പിച്ഛാ, താപി, താസം സുത്വാ ഭിക്ഖൂപി, ഉജ്ഝായിംസു. ഉജ്ഝായിത്വാ ച പന ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഭഗവാ ഥുല്ലനന്ദം ഭിക്ഖനിം ഗരഹിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, മഹിച്ഛോ പുഗ്ഗലോ നാമ വിജാതമാതുയാപി അപ്പിയോ ഹോതി അമനാപോ, അപ്പസന്നേ പസാദേതും, പസന്നാനം വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസാദം ജനേതും, അനുപ്പന്നം വാ ലാഭം ഉപ്പാദേതും, ഉപ്പന്നം വാ പന ലാഭം ഥിരം കാതും ന സക്കോതി. അപ്പിച്ഛോ പന പുഗ്ഗലോ അപ്പസന്നേ പസാദേതും, പസന്നാനം വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസാദം ജനേതും, അനുപ്പന്നം വാ ലാഭം ഉപ്പാദേതും, ഉപ്പന്നം വാ പന ലാഭം ഥിരം കാതും സക്കോതീ’’തിആദിനാ നയേന ഭിക്ഖൂനം തദനുച്ഛവികം ധമ്മം കഥേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഥുല്ലനന്ദാ ഇദാനേവ മഹിച്ഛാ, പുബ്ബേപി മഹിച്ഛായേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ സമാനജാതികാ കുലാ പജാപതിം ആഹരിംസു. തസ്സാ നന്ദാ നന്ദാവതീ സുന്ദരീനന്ദാതി തിസ്സോ ധീതരോ അഹേസും. താസു പതികുലം അഗതാസുയേവ ബോധിസത്തോ കാലം കത്വാ സുവണ്ണഹംസയോനിയം നിബ്ബത്തി, ജാതിസ്സരഞാണഞ്ചസ്സ ഉപ്പജ്ജി. സോ വയപ്പത്തോ സുവണ്ണസഞ്ഛന്നം സോഭഗ്ഗപ്പത്തം മഹന്തം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ നു ഖോ ചവിത്വാ അഹം ഇധൂപപന്നോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മനുസ്സലോകതോ’’തി ഞത്വാ പുന ‘‘കഥം നു ഖോ മേ ബ്രാഹ്മണീ ച ധീതരോ ച ജീവന്തീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘പരേസം ഭതിം കത്വാ കിച്ഛേന ജീവന്തീ’’തി ഞത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം സരീരേ സോവണ്ണമയാനി പത്താനി കോട്ടനഘട്ടനഖമാനി, ഇതോ താസം ഏകേകം പത്തം ദസ്സാമി, തേന മേ പജാപതി ച ധീതരോ ച സുഖം ജീവിസ്സന്തീ’’തി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പിട്ഠിവംസകോടിയം നിലീയി, ബ്രാഹ്മണീ ച ധീതരോ ച ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസി, സാമീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം പിതാ കാലം കത്വാ സുവണ്ണഹംസയോനിയം നിബ്ബത്തോ തുമ്ഹേ ദട്ഠും ആഗതോ. ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹാകം പരേസം ഭതിം കത്വാ ദുക്ഖജീവികായ ജീവനകിച്ചം നത്ഥി, അഹം വോ ഏകേകം പത്തം ദസ്സാമി, തം വിക്കിണിത്വാ സുഖേന ജീവഥാ’’തി ഏകം പത്തം ദത്വാ അഗമാസി. സോ ഏതേനേവ നിയാമേന അന്തരന്തരാ ആഗന്ത്വാ ഏകേകം പത്തം ദേതി, ബ്രാഹ്മണീ ച ധീതരോ ച അഡ്ഢാ സുഖിതാ അഹേസും.

അഥേകദിവസം സാ ബ്രാഹ്മണീ ധീതരോ ആമന്തേസി ‘‘അമ്മാ, തിരച്ഛാനാനം നാമ ചിത്തം ദുജ്ജാനം. കദാചി വോ പിതാ ഇധ നാഗച്ഛേയ്യ, ഇദാനിസ്സ ആഗതകാലേ സബ്ബാനി പത്താനിപി ലുഞ്ചിത്വാ ഗണ്ഹാമാ’’തി. താ ‘‘ഏവം നോ പിതാ കിലമിസ്സതീ’’തി ന സമ്പടിച്ഛിംസു. ബ്രാഹ്മണീ പന മഹിച്ഛതായ പുന ഏകദിവസം സുവണ്ണഹംസരാജസ്സ ആഗതകാലേ ‘‘ഏഹി താവ, സാമീ’’തി വത്വാ തം അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ സബ്ബപത്താനി ലുഞ്ചി. താനി പന ബോധിസത്തസ്സ രുചിം വിനാ ബലക്കാരേന ഗഹിതത്താ സബ്ബാനി ബകപത്തസദിസാനി അഹേസും. ബോധിസത്തോ പക്ഖേ പസാരേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖി. അഥ നം സാ മഹാചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ പോസേസി. തസ്സ പുന ഉട്ഠഹന്താനി പത്താനി സേതാനി സമ്പജ്ജിംസു. സോ സഞ്ജാതപത്തോ ഉപ്പതിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗന്ത്വാ ന പുന ആഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഥുല്ലനന്ദാ ഇദാനേവ മഹിച്ഛാ, പുബ്ബേപി മഹിച്ഛായേവ, മഹിച്ഛതായ ച പന സുവണ്ണമ്ഹാ പരിഹീനാ. ഇദാനി പന അത്തനോ മഹിച്ഛതായ ഏവ ലസുണമ്ഹാപി പരിഹായിസ്സതി, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ ലസുണം ഖാദിതും ന ലഭിസ്സതി. യഥാ ച ഥുല്ലനന്ദാ, ഏവം തം നിസ്സായ സേസഭിക്ഖുനിയോപി. തസ്മാ ബഹും ലഭിത്വാപി പമാണമേവ ജാനിതബ്ബം, അപ്പം ലഭിത്വാ പന യഥാലദ്ധേനേവ സന്തോസോ കാതബ്ബോ, ഉത്തരി ന പത്ഥേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൬. ‘‘യം ലദ്ധം തേന തുട്ഠബ്ബം, അതിലോഭോ ഹി പാപകോ;

ഹംസരാജം ഗഹേത്വാന, സുവണ്ണാ പരിഹായഥാ’’തി.

തത്ഥ തുട്ഠബ്ബന്തി തുസ്സിതബ്ബം.

ഇദം പന വത്വാ സത്ഥാ അനേകപരിയായേന ഗരഹിത്വാ ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ലസുണം ഖാദേയ്യ, പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൭൯൪) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണീ അയം ഥുല്ലനന്ദാ അഹോസി, തിസ്സോ ധീതരോ ഇദാനി തിസ്സോയേവ ഭഗിനിയോ, സുവണ്ണഹംസരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുവണ്ണഹംസജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൩൭] ൭. ബബ്ബുജാതകവണ്ണനാ

യത്ഥേകോ ലഭതേ ബബ്ബൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കാണമാതുസിക്ഖാപദം (പാചി. ൨൩൦ ആദയോ) ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി കാണമാതാ നാമ ധീതുവസേന പാകടനാമാ ഉപാസികാ അഹോസി സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ. സാ ധീതരം കാണം അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ സമാനജാതികസ്സ പുരിസസ്സ അദാസി. കാണാ കേനചിദേവ കരണീയേന മാതു ഘരം അഗമാസി. അഥസ്സാ സാമികോ കതിപാഹച്ചയേന ദൂതം പാഹേസി ‘‘ആഗച്ഛതു കാണാ, ഇച്ഛാമി കാണായ ആഗമന’’ന്തി. കാണാ ദൂതസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അമ്മ, ഗമിസ്സാമീ’’തി മാതരം ആപുച്ഛി. കാണമാതാ ‘‘ഏത്തകം കാലം വസിത്വാ കഥം തുച്ഛഹത്ഥാവ ഗമിസ്സസീ’’തി പൂവം പചി. തസ്മിംയേവ ഖണേ ഏകോ പിണ്ഡചാരികോ ഭിക്ഖു തസ്സാ നിവേസനം അഗമാസി, ഉപാസികാ തം നിസീദാപേത്വാ പത്തപൂരം പൂവം ദാപേസി. സോ ഭിക്ഖു നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ആചിക്ഖി, തസ്സപി തഥേവ ദാപേസി. സോപി നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ആചിക്ഖി, തസ്സപി തഥേവാതി ഏവം ചതുന്നം ജനാനം ദാപേസി. യഥാപടിയത്തം പൂവം പരിക്ഖയം അഗമാസി, കാണായ ഗമനം ന സമ്പജ്ജി. അഥസ്സാ സാമികോ ദുതിയമ്പി, തതിയമ്പി ദൂതം പാഹേസി. തതിയം പാഹേന്തോ ച ‘‘സചേ കാണാ നാഗച്ഛിസ്സതി, അഹം അഞ്ഞം പജാപതിം ആനേസ്സാമീ’’തി പാഹേസി. തയോപി വാരേ തേനേവ ഉപായേന ഗമനം ന സമ്പജ്ജി, കാണായ സാമികോ അഞ്ഞം പജാപതിം ആനേസി. കാണാ തം പവത്തിം സുത്വാ രോദമാനാ അട്ഠാസി.

സത്ഥാ തം കാരണം ഞത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കാണമാതായ നിവേസനം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ കാണമാതരം പുച്ഛി ‘‘കിസ്സായം കാണാ രോദതീ’’തി? ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേനാ’’തി ച സുത്വാ കാണമാതരം സമസ്സാസേത്വാ ധമ്മിം കഥം കഥേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം അഗമാസി. അഥ തേസം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം തയോ വാരേ യഥാപടിയത്തപൂവം ഗഹേത്വാ കാണായ ഗമനസ്സ ഉപച്ഛിന്നഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ചതൂഹി നാമ ഭിക്ഖൂഹി തയോ വാരേ കാണമാതായ പക്കപൂവം ഖാദിത്വാ കാണായ ഗമനന്തരായം കത്വാ സാമികേന പരിച്ചത്തം ധീതരം നിസ്സായ മഹാഉപാസികായ ദോമനസ്സം ഉപ്പാദിത’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ തേ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ കാണമാതായ സന്തകം ഖാദിത്വാ തസ്സാ ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേസും, പുബ്ബേപി ഉപ്പാദേസുംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പാസാണകോട്ടകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പരിയോദാതസിപ്പോ അഹോസി. കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം നിഗമേ ഏകോ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി, തസ്സ നിധാനഗതായേവ ചത്താലീസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അഹേസും. അഥസ്സ ഭരിയാ കാലം കത്വാ ധനസിനേഹേന ഗന്ത്വാ ധനപിട്ഠിയം മൂസികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഏവം അനുക്കമേന സബ്ബമ്പി തം കുലം അബ്ഭത്ഥം അഗമാസി, വംസോ ഉപച്ഛിജ്ജി. സോ ഗാമോപി ഛഡ്ഡിതോ അപണ്ണത്തികഭാവം അഗമാസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്മിം പുരാണഗാമട്ഠാനേ പാസാണേ ഉപ്പാടേത്വാ കോട്ടേതി. അഥ സാ മൂസികാ ഗോചരായ ചരമാനാ ബോധിസത്തം പുനപ്പുനം പസ്സന്തീ ഉപ്പന്നസിനേഹാ ഹുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം ധനം ബഹു നിക്കാരണേന നസ്സിസ്സതി, ഇമിനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ഇദം ധനം ദത്വാ മംസം വിക്കിണാപേത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സാ ഏകദിവസം ഏകം കഹാപണം മുഖേന ഡംസിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാ പിയവാചായ സമാലപന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ, അമ്മ, കഹാപണം ഗഹേത്വാ ആഗതാസീ’’തി ആഹ. താത, ഇമം ഗഹേത്വാ അത്തനാപി പരിഭുഞ്ജ, മയ്ഹമ്പി മംസം ആഹരാതി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ കഹാപണം ആദായ ഘരം ഗന്ത്വാ ഏകേന മാസകേന മംസം കിണിത്വാ ആഹരിത്വാ തസ്സാ അദാസി. സാ തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ നിവാസട്ഠാനം ഗന്ത്വാ യഥാരുചിയാ ഖാദി. തതോ പട്ഠായ ഇമിനാവ നിയാമേന ദിവസേ ദിവസേ ബോധിസത്തസ്സ കഹാപണം ദേതി, സോപിസ്സാ മംസം ആഹരതി.

അഥേകദിവസം തം മൂസികം ബിളാരോ അഗ്ഗഹേസി. അഥ നം സാ ഏവമാഹ ‘‘മാ, സമ്മ, മം മാരേസീ’’തി. കിംകാരണാ ന മാരേസ്സാമി? അഹഞ്ഹി ഛാതോ മംസം ഖാദിതുകാമോ, ന സക്കാ മയാ ന മാരേതുന്തി. കിം പന ഏകദിവസമേവ മംസം ഖാദിതുകാമോസി, ഉദാഹു നിച്ചകാലന്തി? ‘‘ലഭമാനോ നിച്ചകാലമ്പി ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം അഹം തേ നിച്ചകാലം മംസം ദസ്സാമി, വിസ്സജ്ജേഹി മ’’ന്തി. അഥ നം ബിളാരോ ‘‘തേന ഹി അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. തതോ പട്ഠായ സാ അത്തനോ ആഭതം മംസം ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകം ബിളാരസ്സ ദേതി, ഏകം സയം ഖാദതി. അഥ നം ഏകദിവസം അഞ്ഞോപി ബിളാരോ അഗ്ഗഹേസി, തമ്പി തഥേവ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്താനം വിസ്സജ്ജാപേസി. തതോ പട്ഠായ തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഖാദന്തി. പുന അഞ്ഞോ അഗ്ഗഹേസി, തമ്പി തഥേവ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്താനം മോചാപേസി. തതോ പട്ഠായ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഖാദന്തി. പുന അഞ്ഞോ അഗ്ഗഹേസി, തമ്പി തഥേവ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്താനം മോചാപേസി. തതോ പട്ഠായ പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ഖാദന്തി. സാ പഞ്ചമം കോട്ഠാസം ഖാദമാനാ അപ്പാഹാരതായ കിലന്താ കിസാ അഹോസി അപ്പമംസലോഹിതാ

ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, കസ്മാ മിലാതാസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘ത്വം ഏത്തകം കാലം കസ്മാ മയ്ഹം നാചിക്ഖി, അഹമേത്ഥ കാതബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ സുദ്ധഫലികപാസാണേന ഗുഹം കത്വാ ആഹരിത്വാ ‘‘അമ്മ, ത്വം ഇമം ഗുഹം പവിസിത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ആഗതാഗതാനം ഫരുസാഹി വാചാഹി സന്തജ്ജേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സാ ഗുഹം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. അഥേകോ ബിളാരോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഹി, അജ്ജ മേ മംസ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം മൂസികാ ‘‘അരേ, ദുട്ഠബിളാര, കിം തേ അഹം മംസഹാരികാ, അത്തനോ പുത്താനം മംസം ഖാദാ’’തി തജ്ജേസി. ബിളാരോ ഫലികഗുഹായ നിപന്നഭാവം അജാനന്തോ കോധവസേന മൂസികം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സഹസാവ പക്ഖന്ദിത്വാ ഹദയേന ഫലികഗുഹായം പഹരി. താവദേവസ്സ ഹദയം ഭിജ്ജി, അക്ഖീനി നിക്ഖമനാകാരപ്പത്താനി ജാതാനി. സോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ ഏകമന്തം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ പതി. ഏതേനൂപായേന അപരോപി അപരോപീതി ചത്താരോപി ജനാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിംസു. തതോ പട്ഠായ മൂസികാ നിബ്ഭയാ ഹുത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദേവസികം ദ്വേ തയോ കഹാപണേ ദേതി. ഏവം അനുക്കമേന സബ്ബമ്പി ധനം ബോധിസത്തസ്സേവ അദാസി. തേ ഉഭോപി യാവജീവം മേത്തിം അഭിന്ദിത്വാ യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൭. ‘‘യത്ഥേകോ ലഭതേ ബബ്ബു, ദുതിയോ തത്ഥ ജായതി;

തതിയോ ച ചതുത്ഥോ ച, ഇദം തേ ബബ്ബുകാ ബില’’ന്തി.

തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ബബ്ബൂതി ബിളാരോ. ദുതിയോ തത്ഥ ജായതീതി യത്ഥ ഏകോ മൂസികം വാ മംസം വാ ലഭതി, ദുതിയോപി തത്ഥ ബിളാരോ ജായതി ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ തതിയോ ച ചതുത്ഥോ ച. ഏവം തേ തദാ ചത്താരോ ബിളാരാ അഹേസും. ഹുത്വാ ച പന ദിവസേ ദിവസേ മംസം ഖാദന്താ തേ ബബ്ബുകാ ഇദം ഫലികമയം ബിലം ഉരേന പഹരിത്വാ സബ്ബേപി ജീവിതക്ഖയം പത്താതി.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ചത്താരോ ബിളാരാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ അഹേസും, മൂസികാ കാണമാതാ, പാസാണകോട്ടകമണികാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബബ്ബുജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൩൮] ൮. ഗോധാജാതകവണ്ണനാ

കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതസദിസമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗോധായോനിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തദാ ഏകോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ ഉഗ്ഗതപോ താപസോ ഏകം പച്ചന്തഗാമം നിസ്സായ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണസാലായം വസതി, ഗാമവാസിനോ താപസം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. ബോധിസത്തോ തസ്സ ചങ്കമനകോടിയം ഏകസ്മിം വമ്മികേ വസതി, വസന്തോ ച പന ദിവസേ ദിവസേ ദ്വേ തയോ വാരേ താപസം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മൂപസംഹിതം അത്ഥൂപസംഹിതഞ്ച വചനം സുത്വാ താപസം വന്ദിത്വാ വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. അപരഭാഗേ താപസോ ഗാമവാസിനോ ആപുച്ഛിത്വാ പക്കാമി. പക്കമന്തേ ച പന തസ്മിം സീലവതസമ്പന്നേ താപസേ അഞ്ഞോ കൂടതാപസോ ആഗന്ത്വാ തസ്മിം അസ്സമപദേ വാസം കപ്പേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘അയമ്പി സീലവാ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പുരിമനയേനേവ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

അഥേകദിവസം നിദാഘസമയേ അകാലമേഘേ വുട്ഠേ വമ്മികേഹി മക്ഖികാ നിക്ഖമിംസു, താസം ഖാദനത്ഥം ഗോധാ ആഹിണ്ഡിംസു. ഗാമവാസിനോ നിക്ഖമിത്വാ മക്ഖികാഖാദകാ ഗോധാ ഗഹേത്വാ സിനിദ്ധസമ്ഭാരസംയുത്തം അമ്ബിലാനമ്ബിലം ഗോധാമംസം സമ്പാദേത്വാ താപസസ്സ അദംസു. താപസോ ഗോധാമംസം ഖാദിത്വാ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ ‘‘ഇദം മംസം അതിമധുരം, കിസ്സ മംസം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗോധാമംസ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘മമ സന്തികം മഹാഗോധാ ആഗച്ഛതി, തം മാരേത്വാ മംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ചിന്തേത്വാ ച പന ഭാജനഞ്ച സപ്പിലോണാദീനി ച ആഹരാപേത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ മുഗ്ഗരമാദായ കാസാവേന പടിച്ഛാദേത്വാ പണ്ണസാലാദ്വാരേ ബോധിസത്തസ്സ ആഗമനം ഓലോകയമാനോ ഉപസന്തൂപസന്തോ വിയ ഹുത്വാ നിസീദി ബോധിസത്തോ സായന്ഹസമയേ ‘‘താപസസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ഉപസങ്കമന്തോവ തസ്സ ഇന്ദ്രിയവിപ്പകാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘നായം താപസോ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു നിസീദനാകാരേന നിസിന്നോ, അജ്ജേസ മം ഓലോകേന്തോപി ദുട്ഠിന്ദ്രിയോ ഹുത്വാ ഓലോകേതി, പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി ന’’ന്തി. സോ താപസസ്സ ഹേട്ഠാവാതേ ഠത്വാ ഗോധാമംസഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘ഇമിനാ കൂടതാപസേന അജ്ജ ഗോധാമംസം ഖാദിതം ഭവിസ്സതി, തേനേസ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ അജ്ജ മം അത്തനോ സന്തികം ഉപസങ്കമന്തം മുഗ്ഗരേന പഹരിത്വാ മംസം പചിത്വാ ഖാദിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സ സന്തികം അനുപഗന്ത്വാവ പടിക്കമിത്വാ വിചരതി.

താപസോ ബോധിസത്തസ്സ അനാഗമനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമിനാ ‘അയം മം പഹരിതുകാമോ’തി ഞാതം ഭവിസ്സതി, തേന കാരണേന നാഗച്ഛതി, അനാഗച്ഛന്തസ്സാപിസ്സ കുതോ മുത്തീ’’തി മുഗ്ഗരം നീഹരിത്വാ ഖിപി. സോ തസ്സ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠമേവ ആസാദേസി. ബോധിസത്തോ വേഗേന വമ്മികം പവിസിത്വാ അഞ്ഞേന ഛിദ്ദേന സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘അമ്ഭോ കൂടജടില, അഹം തവ സന്തികം ഉപസങ്കമന്തോ ‘സീലവാ’തി സഞ്ഞായ ഉപസങ്കമിം, ഇദാനി പന തേ മയാ കൂടഭാവോ ഞാതോ, താദിസസ്സ മഹാചോരസ്സ കിം ഇമിനാ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗേനാ’’തി വത്വാ തം ഗരഹന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൮. ‘‘കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധ, കിം തേ അജിനസാടിയാ;

അബ്ഭന്തരം തേ ഗഹനം, ബാഹിരം പരിമജ്ജസീ’’തി.

തത്ഥ കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധാതി അമ്ഭോ ദുമ്മേധ, നിപ്പഞ്ഞ ഏതാ പബ്ബജിതേന ധാരേതബ്ബാ ജടാ, പബ്ബജ്ജാഗുണരഹിതസ്സ കിം തേ താഹി ജടാഹീതി അത്ഥോ. കിം തേ അജിനസാടിയാതി അജിനസാടിയാ അനുച്ഛവികസ്സ സംവരസ്സ അഭാവകാലതോ പട്ഠായ കിം തേ അജിനസാടിയാ. അബ്ഭന്തരം തേ ഗഹനന്തി തവ അബ്ഭന്തരം ഹദയം രാഗദോസമോഹഗഹനേന ഗഹനം പടിച്ഛന്നം. ബാഹിരം പരിമജ്ജസീതി സോ ത്വം അബ്ഭന്തരേ ഗഹനേ ന്ഹാനാദീഹി ചേവ ലിങ്ഗഗഹനേന ച ബാഹിരം പരിമജ്ജസി, തം പരിമജ്ജന്തോ കഞ്ജികപൂരിതലാബു വിയ വിസപൂരിതചാടി വിയ ആസീവിസപൂരിതവമ്മികോ വിയ ഗൂഥപൂരിതചിത്തഘടോ വിയ ച ബഹിമട്ഠോവ ഹോസി, കിം തയാ ചോരേന ഇധ വസന്തേന, സീഘം ഇതോ പലായാഹി, നോ ചേ പലായസി, ഗാമവാസീനം തേ ആചിക്ഖിത്വാ നിഗ്ഗഹം കാരാപേസ്സാമീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ കൂടതാപസം തജ്ജേത്വാ വമ്മികമേവ പാവിസി, കൂടതാപസോപി തതോ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടതാപസോ അയം കുഹകോ അഹോസി, പുരിമോ സീലവന്തതാപസോ സാരിപുത്തോ, ഗോധാപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗോധാജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൩൯] ൯. ഉഭതോഭട്ഠജാതകവണ്ണനാ

അക്ഖീ ഭിന്നാ പടോ നട്ഠോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സേയ്യഥാപി നാമ ഛവാലാതം ഉഭതോപദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥഗതം നേവാരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി, ന ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി, ഏവമേവ ദേവദത്തോ ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉഭതോ ഭട്ഠോ ഉഭതോ പരിബാഹിരോ ജാതോ, ഗിഹിപരിഭോഗാ ച പരിഹീനോ, സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ന പരിപൂരേതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ ഉഭതോ ഭട്ഠോ ഹോതി, അതീതേപി ഉഭതോ ഭട്ഠോ അഹോസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ബാളിസികാ വസന്തി. അഥേകോ ബാളിസികോ ബളിസം ആദായ ദഹരേന പുത്തേന സദ്ധിം യസ്മിം സോബ്ഭേ പകതിയാപി ബാളിസികാ മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ബളിസം ഖിപി. ബളിസോ ഉദകപടിച്ഛന്നേ ഏകസ്മിം ഖാണുകേ ലഗ്ഗി. ബാളിസികോ തം ആകഡ്ഢിതും അസക്കോന്തോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബളിസോ മഹാമച്ഛേ ലഗ്ഗോ ഭവിസ്സതി, പുത്തകം മാതു സന്തികം പേസേത്വാ പടിവിസ്സകേഹി സദ്ധിം കലഹം കാരാപേമി, ഏവം ഇതോ ന കോചി കോട്ഠാസം പച്ചാസീസിസ്സതീ’’തി. സോ പുത്തം ആഹ ‘‘ഗച്ഛ, താത, അമ്ഹേഹി മഹാമച്ഛസ്സ ലദ്ധഭാവം മാതു ആചിക്ഖാഹി, ‘പടിവിസ്സകേഹി കിര സദ്ധിം കലഹം കരോഹീ’തി വദേഹീ’’തി. സോ പുത്തം പേസേത്വാ ബളിസം ആകഡ്ഢിതും അസക്കോന്തോ രജ്ജുച്ഛേദനഭയേന ഉത്തരിസാടകം ഥലേ ഠപേത്വാ ഉദകം ഓതരിത്വാ മച്ഛലോഭേന മച്ഛം ഉപധാരേന്തോ ഖാണുകേഹി പഹരിത്വാ ദ്വേപി അക്ഖീനി ഭിന്ദി. ഥലേ ഠപിതസാടകംപിസ്സ ചോരോ ഹരി. സോ വേദനാപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഹത്ഥേന അക്ഖീനി ഉപ്പീളയമാനോ ഗഹേത്വാ ഉദകാ ഉത്തരിത്വാ കമ്പമാനോ സാടകം പരിയേസതി.

സാപിസ്സ ഭരിയാ ‘‘കലഹം കത്വാ കസ്സചി അപച്ചാസീസനഭാവം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിംയേവ കണ്ണേ താലപണ്ണം പിളന്ധിത്വാ ഏകം അക്ഖിം ഉക്ഖലിമസിയാ അഞ്ജേത്വാ കുക്കുരം അങ്കേനാദായ പടിവിസ്സകഘരം അഗമാസി. അഥ നം ഏകാ സഹായികാ ഏവമാഹ ‘‘ഏകസ്മിംയേവ തേ കണ്ണേ താലപണ്ണം പിളന്ധിതം, ഏകം അക്ഖി അഞ്ജിതം, പിയപുത്തം വിയ കുക്കുരം അങ്കേനാദായ ഘരതോ ഘരം ഗച്ഛസി, കിം ഉമ്മത്തികാസി ജാതാ’’തി. ‘‘നാഹം ഉമ്മത്തികാ, ത്വം പന മം അകാരണേന അക്കോസസി പരിഭാസസി, ഇദാനി തം ഗാമഭോജകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അട്ഠ കഹാപണേ ദണ്ഡാപേസ്സാമീ’’തി ഏവം കലഹം കത്വാ ഉഭോപി ഗാമഭോജകസ്സ സന്തികം അഗമംസു. കലഹേ വിസോധിയമാനേ തസ്സായേവ മത്ഥകേ ദണ്ഡോ പതി. അഥ നം ബന്ധിത്വാ ‘‘ദണ്ഡം ദേഹീ’’തി പോഥേതും ആരഭിംസു.

രുക്ഖദേവതാ ഗാമേ തസ്സാ ഇമം പവത്തിം, അരഞ്ഞേ ചസ്സാ പതിനോ തം ബ്യസനം ദിസ്വാ ഖന്ധന്തരേ ഠിതാ ‘‘ഭോ പുരിസ, തുയ്ഹം ഉദകേപി കമ്മന്തോ പദുട്ഠോ ഥലേപി, ഉഭതോഭട്ഠോ ജാതോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൯. ‘‘അക്ഖീ ഭിന്നാ പടോ നട്ഠോ, സഖിഗേഹേ ച ഭണ്ഡനം;

ഉഭതോ പദുട്ഠാ കമ്മന്താ, ഉദകമ്ഹി ഥലമ്ഹി ചാ’’തി.

തത്ഥ സഖിഗേഹേ ച ഭണ്ഡനന്തി സഖീ നാമ സഹായികാ, തസ്സാ ച ഗേഹേ തവ ഭരിയായ ഭണ്ഡനം കതം, ഭണ്ഡനം കത്വാ ബന്ധിത്വാ പോഥേത്വാ ദണ്ഡം ദാപിയതി. ഉഭതോ പദുട്ഠാ കമ്മന്താതി ഏവം തവ ദ്വീസുപി ഠാനേസു കമ്മന്താ പദുട്ഠായേവ ഭിന്നായേവ. കതരേസു ദ്വീസു? ഉദകമ്ഹി ഥലമ്ഹി ചാതി, അക്ഖിഭേദേന പടനാസേന ച ഉദകേ കമ്മന്താ പദുട്ഠാ, സഖിഗേഹേ ഭണ്ഡനേന ഥലേ കമ്മന്താ പദുട്ഠാതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ബാളിസികോ ദേവദത്തോ അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉഭതോഭട്ഠജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൪൦] ൧൦. കാകജാതകവണ്ണനാ

നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഞാതത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ദ്വാദസകനിപാതേ ഭദ്ദസാലജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൧൩ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാകയോനിയം നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ പുരോഹിതോ ബഹിനഗരേ നദിയം ന്ഹായിത്വാ ഗന്ധേ വിലിമ്പിത്വാ മാലം പിളന്ധിത്വാ വരവത്ഥനിവത്ഥോ നഗരം പാവിസി. നഗരദ്വാരതോരണേ ദ്വേ കാകാ നിസിന്നാ ഹോന്തി. തേസു ഏകോ ഏകം ആഹ – ‘‘സമ്മ, അഹം ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മത്ഥകേ സരീരവളഞ്ജം പാതേസ്സാമീ’’തി. ഇതരോ ‘‘മാ തേ ഏതം രുച്ചി, അയം ബ്രാഹ്മണോ ഇസ്സരോ, ഇസ്സരജനേന ച സദ്ധിം വേരം നാമ പാപകം. അയഞ്ഹി കുദ്ധോ സബ്ബേപി കാകേ വിനാസേയ്യാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ മയാ ന കാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സസീ’’തി വത്വാ ഇതരോ കാകോ പലായി. സോ തോരണസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം സമ്പത്തേ ബ്രാഹ്മണേ ഓലമ്ബകം ചാലേന്തോ വിയ തസ്സ മത്ഥകേ വച്ചം പാതേസി. ബ്രാഹ്മണോ കുജ്ഝിത്വാ കാകേസു വേരം ബന്ധി.

തസ്മിം കാലേ ഏകാ ഭതിയാ വീഹികോട്ടികദാസീ വീഹിം ഗേഹദ്വാരേ ആതപേ പത്ഥരിത്വാ രക്ഖന്തീ നിസിന്നാവ നിദ്ദം ഓക്കമി. തസ്സാ പമാദം ഞത്വാ ഏകോ ദീഘലോമകോ ഏളകോ ആഗന്ത്വാ വീഹിം ഖാദി, സാ പബുജ്ഝിത്വാ തം ദിസ്വാ പലാപേസി. ഏളകോ ദുതിയമ്പി, തതിയമ്പി തസ്സാ തഥേവ നിദ്ദായനകാലേ ആഗന്ത്വാ വീഹിം ഖാദി. സാപി തം തിക്ഖത്തും പലാപേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം പുനപ്പുനം ഖാദന്തോ ഉപഡ്ഢവീഹിം ഖാദിസ്സതി, ബഹു മേ ഛേദോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനിസ്സ പുന അനാഗമനകാരണം കരിസ്സാമീ’’തി. സാ അലാതം ഗഹേത്വാ നിദ്ദായമാനാ വിയ നിസീദിത്വാ വീഹിഖാദനത്ഥായ ഏളകേ സമ്പത്തേ ഉട്ഠായ അലാതേന ഏളകം പഹരി, ലോമാനി അഗ്ഗിം ഗണ്ഹിംസു. സോ സരീരേ ഝായന്തേ ‘‘അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേസ്സാമീ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിസാലായ സമീപേ ഏകിസ്സാ തിണകുടിയാ സരീരം ഘംസി, സാ പജ്ജലി. തതോ ഉട്ഠിതാ ജാലാ ഹത്ഥിസാലം ഗണ്ഹി. ഹത്ഥിസാലാസു ഝായന്തീസു ഹത്ഥിപിട്ഠാനി ഝായിംസു, ബഹൂ ഹത്ഥീ വണിതസരീരാ അഹേസും. വേജ്ജാ ഹത്ഥീ അരോഗേ കാതും അസക്കോന്താ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ പുരോഹിതം ആഹ ‘‘ആചരിയ, ഹത്ഥിവേജ്ജാ ഹത്ഥീ തികിച്ഛിതും ന സക്കോന്തി, അപി കിഞ്ചി ഭേസജ്ജം ജാനാസീ’’തി. ‘‘ജാനാമി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘കാകവസാ, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ‘‘തേന ഹി കാകേ മാരേത്വാ വസം ആഹരഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ കാകേ മാരേത്വാ വസം അലഭിത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ രാസിം കരോന്തി, കാകാനം മഹാഭയം ഉപ്പജ്ജി.

തദാ ബോധിസത്തോ അസീതികാകസഹസ്സപരിവാരോ മഹാസുസാനേ വസതി. അഥേകോ കാകോ ഗന്ത്വാ കാകാനം ഉപ്പന്നഭയം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി. സോ ചിന്തേസി ‘‘ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ മയ്ഹം ഞാതകാനം ഉപ്പന്നഭയം ഹരിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, ഹരിസ്സാമി ന’’ന്തി ദസ പാരമിയോ ആവജ്ജേത്വാ മേത്താപാരമിം പുരേചാരികം കത്വാ ഏകവേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ വിവടമഹാവാതപാനേന പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ ആസനസ്സ ഹേട്ഠാ പാവിസി. അഥ നം ഏകോ മനുസ്സോ ഗഹിതുകാമോ അഹോസി. രാജാ ‘‘സരണം പവിട്ഠോ, മാ ഗണ്ഹീ’’തി വാരേസി. മഹാസത്തോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ മേത്താപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ ഹേട്ഠാസനാ നിക്ഖമിത്വാ രാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ഛന്ദാദിവസേന അഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേതും വട്ടതി. യം യം കമ്മം കത്തബ്ബം ഹോതി, സബ്ബം നിസമ്മ ഉപധാരേത്വാ കാതും വട്ടതി. യഞ്ച കയിരമാനം നിപ്ഫജ്ജതി, തദേവ കാതും വട്ടതി, ന ഇതരം. സചേ ഹി രാജാനോ യം കയിരമാനം ന നിപ്ഫജ്ജതി, തം കരോന്തി, മഹാജനസ്സ മരണഭയപരിയോസാനം മഹാഭയം ഉപ്പജ്ജതി. പുരോഹിതോ വേരവസികോ ഹുത്വാ മുസാവാദം അഭാസി, കാകാനം വസാ നാമ നത്ഥീ’’തി. തം സുത്വാ രാജാ പസന്നചിത്തോ ബോധിസത്തസ്സ കഞ്ചനഭദ്ദപീഠം ദാപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ പക്ഖന്തരാനി സതപാകസഹസ്സപാകതേലേഹി മക്ഖാപേത്വാ കഞ്ചനതട്ടകേ രാജാരഹം സുഭോജനം ഭോജാപേത്വാ പാനീയം പായേത്വാ സുഹിതം വിഗതദരഥം മഹാസത്തം ഏതദവോച ‘‘പണ്ഡിത, ത്വം ‘കാകാനം വസാ നാമ നത്ഥീ’തി വദേസി, കേന കാരണേന നേസം വസാ ന ഹോതീ’’തി ബോധിസത്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാ’’തി സകലനിവേസനം ഏകരവം കത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൦. ‘‘നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയാ, സബ്ബലോകവിഹേസകാ;

തസ്മാ നേസം വസാ നത്ഥി, കാകാനമ്ഹാക ഞാതിന’’ന്തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – മഹാരാജ, കാകാ നാമ നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗമാനസാ ഭയപ്പത്താവ വിഹരന്തി, സബ്ബലോകസ്സ ച വിഹേസകാ, ഖത്തിയാദയോ മനുസ്സേപി ഇത്ഥിപുരിസേപി കുമാരകുമാരികാദയോപി വിഹേഠേന്താ കിലമേന്താവ വിചരന്തി, തസ്മാ ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി നേസം അമ്ഹാകം ഞാതീനം കാകാനം വസാ നാമ നത്ഥി. അതീതേപി ന ഭൂതപുബ്ബാ, അനാഗതേപി ന ഭവിസ്സതീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ ഇമം കാരണം ഉത്താനം കത്വാ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ അനിസമ്മ അനുപധാരേത്വാ കമ്മം ന കത്തബ്ബ’’ന്തി രാജാനം ബോധേസി. രാജാ തുസ്സിത്വാ ബോധിസത്തം രജ്ജേന പൂജേസി. ബോധിസത്തോ രജ്ജം രഞ്ഞോയേവ പടിദത്വാ രാജാനം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ സബ്ബസത്താനം അഭയം യാചി. രാജാ തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സബ്ബസത്താനം അഭയം ദത്വാ കാകാനം നിബദ്ധദാനം പട്ഠപേസി. ദിവസേ ദിവസേ തണ്ഡുലമ്ബണസ്സ ഭത്തം പചിത്വാ നാനഗ്ഗരസേഹി ഓമദ്ദിത്വാ കാകാനം ദീയതി, മഹാസത്തസ്സ പന രാജഭോജനമേവ ദീയിത്ഥ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, കാകരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കാകജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

അസമ്പദാനവഗ്ഗോ ചുദ്ദസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അസമ്പദാനഭീരുകം, ഘതാസനഝാനസോധം;

ചന്ദാഭം സുവണ്ണഹംസം, ബബ്ബുഗോധുഭതോഭട്ഠം;

കാകരാജാതി തേ ദസാതി.