൧൫. കകണ്ടകവഗ്ഗോ

[൧൪൧] ൧. ഗോധാജാതകവണ്ണനാ

ന പാപജനസംസേവീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വിപക്ഖസേവിം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു മഹിളാമുഖജാതകേ കഥിതസദിസമേവ.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗോധായോനിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സോ വയപ്പത്തോ നദീതീരേ മഹാബിലേ അനേകഗോധാസതപരിവാരോ വാസം കപ്പേസി. തസ്സ പുത്തോ ഗോധാപില്ലകോ ഏകേന കകണ്ടകേന സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ തേന സദ്ധിം സമ്മോദമാനോ വിഹരന്തോ ‘‘കകണ്ടകം പരിസ്സജിസ്സാമീ’’തി അവത്ഥരതി. തസ്സ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം ഗോധാരാജസ്സ ആരോചേസും. ഗോധാരാജാ പുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, ത്വം അട്ഠാനേ വിസ്സാസം കരോസി, കകണ്ടകാ നാമ നീചജാതികാ, തേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ ന കത്തബ്ബോ. സചേ ത്വം തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം കരിസ്സസി, തം കകണ്ടകം നിസ്സായ സബ്ബമ്പേതം ഗോധാകുലം വിനാസം പാപുണിസ്സതി, ഇതോ പട്ഠായ ഏതേന സദ്ധിം വിസ്സാസം മാ അകാസീ’’തി ആഹ. സോ കരോതിയേവ. ബോധിസത്തോ പുനപ്പുനം കഥേന്തോപി തസ്സ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം വാരേതും അസക്കോന്തോ ‘‘അവസ്സം അമ്ഹാകം ഏതം കകണ്ടകം നിസ്സായ ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്മിം ഉപ്പന്നേ പലായനമഗ്ഗം സമ്പാദേതും വട്ടതീ’’തി ഏകേന പസ്സേന വാതബിലം കാരാപേസി.

പുത്തോപിസ്സ അനുക്കമേന മഹാസരീരോ അഹോസി, കകണ്ടകോ പന പുരിമപ്പമാണോയേവ. ഇതരോ ‘‘കകണ്ടകം പരിസ്സജിസ്സാമീ’’തി അന്തരന്തരാ അവത്ഥരതിയേവ, കകണ്ടകസ്സ പബ്ബതകൂടേന അവത്ഥരണകാലോ വിയ ഹോതി. സോ കിലമന്തോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ അയം അഞ്ഞാനി കതിപയാനി ദിവസാനി മം ഏവം പരിസ്സജിസ്സതി, ജീവിതം മേ നത്ഥി, ഏകേന ലുദ്ദകേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ഇമം ഗോധാകുലം വിനാസേസ്സാമീ’’തി. അഥേകദിവസം നിദാഘസമയേ മേഘേ വുട്ഠേ വമ്മികമക്ഖികാ ഉട്ഠഹിംസു, തതോ തതോ ഗോധാ നിക്ഖമിത്വാ മക്ഖികായോ ഖാദന്തി. ഏകോ ഗോധാലുദ്ദകോ ഗോധാബിലം ഭിന്ദനത്ഥായ കുദ്ദാലം ഗഹേത്വാ സുനഖേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം പാവിസി. കകണ്ടകോ തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ അത്തനോ മനോരഥം പൂരേസ്സാമീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ അവിദൂരേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, കസ്മാ അരഞ്ഞേ വിചരസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ഗോധാനം അത്ഥായാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം അനേകസതാനം ഗോധാനം ആസയം ജാനാമി, അഗ്ഗിഞ്ച പലാലഞ്ച ആദായ ഏഹീ’’തി തം തത്ഥ നേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പലാലം പക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ ധൂമം കത്വാ സമന്താ സുനഖേ ഠപേത്വാ സയം മഹാമുഗ്ഗരം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്താ നിക്ഖന്താ ഗോധാ പഹരിത്വാ മാരേത്വാ രാസിം കത്വാ യാഹീ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘അജ്ജ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠിം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം ഠാനേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ നിപജ്ജി. ലുദ്ദകോപി പലാലധൂമം അകാസി, ധൂമോ ബിലം പാവിസി, ഗോധാ ധൂമന്ധാ മരണഭയതജ്ജിതാ നിക്ഖമിത്വാ പലായിതും ആരദ്ധാ. ലുദ്ദകോ നിക്ഖന്തം നിക്ഖന്തം പഹരിത്വാ മാരേസി, തസ്സ ഹത്ഥതോ മുത്താ സുനഖാ ഗണ്ഹിംസു. ഗോധാനം മഹാവിനാസോ ഉപ്പജ്ജി.

ബോധിസത്തോ ‘‘കകണ്ടകം നിസ്സായ ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘പാപപുരിസസംസഗ്ഗോ നാമ ന കത്തബ്ബോ, പാപേ നിസ്സായ ഹിതസുഖം നാമ നത്ഥി, ഏകസ്സ പാപകകണ്ടകസ്സ വസേന ഏത്തകാനം ഗോധാനം വിനാസോ ജാതോ’’തി വാതബിലേന പലായന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൧. ‘‘ന പാപജനസംസേവീ, അച്ചന്തസുഖമേധതി;

ഗോധാകുലം കകണ്ടാവ, കലിം പാപേതി അത്താന’’ന്തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – പാപജനസംസേവീ പുഗ്ഗലോ അച്ചന്തസുഖം ഏകന്തസുഖം നിരന്തരസുഖം നാമ ന ഏധതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതി. യഥാ കിം? ഗോധാകുലം കകണ്ടാവ. യഥാ കകണ്ടകതോ ഗോധാകുലം സുഖം ന ലഭതി, ഏവം പാപജനസംസേവീ പുഗ്ഗലോ സുഖം ന ലഭതി. പാപജനം പന സേവന്തോ ഏകന്തേനേവ കലിം പാപേതി അത്താനം, കലി വുച്ചതി വിനാസോ, ഏകന്തേനേവ പാപസേവീ അത്താനഞ്ച അഞ്ഞേ ച അത്തനാ സദ്ധിം വസന്തേ വിനാസം പാപേതി. പാളിയം പന ‘‘ഫലം പാപേയ്യാ’’തി ലിഖന്തി. തം ബ്യഞ്ജനം അട്ഠകഥായം നത്ഥി, അത്ഥോപിസ്സ ന യുജ്ജതി. തസ്മാ യഥാവുത്തമേവ ഗഹേതബ്ബം.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കകണ്ടകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ബോധിസത്തസ്സ പുത്തോ അനോവാദകോ ഗോധാപില്ലകോ വിപക്ഖസേവീ ഭിക്ഖു, ഗോധാരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗോധാജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൪൨] ൨. സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ

ഏതഞ്ഹി തേ ദുരാജാനന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ധമ്മസഭായഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവ, ന ച മം മാരേതും അസക്ഖി, സയമേവ പന കിലന്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സിങ്ഗാലയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സിങ്ഗാലരാജാ ഹുത്വാ സിങ്ഗാലഗണപരിവുതോ സുസാനവനേ വിഹാസി. തേന സമയേന രാജഗഹേ ഉസ്സവോ അഹോസി, യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ സുരം പിവന്തി, സുരാഛണോയേവ കിരേസോ. അഥേത്ഥ സമ്ബഹുലാ ധുത്താ ബഹും സുരഞ്ച മംസഞ്ച ആഹരാപേത്വാ മണ്ഡിതപസാധിതാ ഗായിത്വാ ഗായിത്വാ സുരഞ്ച പിവന്തി, മംസഞ്ച ഖാദന്തി. തേസം പഠമയാമാവസാനേ മംസം ഖീയി, സുരാ പന ബഹുകാവ. അഥേകോ ധുത്തോ ‘‘മംസഖണ്ഡം ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘മംസം ഖീണ’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘മയി ഠിതേ മംസക്ഖയോ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ആമകസുസാനേ മതമനുസ്സമംസം ഖാദനത്ഥായ ആഗതേ സിങ്ഗാലേ മാരേത്വാ മംസം ആഹരിസ്സാമീ’’തി മുഗ്ഗരം ഗഹേത്വാ നിദ്ധമനമഗ്ഗേന നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ സുസാനം ഗന്ത്വാ മുഗ്ഗരം ഗഹേത്വാ മതകോ വിയ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തോ സിങ്ഗാലഗണപരിവുതോ തത്ഥ ഗതോ തം ദിസ്വാ ‘‘നായം മതകോ’’തി ഞത്വാപി ‘‘സുട്ഠുതരം ഉപപരിക്ഖിസ്സാമീ’’തി തസ്സ അധോവാതേന ഗന്ത്വാ സരീരഗന്ധം ഘായിത്വാ തഥതോവസ്സ അമതകഭാവം ഞത്വാ ‘‘ലജ്ജാപേത്വാ നം ഉയ്യോജേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ മുഗ്ഗരകോടിയം ഡംസിത്വാ ആകഡ്ഢി, ധുത്തോ മുഗ്ഗരം ന വിസ്സജി, ഉപസങ്കമന്തമ്പി ന ഓലോകേന്തോ നം ഗാള്ഹതരം അഗ്ഗഹേസി. ബോധിസത്തോ പടിക്കമിത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, സചേ ത്വം മതകോ ഭവേയ്യാസി, ന മയി മുഗ്ഗരം ആകഡ്ഢന്തേ ഗാള്ഹതരം ഗണ്ഹേയ്യാസി, ഇമിനാ കാരണേന തവ മതകഭാവോ വാ അമതകഭാവോ വാ ദുജ്ജാനോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൨. ‘‘ഏതഞ്ഹി തേ ദുരാജാനം, യം സേസി മതസായികം;

യസ്സ തേ കഡ്ഢമാനസ്സ, ഹത്ഥാ ദണ്ഡോ ന മുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ഏതഞ്ഹി തേ ദുരാജാനന്തി ഏതം കാരണം തവ ദുവിഞ്ഞേയ്യം. യം സേസി മതസായികന്തി യേന കാരണേന ത്വം മതസായികം സേസി, മതകോ വിയ ഹുത്വാ സയസി. യസ്സ തേ കഡ്ഢമാനസ്സാതി യസ്സ തവ ദണ്ഡകോടിയം ഗഹേത്വാ കഡ്ഢിയമാനസ്സ ഹത്ഥതോ ദണ്ഡോ ന മുച്ചതി, സോ ത്വം തഥതോ മതകോ നാമ ന ഹോസീതി.

ഏവം വുത്തേ സോ ധുത്തോ ‘‘അയം മമ അമതകഭാവം ജാനാതീ’’തി ഉട്ഠായ ദണ്ഡം ഖിപി, ദണ്ഡോ വിരജ്ഝി. ധുത്തോ ‘‘ഗച്ഛ, വിരദ്ധോ ദാനിസി മയാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ നിവത്തിത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, മം വിരജ്ഝന്തോപി ത്വം അട്ഠ മഹാനിരയേ സോളസ ച ഉസ്സദനിരയേ അവിരദ്ധോയേവാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ധുത്തോ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ സുസാനാ നിക്ഖമിത്വാ പരിഖായം ന്ഹായിത്വാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ നഗരം പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ധുത്തോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സിങ്ഗാലരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൪൩] ൩. വിരോചജാതകവണ്ണനാ

ലസീ ച തേ നിപ്ഫലിതാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ ഗയാസീസേ സുഗതാലയസ്സ ദസ്സിതഭാവം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തോ ഹി പരിഹീനജ്ഝാനോ ലാഭസക്കാരപരിഹീനോ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിത്വാ അലഭമാനോ ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം സദ്ധിവിഹാരികേ അധുനാ പബ്ബജിതേ ധമ്മവിനയമ്ഹി അകോവിദേ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ ഏകസീമായം ആവേണികം സങ്ഘകമ്മം അകാസി. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഞാണപരിപാകകാലം ഞത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ പേസേസി. തേ ദിസ്വാ ദേവദത്തോ തുട്ഠമാനസോ രത്തിം ധമ്മം ദേസയമാനോ ‘‘ബുദ്ധലീലം കരിസ്സാമീ’’തി സുഗതാലയം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, പടിഭാതു തം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീകഥാ, പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നിദ്ദം ഉപഗതോ. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേത്വാ മഗ്ഗഫലേഹി പബോധേത്വാ സബ്ബേ ആദായ വേളുവനമേവ പച്ചാഗമിംസു.

കോകാലികോ വിഹാരം തുച്ഛം ദിസ്വാ ദേവദത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ആവുസോ ദേവദത്ത, പരിസം തേ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ വിഹാരം തുച്ഛം കത്വാ ഗതാ, ത്വം പന നിദ്ദായസിയേവാ’’തി വത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗമസ്സ അപനേത്വാ ഭിത്തിയം പിട്ഠികണ്ടകം ഫുസന്തോ വിയ പണ്ഹിയാ നം ഹദയേ പഹരി. താവദേവസ്സ മുഖതോ ലോഹിതം ഉഗ്ഗഞ്ഛി. സോ തതോ പട്ഠായ ഗിലാനോ അഹോസി. സത്ഥാ ഥേരം പുച്ഛി ‘‘സാരിപുത്ത, തുമ്ഹാകം ഗതകാലേ ദേവദത്തോ കിം അകാസീ’’തി? ഭന്തേ, ദേവദത്തോ അമ്ഹേ ദിസ്വാ ‘‘ബുദ്ധലീലം കരിസ്സാമീ’’തി സുഗതാലയം ദസ്സേത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോതി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ സാരിപുത്ത, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മമ അനുകരോന്തോ വിനാസം പത്തോ, പുബ്ബേപി പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കേസരസീഹോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ കഞ്ചനഗുഹായം വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം കഞ്ചനഗുഹായ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭിത്വാ ചതുദ്ദിസം ഓലോകേത്വാ സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കന്തോ മഹാമഹിംസം വധിത്വാ വരമംസം ഖാദിത്വാ ഏകം സരം ഓതരിത്വാ മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ കുച്ഛിം പൂരേത്വാ ഗുഹം സന്ധായ പായാസി. അഥേകോ സിങ്ഗാലോ ഗോചരപ്പസുതോ സഹസാവ സീഹം ദിസ്വാ പലായിതും അസക്കോന്തോ സീഹസ്സ പുരതോ പാദേസു പതിത്വാ നിപജ്ജി. ‘‘കിം, ജമ്ബുകാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം തേ, സാമി, പാദേ ഉപട്ഠാതുകാമോ’’തി ആഹ. സീഹോ ‘‘സാധു ഏഹി, മം ഉപട്ഠഹ, വരമംസാനി തം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ സിങ്ഗാലം ആദായ കഞ്ചനഗുഹം അഗമാസി. സിങ്ഗാലോ തതോ പട്ഠായ സീഹവിഘാസം ഖാദതി. സോ കതിപാഹച്ചയേനേവ ഥൂലസരീരോ അഹോസി.

അഥ നം ഏകദിവസം ഗുഹായ നിപന്നകോവ സീഹോ ആഹ ‘‘ഗച്ഛ ജമ്ബുക, പബ്ബതസിഖരേ ഠത്വാ പബ്ബതപാദേ സഞ്ചരന്തേസു ഹത്ഥിഅസ്സമഹിംസാദീസു യസ്സ മംസം ഖാദിതുകാമോസി, തം ഓലോകേത്വാ ആഗന്ത്വാ ‘അസുകമംസം ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’തി വത്വാ മം വന്ദിത്വാ ‘വിരോച, സാമീ’തി വദാഹി, അഹം തം വധിത്വാ മധുരമംസം ഖാദിത്വാ തുയ്ഹമ്പി ദസ്സാമീ’’തി. സിങ്ഗാലോ പബ്ബതസിഖരം അഭിരുഹിത്വാ നാനപ്പകാരേ മിഗേ ഓലോകേത്വാ യസ്സേവ മംസം ഖാദിതുകാമോ ഹോതി, കഞ്ചനഗുഹം പവിസിത്വാ തമേവ സീഹസ്സ ആരോചേത്വാ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘വിരോച, സാമീ’’തി വദതി. സീഹോ വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ സചേപി മത്തവരവാരണോ ഹോതി, തത്ഥേവ നം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ സയമ്പി വരമംസം ഖാദതി, സിങ്ഗാലസ്സപി ദേതി. സിങ്ഗാലോ കുച്ഛിപൂരം മംസം ഖാദിത്വാ ഗുഹം പവിസിത്വാ നിദ്ദായതി. സോ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ മാനം വഡ്ഢേസി ‘‘അഹമ്പി ചതുപ്പദോവ, കിംകാരണാ ദിവസേ ദിവസേ പരേഹി പോസിയമാനോ വിഹരാമി, ഇതോ പട്ഠായ അഹമ്പി ഹത്ഥിആദയോ ഹനിത്വാ മംസം ഖാദിസ്സാമി, സീഹോപി മിഗരാജാ ‘വിരോച, സാമീ’തി വുത്തമേവ പദം നിസ്സായ വരവാരണേ വധേതി, അഹമ്പി സീഹേന ‘വിരോച, ജമ്ബുകാ’തി മം വദാപേത്വാ ഏകം വരവാരണം വധിത്വാ മംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി.

സോ സീഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച ‘‘സാമി, മയാ ദീഘരത്തം തുമ്ഹേഹി വധിതവരവാരണാനം മംസം ഖാദിതം, അഹമ്പി ഏകം വരവാരണം മാരേത്വാ മംസം ഖാദിതുകാമോ, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി നിപന്നട്ഠാനേ കഞ്ചനഗുഹായം നിപജ്ജിസ്സാമി, തുമ്ഹേ പബ്ബതപാദേ വിചരന്തം വരവാരണം ഓലോകേത്വാ മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ‘വിരോച, ജമ്ബുകാ’തി വദേഥ, ഏത്തകമത്തസ്മിം മച്ഛേരം മാ കരിത്ഥാ’’തി. അഥ നം സീഹോ ആഹ ‘‘ന, ത്വം ജമ്ബുക, വാരണേ വധിതും സമത്ഥേ സീഹകുലേ ഉപ്പന്നോ, വാരണം വധിത്വാ മംസം ഖാദനസമത്ഥോ സിങ്ഗാലോ നാമ ലോകേ നത്ഥി, മാ തേ ഏതം രുച്ചി, മയാ വധിതവരവാരണാനഞ്ഞേവ മംസം ഖാദിത്വാ വസാ’’തി. സോ ഏവം വുത്തേപി വിരമിതും ന ഇച്ഛി, പുനപ്പുനം യാചിയേവ. സീഹോ തം വാരേതും അസക്കോന്തോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘തേന ഹി മമ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിപജ്ജാ’’തി ജമ്ബുകം കഞ്ചനഗുഹായം നിപജ്ജാപേത്വാ സയം പബ്ബതപാദേ മത്തവരവാരണം ഓലോകേത്വാ ഗുഹാദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘വിരോച, ജമ്ബുകാ’’തി ആഹ. സിങ്ഗാലോ കഞ്ചനഗുഹായ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭിത്വാ ചതുദ്ദിസം ഓലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും വസ്സിത്വാ ‘‘മത്തവരവാരണസ്സ കുമ്ഭേ പതിസ്സാമീ’’തി പക്ഖന്ദിത്വാ വിരജ്ഝിത്വാ പാദമൂലേ പതി. വാരണോ ദക്ഖിണപാദം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ സീസം അക്കമി, സീസട്ഠീനി ചുണ്ണവിചുണ്ണാനി അഹേസും. അഥസ്സ സരീരം വാരണോ പാദേന സങ്ഘരിത്വാ രാസിം കത്വാ ഉപരി ലണ്ഡം പാതേത്വാ കോഞ്ചനാദം നദന്തോ അരഞ്ഞം പാവിസി.

ബോധിസത്തോ ഇമം പവത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി വിരോച, ജമ്ബുകാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൩. ‘‘ലസീ ച തേ നിപ്ഫലിതാ, മത്ഥകോ ച പദാലിതോ;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, അജ്ജ ഖോ ത്വം വിരോചസീ’’തി.

തത്ഥ ലസീതി മത്ഥലുങ്ഗം. നിപ്ഫലിതാതി നിക്ഖന്താ. ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സീഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വിരോചജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൪൪] ൪. നങ്ഗുട്ഠജാതകവണ്ണനാ

ബഹുമ്പേതം അസബ്ഭി ജാതവേദാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആജീവകാനം മിച്ഛാതപം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര ആജീവകാ ജേതവനപിട്ഠിയം നാനപ്പകാരം മിച്ഛാതപം ചരന്തി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ തേസം ഉക്കുടികപ്പധാനവഗ്ഗുലിവതകണ്ടകാപസ്സയപഞ്ചാതപതപനാദിഭേദം മിച്ഛാതപം ദിസ്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമം മിച്ഛാതപം നിസ്സായ കുസലം വാ വുഡ്ഢി വാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപം മിച്ഛാതപം നിസ്സായ കുസലം വാ വുഡ്ഢി വാ അത്ഥി, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ‘ഏവരൂപം തപം നിസ്സായ കുസലം വാ വുഡ്ഢി വാ ഭവിസ്സതീ’തി സഞ്ഞായ ജാതഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അഗ്ഗിജുഹനാദിവസേന കിഞ്ചി വുഡ്ഢിം അപസ്സന്താ അഗ്ഗിം ഉദകേന നിബ്ബാപേത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതദിവസേ മാതാപിതരോ ജാതഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ ഠപേസും. അഥ നം സോളസവസ്സകാലേ ഏതദവോചും ‘‘മയം തേ, പുത്ത, ജാതദിവസേ അഗ്ഗിം ഗണ്ഹിമ്ഹ. സചേസി അഗാരം അജ്ഝാവസിതുകാമോ, തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹ. അഥ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ, അഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ മഹാബ്രഹ്മാനം ആരാധേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഹോഹീ’’തി. സോ ‘‘ന മയ്ഹം അഗാരേന അത്ഥോ’’തി അഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അസ്സമപദം മാപേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ അരഞ്ഞേ വിഹാസി. സോ ഏകദിവസം പച്ചന്തഗാമകേ ഗോദക്ഖിണം ലഭിത്വാ തം ഗോണം അസ്സമപദം നേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അഗ്ഗിഭഗവന്തം ഗോമംസം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഇധ ലോണം നത്ഥി, അഗ്ഗിഭഗവാ അലോണം ഖാദിതും ന സക്ഖിസ്സതി, ഗാമതോ ലോണം ആഹരിത്വാ അഗ്ഗിഭഗവന്തം സലോണകം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി. സോ തം തത്ഥേവ ബന്ധിത്വാ ലോണത്ഥായ ഗാമകം അഗമാസി. തസ്മിം ഗതേ സമ്ബഹുലാ ലുദ്ദകാ തം ഠാനം ആഗതാ. ഗോണം ദിസ്വാ വധിത്വാ മംസം പചിത്വാ ഖാദിത്വാ നങ്ഗുട്ഠഞ്ച ജങ്ഘഞ്ച ചമ്മഞ്ച തത്ഥേവ ഛഡ്ഡേത്വാ അവസേസമംസം ആദായ അഗമംസു.

ബ്രാഹ്മണോ ആഗന്ത്വാ നങ്ഗുട്ഠാദിമത്തമേവ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം അഗ്ഗിഭഗവാ അത്തനോ സന്തകമ്പി രക്ഖിതും ന സക്കോതി, മം പന കദാ രക്ഖിസ്സതി. ഇമിനാ അഗ്ഗിപരിചരണേന നിരത്ഥകേന ഭവിതബ്ബം, നത്ഥി ഇതോനിദാനം കുസലം വാ വുഡ്ഢി വാ’’തി. സോ അഗ്ഗിപരിചരിയായ വിഗതച്ഛന്ദോ ‘‘ഹമ്ഭോ അഗ്ഗിഭഗവാ, ത്വം അത്തനോപി സന്തകം രക്ഖിതും അസക്കോന്തോ മം കദാ രക്ഖിസ്സസി, മംസം നത്ഥി, ഏത്തകേനപി തുസ്സാഹീ’’തി നങ്ഗുട്ഠാദീനി അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൪. ‘‘ബഹുമ്പേതം അസബ്ഭി ജാതവേദ, യം തം വാലധിനാഭിപൂജയാമ;

മംസാരഹസ്സ നത്ഥജ്ജ മംസം, നങ്ഗുട്ഠമ്പി ഭവം പടിഗ്ഗഹാതൂ’’തി.

തത്ഥ ബഹുമ്പേതന്തി ഏത്തകമ്പി ബഹും. അസബ്ഭീതി അസപ്പുരിസ അസാധുജാതിക. ജാതവേദാതി അഗ്ഗിം ആലപതി. അഗ്ഗി ഹി ജാതമത്തോവ വേദിയതി പഞ്ഞായതി പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ജാതവേദോ’’തി വുച്ചതി. യം തം വാലധിനാഭിപൂജയാമാതി യം അജ്ജ മയം അത്തനോപി സന്തകം രക്ഖിതും അസമത്ഥം ഭഗവന്തം വാലധിനാ അഭിപൂജയാമ, ഏതമ്പി തവ ബഹുമേവാതി ദസ്സേതി. മംസാരഹസ്സാതി മംസം അരഹസ്സ തുയ്ഹം നത്ഥി അജ്ജ മംസം. നങ്ഗുട്ഠമ്പി ഭവം പടിഗ്ഗഹാതൂതി അത്തനോ സന്തകം രക്ഖിതും അസക്കോന്തോ ഭവം ഇമം സജങ്ഘചമ്മം നങ്ഗുട്ഠമ്പി പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി.

ഏവം വത്വാ മഹാസത്തോ അഗ്ഗിം ഉദകേന നിബ്ബാപേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘നിബ്ബുതഗ്ഗിതാപസോ അഹമേവ തേന സമയേനാ’’തി.

നങ്ഗുട്ഠജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൪൫] ൫. രാധജാതകവണ്ണനാ

ന ത്വം രാധ വിജാനാസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഇന്ദ്രിയജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു മാതുഗാമോ നാമ അരക്ഖിയോ, ആരക്ഖം ഠപേത്വാ രക്ഖന്താപി രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. ത്വമ്പി പുബ്ബേ ഏതം ആരക്ഖം ഠപേത്വാ രക്ഖന്തോപി രക്ഖിതും നാസക്ഖി, ഇദാനി കഥം രക്ഖിസ്സസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സുകയോനിയം നിബ്ബത്തി. കാസിരട്ഠേ ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ ബോധിസത്തഞ്ച കനിട്ഠഭാതരഞ്ചസ്സ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പോസേസി. തേസു ബോധിസത്തസ്സ ‘‘പോട്ഠപാദോ’’തി നാമം അഹോസി, ഇതരസ്സ ‘‘രാധോ’’തി. തസ്സ പന ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭരിയാ അനാചാരാ ഹോതി ദുസ്സീലാ. സോ വോഹാരത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ ഉഭോപി ഭാതരോ ആഹ – ‘‘താതാ, സചേ വോ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ അനാചാരം ആചരതി, വാരേയ്യാഥ ന’’ന്തി. ബോധിസത്തോ ആഹ ‘‘സാധു, താത, വാരേതും സക്കോന്താ വാരേയ്യാമ, അസക്കോന്താ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സാമാ’’തി. ഏവം ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിം സുകാനം നിയ്യാദേത്വാ വോഹാരത്ഥായ ഗതോ.

തസ്സ പന ഗതദിവസതോ പട്ഠായ ബ്രാഹ്മണീ അതിചരിതും ആരദ്ധാ, പവിസന്താനഞ്ച നിക്ഖമന്താനഞ്ച അന്തോ നത്ഥി, തസ്സാ കിരിയം ദിസ്വാ രാധോ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘ഭാതിക, അമ്ഹാകം പിതാ ‘സചേ വോ മാതാ അനാചാരം ആചരതി, വാരേയ്യാഥാ’തി വത്വാ ഗതോ, ഇദാനി ചേസാ അനാചാരം ആചരതി, വാരേമ ന’’ന്തി. ബോധിസത്തോ ‘‘താത, ത്വം അത്തനോ അബ്യത്തതായ ബാലഭാവേന ഏവം വദേസി, മാതുഗാമം നാമ ഉക്ഖിപിത്വാ ചരന്താപി രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. യം കമ്മം കാതും ന സക്കാ, ന തം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൫. ‘‘ന ത്വം രാധ വിജാനാസി, അഡ്ഢരത്തേ അനാഗതേ;

അബ്യയതം വിലപസി, വിരത്താ കോസിയായനേ’’തി.

തത്ഥ ന ത്വം രാധ വിജാനാസി, അഡ്ഢരത്തേ അനാഗതേതി താത രാധ, ത്വം ന ജാനാസി, അഡ്ഢരത്തേ അനാഗതേ പഠമയാമേയേവ ഏത്തകാ ജനാ ആഗതാ, ഇദാനി കോ ജാനാതി, കിത്തകാപി ആഗമിസ്സന്തി. അബ്യയതം വിലപസീതി ത്വം അബ്യത്തവിലാപം വിലപസി. വിരത്താ കോസിയായനേതി മാതാ നോ കോസിയായനീ ബ്രാഹ്മണീ വിരത്താ അമ്ഹാകം പിതരി നിപ്പേമാ ജാതാ. സചസ്സാ തസ്മിം സിനേഹോ വാ പേമം വാ ഭവേയ്യ, ന ഏവരൂപം അനാചാരം കരേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി പകാസേസി.

ഏവം പകാസേത്വാ ച പന ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം രാധസ്സ വത്തും ന അദാസി. സാപി യാവ ബ്രാഹ്മണസ്സ അനാഗമനാ യഥാരുചിയാ വിചരി. ബ്രാഹ്മണോ ആഗന്ത്വാ പോട്ഠപാദം പുച്ഛി – ‘‘താത, കീദിസീ വോ മാതാ’’തി. ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ സബ്ബം യഥാഭൂതം കഥേത്വാ ‘‘കിം തേ, താത, ഏവരൂപായ ദുസ്സീലായാ’’തി വത്വാ ‘‘താത, അമ്ഹേഹി മാതുയാ ദോസസ്സ കഥിതകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ ഇധ വസിതു’’ന്തി ബ്രാഹ്മണസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ സദ്ധിം രാധേന ഉപ്പതിത്വാ അരഞ്ഞം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച ഏതേയേവ ദ്വേ ജനാ അഹേസും, രാധോ ആനന്ദോ, പോട്ഠപാദോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രാധജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൪൬] ൬. സമുദ്ദകാകജാതകവണ്ണനാ

അപി നു ഹനുകാ സന്താതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്ബഹുലേ മഹല്ലകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര ഗിഹികാലേ സാവത്ഥിയം കുടുമ്ബികാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസഹായകാ ഏകതോ ഹുത്വാ പുഞ്ഞാനി കരോന്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘മയം മഹല്ലകാ, കിം നോ ഘരാവാസേന, സത്ഥു സന്തികേ രമണീയേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമാ’’തി സബ്ബം സാപതേയ്യം പുത്തധീതാദീനം ദത്വാ അസ്സുമുഖം ഞാതിസങ്ഘം പഹായ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിത്വാ പന പബ്ബജ്ജാനുരൂപം സമണധമ്മം ന കരിംസു, മഹല്ലകഭാവേന ധമ്മമ്പി ന പരിയാപുണിംസു, ഗിഹികാലേ വിയ പബ്ബജിതകാലേപി വിഹാരപരിയന്തേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ഏകതോവ വസിംസു. പിണ്ഡായ ചരന്താപി അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ യേഭുയ്യേന അത്തനോ പുത്തദാരസ്സേവ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. തേസു ഏകസ്സ പുരാണദുതിയികാ സബ്ബേസമ്പി മഹല്ലകത്ഥേരാനം ഉപകാരാ അഹോസി, തസ്മാ സേസാപി അത്തനാ ലദ്ധം ആഹാരം ഗഹേത്വാ തസ്സായേവ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. സാപി തേസം യഥാസന്നിഹിതം സൂപബ്യഞ്ജനം ദേതി. സാ അഞ്ഞതരേന രോഗേന ഫുട്ഠാ കാലമകാസി. അഥ തേ മഹല്ലകത്ഥേരാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗീവാസു ഗഹേത്വാ ‘‘മധുരഹത്ഥരസാ ഉപാസികാ കാലകതാ’’തി വിഹാരപച്ചന്തേ രോദന്താ വിചരിംസു. തേസം സദ്ദം സുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, കസ്മാ രോദഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. തേ ‘‘അമ്ഹാകം സഹായസ്സ പുരാണദുതിയികാ മധുരഹത്ഥരസാ കാലകതാ അമ്ഹാകം അതിവിയ ഉപകാരാ, ‘ഇദാനി കുതോ തഥാരൂപിം ലഭിസ്സാമാ’തി ഇമിനാ കാരണേന രോദിമ്ഹാ’’തി ആഹംസു.

തേസം തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ഇമിനാ നാമ കാരണേന മഹല്ലകത്ഥേരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗീവാസു ഗഹേത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ രോദന്താ വിചരന്തീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേതേ തസ്സാ കാലകിരിയായ രോദന്താ വിചരന്തി, പുബ്ബേപേതേ ഇമം കാകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സമുദ്ദേ മതം നിസ്സായ ‘സമുദ്ദഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ഏതം നീഹരിസ്സാമാ’തി വായമന്താ പണ്ഡിതേ നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സമുദ്ദദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകോ കാകോ അത്തനോ ഭരിയം കാകിം ആദായ ഗോചരം പരിയേസമാനോ സമുദ്ദതീരം അഗമാസി. തസ്മിം കാലേ മനുസ്സാ സമുദ്ദതീരേ ഖീരപായാസമച്ഛമംസസുരാദീഹി നാഗബലികമ്മം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ സോ കാകോ ബലികമ്മട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഖീരാദീനി ദിസ്വാ സദ്ധിം കാകിയാ ഖീരപായാസമച്ഛമംസാദീനി ഭുഞ്ജിത്വാ ബഹും സുരം പിവി. തേ ഉഭോപി സുരാമദമത്താ ‘‘സമുദ്ദകീളം കീളിസ്സാമാ’’തി വേലന്തേ നിസീദിത്വാ ന്ഹായിതും ആരഭിംസു അഥേകാ ഊമി ആഗന്ത്വാ കാകിം ഗഹേത്വാ സമുദ്ദം പവേസേസി. തമേകോ മച്ഛോ മംസം ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരി. കാകോ ‘‘ഭരിയാ മേ മതാ’’തി രോദി പരിദേവി. അഥസ്സ പരിദേവനസദ്ദം സുത്വാ ബഹൂ കാകാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘കിംകാരണാ രോദസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘സഹായികാ വോ വേലന്തേ ന്ഹായമാനാ ഊമിയാ ഹടാ’’തി. തേ സബ്ബേപി ഏകരവം രവന്താ രോദിംസു. അഥ നേസം ഏതദഹോസി ‘‘ഇദം സമുദ്ദഉദകം നാമ അമ്ഹാകം കിം പഹോസി, ഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ സമുദ്ദം തുച്ഛം കത്വാ സഹായികം നീഹരിസ്സാമാ’’തി. തേ മുഖം പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ ഉദകം ബഹി ഛഡ്ഡേന്തി, ലോണൂദകേന ച ഗലേ സുസ്സമാനേ ഉട്ഠായുട്ഠായ ഥലം ഗന്ത്വാ വിസ്സമന്തി.

തേ ഹനൂസു കിലന്തേസു മുഖേസു സുക്ഖന്തേസു അക്ഖീസു രത്തേസു ദീനാ കിലന്താ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആമന്തേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ, മയം സമുദ്ദഉദകം ഗഹേത്വാ ബഹി പാതേമ, ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പുന ഉദകേന പൂരതി, സമുദ്ദം തുച്ഛം കാതും ന സക്ഖിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹംസു –

൧൪൬. ‘‘അപി നു ഹനുകാ സന്താ, മുഖഞ്ച പരിസുസ്സതി;

ഓരമാമ ന പാരേമ, പൂരതേവ മഹോദധീ’’തി.

തത്ഥ അപി നു ഹനുകാ സന്താതി അപി നോ ഹനുകാ സന്താ, അപി അമ്ഹാകം ഹനുകാ കിലന്താ. ഓരമാമ ന പാരേമാതി മയം അത്തനോ ബലേന മഹാസമുദ്ദഉദകം ആകഡ്ഢാമ ഓസാരേമ, തുച്ഛം പന നം കാതും ന സക്കോമ. അയഞ്ഹി പൂരതേവ മഹോദധീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സബ്ബേപി തേ കാകാ ‘‘തസ്സാ കാകിയാ ഏവരൂപം നാമ തുണ്ഡം അഹോസി, ഏവരൂപാനി വട്ടക്ഖീനി, ഏവരൂപം ഛവിസണ്ഠാനം, ഏവരൂപോ മധുരസദ്ദോ. സാ നോ ഇമം ചോരസമുദ്ദം നിസ്സായ നട്ഠാ’’തി ബഹും വിപ്പലപിംസു. തേ ഏവം വിപ്പലപമാനേ സമുദ്ദദേവതാ ഭേരവരൂപം ദസ്സേത്വാ പലാപേസി, ഏവം തേസം സോത്ഥി അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കാകീ അയം പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, കാകോ മഹല്ലകത്ഥേരോ, സേസകാകാ സേസമഹല്ലകത്ഥേരാ, സമുദ്ദദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സമുദ്ദകാകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൪൭] ൭. പുപ്ഫരത്തജാതകവണ്ണനാ

നയിദം ദുക്ഖം അദും ദുക്ഖന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭഗവതാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വുത്തേ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി ച പുട്ഠോ ‘‘പുരാണദുതിയികായാ’’തി വത്വാ ‘‘മധുരഹത്ഥരസാ, ഭന്തേ, സാ ഇത്ഥീ, ന സക്കോമി തം വിനാ വസിതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഏസാ തേ ഭിക്ഖു അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം നിസ്സായ സൂലേ ഉത്താസിതോ ഏതഞ്ഞേവ പത്ഥയമാനോ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ, ഇദാനി നം കസ്മാ പുന പത്ഥേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ആകാസട്ഠദേവതാ അഹോസി. അഥ ബാരാണസിയം കത്തികരത്തിവാരഛണോ സമ്പത്തോ ഹോതി, നഗരം ദേവനഗരം വിയ അലങ്കരിംസു. സബ്ബോ ജനോ ഖണകീളാനിസ്സിതോ അഹോസി. ഏകസ്സ പന ദുഗ്ഗതമനുസ്സസ്സ ഏകമേവ ഘനസാടകയുഗം അഹോസി. സോ തം സുധോതം ധോവാപേത്വാ ഓഭഞ്ജാപേത്വാ സതവലികം സഹസ്സവലികം കാരേത്വാ ഠപേസി. അഥ നം ഭരിയാ ഏവമാഹ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, സാമി, ഏകം കുസുമ്ഭരത്തം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ തവ കണ്ഠേ ലഗ്ഗാ കത്തികരത്തിവാരം ചരിതു’’ന്തി. ‘‘ഭദ്ദേ, കുതോ അമ്ഹാകം ദലിദ്ദാനം കുസുമ്ഭം, സുദ്ധവത്ഥം നിവാസേത്വാ കീളാഹീ’’തി? ‘‘കുസുമ്ഭരത്തം അലഭമാനാ ഛണകീളം ന കീളിസ്സാമി, ത്വം അഞ്ഞം ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ കീളസ്സൂ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, കിം മം പീളേസി, കുതോ അമ്ഹാകം കുസുമ്ഭ’’ന്തി? ‘‘സാമി, പുരിസസ്സ ഇച്ഛായ സതി കിം നാമ നത്ഥി, നനു രഞ്ഞോ കുസുമ്ഭവത്ഥുസ്മിം ബഹു കുസുമ്ഭ’’ന്തി. ‘‘ഭദ്ദേ, തം ഠാനം രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതപോക്ഖരണിസദിസം, ബലവാരക്ഖാ, ന സക്കാ ഉപസങ്കമിതും, മാ തേ ഏതം രുച്ചി, യഥാലദ്ധേനേവ തുസ്സസ്സൂ’’തി. ‘‘സാമി, രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരേ സതി പുരിസസ്സ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി. ഇതി സോ തായ പുനപ്പുനം കഥേന്തിയാ കിലേസവസേന തസ്സാ വചനം ഗഹേത്വാ ‘‘ഹോതു ഭദ്ദേ, മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ രത്തിഭാഗേ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ കുസുമ്ഭവത്ഥും ഗന്ത്വാ വതിം മദ്ദിത്വാ അന്തോവത്ഥും പാവിസി. ആരക്ഖമനുസ്സാ വതിസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ചോരോ ചോരോ’’തി പരിവാരേത്വാ ഗഹേത്വാ പരിഭാസിത്വാ കോട്ടേത്വാ ബന്ധിത്വാ പഭാതായ രത്തിയാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘ഗച്ഛഥ, നം സൂലേ ഉത്താസേഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ വജ്ഝഭേരിയാ വജ്ജമാനായ നഗരാ നിക്ഖമാപേത്വാ സൂലേ ഉത്താസേസും. ബലവവേദനാ പവത്തന്തി, കാകാ സീസേ നിലീയിത്വാ കണയഗ്ഗസദിസേഹി തുണ്ഹേഹി അക്ഖീനി വിജ്ഝന്തി.

സോ തഥാരൂപമ്പി ദുക്ഖം അമനസികരിത്വാ തമേവ ഇത്ഥിം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘തായ നാമമ്ഹി ഘനപുപ്ഫരത്തവത്ഥനിവത്ഥായ കണ്ഠേ ആസത്തബാഹുയുഗളായ സദ്ധിം കത്തികരത്തിവാരതോ പരിഹീനോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൭. ‘‘നയിദം ദുക്ഖം അദും ദുക്ഖം, യം മം തുദതി വായസോ;

യം സാമാ പുപ്ഫരത്തേന, കത്തികം നാനുഭോസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ നയിദം ദുക്ഖം അദും ദുക്ഖം, യം മം തുദതി വായസോതി യഞ്ച ഇദം സൂലേ ലഗ്ഗനപച്ചയം കായികചേതസികദുക്ഖം, യഞ്ച ലോഹമയേഹി വിയ തുണ്ഡേഹി വായസോ തുദതി, ഇദം സബ്ബമ്പി മയ്ഹം ന ദുക്ഖം, അദും ദുക്ഖം ഏതംയേവ പന മേ ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. കതരം? യം സാമാ പുപ്ഫരത്തേന, കത്തികം നാനുഭോസ്സതീതി, യം സാ പിയങ്ഗുസാമാ മമ ഭരിയാ ഏകം കുസുമ്ഭരത്തം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ഏവം ഘനപുപ്ഫരത്തേന വത്ഥയുഗേന അച്ഛന്നാ മമ കണ്ഠേ ഗഹേത്വാ കത്തികരത്തിവാരം നാനുഭവിസ്സതി, ഇദം മയ്ഹം ദുക്ഖം, ഏതദേവ ഹി മം ബാധതീതി? സോ ഏവം മാതുഗാമം ആരബ്ഭ വിപ്പലപന്തോയേവ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജയമ്പതികാവ ഇദാനി ജയമ്പതികാ, തം കാരണം പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതാ ആകാസട്ഠദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പുപ്ഫരത്തജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൪൮] ൮. സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ

നാഹം പുനം ന ച പുനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിലേസനിഗ്ഗഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചസതമത്താ സഹായകാ മഹാവിഭവാ സേട്ഠിപുത്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ ജേതവനേ അന്തോകോടിസന്ഥാരേ വിഹരിംസു. അഥേകദിവസം തേസം അഡ്ഢരത്തസമയേ കിലേസനിസ്സിതോ സങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജി. തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ അത്തനാ ജഹിതകിലേസേ പുന ഗണ്ഹിതും ചിത്തം ഉപ്പാദയിംസു. അഥ സത്ഥാ അഡ്ഢരത്തസമനന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണദണ്ഡദീപകം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘കതരായ നു ഖോ രതിയാ ജേതവനേ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി ഭിക്ഖൂനം അജ്ഝാസയം ഓലോകേന്തോ തേസം ഭിക്ഖൂനം അബ്ഭന്തരേ കാമരാഗസങ്കപ്പസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം അഞ്ഞാസി. സത്ഥാ ച നാമ ഏകപുത്തികാ ഇത്ഥീ അത്തനോ പുത്തം വിയ, ഏകചക്ഖുകോ പുരിസോ ചക്ഖും വിയ അത്തനോ സാവകേ രക്ഖതി. പുബ്ബണ്ഹാദീസു യസ്മിം യസ്മിം സമയേ തേസം കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ തേസം കിലേസേ തതോ പരം വഡ്ഢിതും അദത്വാ തസ്മിം തസ്മിംയേവ സമയേ നിഗ്ഗണ്ഹാതി. തേനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അയം ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ അന്തോനഗരേയേവ ചോരാനം ഉപ്പന്നകാലോ വിയ വത്തതി, ഇദാനേവ തേസം ധമ്മദേസനം കത്വാ തേ കിലേസേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തം ദസ്സാമീ’’തി. സോ സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ മധുരസ്സരേന ‘‘ആനന്ദാ’’തി ആയസ്മന്തം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി. ഥേരോ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘ആനന്ദ, യത്തകാ ഭിക്ഖൂ അന്തോകോടിസന്ഥാരേ വിഹരന്തി, സബ്ബേവ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ സന്നിപാതേഹീ’’തി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘സചാഹം തേയേവ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേസ്സാമി. ‘സത്ഥാരാ നോ അബ്ഭന്തരേ കിലേസാനം ഉപ്പന്നഭാവോ ഞാതോ’തി സംവിഗ്ഗമാനസാ ധമ്മദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ ‘‘സബ്ബേ സന്നിപാതേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി അവാപുരണം ആദായ പരിവേണേന പരിവേണം ആഹിണ്ഡിത്വാ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ സന്നിപാതേത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞപേസി.

സത്ഥാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ സിലാപഥവിയം പതിട്ഠഹമാനോ സിനേരു വിയ പഞ്ഞത്തേ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി ആവേളാവേളാ യമകയമകാ ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ. താപി രസ്മിയോ പാതിമത്താ ഛത്തമത്താ കൂടാഗാരകുച്ഛിമത്താ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ ഗഗനതലേ വിജ്ജുലതാ വിയ സഞ്ചരിംസു, അണ്ണവകുച്ഛിം ഖോഭേത്വാ ബാലസൂരിയുഗ്ഗമനകാലോ വിയ അഹോസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഗരുചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ രത്തകമ്ബലസാണിയാ പരിക്ഖിപന്തോ വിയ പരിവാരേത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ കാമവിതക്കം ബ്യാപാദവിതക്കം വിഹിംസാവിതക്കന്തി ഇമേ തയോ അകുസലവിതക്കേ വിതക്കേതും വട്ടതി. അന്തോ ഉപ്പന്നകിലേസോ ഹി ‘പരിത്തകോ’തി അവമഞ്ഞിതും ന വട്ടതി, കിലേസോ നാമ പച്ചാമിത്തസദിസോ. പച്ചാമിത്തോ ച ഖുദ്ദകോ നാമ നത്ഥി, ഓകാസം ലഭിത്വാ വിനാസമേവ പാപേതി, ഏവമേവ അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വഡ്ഢിതും ലഭന്തോ മഹാവിനാസം പാപേതി. കിലേസോ നാമേസ ഹലാഹലവിസൂപമോ ഉപ്പാടിതച്ഛവിഗണ്ഡസദിസോ ആസീവിസപടിഭാഗോ അസനിഅഗ്ഗിസദിസോ അല്ലീയിതും ന യുത്തോ ആസങ്കിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നക്ഖണേയേവ പടിസങ്ഖാനബലേന ഭാവനാബലേന യഥാ മുഹുത്തമ്പി ഹദയേ അട്ഠത്വാ പദുമിനിപത്താ ഉദകബിന്ദു വിയ വിവട്ടതി, ഏവം പജഹിതബ്ബോ. പോരാണകപണ്ഡി താപി അപ്പമത്തകമ്പി കിലേസം ഗരഹിത്വാ യഥാ പുന അബ്ഭന്തരേ നുപ്പജ്ജതി, ഏവം നിഗ്ഗണ്ഹിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സിങ്ഗാലയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ നദീതീരേ നിവാസം കപ്പേസി. അഥേകോ ജരഹത്ഥീ ഗങ്ഗാതീരേ കാലമകാസി. സിങ്ഗാലോ ഗോചരപ്പസുതോ തം മതഹത്ഥിസരീരം ദിസ്വാ ‘‘മഹാ മേ ഗോചരോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗന്ത്വാ തം സോണ്ഡേ ഡംസി, നങ്ഗലീസായ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. സോ ‘‘നത്ഥേത്ഥ ഖാദിതബ്ബയുത്തക’’ന്തി ദന്തേസു ഡംസി, ഥമ്ഭേ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. കണ്ണേ ഡംസി, സുപ്പകോടിയം ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. ഉദരേ ഡംസി, കുസൂലേ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. പാദേ ഡംസി, ഉദുക്ഖലേ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. നങ്ഗുട്ഠേ ഡംസി, മുസലേ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. സോ ‘‘ഏത്ഥാപി നത്ഥി ഖാദിതബ്ബയുത്തക’’ന്തി സബ്ബത്ഥ അസ്സാദം അലഭന്തോ വച്ചമഗ്ഗേ ഡംസി, മുദുപൂവേ ദട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. സോ ‘‘ലദ്ധം ദാനി മേ ഇമസ്മിം സരീരേ മുദു ഖാദിതബ്ബയുത്തകട്ഠാന’’ന്തി തതോ പട്ഠായ ഖാദന്തോ അന്തോകുച്ഛിം പവിസിത്വാ വക്കഹദയാദീനി ഖാദിത്വാ പിപാസിതകാലേ ലോഹിതം പിവിത്വാ നിപജ്ജിതുകാമകാലേ ഉദരം പത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജതി.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഹത്ഥിസരീരം മയ്ഹം നിവാസസുഖതായ ഗേഹസദിസം, ഖാദിതുകാമതായ സതി പഹൂതമംസം, കിം ദാനി മേ അഞ്ഞത്ഥ കമ്മ’’ന്തി സോ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഹത്ഥികുച്ഛിയംയേവ മംസം ഖാദിത്വാ വസതി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ നിദാഘേ വാതസമ്ഫസ്സേന ചേവ സൂരിയരസ്മിസന്താപേന ച തം കുണപം സുസ്സിത്വാ വലിയോ ഗണ്ഹി, സിങ്ഗാലസ്സ പവിട്ഠദ്വാരം പിഹിതം, അന്തോകുച്ഛിയം അന്ധകാരോ അഹോസി. സിങ്ഗാലസ്സ ലോകന്തരികനിവാസോ വിയ ജാതോ. കുണപേ സുസ്സന്തേ മംസമ്പി സുസ്സി, ലോഹിതമ്പി പച്ഛിജ്ജി. സോ നിക്ഖമനദ്വാരം അലഭന്തോ ഭയപ്പത്തോ ഹുത്വാ സന്ധാവന്തോ ഇതോ ചിതോ ച പഹരിത്വാ നിക്ഖമനദ്വാരം പരിയേസമാനോ വിചരതി. ഏവം തസ്മിം ഉക്ഖലിയം പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ അന്തോകുച്ഛിയം പച്ചമാനേ കതിപാഹച്ചയേന മഹാമേഘോ പാവസ്സി. അഥ നം കുണപം തേമേത്വാ ഉട്ഠായ പകതിസണ്ഠാനേന അട്ഠാസി. വച്ചമഗ്ഗോ വിവടോ ഹുത്വാ താരകാ വിയ പഞ്ഞായി. സിങ്ഗാലോ തം ഛിദ്ദം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി മേ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി യാവ ഹത്ഥിസീസാ പടിക്കമിത്വാ വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ വച്ചമഗ്ഗം സീസേന പഹരിത്വാ നിക്ഖമി. തസ്സ സഞ്ഛന്നസരീരത്താ സബ്ബലോമാനി വച്ചമഗ്ഗേ അല്ലീയിംസു. സോ താലക്ഖന്ധസദിസേന നില്ലോമേന സരീരേന ഉബ്ബിഗ്ഗചിത്തോ മുഹുത്തം ധാവിത്വാ നിവത്തിത്വാ നിസിന്നോ സരീരം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ദുക്ഖം മയ്ഹം ന അഞ്ഞേന കതം, ലോഭഹേതു പന ലോഭകാരണാ ലോഭം നിസ്സായ മയാ ഏതം കതം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ന ലോഭവസികോ ഭവിസ്സാമി, പുന ഹത്ഥിസരീരം നാമ ന പവിസിസ്സാമീ’’തി സംവിഗ്ഗഹദയോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൮. ‘‘നാഹം പുനം ന ച പുനം, ന ചാപി അപുനപ്പുനം;

ഹത്ഥിബോന്ദിം പവേക്ഖാമി, തഥാ ഹി ഭയതജ്ജിതോ’’തി.

തത്ഥ ന ചാപി അപുനപ്പുനന്തി അ-കാരോ നിപാതമത്തോ. അയം പനേതിസ്സാ സകലായപി ഗാഥായ അത്ഥോ – അഹഞ്ഹി ഇതോ പുന, തതോ ച പുനാതി വുത്തവാരതോ പുന തതോപി ച പുനപ്പുനം വാരണസരീരസങ്ഖാതം ഹത്ഥിബോന്ദിം ന പവേക്ഖാമി. കിംകാരണാ? തഥാ ഹി ഭയതജ്ജിതോ, തഥാ ഹി അഹം ഇമസ്മിഞ്ഞേവ പവേസനേ ഭയതജ്ജിതോ മരണഭയേന സന്താസം സംവേഗം ആപാദിതോതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ തതോവ പലായിത്വാ പുന തം വാ അഞ്ഞം വാ ഹത്ഥിസരീരം നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസി. തതോ പട്ഠായ ന ലോഭവസികോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, അന്തോ ഉപ്പന്നകിലേസസ്സ നാമ വഡ്ഢിതും അദത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. സച്ചപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാപി തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, അവസേസേസു കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ അഹേസും. തദാ സിങ്ഗാലോ അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൪൯] ൯. ഏകപണ്ണജാതകവണ്ണനാ

ഏകപണ്ണോ അയം രുക്ഖോതി ഇദം സത്ഥാ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ വേസാലികം ദുട്ഠലിച്ഛവികുമാരം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ വേസാലിനഗരം ഗാവുതഗാവുതന്തരേ തീഹി പാകാരേഹി പരിക്ഖിത്തം തീസു ഠാനേസു ഗോപുരട്ടാലകയുത്തം പരമസോഭഗ്ഗപ്പത്തം. തത്ഥ നിച്ചകാലം രജ്ജം കാരേത്വാ വസന്താനഞ്ഞേവ രാജൂനം സത്ത സഹസ്സാനി സത്ത സതാനി സത്ത ച രാജാനോ ഹോന്തി, തത്തകായേവ ഉപരാജാനോ, തത്തകാ സേനാപതിനോ, തത്തകാ ഭണ്ഡാഗാരികാ. തേസം രാജകുമാരാനം അന്തരേ ഏകോ ദുട്ഠലിച്ഛവികുമാരോ നാമ അഹോസി കോധനോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ സാഹസികോ, ദണ്ഡേന ഘട്ടിതആസീവിസോ വിയ നിച്ചം പജ്ജലിതോ കോധേന. തസ്സ പുരതോ ദ്വേ തീണി വചനാനി കഥേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തം നേവ മാതാപിതരോ, ന ഞാതയോ, ന മിത്തസുഹജ്ജാ സിക്ഖാപേതും സക്ഖിംസു. അഥസ്സ മാതാപിതൂനം ഏതദഹോസി ‘‘അയം കുമാരോ അതിഫരുസോ സാഹസികോ, ഠപേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ ഇമം വിനേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, ബുദ്ധവേനേയ്യേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. തേ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹംസു ‘‘ഭന്തേ, അയം കുമാരോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ കോധേന പജ്ജലതി, ഇമസ്സ ഓവാദം ദേഥാ’’തി.

സത്ഥാ തം കുമാരം ഓവദി – ‘‘കുമാര, ഇമേസു നാമ സത്തേസു ചണ്ഡേന ഫരുസേന സാഹസികേന വിഹേഠകജാതികേന ന ഭവിതബ്ബം, ഫരുസവാചോ ച നാമ വിജാതമാതുയാപി പിതുനോപി പുത്തദാരസ്സപി ഭാതിഭഗിനീനമ്പി പജാപതിയാപി മിത്തബന്ധവാനമ്പി അപ്പിയോ ഹോതി അമനാപോ, ഡംസിതും ആഗച്ഛന്തോ സപ്പോ വിയ, അടവിയം ഉട്ഠിതചോരോ വിയ, ഖാദിതും ആഗച്ഛന്തോ യക്ഖോ വിയ ച ഉബ്ബേജനീയോ ഹുത്വാ ദുതിയചിത്തവാരേ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തതി. ദിട്ഠേയേവ ച ധമ്മേ കോധനോ പുഗ്ഗലോ മണ്ഡിതപസാധിതോപി ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി, പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികമ്പിസ്സ മുഖം ജാലാഭിഹതപദുമം വിയ മലഗ്ഗഹിതകഞ്ചനാദാസമണ്ഡലം വിയ ച വിരൂപം ഹോതി ദുദ്ദസികം. കോധം നിസ്സായ ഹി സത്താ സത്ഥം ആദായ അത്തനാവ അത്താനം പഹരന്തി, വിസം ഖാദന്തി, രജ്ജുയാ ഉബ്ബന്ധന്തി, പപാതാ പപതന്തി. ഏവം കോധവസേന കാലം കത്വാ നിരയാദീസു ഉപ്പജ്ജന്തി, വിഹേഠകജാതികാപി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗരഹം പത്വാ കായസ്സ ഭേദാ നിരയാദീസു ഉപ്പജ്ജന്തി, പുന മനുസ്സത്തം ലഭിത്വാ വിജാതകാലതോ പട്ഠായ രോഗബഹുലാവ ഹോന്തി. ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോതിആദീസു ച രോഗേസു ഏകതോ ഉട്ഠായ ഏകസ്മിം പതന്തി, രോഗേന അപരിമുത്താവ ഹുത്വാ നിച്ചം ദുക്ഖിതാവ ഹോന്തി, തസ്മാ സബ്ബേസു സത്തേസു മേത്തചിത്തേന ഹിതചിത്തേന മുദുചിത്തേന ഭവിതബ്ബം. ഏവരൂപോ ഹി പുഗ്ഗലോ നിരയാദിഭയേഹി ന പരിമുച്ചതീ’’തി. സോ കുമാരോ സത്ഥു ഓവാദം സുത്വാ ഏകോവാദേനേവ നിഹതമാനോ ദന്തോ നിബ്ബിസേവനോ മേത്തചിത്തോ മുദുചിത്തോ അഹോസി. അഞ്ഞം അക്കോസന്തമ്പി പഹരന്തമ്പി നിവത്തിത്വാ ന ഓലോകേസി, ഉദ്ധടദാഠോ വിയ സപ്പോ, അളച്ഛിന്നോ വിയ കക്കടകോ, ഛിന്നവിസാണോ വിയ ച ഉസഭോ അഹോസി.

തസ്സ തം പവത്തിം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദുട്ഠലിച്ഛവികുമാരം സുചിരമ്പി ഓവദിത്വാ നേവ മാതാപിതരോ, ന ഞാതിമിത്താദയോ ദമേതും സക്ഖിംസു, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന തം ഏകോവാദേനേവ ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ മത്തവരവാരണം വിയ സമുഗ്ഗഹിതാനേഞ്ജകാരണം അകാസി. യാവ സുഭാസിതം ചിദം – ‘ഹത്ഥിദമകേന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥിദമ്മോ സാരിതോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി പുരത്ഥിമം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ ദക്ഖിണം വാ. അസ്സദമകേന…പേ… ഗോദമകേന…പേ… ദക്ഖിണം വാ. തഥാഗതേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുരിസദമ്മോ സാരിതോ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി. അയമേകാ ദിസാ…പേ… സോ വുച്ചതി ‘യോഗ്ഗാചരിയാനം അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’തി (മ. നി. ൩.൩൧൨). ന ഹി, ആവുസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സദിസോ പുരിസദമ്മസാരഥീ നാമ അത്ഥീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ മയാ ഏകോവാദേനേവ ദമിതോ, പുബ്ബേപാഹം ഇമം ഏകോവാദേനേവ ദമേസി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം തയോ വേദേ സബ്ബസിപ്പാനി ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ കിഞ്ചി കാലം ഘരാവാസം വസിത്വാ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തേ വാസം കപ്പേസി. തത്ഥ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ താപസാകപ്പസമ്പന്നോ ഭിക്ഖായ നഗരം പവിസിത്വാ രാജങ്ഗണം പാപുണി. രാജാ സീഹപഞ്ജരേന ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ ‘‘അയം താപസോ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ യുഗമത്തദസോ, പദവാരേ പദവാരേ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേന്തോ വിയ സീഹവിജമ്ഭിതേന ആഗച്ഛതി. സചേ സന്തധമ്മോ നാമേകോ അത്ഥി, ഇമസ്സ തേനബ്ഭന്തരേ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഏകം അമച്ചം ഓലോകേസി. സോ ‘‘കിം കരോമി, ദേവാ’’തി ആഹ. ഏതം ‘‘താപസം ആനേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഹത്ഥതോ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ ‘‘കിം, മഹാപുഞ്ഞാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, രാജാ തം പക്കോസതീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ന മയം രാജകുലൂപകാ, ഹേമവന്തികാ നാമമ്ഹാ’’തി ആഹ. അമച്ചോ ഗന്ത്വാ തമത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘അഞ്ഞോ അമ്ഹാകം കുലൂപകോ നത്ഥി, ആനേഹി ന’’ന്തി ആഹ. അമച്ചോ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ യാചിത്വാ രാജനിവേസനം പവേസേസി.

രാജാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ കഞ്ചനപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ പടിയത്തം നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭോജേത്വാ ‘‘കഹം, ഭന്തേ, വസഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഹേമവന്തികാ മയം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഇദാനി കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘വസ്സാരത്താനുരൂപം സേനാസനം ഉപധാരേമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഉയ്യാനേ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സയമ്പി ഭുഞ്ജിത്വാ ബോധിസത്തം ആദായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാപി കാരേത്വാ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ ദത്വാ ഉയ്യാനപാലം പടിച്ഛാപേത്വാ നഗരം പാവിസി. തതോ പട്ഠായ ബോധിസത്തോ ഉയ്യാനേ വസതി. രാജാപിസ്സ ദിവസേ ദിവസേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി.

തസ്സ പന രഞ്ഞോ ദുട്ഠകുമാരോ നാമ പുത്തോ അഹോസി ചണ്ഡോ ഫരുസോ, നേവ നം രാജാ ദമേതും അസക്ഖി, ന സേസഞാതകാ. അമച്ചാപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘സാമി, മാ ഏവം കരി, ഏവം കാതും ന ലബ്ഭാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ കഥേന്താപി കഥം ഗാഹാപേതും നാസക്ഖിംസു. രാജാ ചിന്തേസി ‘‘ഠപേത്വാ മമ അയ്യം ഹിമവന്തതാപസം അഞ്ഞോ ഇമം കുമാരം ദമേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, സോയേവ നം ദമേസ്സതീ’’തി. സോ കുമാരം ആദായ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അയം കുമാരോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ, മയം ഇമം ദമേതും ന സക്കോമ, തുമ്ഹേ നം ഏകേന ഉപായേന സിക്ഖാപേഥാ’’തി കുമാരം ബോധിസത്തസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പക്കാമി. ബോധിസത്തോ കുമാരം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനേ വിചരന്തോ ഏകതോ ഏകേന, ഏകതോ ഏകേനാതി ദ്വീഹിയേവ പത്തേഹി ഏകം നിമ്ബപോതകം ദിസ്വാ കുമാരം ആഹ – ‘‘കുമാര, ഏതസ്സ താവ രുക്ഖപോതകസ്സ പണ്ണം ഖാദിത്വാ രസം ജാനാഹീ’’തി? സോ തസ്സ ഏകം പത്തം ഖാദിത്വാ രസം ഞത്വാ ‘‘ധീ’’തി സഹ ഖേളേന ഭൂമിയം നുട്ഠാഭി. ‘‘കിം ഏതം, കുമാരാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനേവേസ രുക്ഖോ ഹലാഹലവിസൂപമോ, വഡ്ഢന്തോ പന ബഹൂ മനുസ്സേ മാരേസ്സതീ’’തി തം നിമ്ബപോതകം ഉപ്പാടേത്വാ ഹത്ഥേഹി പരിമദ്ദിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൯. ‘‘ഏകപണ്ണോ അയം രുക്ഖോ, ന ഭൂമ്യാ ചതുരങ്ഗുലോ;

ഫലേന വിസകപ്പേന, മഹായം കിം ഭവിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ഏകപണ്ണോതി ഉഭോസു പസ്സേസു ഏകേകപണ്ണോ. ന ഭൂമ്യാ ചതുരങ്ഗുലോതി ഭൂമിതോ ചതുരങ്ഗുലമത്തമ്പി ന വഡ്ഢിതോ. ഫലേനാതി ഫലരസേന. വിസകപ്പേനാതി ഹലാഹലവിസസദിസേന. ഏവം ഖുദ്ദകോപി സമാനോ ഏവരൂപേന തിത്തകേന പണ്ണേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. മഹായം കിം ഭവിസ്സതീതി യദാ പനായം വുദ്ധിപ്പത്തോ മഹാ ഭവിസ്സതി, തദാ കിം നാമ ഭവിസ്സതി, അദ്ധാ മനുസ്സമാരകോ ഭവിസ്സതീതി ഏതം ഉപ്പാടേത്വാ മദ്ദിത്വാ ഛഡ്ഡേസിന്തി ആഹ.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ഏതദവോച ‘‘കുമാര, ത്വം ഇമം നിമ്ബപോതകം ‘ഇദാനേവ ഏവംതിത്തകോ, മഹല്ലകകാലേ കിം ഭവിസ്സതി, കുതോ ഇമം നിസ്സായ വുഡ്ഢീ’തി ഉപ്പാടേത്വാ മദ്ദിത്വാ ഛഡ്ഡേസി? യഥാ ത്വം ഏതസ്മിം പടിപജ്ജി, ഏവമേവ തവ രട്ഠവാസിനോപി ‘അയം കുമാരോ ദഹരകാലേയേവ ഏവം ചണ്ഡോ ഫരുസോ, മഹല്ലകകാലേ രജ്ജം പത്വാ കിം നാമ കരിസ്സതി, കുതോ അമ്ഹാകം ഏതം നിസ്സായ വുഡ്ഢീ’തി തവ കുലസന്തകം രജ്ജം അദത്വാ നിമ്ബപോതകം വിയ തം ഉപ്പാടേത്വാ രട്ഠാ പബ്ബാജനീയകമ്മം കരിസ്സന്തി, തസ്മാ നിമ്ബരുക്ഖപടിഭാഗതം ഹിത്വാ ഇതോ പട്ഠായ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ ഹോഹീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ നിഹതമാനോ നിബ്ബിസേവനോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ ഹുത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ദുട്ഠലിച്ഛവികുമാരോ മയാ ദമിതോ, പുബ്ബേപാഹം ഏതം ദമേസിംയേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുട്ഠകുമാരോ അയം ലിച്ഛവികുമാരോ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, ഓവാദദായകതാപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഏകപണ്ണജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൫൦] ൧൦. സഞ്ജീവജാതകവണ്ണനാ

അസന്തം യോ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അജാതസത്തുസ്സ രഞ്ഞോ അസന്തപഗ്ഗഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ബുദ്ധാനം പടികണ്ടകഭൂതേ ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ ദേവദത്തേ പസീദിത്വാ തം അസന്തം അസപ്പുരിസം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘തസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി ബഹും ധനം പരിച്ചജിത്വാ ഗയാസീസേ വിഹാരം കാരേത്വാ തസ്സേവ വചനം ഗഹേത്വാ പിതരം ധമ്മരാജാനം സോതാപന്നം അരിയസാവകം ഘാതേത്വാ അത്തനോ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ഭിന്ദിത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോ. സോ ഹി ‘‘ദേവദത്തോ പഥവിയം പവിട്ഠോ’’തി സുത്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ മമ്പി പഥവീ ഗിലേയ്യാ’’തി ഭീതതസിതോ രജ്ജസുഖം ന ലഭതി, സയനേ അസ്സാദസുഖം ന വിന്ദതി, തിബ്ബകാരണാഭിതുന്നോ ഹത്ഥിപോതോ വിയ കമ്പമാനോ വിചരതി. സോ പഥവിം ഫലമാനം വിയ, അവീചിജാലം നിക്ഖമന്തിം വിയ, പഥവിയാ അത്താനം ഗിലിയമാനം വിയ, ആദിത്തായ ലോഹപഥവിയാ ഉത്താനകം നിപജ്ജാപേത്വാ അയസൂലേഹി കോടിയമാനം വിയ ച സമനുപസ്സി. തേനസ്സ പഹടകുക്കുടസ്സേവ മുഹുത്തമ്പി കമ്പമാനസ്സ അവത്ഥാനം നാമ നാഹോസി. സോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സിതുകാമോ ഖമാപേതുകാമോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ അഹോസി, അത്തനോ പന അപരാധമഹന്തതായ ഉപസങ്കമിതും ന സക്കോതി.

അഥസ്സ രാജഗഹനഗരേ കത്തികരത്തിവാരേ സമ്പത്തേ ദേവനഗരം വിയ നഗരേ അലങ്കതേ മഹാതലേ അമച്ചഗണപരിവുതസ്സ കഞ്ചനാസനേ നിസിന്നസ്സ ജീവകം കോമാരഭച്ചം അവിദൂരേ നിസിന്നം ദിസ്വാ ഏതദഹോസി ‘‘ജീവകം ഗഹേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമി, ന ഖോ പന സക്കാ മയാ ഉജുകമേവ വത്തും ‘അഹം, സമ്മ ജീവക, സയം ഗന്തും ന സക്കോമി, ഏഹി മം സത്ഥു സന്തികം നേഹീ’തി, പരിയായേന പന രത്തിസമ്പദം വണ്ണേത്വാ ‘കം നു ഖ്വജ്ജ മയം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പയിരുപാസേയ്യാമ, യം നോ പയിരുപാസതം ചിത്തം പസീദേയ്യാ’തി വക്ഖാമി, തം സുത്വാ അമച്ചാ അത്തനോ അത്തനോ സത്ഥാരാനം വണ്ണം കഥേസ്സന്തി, ജീവകോപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സതി. അഥ നം ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ പഞ്ചഹി പദേഹി രത്തിം വണ്ണേസി ‘‘ലക്ഖഞ്ഞാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, അഭിരൂപാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, ദസ്സനീയാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, പാസാദികാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, രമണീയാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, കം നു ഖ്വജ്ജ മയം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പയിരുപാസേയ്യാമ, യം നോ പയിരുപാസതം ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൦).

അഥേകോ അമച്ചോ പൂരണകസ്സപസ്സ വണ്ണം കഥേസി, ഏകോ മക്ഖലിഗോസാലസ്സ, ഏകോ അജിതകേസകമ്ബലസ്സ, ഏകോ പകുധകച്ചായനസ്സ, ഏകോ സഞ്ചയസ്സ ബേലട്ഠപുത്തസ്സ, ഏകോ നാടപുത്തനിഗണ്ഠസ്സാതി. രാജാ തേസം കഥം സുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ ഹി ജീവകസ്സേവ മഹാഅമച്ചസ്സ കഥം പച്ചാസീസതി. ജീവകോപി ‘‘രഞ്ഞാ മം ആരബ്ഭ കഥിതേയേവ ജാനിസ്സാമീ’’തി അവിദൂരേ തുണ്ഹീ നിസീദി. അഥ നം രാജാ ആഹ ‘‘ത്വം പന, സമ്മ ജീവക, കിം തുണ്ഹീ’’തി? തസ്മിം ഖണേ ജീവകോ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ‘‘ഏസോ, ദേവ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം അമ്ബവനേ വിഹരതി സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തം ഖോ പന ഭഗവന്തം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി നവ അരഹാദിഗുണേ വത്വാ ജാതിതോ പട്ഠായ പുബ്ബനിമിത്താദിഭേദം ഭഗവതോ ആനുഭാവം പകാസേത്വാ ‘‘തം ഭഗവന്തം ദേവോ പയിരുപാസതു, ധമ്മം സുണാതു, പഞ്ഹം പുച്ഛതൂ’’തി ആഹ.

രാജാ സമ്പുണ്ണമനോരഥോ ഹുത്വാ ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ജീവക, ഹത്ഥിയാനാനി കപ്പാപേഹീ’’തി യാനാനി കപ്പാപേത്വാ മഹന്തേന രാജാനുഭാവേന ജീവകമ്ബവനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ മണ്ഡലമാളേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം തഥാഗതം ദിസ്വാ സന്തവീചിമജ്ഝേ മഹാനാവം വിയ നിച്ചലം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഇതോ ചിതോ ച അനുവിലോകേത്വാ ‘‘ഏവരൂപാ നാമ മേ പരിസാ ന ദിട്ഠപുബ്ബാ’’തി ഇരിയാപഥേയേവ പസീദിത്വാ സങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഥുതിം കത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ സാമഞ്ഞഫലപഞ്ഹം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ ദ്വീഹി ഭാണവാരേഹി പടിമണ്ഡിതം സാമഞ്ഞഫലസുത്തം (ദീ. നി. ൧.൧൫൦ ആദയോ) കഥേസി. സോ സുത്തപരിയോസാനേ അത്തമനോ ഭഗവന്തം ഖമാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സത്ഥാ അചിരപക്കന്തസ്സ രഞ്ഞോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഖതായം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ, ഉപഹതായം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ. സചായം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഇസ്സരിയസ്സ കാരണാ പിതരം ധമ്മികം ധമ്മരാജാനം ജീവിതാ ന വോരോപേസ്സഥ, ഇമസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉപ്പജ്ജിസ്സഥ. ദേവദത്തം നിസ്സായ അസന്തപഗ്ഗഹം കത്വാ സോതാപത്തിഫലാ പരിഹീനോ’’തി ആഹ.

പുനദിവസേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അജാതസത്തു കിര അസന്തപഗ്ഗഹം കത്വാ ദുസ്സീലം പാപധമ്മം ദേവദത്തം നിസ്സായ പിതുഘാതകകമ്മസ്സ കതത്താ സോതാപത്തിഫലാ പരിഹീനോ, ദേവദത്തേന നാസിതോ രാജാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അജാതസത്തു ഇദാനേവ അസന്തപഗ്ഗഹം കത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോ, പുബ്ബേപേസ അസന്തപഗ്ഗഹേനേവ അത്താനം നാസേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം വാചേസി. തേസു മാണവേസു ഏകോ സഞ്ജീവോ നാമ മാണവോ അത്ഥി, ബോധിസത്തോ തസ്സ മതകുട്ഠാപനകമന്തം അദാസി. സോ ഉട്ഠാപനകമന്തമേവ ഗഹേത്വാ പടിബാഹനമന്തം പന അഗ്ഗഹേത്വാവ ഏകദിവസം മാണവേഹി സദ്ധിം ദാരുഅത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഏകം മതബ്യഗ്ഘം ദിസ്വാ മാണവേ ആഹ ‘‘ഭോ, ഇമം മതബ്യഗ്ഘം ഉട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി. മാണവാ ‘‘ന സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹംസു. ‘‘പസ്സന്താനഞ്ഞേവ വോ തം ഉട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ, മാണവ, സക്കോസി, ഉട്ഠാപേഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ തേ മാണവാ രുക്ഖം അഭിരുഹിംസു. സഞ്ജീവോ മന്തം പരിവത്തേത്വാ മതബ്യഗ്ഘം സക്ഖരാഹി പഹരി, ബ്യഗ്ഘോ ഉട്ഠായ വേഗേനാഗന്ത്വാ സഞ്ജീവം ഗലനാളിയം ഡംസിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ തത്ഥേവ പതി, സഞ്ജീവോപി തത്ഥേവ പതി. ഉഭോപി ഏകട്ഠാനേയേവ മതാ നിപജ്ജിംസു.

മാണവാ ദാരൂനി ആദായ ആഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആചരിയസ്സ ആരോചേസും. ആചരിയോ മാണവേ ആമന്തേത്വാ ‘‘താതാ, അസന്തപഗ്ഗഹകാരാ നാമ അയുത്തട്ഠാനേ സക്കാരസമ്മാനം കരോന്താ ഏവരൂപം ദുക്ഖം പടിലഭന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൦. ‘‘അസന്തം യോ പഗ്ഗണ്ഹാതി, അസന്തം ചൂപസേവതി;

തമേവ ഘാസം കുരുതേ, ബ്യഗ്ഘോ സഞ്ജീവികോ യഥാ’’തി.

തത്ഥ അസന്തന്തി തീഹി ദുച്ചരിതേഹി സമന്നാഗതം ദുസ്സീലം പാപധമ്മം. യോ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഖത്തിയാദീസു യോ കോചി ഏവരൂപം ദുസ്സീലം പബ്ബജിതം വാ ചീവരാദിസമ്പദാനേന, ഗഹട്ഠം വാ ഉപരജ്ജസേനാപതിട്ഠാനാദിസമ്പദാനേന പഗ്ഗണ്ഹാതി, സക്കാരസമ്മാനം കരോതീതി അത്ഥോ. അസന്തം ചൂപസേവതീതി യോ ച ഏവരൂപം അസന്തം ദുസ്സീലം ഉപസേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി. തമേവ ഘാസം കുരുതേതി തമേവ അസന്തപഗ്ഗണ്ഹകം സോ ദുസ്സീലോ പാപപുഗ്ഗലോ ഘസതി സംഖാദതി വിനാസം പാപേതി. കഥം? ബ്യഗ്ഘോ സഞ്ജീവികോ യഥാതി, യഥാ സഞ്ജീവേന മാണവേന മന്തം പരിവത്തേത്വാ മതബ്യഗ്ഘോ സഞ്ജീവികോ ജീവിതസമ്പദാനേന സമ്പഗ്ഗഹിതോ അത്തനോ ജീവിതദായകം സഞ്ജീവമേവ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ തത്ഥേവ പാതേസി, ഏവം അഞ്ഞോപി യോ അസന്തപഗ്ഗഹം കരോതി, സോ ദുസ്സീലോ തം അത്തനോ സമ്പഗ്ഗാഹകമേവ വിനാസേതി. ഏവം അസന്തസമ്പഗ്ഗാഹകാ വിനാസം പാപുണന്തീതി.

ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ മാണവാനം ധമ്മം ദേസേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മതബ്യഗ്ഘുട്ഠാപനകോ മാണവോ അജാതസത്തു അഹോസി, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സഞ്ജീവജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

കകണ്ടകവഗ്ഗോ പന്നരസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഗോധസിങ്ഗാലവിരോചം, നങ്ഗുട്ഠരാധകാകഞ്ച;

പുപ്ഫരത്തഞ്ച സിങ്ഗാലം, ഏകപണ്ണഞ്ച സഞ്ജീവം.

അഥ വഗ്ഗുദ്ദാനം –

അപണ്ണകോ സീലവഗ്ഗോ, കുരുങ്ഗോ ച കുലാവകോ;

അത്ഥകാമോ ച ആസീസോ, ഇത്ഥീവരുണപായിമ്ഹാ.

ലിത്തോ പരോസതം ഹംചി, കുസനാളാ സമ്പദാനോ;

കകണ്ടകോ പന്നരസ, സതപണ്ണാസ ജാതകാതി.

ഏകകനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ).