൮. വരുണവഗ്ഗോ

[൭൧] ൧. വരുണജാതകവണ്ണനാ

യോ പുബ്ബേ കരണീയാനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുടുമ്ബികപുത്തതിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിം കിര ദിവസേ സാവത്ഥിവാസിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞസഹായകാ തിംസമത്താ കുലപുത്താ ഗന്ധപുപ്ഫവത്ഥാദീനി ഗഹേത്വാ ‘‘സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണിസ്സാമാ’’തി മഹാജനപരിവുതാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ നാഗമാളകസാലമാളകാദീസു ഥോകം നിസീദിത്വാ സായന്ഹസമയേ സത്ഥരി സുരഭിഗന്ധവാസിതായ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ അലങ്കതബുദ്ധാസനേ നിസിന്നേ സപരിവാരാ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ചക്കങ്കിതതലേസു ഫുല്ലപദുമസസ്സിരികേസു പാദേസു വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ ധമ്മം സുണിംസു.

അഥ നേസം ഏതദഹോസി ‘‘യഥാ യഥാ ഖോ മയം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമ, പബ്ബജേയ്യാമാ’’തി. തേ തഥാഗതസ്സ ധമ്മസഭാതോ നിക്ഖന്തകാലേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു, സത്ഥാ തേസം പബ്ബജ്ജം അദാസി. തേ ആചരിയുപജ്ഝായേ ആരാധേത്വാ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ പഞ്ച വസ്സാനി ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ വസിത്വാ ദ്വേ മാതികാ പഗുണം കത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയം ഞത്വാ തിസ്സോ അനുമോദനാ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ചീവരാനി സിബ്ബേത്വാ രജിത്വാ ‘‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആചരിയുപജ്ഝായേ ആപുച്ഛിത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ‘‘മയം, ഭന്തേ, ഭവേസു ഉക്കണ്ഠിതാ ജാതിജരാബ്യാധിമരണഭയഭീതാ, തേസം നോ സംസാരപരിമോചനത്ഥായ കമ്മട്ഠാനം കഥേഥാ’’തി യാചിംസു. സത്ഥാ തേസം അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു സപ്പായം വിചിനിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. തേ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പരിവേണം ഗന്ത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേ ഓലോകേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ‘‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിംസു.

അഥ നേസം അബ്ഭന്തരേ ഏകോ ഭിക്ഖു നാമേന കുടുമ്ബികപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ നാമ കുസീതോ ഹീനവീരിയോ രസഗിദ്ധോ. സോ ഏവം ചിന്തേസി ‘‘അഹം നേവ അരഞ്ഞേ വസിതും, ന പധാനം പദഹിതും, ന ഭിക്ഖാചരിയായ യാപേതും സക്ഖിസ്സാമി, കോ മേ ഗമനേന അത്ഥോ, നിവത്തിസ്സാമീ’’തി സോ വീരിയം ഓസ്സജിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തി. തേപി ഖോ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനാ അഞ്ഞതരം പച്ചന്തഗാമം ഗന്ത്വാ തം ഉപനിസ്സായ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ അന്തോതേമാസം അപ്പമത്താ ഘടേന്താ വായമന്താ വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ പഥവിം ഉന്നാദയമാനാ അരഹത്തം പത്വാ വുത്ഥവസ്സാ പവാരേത്വാ ‘‘പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമാ’’തി തതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ജേതവനം പത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേ ദിസ്വാ തഥാഗതം ദട്ഠുകാമാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേഹി സദ്ധിം മധുരപടിസന്ഥാരം അകാസി. തേ കതപടിസന്ഥാരാ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും, സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ പസംസി. കുടുമ്ബികപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ സത്ഥാരം തേസം ഗുണകഥം കഥേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി സമണധമ്മം കാതുകാമോ ജാതോ. തേപി ഖോ ഭിക്ഖൂ ‘‘മയം, ഭന്തേ, തമേവ അരഞ്ഞവാസം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം ആപുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ‘‘സാധൂ’’തി അനുജാനി. തേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പരിവേണം അഗമംസു.

അഥ സോ കുടുമ്ബികപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ അച്ചാരദ്ധവീരിയോ ഹുത്വാ അതിവേഗേന സമണധമ്മം കരോന്തോ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ ആലമ്ബനഫലകം നിസ്സായ ഠിതകോവ നിദ്ദായന്തോ പരിവത്തിത്വാ പതി, ഊരുട്ഠികം ഭിജ്ജി, വേദനാ മഹന്താ ജാതാ. തേസം ഭിക്ഖൂനം തം പടിജഗ്ഗന്താനം ഗമനം ന സമ്പജ്ജി. അഥ നേ ഉപട്ഠാനവേലായം ആഗതേ സത്ഥാ പുച്ഛി ‘‘നനു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘സ്വേ ഗമിസ്സാമാ’തി ഹിയ്യോ ആപുച്ഛിത്ഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അപിച ഖോ പന അമ്ഹാകം സഹായകോ കുടുമ്ബികപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ അകാലേ അതിവേഗേന സമണധമ്മം കരോന്തോ നിദ്ദാഭിഭൂതോ പരിവത്തിത്വാ പതിതോ, ഊരുട്ഠിസ്സ ഭിന്നം, തം നിസ്സായ അമ്ഹാകം ഗമനം ന സമ്പജ്ജീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ അത്തനോ ഹീനവീരിയഭാവേന അകാലേ അതിവേഗേന വീരിയം കരോന്തോ തുമ്ഹാകം ഗമനന്തരായം കരോതി, പുബ്ബേപേസ തുമ്ഹാകം ഗമനന്തരായം അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം ബോധിസത്തോ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി. അഥസ്സ തേ മാണവാ ഏകദിവസം ദാരും ആഹരണത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ദാരൂനി ഉദ്ധരിംസു. തേസം അന്തരേ ഏകോ കുസീതമാണവോ മഹന്തം വരുണരുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘സുക്ഖരുക്ഖോ ഏസോ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘മുഹുത്തം താവ നിപജ്ജിത്വാ പച്ഛാ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ ദാരൂനി പാതേത്വാ ആദായ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഉത്തരിസാടകം പത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജിത്വാ കാകച്ഛമാനോ നിദ്ദം ഓക്കമി. ഇതരേ മാണവകാ ദാരുകലാപേ ബന്ധിത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്താ തം പാദേന പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ പബോധേത്വാ അഗമംസു. കുസീതമാണവോ ഉട്ഠായ അക്ഖീനി പുഞ്ഛിത്വാ പുഞ്ഛിത്വാ അവിഗതനിദ്ദോവ വരുണരുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ സാഖം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അഭിമുഖം ആകഡ്ഢിത്വാ ഭഞ്ജന്തോ ഭിജ്ജിത്വാ ഉട്ഠിതകോടിയാ അത്തനോ അക്ഖിം ഭിന്ദാപേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന തം പിധായ ഏകേന ഹത്ഥേന അല്ലദാരൂനി ഭഞ്ജിത്വാ രുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ ദാരുകലാപം ബന്ധിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ തേഹി പാതിതാനം ദാരൂനം ഉപരി പാതേസി.

തം ദിവസഞ്ച ജനപദഗാമകേ ഏകം കുലം ‘‘സ്വേ ബ്രാഹ്മണവാചനകം കരിസ്സാമാ’’തി ആചരിയം നിമന്തേസി. ആചരിയോ മാണവകേ ആഹ ‘‘താതാ, സ്വേ ഏകം ഗാമകം ഗന്തബ്ബം, തുമ്ഹേ പന നിരാഹാരാ ന സക്ഖിസ്സഥ ഗന്തും, പാതോവ യാഗും പചാപേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അത്തനാ ലദ്ധകോട്ഠാസഞ്ച അമ്ഹാകം പത്തകോട്ഠാസഞ്ച സബ്ബമാദായ ആഗച്ഛഥാ’’തി. തേ പാതോവ യാഗുപചനത്ഥായ ദാസിം ഉട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഖിപ്പം നോ യാഗും പചാഹീ’’തി ആഹംസു. സാ ദാരൂനി ഗണ്ഹന്തീ ഉപരി ഠിതാനി അല്ലവരുണദാരൂനി ഗഹേത്വാ പുനപ്പുനം മുഖവാതം ദദമാനാപി അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതും അസക്കോന്തീ സൂരിയം ഉട്ഠാപേസി. മാണവകാ ‘‘അതിദിവാ ജാതോ, ഇദാനി ന സക്കാ ഗന്തു’’ന്തി ആചരിയസ്സ സന്തികം അഗമിംസു. ആചരിയോ ‘‘കിം, താതാ, ന ഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ആചരിയ ന ഗതമ്ഹാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘അസുകോ നാമ കുസീതമാണവോ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ദാരൂനമത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ വരുണരുക്ഖമൂലേ നിദ്ദായിത്വാ പച്ഛാ വേഗേന രുക്ഖം ആരുയ്ഹ അക്ഖിം ഭിന്ദാപേത്വാ അല്ലവരുണദാരൂനി ആഹരിത്വാ അമ്ഹേഹി ആനീതദാരൂനം ഉപരി പക്ഖിപി. യാഗുപാചികാ താനി സുക്ഖദാരുസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ ഉജ്ജാലേതും നാസക്ഖി. ഇമിനാ നോ കാരണേന ഗമനന്തരായോ ജാതോ’’തി. ആചരിയോ മാണവേന കതകമ്മം സുത്വാ ‘‘അന്ധബാലാനം കമ്മം നിസ്സായ ഏവരൂപാ പരിഹാനി ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥം സമുട്ഠാപേസി –

൭൧. ‘‘യോ പുബ്ബേ കരണീയാനി, പച്ഛാ സോ കാതുമിച്ഛതി;

വരുണകട്ഠഭഞ്ജോവ, സ പച്ഛാ മനുതപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ സ പച്ഛാ മനുതപ്പതീതി യോ കോചി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം പുബ്ബേ കത്തബ്ബം, ഇദം പച്ഛാ’’തി അവീമംസിത്വാ പുബ്ബേ കരണീയാനി പഠമമേവ കത്തബ്ബകമ്മാനി പച്ഛാ കരോതി, അയം വരുണകട്ഠഭഞ്ജോ അമ്ഹാകം മാണവകോ വിയ സോ ബാലപുഗ്ഗലോ പച്ഛാ അനുതപ്പതി സോചതി പരിദേവതീതി അത്ഥോ.

ഏവം ബോധിസത്തോ അന്തേവാസികാനം ഇമം കാരണം കഥേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ തുമ്ഹാകം അന്തരായം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ അക്ഖിഭേദം പത്തോ മാണവോ ഊരുഭേദം പത്തഭിക്ഖു അഹോസി, സേസമാണവാ ബുദ്ധപരിസാ, ആചരിയബ്രാഹ്മണോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വരുണജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൭൨] ൨. സീലവനാഗരാജജാതകവണ്ണനാ

അകതഞ്ഞുസ്സ പോസസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ധമ്മസഭായഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ അകതഞ്ഞൂ തഥാഗതസ്സ ഗുണേ ന ജാനാതീ’’തി കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ അകതഞ്ഞൂ, പുബ്ബേപി അകതഞ്ഞൂയേവ, ന കദാചി മയ്ഹം ഗുണം ജാനാതീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തി. സോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ സബ്ബസേതോ അഹോസി രജതപുഞ്ജസന്നിഭോ, അക്ഖീനി പനസ്സ മണിഗുളസദിസാനി, പഞ്ഞായമാനാനി പഞ്ച പസാദാനി അഹേസും, മുഖം രത്തകമ്ബലസദിസം, സോണ്ഡാ രത്തസുവണ്ണബിന്ദുപടിമണ്ഡിതം രജതദാമം വിയ, ചത്താരോ പാദാ കതലാഖാരസപരികമ്മാ വിയ. ഏവമസ്സ ദസഹി പാരമീഹി അലങ്കതോ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തോ അത്തഭാവോ അഹോസി. അഥ നം വിഞ്ഞുതം പത്തം സകലഹിമവന്തേ വാരണാ സന്നിപതിത്വാ ഉപട്ഠഹന്താ വിചരിംസു. ഏവം സോ അസീതിസഹസ്സവാരണപരിവാരോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ വസമാനോ അപരഭാഗേ ഗണേ ദോസം ദിസ്വാ ഗണമ്ഹാ കായവിവേകായ ഏകകോവ അരഞ്ഞേ വാസം കപ്പേസി. സീലവന്തതായ ച പനസ്സ ‘‘സീലവനാഗരാജാ’’ ത്വേവ നാമം അഹോസി.

അഥേകോ ബാരാണസിവാസികോ വനചരകോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ അത്തനോ ആജീവഭണ്ഡകം ഗവേസമാനോ ദിസാ വവത്ഥാപേതും അസക്കോന്തോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഹുത്വാ മരണഭയഭീതോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പരിദേവമാനോ വിചരതി. ബോധിസത്തോ തസ്സ തം ബലവപരിദേവിതം സുത്വാ ‘‘ഇമം പുരിസം ദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി കാരുഞ്ഞേന ചോദിതോ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാവ ഭീതോ പലായി. ബോധിസത്തോ തം പലായന്തം ദിസ്വാ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. സോ പുരിസോ ബോധിസത്തം ഠിതം ദിസ്വാ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ പുന അഗമാസി, സോ പുന പലായിത്വാ തസ്സ ഠിതകാലേ ഠത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം വാരണോ മമ പലായനകാലേ തിട്ഠതി, ഠിതകാലേ ആഗച്ഛതി, നായം മയ്ഹം അനത്ഥകാമോ, ഇമമ്ഹാ പന മം ദുക്ഖാ മാചേതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സൂരോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കസ്മാ ഭോ ത്വം പുരിസ, പരിദേവമാനോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, ദിസാ വവത്ഥാപേതും അസക്കോന്തോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഹുത്വാ മരണഭയേനാ’’തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ കതിപാഹം ഫലാഫലേഹി സന്തപ്പേത്വാ ‘‘ഭോ, പുരിസ, മാ ഭായി, അഹം തം മനുസ്സപഥം നേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പിട്ഠേ നിസീദാപേത്വാ മനുസ്സപഥം പായാസി.

അഥ ഖോ സോ മിത്തദുബ്ഭീ പുരിസോ ‘‘സചേ കോചി പുച്ഛിസ്സതി, ആചിക്ഖിതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ പിട്ഠേ നിസിന്നോയേവ രുക്ഖനിമിത്തം പബ്ബതനിമിത്തം ഉപധാരേന്തോവ ഗച്ഛതി. അഥ നം ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞാ നീഹരിത്വാ ബാരാണസിഗാമിമഹാമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛ, മയ്ഹം പന വസനട്ഠാനം പുച്ഛിതോപി അപുച്ഛിതോപി മാ കസ്സചി ആചിക്ഖീ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനംയേവ അഗമാസി. അഥ സോ പുരിസോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ അനുവിചരന്തോ ദന്തകാരവീഥിം പത്വാ ദന്തകാരേ ദന്തവികതിയോ കുരുമാനേ ദിസ്വാ ‘‘കിം പന ഭോ, ജീവദന്തമ്പി ലഭിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഭോ, കിം വദേസി, ജീവദന്തോ നാമ മതഹത്ഥിദന്തതോ മഹഗ്ഘതരോ’’തി. ‘‘തേന ഹി അഹം വോ ജീവദന്തം ആഹരിസ്സാമീ’’തി പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാ ഖരകകചം ആദായ ബോധിസത്തസ്സ വസനട്ഠാനം അഗമാസി.

ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, സാമി, ദുഗ്ഗതോ കപണോ ജീവിതും അസക്കോന്തോ തുമ്ഹേ ദന്തഖണ്ഡം യാചിത്വാ സചേ ദസ്സഥ, തം ആദായ ഗന്ത്വാ വിക്കിണിത്വാ തേന മൂലേന ജീവിസ്സാമീ’’തി ആഗതോതി. ‘‘ഹോതു ഭോ, ദന്തം തേ ദസ്സാമി, സചേ ദന്തകപ്പനത്ഥായ കകചം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കകചം ഗഹേത്വാ ആഗതോമ്ഹി സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ദന്തേ കകചേന കന്തിത്വാ ആദായ ഗച്ഛാ’’തി ബോധിസത്തോ പാദേ സമിഞ്ജിത്വാ ഗോനിസിന്നകം നിസീദി. സോ ദ്വേപി അഗ്ഗദന്തേ ഛിന്ദി. ബോധിസത്തോ തേ ദന്തേ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, നാഹം ‘ഏതേ ദന്താ മയ്ഹം അപ്പിയാ അമനാപാ’തി ദമ്മി, ഇമേഹി പന മേ ദന്തേഹി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന സബ്ബധമ്മപടിവേധനസമത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണദന്താവ പിയതരാ, തസ്സ മേ ഇദം ദന്തദാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിവിജ്ഝനത്ഥായ ഹോതൂ’’തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആരാധനം കത്വാ ദന്തയുഗലം അദാസി.

സോ തം ആദായ ഗന്ത്വാ വിക്കിണിത്വാ തസ്മിം മൂലേ ഖീണേ പുന ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം ദന്തേ വിക്കിണിത്വാ ലദ്ധമൂലം മയ്ഹം ഇണസോധനമത്തമേവ ജാതം, അവസേസദന്തേ ദേഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ പുരിമനയേനേവ കപ്പാപേത്വാ അവസേസദന്തേ അദാസി. സോ തേപി വിക്കിണിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, ജീവിതും ന സക്കോമി, മൂലദാഠാ മേ ദേഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ പുരിമനയേനേവ നിസീദി. സോ പാപപുരിസോ മഹാസത്തസ്സ രജതദാമസദിസം സോണ്ഡം മദ്ദമാനോ കേലാസകൂടസദിസം കുമ്ഭം അഭിരുഹിത്വാ ഉഭോ ദന്തകോടിയോ പണ്ഹിയാ പഹരന്തോ മംസം വിയൂഹിത്വാ കുമ്ഭം ആരുയ്ഹ ഖരകകചേന മൂലദാഠാ കപ്പേത്വാ പക്കാമി. ബോധിസത്തസ്സ ദസ്സനൂപചാരം വിജഹന്തേയേവ പന തസ്മിം പാപപുരിസേ ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ ഘനപഥവീ സിനേരുയുഗന്ധരാദയോ മഹാഭാരേ ദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛാനി ഗൂഥമുത്താദീനി ച ധാരേതും സമത്ഥാപി തസ്സ അഗുണരാസിം ധാരേതും അസക്കോന്തീ വിയ ഭിജ്ജിത്വാ വിവരം അദാസി. താവദേവ അവീചിമഹാനിരയതോ അഗ്ഗിജാലാ നിക്ഖമിത്വാ തം മിത്തദുബ്ഭിപുരിസം കുലസന്തകേന കമ്ബലേന പാരുപന്തീ വിയ പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹി.

ഏവം തസ്സ പാപപുഗ്ഗലസ്സ പഥവിം പവിട്ഠകാലേ തസ്മിം വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥാ രുക്ഖദേവതാ ‘‘അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭീ പുഗ്ഗലോ ചക്കവത്തിരജ്ജം ദത്വാപി തോസേതും ന സക്കാ’’തി വനം ഉന്നാദേത്വാ ധമ്മം ദേസയമാനാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൨. ‘‘അകതഞ്ഞുസ്സ പോസസ്സ, നിച്ചം വിവരദസ്സിനോ;

സബ്ബം ചേ പഥവിം ദജ്ജാ, നേവ നം അഭിരാധയേ’’തി.

തത്ഥ അകതഞ്ഞുസ്സാതി അത്തനോ കതഗുണം അജാനന്തസ്സ. പോസസ്സാതി പുരിസസ്സ. വിവരദസ്സിനോതി ഛിദ്ദമേവ ഓകാസമേവ ഓലോകേന്തസ്സ. സബ്ബം ചേ പഥവിം ദജ്ജാതി സചേപി താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സകലം ചക്കവത്തിരജ്ജം, ഇമം വാ പന മഹാപഥവിം പരിവത്തേത്വാ പഥവോജം ദദേയ്യ. നേവ നം അഭിരാധയേതി ഏവം കരോന്തോപി ഏവരൂപം കതഗുണവിദ്ധംസകം കോചി പരിതോസേതും വാ പസാദേതും വാ ന സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏവം സാ ദേവതാ വനം ഉന്നാദേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ബോധിസത്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം അഗമാസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ അകതഞ്ഞൂ, പുബ്ബേപി അകതഞ്ഞൂയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ മിത്തദുബ്ഭീ പുഗ്ഗലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ സാരിപുത്തോ, സീലവനാഗരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീലവനാഗരാജജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൭൩] ൩. സച്ചംകിരജാതകവണ്ണനാ

സച്ചം കിരേവമാഹംസൂതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്മിഞ്ഹി ധമ്മസഭായം നിസീദിത്വാ ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ സത്ഥു ഗുണം ന ജാനാതി, വധായയേവ പരിസക്കതീ’’തി ദേവദത്തസ്സ അഗുണം കഥേന്തേ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്സ ദുട്ഠകുമാരോ നാമ പുത്തോ അഹോസി കക്ഖളോ ഫരുസോ പഹടാസീവിസൂപമോ, അനക്കോസിത്വാ വാ അപഹരിത്വാ വാ കേനചി സദ്ധിം ന കഥേതി. സോ അന്തോജനസ്സ ച ബഹിജനസ്സ ച അക്ഖിമ്ഹി പതിതരജം വിയ, ഖാദിതും ആഗതപിസാചോ വിയ ച അമനാപോ അഹോസി ഉബ്ബേജനീയോ. സോ ഏകദിവസം നദീകീളം കീളിതുകാമോ മഹന്തേന പരിവാരേന നദീതീരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹി, ദിസാ അന്ധകാരാ ജാതാ. സോ ദാസപേസ്സജനം ആഹ ‘‘ഏഥ ഭണേ, മം ഗഹേത്വാ നദീമജ്ഝം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ആനേഥാ’’തി. തേ തം തത്ഥ നേത്വാ ‘‘കിം നോ രാജാ കരിസ്സതി, ഇമം പാപപുരിസം ഏത്ഥേവ മാരേമാ’’തി മന്തയിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഗച്ഛ കാളകണ്ണീ’’തി ഉദകേ നം ഓപിലാപേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ തീരേ അട്ഠംസു. ‘‘കഹം കുമാരോ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ന മയം കുമാരം പസ്സാമ, മേഘം ഉട്ഠിതം ദിസ്വാ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ പുരതോ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അമച്ചാ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ ‘‘കഹം മേ പുത്തോ’’തി പുച്ഛി. ന ജാനാമ ദേവ, മേഘേ ഉട്ഠിതേ ‘‘പുരതോ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ ആഗതമ്ഹാതി. രാജാ ദ്വാരം വിവരാപേത്വാ ‘‘നദീതീരം ഗന്ത്വാ വിചിനഥാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വിചിനാപേസി, കോചി കുമാരം നാദ്ദസ.

സോപി ഖോ മേഘന്ധകാരേ ദേവേ വസ്സന്തേ നദിയാ വുയ്ഹമാനോ ഏകം ദാരുക്ഖന്ധം ദിസ്വാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ പരിദേവമാനോ ഗച്ഛതി. തസ്മിം പന കാലേ ബാരാണസിവാസീ ഏകോ സേട്ഠി നദീതീരേ ചത്താലീസകോടിധനം നിദഹിത്വാവ മരന്തോ ധനതണ്ഹായ ധനപിട്ഠേ സപ്പോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അപരോ തസ്മിംയേവ പദേസേ തിംസ കോടിയോ നിദഹിത്വാ ധനതണ്ഹായ തത്ഥേവ ഉന്ദൂരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേസം വസനട്ഠാനം ഉദകം പാവിസി. തേ ഉദകസ്സ പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ നിക്ഖമിത്വാ സോതം ഛിന്ദന്താ ഗന്ത്വാ തം രാജകുമാരേന അഭിനിസിന്നം ദാരുക്ഖന്ധം പത്വാ ഏകോ ഏകം കോടിം, ഇതരോ ഇതരം ആരുയ്ഹ ഖന്ധപിട്ഠേയേവ നിപജ്ജിംസു. തസ്സായേവ ഖോ പന നദിയാ തീരേ ഏകോ സിമ്ബലിരുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥേകോ സുവപോതകോ വസതി. സോപി രുക്ഖോ ഉദകേന ധോതമൂലോ നദീപിട്ഠേ പതി, സുവപോതകോ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉപ്പതിത്വാ ഗന്തും അസക്കോന്തോ ഗന്ത്വാ തസ്സേവ ഖന്ധസ്സ ഏകപസ്സേ നിലീയി. ഏവം തേ ചത്താരോ ജനാ ഏകതോ വുയ്ഹമാനാ ഗച്ഛന്തി.

ബോധിസത്തോപി ഖോ തസ്മിം കാലേ കാസിരട്ഠേ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഏകസ്മിം നദീനിവത്തനേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ വസതി. സോ അഡ്ഢരത്തസമയേ ചങ്കമമാനോ തസ്സ രാജകുമാരസ്സ ബലവപരിദേവനസദ്ദം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മാദിസേ നാമ മേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നേ താപസേ പസ്സന്തേ ഏതസ്സ പുരിസസ്സ മരണം അയുത്തം, ഉദകതോ ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ ജീവിതദാനം ദസ്സാമീ’’തി. സോ തം ‘‘മാ ഭായി, മാ ഭായീ’’തി അസ്സാസേത്വാ ഉദകസോതം ഛിന്ദന്തോ ഗന്ത്വാ തം ദാരുക്ഖന്ധം ഏകായ കോടിയാ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢന്തോ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ ഏകവേഗേന തീരം പത്വാ കുമാരം ഉക്ഖിപിത്വാ തീരേ പതിട്ഠാപേസി. തേപി സപ്പാദയോ ദിസ്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ അസ്സമപദം നേത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ ‘‘ഇമേ ദുബ്ബലതരാ’’തി പഠമം സപ്പാദീനം സരീരം സേദേത്വാ പച്ഛാ രാജകുമാരസ്സ സരീരം സേദേത്വാ തമ്പി അരോഗം കത്വാ ആഹാരം ദേന്തോപി പഠമം സപ്പാദീനംയേവ ദത്വാ പച്ഛാ തസ്സ ഫലാഫലാനി ഉപനാമേസി. രാജകുമാരോ ‘‘അയം കൂടതാപസോ മം രാജകുമാരം അഗണേത്വാ തിരച്ഛാനഗതാനം സമ്മാനം കരോതീ’’തി ബോധിസത്തേ ആഘാതം ബന്ധി.

തതോ കതിപാഹച്ചയേന സബ്ബേസുപി തേസു ഥാമബലപ്പത്തേസു നദിയാ ഓഘേ പച്ഛിന്നേ സപ്പോ താപസം വന്ദിത്വാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം മഹാഉപകാരോ കതോ, ന ഖോ പനാഹം ദലിദ്ദോ, അസുകട്ഠാനേ മേ ചത്താലീസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ നിദഹിത്വാ ഠപിതാ, തുമ്ഹാകം ധനേന കിച്ചേ സതി സബ്ബമ്പേതം ധനം തുമ്ഹാകം ദാതും സക്കോമി, തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ ‘ദീഘാ’തി പക്കോസേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഉന്ദൂരോപി തഥേവ താപസം നിമന്തേത്വാ ‘‘അസുകട്ഠാനേ ഠത്വാ ‘ഉന്ദൂരാ’തി പക്കോസേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സുവപോതകോ പന താപസം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ധനം നത്ഥി, രത്തസാലീഹി പന വോ അത്ഥേ സതി അസുകം നാമ മയ്ഹം വസനട്ഠാനം, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘സുവാ’തി പക്കോസേയ്യാഥ, അഹം ഞാതകാനം ആരോചേത്വാ അനേകസകടപൂരമത്താ രത്തസാലിയോ ആഹരാപേത്വാ ദാതും സക്കോമീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഇതരോ പന മിത്തദുബ്ഭീ ‘‘ധമ്മസുധമ്മതായ കിഞ്ചി അവത്വാ ഗന്തും അയുത്തം, ഏവം തം അത്തനോ സന്തികം ആഗതം മാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയി രജ്ജേ പതിട്ഠിതേ ആഗച്ഛേയ്യാഥ, അഹം വോ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സോ ഗന്ത്വാ ന ചിരസ്സേവ രജ്ജേ പതിട്ഠാസി.

ബോധിസത്തോ ‘‘വീമംസിസ്സാമി താവ നേ’’തി പഠമം സപ്പസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠത്വാ ‘‘ദീഘാ’’തി പക്കോസി. സോ ഏകവചനേനേവ നിക്ഖമിത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ചത്താലീസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ, താ സബ്ബാപി നീഹരിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ഏവമത്ഥു, ഉപ്പന്നേ കിച്ചേ ജാനിസ്സാമീ’’തി തം നിവത്തേത്വാ ഉന്ദൂരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സദ്ദമകാസി. സോപി തഥേവ പടിപജ്ജി. ബോധിസത്തോ തമ്പി നിവത്തേത്വാ സുവസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സുവാ’’തി പക്കോസി. സോപി ഏകവചനേനേവ രുക്ഖഗ്ഗതോ ഓതരിത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഞാതകാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസതോ തുമ്ഹാകം സയംജാതസാലീ ആഹരാപേമീ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘അത്ഥേ സതി ജാനിസ്സാമീ’’തി തമ്പി നിവത്തേത്വാ ‘‘ഇദാനി രാജാനം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ആകപ്പസമ്പത്തിം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന നഗരം പാവിസി. തസ്മിം ഖണേ സോ മിത്തദുബ്ഭീ രാജാ അലങ്കതഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ മഹന്തേന പരിവാരേന നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി. സോ ബോധിസത്തം ദൂരതോവ ദിസ്വാ ‘‘അയം സോ കൂടതാപസോ മമ സന്തികേ ഭുഞ്ജിത്വാ വസിതുകാമോ ആഗതോ, യാവ പരിസമജ്ഝേ അത്തനോ മയ്ഹം കതഗുണം നപ്പകാസേതി, താവദേവസ്സ സീസം ഛിന്ദാപേസ്സാമീ’’തി പുരിസേ ഓലോകേസി. ‘‘കിം കരോമ, ദേവാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഏസ കൂടതാപസോ മം കിഞ്ചി യാചിതുകാമോ ആഗച്ഛതി മഞ്ഞേ, ഏതസ്സ കാളകണ്ണിതാപസസ്സ മം പസ്സിതും അദത്വാവ ഏതം ഗഹേത്വാ പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ പഹരന്താ നഗരാ നിക്ഖാമേത്വാ ആഘാതനേ സീസമസ്സ ഛിന്ദിത്വാ സരീരം സൂലേ ഉത്താസേഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ നിരപരാധം മഹാസത്തം ബന്ധിത്വാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ പഹരന്താ ആഘാതനം നേതും ആരഭിംസു. ബോധിസത്തോ പഹടപഹടട്ഠാനേ ‘‘അമ്മ, താതാ’’തി അകന്ദിത്വാ നിബ്ബികാരോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൩. ‘‘സച്ചം കിരേവമാഹംസു, നരാ ഏകച്ചിയാ ഇധ;

കട്ഠം നിപ്ലവിതം സേയ്യോ, ന ത്വേവേകച്ചിയോ നരോ’’തി.

തത്ഥ സച്ചം കിരേവമാഹംസൂതി അവിതഥമേവ കിര ഏവം വദന്തി. നരാ ഏകച്ചിയാ ഇധാതി ഇധേകച്ചേ പണ്ഡിതപുരിസാ. കട്ഠം നിപ്ലവിതം സേയ്യോതി നദിയാ വുയ്ഹമാനം സുക്ഖദാരും നിപ്ലവിതം ഉത്താരേത്വാ ഥലേ ഠപിതം സേയ്യോ സുന്ദരതരോ. ഏവഞ്ഹി വദമാനാ തേ പുരിസാ സച്ചം കിര വദന്തി. കിംകാരണാ? തഞ്ഹി യാഗുഭത്താദീനം പചനത്ഥായ, സീതാതുരാനം വിസിബ്ബനത്ഥായ, അഞ്ഞേസമ്പി ച പരിസ്സയാനം ഹരണത്ഥായ ഉപകാരം ഹോതി. ന ത്വേവേകച്ചിയോ നരോതി ഏകച്ചോ പന മിത്തദുബ്ഭീ അകതഞ്ഞൂ പാപപുരിസോ ഓഘേന വുയ്ഹമാനോ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉത്താരിതോ ന ത്വേവ സേയ്യോ. തഥാ ഹി അഹം ഇമം പാപപുരിസം ഉത്താരേത്വാ ഇമം അത്തനോ ദുക്ഖം ആഹരിന്തി. ഏവം പഹടപഹടട്ഠാനേ ഇമം ഗാഥമാഹ.

തം സുത്വാ യേ തത്ഥ പണ്ഡിതപുരിസാ, തേ ആഹംസു ‘‘കിം പന, ഭോ പബ്ബജിത, തയാ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ അത്ഥി കോചി ഗുണോ കതോ’’തി? ബോധിസത്തോ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ഏവമിമം മഹോഘതോ ഉത്താരേന്തോ അഹമേവ അത്തനോ ദുക്ഖം അകാസിം, ‘ന വത മേ പോരാണകപണ്ഡിതാനം വചനം കത’ന്തി അനുസ്സരിത്വാ ഏവം വദാമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ നഗരവാസിനോ ‘‘സ്വായം മിത്തദുബ്ഭീ രാജാ ഏവം ഗുണസമ്പന്നസ്സ അത്തനോ ജീവിതദായകസ്സ ഗുണമത്തമ്പി ന ജാനാതി, തം നിസ്സായ കുതോ അമ്ഹാകം വുഡ്ഢി, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി കുപിതാ സമന്തതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉസുസത്തിപാസാണമുഗ്ഗരാദിപ്പഹാരേഹി ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതമേവ നം ഘാതേത്വാ പാദേ ഗഹേത്വാ കഡ്ഢിത്വാ പരിഖാപിട്ഠേ ഛഡ്ഡേത്വാ ബോധിസത്തം അഭിസിഞ്ചിത്വാ രജ്ജേ പതിട്ഠാപേസും.

സോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ പുന ഏകദിവസം സപ്പാദയോ പരിഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ മഹന്തേന പരിവാരേന സപ്പസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ദീഘാ’’തി പക്കോസി. സപ്പോ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇദം തേ സാമി ധനം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. രാജാ ചത്താലീസഹിരഞ്ഞകോടിധനം അമച്ചേ പടിച്ഛാപേത്വാ ഉന്ദൂരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഉന്ദൂരാ’’തി പക്കോസി. സോപി ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തിംസകോടിധനം നിയ്യാദേസി. രാജാ തമ്പി അമച്ചേ പടിച്ഛാപേത്വാ സുവസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘സുവാ’’തി പക്കോസി. സോപി ആഗന്ത്വാ പാദേ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, സാമി, സാലിം ആഹരാമീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാലീഹി അത്ഥേ സതി ആഹരിസ്സസി, ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി സത്തതിയാ ഹിരഞ്ഞകോടീഹി സദ്ധിം തേ തയോപി ജനേ ഗാഹാപേത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ പാസാദവരേ മഹാതലം ആരുയ്ഹം ധനം സങ്ഗോപേത്വാ സപ്പസ്സ വസനത്ഥായ സുവണ്ണനാളിം, ഉന്ദൂരസ്സ ഫലികഗുഹം, സുവസ്സ സുവണ്ണപഞ്ജരം കാരാപേത്വാ സപ്പസ്സ ച സുവസ്സ ച ഭോജനത്ഥായ ദേവസികം കഞ്ചനതട്ടകേ മധുലാജേ, ഉന്ദൂരസ്സ ഗന്ധസാലിതണ്ഡുലേ ദാപേസി, ദാനാദീനി ച പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഏവം തേ ചത്താരോപി ജനാ യാവജീവം സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ വിഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയേ യഥാകമ്മം അഗമംസു.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുട്ഠരാജാ ദേവദത്തോ അഹോസി, സപ്പോ സാരിപുത്തോ, ഉന്ദൂരോ മോഗ്ഗല്ലാനോ, സുവോ ആനന്ദോ, പച്ഛാ രജ്ജപ്പത്തോ ധമ്മരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സച്ചംകിരജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൭൪] ൪. രുക്ഖധമ്മജാതകവണ്ണനാ

സാധൂ സമ്ബഹുലാ ഞാതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉദകകലഹേ അത്തനോ ഞാതകാനം മഹാവിനാസം പച്ചുപട്ഠിതം ഞത്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ രോഹിണീനദിയാ ഉപരി പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ നീലരംസിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഞാതകേ സംവേജേത്വാ ആകാസാ ഓരുയ്ഹ നദീതീരേ നിസിന്നോ തം കലഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന കുണാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ഞാതകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘മഹാരാജാ, തുമ്ഹേ ഞാതകാ, ഞാതകേഹി നാമ സമഗ്ഗേഹി സമ്മോദമാനേഹി ഭവിതും വട്ടതി. ഞാതകാനഞ്ഹി സാമഗ്ഗിയാ സതി പച്ചാമിത്താ ഓകാസം ന ലഭന്തി, തിട്ഠന്തു താവ മനുസ്സഭൂതാ, അചേതനാനം രുക്ഖാനമ്പി സാമഗ്ഗിം ലദ്ധും വട്ടതി. അതീതസ്മിഞ്ഹി ഹിമവന്തപ്പദേസേ മഹാവാതോ സാലവനം പഹരി, തസ്സ പന സാലവനസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖഗച്ഛഗുമ്ബലതാഹി സമ്ബന്ധത്താ ഏകരുക്ഖമ്പി പാതേതും അസക്കോന്തോ മത്ഥകമത്ഥകേനേവ അഗമാസി. ഏകം പന അങ്ഗണേ ഠിതം സാഖാവിടപസമ്പന്നമ്പി മഹാരുക്ഖം അഞ്ഞേഹി രുക്ഖേഹി അസമ്ബന്ധത്താ ഉമ്മൂലേത്വാ ഭൂമിയം പാതേസി, ഇമിനാ കാരണേന തുമ്ഹേഹിപി സമഗ്ഗേഹി സമ്മോദമാനേഹി ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ പഠമം ഉപ്പന്നോ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ചവി, സക്കോ അഞ്ഞം വേസ്സവണം ഠപേസി. ഏതസ്മിം വേസ്സവണേ പരിവത്തേ പച്ഛാ നിബ്ബത്തവേസ്സവണോ ‘‘രുക്ഖഗച്ഛഗുമ്ബലതാനം അത്തനോ അത്തനോ രുച്ചനട്ഠാനേ വിമാനം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി സാസനം പേസേസി. തദാ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഏകസ്മിം സാലവനേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ഞാതകേ ആഹ ‘‘തുമ്ഹേ വിമാനാനി ഗണ്ഹന്താ അങ്ഗണേ ഠിതരുക്ഖേസു മാ ഗണ്ഹഥ, ഇമസ്മിം പന സാലവനേ മയാ ഗഹിതവിമാനം പരിവാരേത്വാ ഠിതവിമാനാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി. തത്ഥ ബോധിസത്തസ്സ വചനകരാ പണ്ഡിതദേവതാ ബോധിസത്തസ്സ വിമാനം പരിവാരേത്വാ ഠിതവിമാനാനി ഗണ്ഹിംസു. അപണ്ഡിതാ പന ദേവതാ ‘‘കിം അമ്ഹാകം അത്ഥോ അരഞ്ഞവിമാനേഹി, മയം മനുസ്സപഥേ ഗാമനിഗമരാജധാനിദ്വാരേസു വിമാനാനി ഗണ്ഹിസ്സാമ. ഗാമാദയോ ഹി ഉപനിസ്സായ വസമാനാ ദേവതാ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താ ഹോന്തീ’’തി മനുസ്സപഥേ അങ്ഗണട്ഠാനേ നിബ്ബത്തമഹാരുക്ഖേസു വിമാനാനി ഗണ്ഹിംസു.

അഥേകസ്മിം ദിവസേ മഹതീ വാതവുട്ഠി ഉപ്പജ്ജി. വാതസ്സ അതിബലവതായ ദള്ഹമൂലാ വനജേട്ഠകരുക്ഖാപി സംഭഗ്ഗസാഖാവിടപാ സമൂലാ നിപതിംസു. തം പന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധനേന ഠിതം സാലവനം പത്വാ ഇതോ ചിതോ ച പഹരന്തോ ഏകരുക്ഖമ്പി പാതേതും നാസക്ഖി. ഭഗ്ഗവിമാനാ ദേവതാ നിപ്പടിസരണാ ദാരകേ ഹത്ഥേസു ഗഹേത്വാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ അത്തനോ പവത്തിം സാലവനദേവതാനം കഥയിംസു. താ താസം ഏവം ആഗതഭാവം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ ‘‘പണ്ഡിതാനം വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ നിപ്പച്ചയട്ഠാനം ഗതാ നാമ ഏവരൂപാവ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൪. ‘‘സാധൂ സമ്ബഹുലാ ഞാതീ, അപി രുക്ഖാ അരഞ്ഞജാ;

വാതോ വഹതി ഏകട്ഠം, ബ്രഹന്തമ്പി വനപ്പതി’’ന്തി.

തത്ഥ സമ്ബഹുലാ ഞാതീതി ചത്താരോ ഉപാദായ തതുത്തരി സതസഹസ്സമ്പി സമ്ബഹുലാ നാമ, ഏവം സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ വസന്താ ഞാതകാ. സാധൂതി സോഭനാ പസത്ഥാ, പരേഹി അപ്പധംസിയാതി അത്ഥോ. അപി രുക്ഖാ അരഞ്ഞജാതി തിട്ഠന്തു മനുസ്സഭൂതാ, അരഞ്ഞേ ജാതരുക്ഖാപി സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭേന ഠിതാ സാധുയേവ. രുക്ഖാനമ്പി ഹി സപച്ചയഭാവോ ലദ്ധും വട്ടതി. വാതോ വഹതി ഏകട്ഠന്തി പുരത്ഥിമാദിഭേദോ വാതോ വായന്തോ അങ്ഗണട്ഠാനേ ഠിതം ഏകട്ഠം ഏകകമേവ ഠിതം ബ്രഹന്തമ്പി വനപ്പതിം സാഖാവിടപസമ്പന്നം മഹാരുക്ഖമ്പി വഹതി, ഉമ്മൂലേത്വാ പാതേതീതി അത്ഥോ. ബോധിസത്തോ ഇമം കാരണം കഥേത്വാ ആയുക്ഖയേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാപി ‘‘ഏവം, മഹാരാജാ, ഞാതകാനം താവ സാമഗ്ഗിയേവ ലദ്ധും വട്ടതി, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പിയസംവാസമേവ വസഥാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദേവതാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, പണ്ഡിതദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രുക്ഖധമ്മജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൭൫] ൫. മച്ഛജാതകവണ്ണനാ

അഭിത്ഥനയ പജ്ജുന്നാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അത്തനാ വസ്സാപിതവസ്സം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിം കിര സമയേ കോസലരട്ഠേ ദേവോ ന വസ്സി, സസ്സാനി മിലായന്തി, തേസു തേസു ഠാനേസു തളാകപോക്ഖരണിസരാനി സുസ്സന്തി. ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകസമീപേ ജേതവനപോക്ഖരണിയാപി ഉദകം ഛിജ്ജി. കലലഗഹനം പവിസിത്വാ നിപന്നേ മച്ഛകച്ഛപേ കാകകുലലാദയോ കണയഗ്ഗസദിസേഹി തുണ്ഡേഹി കോട്ടേത്വാ നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ വിപ്ഫന്ദമാനേ ഖാദന്തി.

സത്ഥാ മച്ഛകച്ഛപാനം തം ബ്യസനം ദിസ്വാ മഹാകരുണായ ഉസ്സാഹിതഹദയോ ‘‘അജ്ജ മയാ ദേവം വസ്സാപേതും വട്ടതീ’’തി പഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ബുദ്ധലീലായ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സാവത്ഥിതോ വിഹാരം ഗച്ഛന്തോ ജേതവനപോക്ഖരണിയാ സോപാനേ ഠത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി ‘‘ആനന്ദ, ഉദകസാടികം ആഹര, ജേതവനപോക്ഖരണിയം ന്ഹായിസ്സാമീ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, ജേതവനപോക്ഖരണിയം ഉദകം ഛിന്നം, കലലമത്തമേവ അവസിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘ആനന്ദ, ബുദ്ധബലം നാമ മഹന്തം, ആഹര ത്വം ഉദകസാടിക’’ന്തി. ഥേരോ ആഹരിത്വാ അദാസി. സത്ഥാ ഏകേനന്തേന ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാ ഏകേനന്തേന സരീരം പാരുപിത്വാ ‘‘ജേതവനപോക്ഖരണിയം ന്ഹായിസ്സാമീ’’തി സോപാനേ അട്ഠാസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ വസ്സവലാഹകദേവരാജാനം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, സത്ഥാ ‘ജേതവനപോക്ഖരണിയം ന്ഹായിസ്സാമീ’തി ധുരസോപാനേ ഠിതോ, ഖിപ്പം സകലകോസലരട്ഠം ഏകമേഘം കത്വാ വസ്സാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം വലാഹകം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ മേഘഗീതം ഗായന്തോ പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ പക്ഖന്ദി. പാചീനദിസാഭാഗേ ഖലമണ്ഡലമത്തം ഏകം മേഘപടലം ഉട്ഠായ സതപടലം സഹസ്സപടലം ഹുത്വാ അഭിത്ഥനന്തം വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേന്തം അധോമുഖം ഠപിതഉദകകുമ്ഭാകാരേന വസ്സമാനം സകലകോസലരട്ഠം മഹോഘേന വിയ അജ്ഝോത്ഥരി. ദേവോ അച്ഛിന്നധാരം വസ്സന്തോ മുഹുത്തേനേവ ജേതവനപോക്ഖരണിം പൂരേസി, ധുരസോപാനം ആഹച്ച ഉദകം അട്ഠാസി.

സത്ഥാ പോക്ഖരണിയം ന്ഹായിത്വാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ സുഗതമഹാചീവരം ഏകംസം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്തേ ദസ്സിതേ ഉട്ഠായ മണിസോപാനഫലകേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഓവാദം ദത്വാ ഉയ്യോജേത്വാ സുരഭിഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം ‘‘പസ്സഥാവുസോ, ദസബലസ്സ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പത്തിം, വിവിധസസ്സേസു മിലായന്തേസു നാനാജലാസയേസു സുസ്സന്തേസു മച്ഛകച്ഛപേസു മഹാദുക്ഖം പാപുണന്തേസു കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ‘മഹാജനം ദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’തി ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാ ജേതവനപോക്ഖരണിയാ ധുരസോപാനേ ഠത്വാ മുഹുത്തേന സകലകോസലരട്ഠം മഹോഘേന ഓപിലാപേന്തോ വിയ ദേവം വസ്സാപേത്വാ മഹാജനം കായികചേതസികദുക്ഖതോ മോചേത്വാ വിഹാരം പവിട്ഠോ’’തി കഥായ വത്തമാനായ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ധമ്മസഭം ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ മഹാജനേ കിലമന്തേ ദേവം വസ്സാപേതി, പുബ്ബേ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ മച്ഛരാജകാലേപി വസ്സാപേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഇമസ്മിംയേവ കോസലരട്ഠേ ഇമിസ്സാ സാവത്ഥിയാ ഇമസ്മിംയേവ ജേതവനപോക്ഖരണിട്ഠാനേ ഏകാ വല്ലിഗഹനപരിക്ഖിത്താ കന്ദരാ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ മച്ഛയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ മച്ഛഗണപരിവുതോ തത്ഥ പടിവസതി. യഥാ പന ഇദാനി, ഏവമേവ തദാപി തസ്മിം രട്ഠേ ദേവോ ന വസ്സി, മനുസ്സാനം സസ്സാനി മിലായിംസു, വാപിതളാകകന്ദരാദീസു ഉദകം ഛിജ്ജി, മച്ഛകച്ഛപാ കലലഗഹനം പവിസിംസു. ഇമിസ്സാപി കന്ദരായ മച്ഛകച്ഛപാ കലലഗഹനം പവിസിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ നിലീയിംസു. കാകാദയോ തുണ്ഡേന കോട്ടേത്വാ നീഹരിത്വാ ഖാദിംസു.

ബോധിസത്തോ ഞാതിസങ്ഘസ്സ തം ബ്യസനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം തേസം ദുക്ഖം ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ മോചേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, സച്ചകിരിയം കത്വാ ദേവം വസ്സാപേത്വാ ഞാതകേ മരണദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി കാളവണ്ണം കദ്ദമം ദ്വിധാ വിയൂഹിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ജനരുക്ഖസാരഘടികവണ്ണോ മഹാമച്ഛോ സുധോതലോഹിതങ്ഗമണിഗുളസദിസാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ പജ്ജുന്നദേവരാജസ്സ സദ്ദം ദത്വാ ‘‘ഭോ പജ്ജുന്ന, അഹം ഞാതകേ നിസ്സായ ദുക്ഖിതോ, ത്വം മയി സീലവന്തേ കിലമന്തേ കസ്മാ ദേവം ന വസ്സാപേസി? മയാ സമാനജാതികാനം ഖാദനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തണ്ഡുലപ്പമാണമ്പി മച്ഛം ആദിം കത്വാ ഖാദിതപുബ്ബോ നാമ നത്ഥി, അഞ്ഞോപി മേ പാണോ ജീവിതാ ന വോരോപിതപുബ്ബോ, ഇമിനാ സച്ചേന ദേവം വസ്സാപേത്വാ ഞാതിസങ്ഘം മേ ദുക്ഖാ മോചേഹീ’’തി വത്വാ പരിചാരകചേടകം ആണാപേന്തോ വിയ പജ്ജുന്നദേവരാജാനം ആലപന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൫. ‘‘അഭിത്ഥനയ പജ്ജുന്ന, നിധിം കാകസ്സ നാസയ;

കാകം സോകായ രന്ധേഹി, മഞ്ച സോകാ പമോചയാ’’തി.

തത്ഥ അഭിത്ഥനയ പജ്ജുന്നാതി പജ്ജുന്നോ വുച്ചതി മേഘോ, അയം പന മേഘവസേന ലദ്ധനാമം വസ്സവലാഹകദേവരാജാനം ആലപതി. അയം കിരസ്സ അധിപ്പായോ – ദേവോ നാമ അനഭിത്ഥനന്തോ വിജ്ജുലതാ അനിച്ഛാരേന്തോ വസ്സന്തോപി ന സോഭതി, തസ്മാ ത്വം അഭിത്ഥനന്തോ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേന്തോ വസ്സാപേഹീതി. നിധിം കാകസ്സ നാസയാതി കാകാ കലലം പവിസിത്വാ ഠിതേ മച്ഛേ തുണ്ഡേന കോട്ടേത്വാ നീഹരിത്വാ ഖാദന്തി, തസ്മാ തേസം അന്തോകലലേ മച്ഛാ ‘‘നിധീ’’തി വുച്ചന്തി, തം കാകസങ്ഘസ്സ നിധിം ദേവം വസ്സാപേന്തോ ഉദകേന പടിച്ഛാദേത്വാ നാസേഹീതി. കാകം സോകായ രന്ധേഹീതി കാകസങ്ഘോ ഇമിസ്സാ കന്ദരായ ഉദകേന പുണ്ണായ മച്ഛേ അലഭമാനോ സോചിസ്സതി, തം കാകഗണം ത്വം ഇമം കന്ദരം പൂരേന്തോ സോകായ രന്ധേഹി, സോകസ്സത്ഥായ മച്ഛസ്സ അസ്സാസത്ഥായ ദേവം വസ്സാപേഹി. യഥാ അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണം സോകം പാപുണാതി, ഏവം കരോഹീതി അത്ഥോ, മഞ്ച സോകാ പമോചയാതി ഏത്ഥ ച-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, മഞ്ച മമ ഞാതകേ ച സബ്ബേവ ഇമമ്ഹാ മരണസോകാ മോചേഹീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ പരിചാരകചേടകം ആണാപേന്തോ വിയ പജ്ജുന്നം ആലപിത്വാ സകലകോസലരട്ഠേ മഹാവസ്സം വസ്സാപേത്വാ മഹാജനം മരണദുക്ഖാ മോചേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ ദേവം വസ്സാപേതി, പുബ്ബേ മച്ഛയോനിയം നിബ്ബത്തോപി വസ്സാപേസിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മച്ഛഗണാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, പജ്ജുന്നദേവരാജാ ആനന്ദോ, മച്ഛരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മച്ഛജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൭൬] ൬. അസങ്കിയജാതകവണ്ണനാ

അസങ്കിയോമ്ഹി ഗാമമ്ഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സാവത്ഥിവാസിം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ കേനചിദേവ കരണീയേന ഏകേന സകടസത്ഥവാഹേന സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞട്ഠാനേ സകടാനി മോചേത്വാ ഖന്ധാവാരബന്ധേ കതേ സത്ഥവാഹസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ചങ്കമതി. അഥത്തനോ കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ പഞ്ചസതാ ചോരാ ‘‘ഖന്ധാവാരം വിലുമ്പിസ്സാമാ’’തി ധനുമുഗ്ഗരാദിഹത്ഥാ തം ഠാനം പരിവാരയിംസു. ഉപാസകോപി ചങ്കമതിയേവ. ചോരാ നം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ ഖന്ധാവാരരക്ഖകോ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ നിദ്ദം ഓക്കന്തകാലേ വിലുമ്പിസ്സാമാ’’തി അജ്ഝോത്ഥരിതും അസക്കോന്താ തത്ഥ തത്ഥേവ അട്ഠംസു. സോപി ഉപാസകോ പഠമയാമേപി മജ്ഝിമയാമേപി പച്ഛിമയാമേപി ചങ്കമന്തോയേവ അട്ഠാസി. പച്ചൂസകാലേ ജാതേ ചോരാ ഓകാസം അലഭന്താ ഗഹിതേ പാസാണമുഗ്ഗരാദയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു.

ഉപാസകോപി അത്തനോ കമ്മം നിട്ഠാപേത്വാ പുന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അത്താനം രക്ഖമാനാ പരരക്ഖകാ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഉപാസക, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരമ്പി രക്ഖതി, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനമ്പി രക്ഖതീ’’തി. സോ ‘‘യാവ സുഭാസിതഞ്ചിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ, അഹം ഏകേന സത്ഥവാഹേന സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപന്നോ രുക്ഖമൂലേ ചങ്കമന്തോ ‘മം രക്ഖിസ്സാമീ’തി സകലസത്ഥം രക്ഖി’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഉപാസക, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ അത്താനം രക്ഖന്താ പരം രക്ഖിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദം ആഗന്ത്വാ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഏകേന സത്ഥവാഹേന സദ്ധിം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞട്ഠാനേ സത്ഥേ നിവിട്ഠേ സത്ഥതോ അവിദൂരേ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേന്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ചങ്കമന്തോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ പഞ്ചസതാ ചോരാ ‘‘സായമാസഭത്തസ്സ ഭുത്തകാലേ തം സകടസത്ഥം വിലുമ്പിസ്സാമാ’’തി ആഗന്ത്വാ പരിവാരയിംസു. തേ തം താപസം ദിസ്വാ ‘‘സചേ അയം അമ്ഹേ പസ്സിസ്സതി, സത്ഥവാസികാനം ആരോചേസ്സതി, ഏതസ്സ നിദ്ദൂപഗതവേലായ വിലുമ്പിസ്സാമാ’’തി തത്ഥേവ അട്ഠംസു. താപസോ സകലമ്പി രത്തിം ചങ്കമിയേവ. ചോരാ ഓകാസം അലഭിത്വാ ഗഹിതഗഹിതേ മുഗ്ഗരപാസാണേ ഛഡ്ഡേത്വാ സകടസത്ഥവാസീനം സദ്ദം ദത്വാ ‘‘ഭോന്തോ, സത്ഥവാസിനോ സചേ ഏസ രുക്ഖമൂലേ ചങ്കമനകതാപസോ അജ്ജ നാഭവിസ്സ, സബ്ബേ മഹാവിലോപം പത്താ അഭവിസ്സഥ, സ്വേ താപസസ്സ മഹാസക്കാരം കരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പക്കമിംസു.

തേ പഭാതായ രത്തിയാ ചോരേഹി ഛഡ്ഡിതേ മുഗ്ഗരപാസാണാദയോ ദിസ്വാ ഭീതാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ദിട്ഠാ വോ ചോരാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമാവുസോ, ദിട്ഠാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏത്തകേവോ ചോരേ ദിസ്വാ ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ ന ഉപ്പജ്ജീ’’തി? ബോധിസത്തോ ‘‘ആവുസോ ചോരേ ദിസ്വാ ഭയം നാമ സധനസ്സ ഹോതി, അഹം പന നിദ്ധനോ, സ്വാഹം കിം ഭായിസ്സാമി. മയ്ഹഞ്ഹി ഗാമേപി അരഞ്ഞേപി വസന്തസ്സ ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൬. ‘‘അസങ്കിയോമ്ഹി ഗാമമ്ഹി, അരഞ്ഞേ നത്ഥി മേ ഭയം;

ഉജുമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോ, മേത്തായ കരുണായ ചാ’’തി.

തത്ഥ അസങ്കിയോമ്ഹി ഗാമമ്ഹീതി സങ്കായ നിയുത്തോ പതിട്ഠിതോതി സങ്കിയോ, ന സങ്കിയോ അസങ്കിയോ. അഹം ഗാമേ വസന്തോപി സങ്കായ അപ്പതിട്ഠിതത്താ അസങ്കിയോ നിബ്ഭയോ നിരാസങ്കോതി ദീപേതി. അരഞ്ഞേതി ഗാമഗാമൂപചാരവിനിമുത്തേ ഠാനേ. ഉജുമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോ, മേത്തായ കരുണായ ചാതി അഹം തികചതുക്കജ്ഝാനികാഹി മേത്താകരുണാഹി കായവങ്കാദിവിരഹിതം ഉജും ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗം ആരുള്ഹോതി വദതി. അഥ വാ പരിസുദ്ധസീലതായ കായവചീമനോവങ്കവിരഹിതം ഉജും ദേവലോകമഗ്ഗം ആരുള്ഹോമ്ഹീതി ദസ്സേത്വാ തതോ ഉത്തരി മേത്തായ കരുണായ ച പതിട്ഠിതത്താ ഉജും ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗമ്പി ആരുള്ഹോമ്ഹീതിപി ദസ്സേതി. അപരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ഹി ഏകന്തേന ബ്രഹ്മലോകപരായണത്താ മേത്താകരുണാദയോ ഉജുമഗ്ഗാ നാമ.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ തുട്ഠചിത്തേഹി തേഹി മനുസ്സേഹി സക്കതോ പൂജിതോ യാവജീവം ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സത്ഥവാസിനോ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസങ്കിയജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൭൭] ൭. മഹാസുപിനജാതകവണ്ണനാ

ലാബൂനി സീദന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സോളസ മഹാസുപിനേ ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസം കിര കോസലമഹാരാജാ രത്തിം നിദ്ദൂപഗതോ പച്ഛിമയാമേ സോളസ മഹാസുപിനേ ദിസ്വാ ഭീതതസിതോ പബുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഇമേസം സുപിനാനം ദിട്ഠത്താ കിം നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി മരണഭയതജ്ജിതോ സയനപിട്ഠേ നിസിന്നകോവ രത്തിം വീതിനാമേസി.

അഥ നം പഭാതായ രത്തിയാ ബ്രാഹ്മണപുരോഹിതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സുഖം സയിത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘കുതോ മേ ആചരിയാ സുഖം, അജ്ജാഹം പച്ചൂസസമയേ സോളസ മഹാസുപിനേ പസ്സിം, സോമ്ഹി തേസം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ഭയപ്പത്തോ’’തി. ‘‘വദേഥ, മഹാരാജ, സുത്വാ ജാനിസ്സാമാ’’തി വുത്തം ബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠസുപിനേ കഥേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മേ ഇമേസം ദിട്ഠകാരണാ ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ഹത്ഥേ വിധുനിംസു. ‘‘കസ്മാ ഹത്ഥേ വിധുനഥാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘കക്ഖളാ, മഹാരാജ, സുപിനാ’’തി. ‘‘കാ തേസം നിപ്ഫത്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘രജ്ജന്തരായോ ജീവിതന്തരായോ ഭോഗന്തരായോതി ഇമേസം തിണ്ണം അന്തരായാനം അഞ്ഞതരോ’’തി. ‘‘സപ്പടികമ്മാ, അപ്പടികമ്മാ’’തി? ‘‘കാമം ഏതേ സുപിനാ അതിഫരുസത്താ അപ്പടികമ്മാ, മയം പന തേ സപ്പടികമ്മേ കരിസ്സാമ, ഏതേ പടിക്കമാപേതും അസക്കോന്താനം അമ്ഹാകം സിക്ഖിതഭാവോ നാമ കിം കരിസ്സതീ’’തി. ‘‘കിം പന കത്വാ പടിക്കമാപേസ്സഥാ’’തി? ‘‘സബ്ബചതുക്കേന യഞ്ഞം യജിസ്സാമ, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ഭീതതസിതോ ‘‘തേന ഹി ആചരിയാ മമ ജീവിതം തുമ്ഹാകം ഹത്ഥേ ഹോതു, ഖിപ്പം മേ സോത്ഥിം കരോഥാ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ബഹും ധനം ലഭിസ്സാമ, ബഹും ഖജ്ജഭോജ്ജം ആഹരാപേസ്സാമാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘മാ ചിന്തയിത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി രാജാനം സമസ്സാസേത്വാ രാജനിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹിനഗരേ യഞ്ഞാവാടം കത്വാ ബഹൂ ചതുപ്പദഗണേ ഥൂണൂപനീതേ കത്വാ പക്ഖിഗണേ സമാഹരിത്വാ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തി.

അഥ ഖോ മല്ലികാ ദേവീ തം കാരണം ഞത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണാ പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തീ’’തി? ‘‘സുഖിതാ, ത്വം ഭദ്ദേ, അമ്ഹാകം കണ്ണമൂലേ ആസീവിസം ചരന്തം ന ജാനാസീ’’തി. ‘‘കിം ഏതം, മഹാരാജാ’’തി? മയാ ഏവരൂപാ ദുസ്സുപിനാ ദിട്ഠാ, ബ്രാഹ്മണാ ‘‘തിണ്ണം അന്തരായാനം അഞ്ഞതരോ പഞ്ഞായതീ’’തി വത്വാ ‘‘‘തേസം പടിഘാതായ യഞ്ഞം യജിസ്സാമാ’തി വത്വാ പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ, മഹാരാജ, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗബ്രാഹ്മണോ സുപിനപടികമ്മം പുച്ഛിതോ’’തി? ‘‘കതരോ പനേസ, ഭദ്ദേ, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗബ്രാഹ്മണോ’’തി. ‘‘സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം സബ്ബഞ്ഞും വിസുദ്ധം നിക്കിലേസം മഹാബ്രാഹ്മണം ന ജാനാസി. സോ ഹി ഭഗവാ സുപിനന്തരം ജാനേയ്യ, ഗച്ഛ ത്വം പുച്ഛ തം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവീ’’തി രാജാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി.

സത്ഥാ മധുരസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിപ്പഗോവ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. അഹം, ഭന്തേ, പച്ചൂസസമയേ സോളസ മഹാസുപിനേ ദിസ്വാ ഭീതോ ബ്രാഹ്മണാനം ആരോചേസിം. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘കക്ഖളാ, മഹാരാജ, സുപിനാ, ഏതേസം പടിഘാതത്ഥായ സബ്ബചതുക്കേന യഞ്ഞം യജിസ്സാമാ’’തി യഞ്ഞം സജ്ജേന്തി, ബഹൂ പാണാ മരണഭയതജ്ജിതാ, തുമ്ഹേ ച സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലാ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം ഉപാദായ നത്ഥി സോ ഞേയ്യധമ്മോ, യോ വോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം നാഗച്ഛതി. ‘‘ഏതേസം മേ സുപിനാനം നിപ്ഫത്തിം കഥേഥ ഭഗവാ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, സദേവകേ ലോകേ മം ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ ഏതേസം സുപിനാനം അന്തരം വാ നിപ്ഫത്തിം വാ ജാനിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, അഹം തേ കഥേസ്സാമി, അപിച ഖോ ത്വം ദിട്ഠദിട്ഠനിയാമേനേവ സുപിനേ കഥേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി രാജാ ദിട്ഠനിയാമേനേവ കഥേന്തോ –

‘‘ഉസഭാ രുക്ഖാ ഗാവിയോ ഗവാ ച,

അസ്സോ കംസോ സിങ്ഗാലീ ച കുമ്ഭോ;

പോക്ഖരണീ ച അപാകചന്ദനം.

‘‘ലാബൂനി സീദന്തി സിലാ പ്ലവന്തി, മണ്ഡൂകിയോ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലന്തി;

കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തി, തസാ വകാ ഏളകാനം ഭയാ ഹീ’’തി. –

ഇമം മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ കഥേസി.

(൧) അഹം, ഭന്തേ, ഏകം താവ സുപിനം ഏവം അദ്ദസം – ചത്താരോ അഞ്ജനവണ്ണാ കാളഉസഭാ ‘‘യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ചതൂഹി ദിസാഹി രാജങ്ഗണം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഉസഭയുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മഹാജനേ സന്നിപതിതേ യുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേത്വാ നദിത്വാ ഗജ്ജിത്വാ അയുജ്ഝിത്വാവ പടിക്കന്താ. ഇമം പഠമം സുപിനം അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ‘‘മഹാരാജ, ഇമസ്സ വിപാകോ നേവ തവ, ന മമ കാലേ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ പന അധമ്മികാനം കപണരാജൂനം അധമ്മികാനഞ്ച മനുസ്സാനം കാലേ ലോകേ വിപരിവത്തമാനേ കുസലേ ഓസ്സന്നേ, അകുസലേ ഉസ്സന്നേ, ലോകസ്സ പരിഹായനകാലേ ദേവോ ന സമ്മാ വസ്സിസ്സതി, മേഘപാദാ പച്ഛിജ്ജിസ്സന്തി, സസ്സാനി മിലായിസ്സന്തി, ദുബ്ഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, വസ്സിതുകാമാ വിയ ചതൂഹി ദിസാഹി മേഘാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഇത്ഥികാഹി ആതപേ പത്ഥടാനം വീഹിആദീനം തേമനഭയേന അന്തോപവേസിതകാലേ പുരിസേസു കുദ്ദാലപിടകഹത്ഥേസു ആളിബന്ധനത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു വസ്സനാകാരം ദസ്സേത്വാ ഗജ്ജിത്വാ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേത്വാ തേ ഉസഭാ വിയ അയുജ്ഝിത്വാ അവസ്സിത്വാവ പലായിസ്സന്തി. അയമേതസ്സ വിപാകോ. തുയ്ഹം പന തപ്പച്ചയാ കോചി അന്തരായോ നത്ഥി, അനാഗതം ആരബ്ഭ ദിട്ഠോ സുപിനോ ഏസ, ബ്രാഹ്മണാ പന അത്തനോ ജീവിതവുത്തിം നിസ്സായ കഥയിംസൂ’’തി ഏവം സത്ഥാ സുപിനസ്സ നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ ആഹ ‘‘ദുതിയം കഥേഹി, മഹാരാജാ’’തി.

(൨) ദുതിയാഹം, ഭന്തേ, ഏവം അദ്ദസം – ഖുദ്ദകാ രുക്ഖാ ചേവ ഗച്ഛാ ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വിദത്ഥിമത്തമ്പി രതനമത്തമ്പി അനുഗ്ഗന്ത്വാവ പുപ്ഫന്തി ചേവ ഫലന്തി ച. ഇമം ദുതിയം അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? മഹാരാജ, ഇമസ്സാപി വിപാകോ ലോകസ്സ പരിഹായനകാലേ മനുസ്സാനം പരിത്തായുകകാലേ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി സത്താ തിബ്ബരാഗാ ഭവിസ്സന്തി, അസമ്പത്തവയാവ കുമാരിയോ പുരിസന്തരം ഗന്ത്വാ ഉതുനിയോ ചേവ ഗബ്ഭിനിയോ ച ഹുത്വാ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢിസ്സന്തി. ഖുദ്ദകരുക്ഖാനം പുപ്ഫം വിയ ഹി താസം ഉതുനിഭാവോ, ഫലം വിയ ച പുത്തധീതരോ ഭവിസ്സന്തി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, തതിയം കഥേഹി, മഹാരാജാതി.

(൩) ഗാവിയോ, ഭന്തേ, തദഹുജാതാനം വച്ഛകാനം ഖീരം പിവന്തിയോ അദ്ദസം. അയം മേ തതിയോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി വിപാകോ അനാഗതേ ഏവ മനുസ്സാനം ജേട്ഠാപചായികകമ്മസ്സ നട്ഠകാലേ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി സത്താ മാതാപിതൂസു വാ സസ്സുസസുരേസു വാ ലജ്ജം അനുപട്ഠാപേത്വാ സയമേവ കുടുമ്ബം സംവിദഹന്താവ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മഹല്ലകാനം ദാതുകാമാ ദസ്സന്തി, അദാതുകാമാ ന ദസ്സന്തി. മഹല്ലകാ അനാഥാ അസയംവസീ ദാരകേ ആരാധേത്വാ ജീവിസ്സന്തി തദഹുജാതാനം വച്ഛകാനം ഖീരം പിവന്തിയോ മഹാഗാവിയോ വിയ. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ചതുത്ഥം കഥേഹി, മഹാരാജാതി.

(൪) ധുരവാഹേ, ഭന്തേ, ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നേ മഹാഗോണേയുഗപരമ്പരായ അയോജേത്വാ തരുണേ ഗോദമ്മേ ധുരേ യോജേന്തേ അദ്ദസം. തേ ധുരം വഹിതും അസക്കോന്താ ഛഡ്ഡേത്വാ അട്ഠംസു, സകടാനി നപ്പവട്ടിംസു. അയം മേ ചതുത്ഥോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി വിപാകോ അനാഗതേ ഏവ അധമ്മികരാജൂനം കാലേ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി അധമ്മികകപണരാജാനോ പണ്ഡിതാനം പവേണികുസലാനം കമ്മം നിത്ഥരണസമത്ഥാനം മഹാമത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി. ധമ്മസഭായം വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി പണ്ഡിതേ വോഹാരകുസലേ മഹല്ലകേ അമച്ചേ ന ഠപേസ്സന്തി, തബ്ബിപരീതാനം പന തരുണതരുണാനം യസം ദസ്സന്തി, തഥാരൂപേ ഏവ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ഠപേസ്സന്തി, തേ രാജകമ്മാനി ചേവ യുത്തായുത്തഞ്ച അജാനന്താ നേവ തം യസം ഉക്ഖിപിതും സക്ഖിസ്സന്തി, ന രാജകമ്മാനി നിത്ഥരിതും. തേ അസക്കോന്താ കമ്മധുരം ഛഡ്ഡേസ്സന്തി, മഹല്ലകാപി പണ്ഡിതാമച്ചാ യസം അലഭന്താ കിച്ചാനി നിത്ഥരിതും സമത്ഥാപി ‘‘കിം അമ്ഹാകം ഏതേഹി, മയം ബാഹിരകാ ജാതാ, അബ്ഭന്തരികാ തരുണദാരകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പന്നാനി കമ്മാനി ന കരിസ്സന്തി, ഏവം സബ്ബഥാപി തേസം രാജൂനം ഹാനിയേവ ഭവിസ്സതി, ധുരം വഹിതും അസമത്ഥാനം വച്ഛദമ്മാനം ധുരേ യോജിതകാലോ വിയ, ധുരവാഹാനഞ്ച മഹാഗോണാനം യുഗപരമ്പരായ അയോജിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, പഞ്ചമം കഥേഹി, മഹാരാജാതി.

(൫) ഭന്തേ, ഏകം ഉഭതോമുഖം അസ്സം അദ്ദസം, തസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു യവസം ദേന്തി, സോ ദ്വീഹി മുഖേഹി ഖാദതി. അയം മേ പഞ്ചമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേ അധമ്മികരാജകാലേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി അധമ്മികാ ബാലരാജാനോ അധമ്മികേ ലോലമനുസ്സേ വിനിച്ഛയേ ഠപേസ്സന്തി, തേ പാപപുഞ്ഞേസു അനാദരാ ബാലാ സഭായം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛയം ദേന്താ ഉഭിന്നമ്പി അത്ഥപച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ഖാദിസ്സന്തി അസ്സോ വിയ ദ്വീഹി മുഖേഹി യവസം. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ഛട്ഠം കഥേഹി, മഹാരാജാതി.

(൬) ഭന്തേ, മഹാജനോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം സമ്മജ്ജിത്വാ ‘‘ഇധ പസ്സാവം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ഉപനാമേസി, തം തത്ഥ പസ്സാവം കരോന്തം അദ്ദസം. അയം മേ ഛട്ഠോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി വിപാകോ അനാഗതേയേവ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി അധമ്മികാ വിജാതിരാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം ആസങ്കായ യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനംയേവ ദസ്സന്തി. ഏവം മഹാകുലാനി ദുഗ്ഗതാനി ഭവിസ്സന്തി, ലാമകകുലാനി ഇസ്സരാനി. തേ ച കുലീനപുരിസാ ജീവിതും അസക്കോന്താ ‘‘ഇമേ നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാ’’തി അകുലീനാനം ധീതരോ ദസ്സന്തി, ഇതി താസം കുലധീതാനം അകുലീനേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ജരസിങ്ഗാലസ്സ സുവണ്ണപാതിയം പസ്സാവകരണസദിസോ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, സത്തമം കഥേഹീതി.

(൭) ഭന്തേ, ഏകോ പുരിസോ രജ്ജും വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിപതി, തേന നിസിന്നപീഠസ്സ ഹേട്ഠാ സയിതാ ഏകാ ഛാതസിങ്ഗാലീ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ തം ഖാദതി, ഏവാഹം അദ്ദസം. അയം മേ സത്തമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി ഇത്ഥിയോ പുരിസലോലാ സുരാലോലാ അലങ്കാരലോലാ വിസിഖാലോലാ ആമിസലോലാ ഭവിസ്സന്തി ദുസ്സീലാ ദുരാചാരാ, താ സാമികേഹി കസിഗോരക്ഖാദീനി കമ്മാനി കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന സമ്ഭതം ധനം ജാരേഹി സദ്ധിം സുരം പിവന്തിയോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയമാനാ അന്തോഗേഹേ അച്ചായികമ്പി കിച്ചം അനോലോകേത്വാ ഗേഹേ പരിക്ഖേപസ്സ ഉപരിഭാഗേനപി ഛിദ്ദട്ഠാനേഹിപി ജാരേ ഉപധാരയമാനാ സ്വേ വപിതബ്ബയുത്തകം ബീജമ്പി കോട്ടേത്വാ യാഗുഭത്തഖജ്ജകാദീനി സമ്പാദേത്വാ ഖാദമാനാ വിലുമ്പിസ്സന്തി ഹേട്ഠാപീഠകേ നിപന്നഛാതസിങ്ഗാലീ വിയ വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിത്തരജ്ജും. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, അട്ഠമം കഥേഹീതി.

(൮) ഭന്തേ, രാജദ്വാരേ ബഹൂഹി തുച്ഛകുമ്ഭേഹി പരിവാരേത്വാ ഠപിതം ഏകം മഹന്തം പൂരിതകുമ്ഭം അദ്ദസം. ചത്താരോപി പന വണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ചതൂഹി അനുദിസാഹി ച ഘടേഹി ഉദകം ആഹരിത്വാ ആഹരിത്വാ പൂരിതകുമ്ഭമേവ പൂരേന്തി, പൂരിതപൂരിതം ഉദകം ഉത്തരിത്വാ പലായതി, തേപി പുനപ്പുനം തത്ഥേവ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ പന ഓലോകേന്താപി നത്ഥി. അയം മേ അട്ഠമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി ലോകോ പരിഹായിസ്സതി, രട്ഠം നിരോജം ഭവിസ്സതി, രാജാനോ ദുഗ്ഗതാ കപണാ ഭവിസ്സന്തി. യോ ഇസ്സരോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ സതസഹസ്സമത്താ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തി, തേ ഏവം ദുഗ്ഗതാ സബ്ബേ ജാനപദേ അത്തനോവ കമ്മേ കാരേസ്സന്തി, ഉപദ്ദുതാ മനുസ്സാ സകേ കമ്മന്തേ ഛഡ്ഡേത്വാ രാജൂനഞ്ഞേവ അത്ഥായ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാനി വപന്താ രക്ഖന്താ ലായന്താ മദ്ദന്താ പവേസേന്താ ഉച്ഛുഖേത്താനി കരോന്താ യന്താനി കരോന്താ യന്താനി വാഹേന്താ ഫാണിതാദീനി പചന്താ പുപ്ഫാരാമേ ച ഫലാരാമേ ച കരോന്താ തത്ഥ തത്ഥ നിപ്ഫന്നാനി പുബ്ബണ്ണാദീനി ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ കോട്ഠാഗാരമേവ പൂരേസ്സന്തി, അത്തനോ ഗേഹേസു തുച്ഛകോട്ഠേ ഓലോകേന്താപി ന ഭവിസ്സന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ അനോലോകേത്വാ പൂരിതകുമ്ഭേ പൂരണസദിസമേവ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, നവമം കഥേഹീതി.

(൯) ഭന്തേ, ഏകം പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നം ഗമ്ഭീരം സബ്ബതോ തിത്ഥം പോക്ഖരണിം അദ്ദസം. സമന്തതോ ദ്വിപദചതുപ്പദാ ഓതരിത്വാ തത്ഥ പാനീയം പിവന്തി. തസ്സാ മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരട്ഠാനേ ഉദകം ആവിലം, തീരപ്പദേസേസു ദ്വിപദചതുപ്പദാനം അക്കമട്ഠാനേ അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം. ഏവാഹം അദ്ദസം. അയം മേ നവമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, ഛന്ദാദിവസേന അഗതിം ഗച്ഛന്താ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ധമ്മേന വിനിച്ഛയം നാമ ന ദസ്സന്തി, ലഞ്ജവിത്തകാ ഭവിസ്സന്തി ധനലോലാ, രട്ഠവാസികേസു നേസം ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാ നാമ ന ഭവിസ്സന്തി, കക്ഖളാ ഫരുസാ ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛുഗണ്ഠികാ വിയ മനുസ്സേ പീളേന്താ നാനപ്പകാരേന ബലിം ഉപ്പാദേന്താ ധനം ഗണ്ഹിസ്സന്തി. മനുസ്സാ ബലിപീളിതാ കിഞ്ചി ദാതും അസക്കോന്താ ഗാമനിഗമാദയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസ്സന്തി, മജ്ഝിമജനപദോ സുഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി, പച്ചന്തോ ഘനവാസോ സേയ്യഥാപി പോക്ഖരണിയാ മജ്ഝേ ഉദകം ആവിലം പരിയന്തേ വിപ്പസന്നം. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ദസമം കഥേഹീതി.

(൧൦) ഭന്തേ, ഏകിസ്സായേവ കുമ്ഭിയാ പച്ചമാനം ഓദനം അപാകം അദ്ദസം ‘‘അപാക’’ന്തി വിചാരേത്വാ വിഭജിത്വാ ഠപിതം വിയ തീഹാകാരേഹി പച്ചമാനം, ഏകസ്മിം പസ്സേ അതികിലിന്നോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഉത്തണ്ഡുലോ, ഏകസ്മിം സുപക്കോതി. അയം മേ ദസമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസു അധമ്മികേസു രാജയുത്താപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി നേഗമജാനപദാപീതി സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപാദായ സബ്ബേ മനുസ്സാ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തതോ തേസം ആരക്ഖദേവതാ, ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാ, രുക്ഖദേവതാ, ആകാസട്ഠദേവതാതി ഏവം ദേവതാപി അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി. അധമ്മികരാജൂനഞ്ച രജ്ജേ വാതാ വിസമാ ഖരാ വായിസ്സന്തി, തേ ആകാസട്ഠവിമാനാനി കമ്പേസ്സന്തി, തേസു കമ്പിതേസു ദേവതാ കുപിതാ ദേവം വസ്സിതും ന ദസ്സന്തി, വസ്സമാനോപി സകലരട്ഠേ ഏകപ്പഹാരേന ന വസ്സിസ്സതി, വസ്സമാനോപി സബ്ബത്ഥ കസികമ്മസ്സ വാ വപ്പകമ്മസ്സ വാ ഉപകാരകോ ഹുത്വാ ന വസ്സിസ്സതി. യഥാ ച രട്ഠേ, ഏവം ജനപദേപി ഗാമേപി ഏകതളാകേപി ഏകസരേപി ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, തളാകസ്സ ഉപരിഭാഗേ വസ്സന്തോ ഹേട്ഠാഭാഗേ ന വസ്സിസ്സതി, ഹേട്ഠാ വസ്സന്തോ ഉപരി ന വസ്സിസ്സതി. ഏകസ്മിം ഭാഗേ സസ്സം അതിവസ്സേന നസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം അവസ്സനേന മിലായിസ്സതി, ഏകസ്മിം സമ്മാ വസ്സമാനോ സമ്പാദേസ്സതി. ഏവം ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജേ വുത്തസസ്സാ തിപ്പകാരാ ഭവിസ്സന്തി ഏകകുമ്ഭിയാ ഓദനോ വിയ. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ഏകാദസമം കഥേഹീതി.

(൧൧) ഭന്തേ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്തേ അദ്ദസം. അയം മേ ഏകാദസമോ സുപിനോ, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേയേവ മയ്ഹം സാസനേ പരിഹായന്തേ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി പച്ചയലോലാ അലജ്ജീ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഭവിസ്സന്തി, തേ മയാ പച്ചയലോലുപ്പം നിമ്മഥേത്വാ കഥിതധമ്മദേസനം ചീവരാദിചതുപച്ചയഹേതു പരേസം ദേസേസ്സന്തി, പച്ചയേഹി മുച്ഛിതാ നിസ്സരണപക്ഖേ ഠിതാ നിബ്ബാനാഭിമുഖം കത്വാ ദേസേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, കേവലം ‘‘പദബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിഞ്ചേവ മധുരസദ്ദഞ്ച സുത്വാ മഹഗ്ഘാനി ചീവരാദീനി ദസ്സന്തി’’ ഇച്ചേവം ദേസേസ്സന്തി. അപരേ അന്തരവീഥിചതുക്കരാജദ്വാരാദീസു നിസീദിത്വാ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണപാദമാസകരൂപാദീനിപി നിസ്സായ ദേസേസ്സന്തി. ഇതി മയാ നിബ്ബാനഗ്ഘനകം കത്വാ ദേസിതം ധമ്മം ചതുപച്ചയത്ഥായ ചേവ കഹാപണഡ്ഢകഹാപണാദീനം അത്ഥായ ച വിക്കിണിത്വാ ദേസേന്താ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്താ വിയ ഭവിസ്സന്തി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ദ്വാദസമം കഥേഹീതി.

(൧൨) ഭന്തേ, തുച്ഛലാബൂനി ഉദകേ സീദന്താനി അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സപി അനാഗതേ അധമ്മികരാജകാലേ ലോകേ വിപരിവത്തന്തേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. തദാ ഹി രാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനംയേവ ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, ഇതരേ ദലിദ്ദാ. രാജസമ്മുഖേപി രാജദ്വാരേപി അമച്ചസമ്മുഖേപി വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി തുച്ഛലാബുസദിസാനം അകുലീനാനംയേവ കഥാ ഓസീദിത്വാ ഠിതാ വിയ നിച്ചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഭവിസ്സതി. സങ്ഘസന്നിപാതേസുപി സങ്ഘകമ്മഗണകമ്മട്ഠാനേസു ചേവ പത്തചീവരപരിവേണാദിവിനിച്ഛയട്ഠാനേസു ച ദുസ്സീലാനം പാപപുഗ്ഗലാനംയേവ കഥാ നിയ്യാനികാ ഭവിസ്സതി, ന ലജ്ജിഭിക്ഖൂനന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി തുച്ഛലാബുസീദനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, തേരസമം കഥേഹീതി.

(൧൩) ഭന്തേ, മഹന്തമഹന്താ കൂടാഗാരപ്പമാണാ ഘനസിലാ നാവാ വിയ ഉദകേ പ്ലവമാനാ അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സപി താദിസേയേവ കാലേ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. തദാ ഹി അധമ്മികരാജാനോ അകുലീനാനം യസം ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ ദുഗ്ഗതാ. തേസു ന കേചി ഗാരവം കരിസ്സന്തി, ഇതരേസുയേവ കരിസ്സന്തി. രാജസമ്മുഖേ വാ അമച്ചസമ്മുഖേ വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ വാ വിനിച്ഛയകുസലാനം ഘനസിലാസദിസാനം കുലപുത്താനം കഥാ ന ഓഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി. തേസു കഥേന്തേസു ‘‘കിം ഇമേ കഥേന്തീ’’തി ഇതരേ പരിഹാസമേവ കരിസ്സന്തി. ഭിക്ഖുസന്നിപാതേസുപി വുത്തപ്പകാരേസു ഠാനേസു നേവ പേസലേ ഭിക്ഖൂ ഗരുകാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തി, നാപി തേസം കഥാ പരിയോഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി, സിലാനം പ്ലവനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, ചുദ്ദസമം കഥേഹീതി.

(൧൪) ഭന്തേ, ഖുദ്ദകമധുകപുപ്ഫപ്പമാണാ മണ്ഡൂകിയോ മഹന്തമഹന്തേ കണ്ഹസപ്പേ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പലനാളേ വിയ ഛിന്ദിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഗിലന്തിയോ അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സപി ലോകേ പരിഹായന്തേ അനാഗതേ ഏവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. തദാ ഹി മനുസ്സാ തിബ്ബരാഗജാതികാ കിലേസാനുവത്തകാ ഹുത്വാ തരുണതരുണാനം അത്തനോ ഭരിയാനം വസേ വത്തിസ്സന്തി, ഗേഹേ ദാസകമ്മകരാദയോപി ഗോമഹിംസാദയോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമ്പി സബ്ബം താസഞ്ഞേവ ആയത്തം ഭവിസ്സതി. ‘‘അസുകം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാ പരിച്ഛദാദിജാതം വാ കഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഹോതു, കിം തുയ്ഹിമിനാ ബ്യാപാരേന, ത്വം മയ്ഹം ഘരേ സന്തം വാ അസന്തം വാ ജാനിതുകാമോ ജാതോ’’തി വത്വാ നാനപ്പകാരേഹി അക്കോസിത്വാ മുഖസത്തീഹി കോട്ടേത്വാ ദാസചേടകേ വിയ അത്തനോ വസേ കത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയം പവത്തേസ്സന്തി. ഏവം മധുകപുപ്ഫപ്പമാണാനം മണ്ഡൂകപോതികാനം ആസീവിസേ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, പന്നരസമം കഥേഹീതി.

(൧൫) ഭന്തേ, ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഗാമഗോചരം കാകം കഞ്ചനവണ്ണതായ ‘‘സുവണ്ണാ’’തി ലദ്ധനാമേ സുവണ്ണരാജഹംസേ പരിവാരേന്തേ അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സാപി അനാഗതേ ദുബ്ബലരാജകാലേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. അനാഗതസ്മിഞ്ഹി രാജാനോ ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു അകുസലാ യുദ്ധേസു അവിസാരദാ ഭവിസ്സന്തി, തേ അത്തനോ രജ്ജവിപത്തിം ആസങ്കമാനാ സമാനജാതികാനം കുലപുത്താനം ഇസ്സരിയം അദത്വാ അത്തനോ പാദമൂലികന്ഹാപകകപ്പകാദീനം ദസ്സന്തി, ജാതിഗോത്തസമ്പന്നാ കുലപുത്താ രാജകുലേ പതിട്ഠം അലഭമാനാ ജീവികം കപ്പേതും അസമത്ഥാ ഹുത്വാ ഇസ്സരിയേ ഠിതേ ജാതിഗോത്തഹീനേ അകുലീനേ ഉപട്ഠഹന്താ വിചരിസ്സന്തി, സുവണ്ണരാജഹംസേഹി കാകസ്സ പരിവാരിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി, സോളസമം കഥേഹീതി.

(൧൬) ഭന്തേ, പുബ്ബേ ദീപിനോ ഏളകേ ഖാദന്തി, അഹം പന ഏളകേ ദീപിനോ അനുബന്ധിത്വാ മുരുമുരൂതി ഖാദന്തേ അദ്ദസം. അഥഞ്ഞേ തസാ വകാ ഏളകേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ തസിതാ താസപ്പത്താ ഹുത്വാ ഏളകാനം ഭയാപലായിത്വാ ഗുമ്ബഗഹനാദീനി പവിസിത്വാ നിലീയിംസു, ഏവാഹം അദ്ദസം, ഇമസ്സ കോ വിപാകോതി? ഇമസ്സപി അനാഗതേ അധമ്മികരാജകാലേയേവ വിപാകോ ഭവിസ്സതി. തദാ ഹി അകുലീനാ രാജവല്ലഭാ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ അപഞ്ഞാതാ ദുഗ്ഗതാ. തേ രാജവല്ലഭാ രാജാനം അത്തനോ കഥം ഗാഹാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു ബലവന്തോ ഹുത്വാ കുലീനാനം പവേണിആഗതാനി ഖേത്തവത്ഥാദീനി ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകാനി ഏതാനീ’’തി അഭിയുഞ്ജിത്വാ തേസു ‘‘ന തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാക’’ന്തി ആഗന്ത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു വിവദന്തേസു വേത്തലതാദീഹി പഹരാപേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ അപകഡ്ഢാപേത്വാ ‘‘അത്തനോ പമാണം ന ജാനാഥ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിവദഥ, ഇദാനി വോ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദനാദീനി കാരേസ്സാമാ’’തി സന്തജ്ജേസ്സന്തി. തേ തേസം ഭയേന അത്തനോ സന്തകാനി വത്ഥൂനി ‘‘തുമ്ഹാകംയേവേതാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി നിയ്യാദേത്വാ അത്തനോ ഗേഹാനി പവിസിത്വാ ഭീതാ നിപജ്ജിസ്സന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി പേസലേ ഭിക്ഖൂ യഥാരുചി വിഹേഠേസ്സന്തി, തേ പേസലാ ഭിക്ഖൂ പടിസരണം അലഭമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗഹനട്ഠാനേസു നിലീയിസ്സന്തി. ഏവം ഹീനജച്ചേഹി ചേവ പാപഭിക്ഖൂഹി ച ഉപദ്ദുതാനം ജാതിമന്തകുലപുത്താനഞ്ചേവ പേസലഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏളകാനം ഭയേന തസവകാനം പലായനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. ഇതോനിദാനമ്പി തേ ഭയം നത്ഥി. അയമ്പി ഹി സുപിനോ അനാഗതംയേവ ആരബ്ഭ ദിട്ഠോ. ബ്രാഹ്മണാ പന ന ധമ്മസുധമ്മതായ തയി സിനേഹേന കഥയിംസു, ‘‘ബഹുധനം ലഭിസ്സാമാ’’തി ആമിസാപേക്ഖതായ ജീവിതവുത്തിം നിസ്സായ കഥയിംസൂതി.

ഏവം സത്ഥാ സോളസന്നം മഹാസുപിനാനം നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, ഏതരഹി ത്വഞ്ഞേവ ഇമേ സുപിനേ അദ്ദസ, പോരാണകരാജാനോപി അദ്ദസംസു. ബ്രാഹ്മണാപി നേസം ഏവമേവ ഇമേ സുപിനേ ഗഹേത്വാ യഞ്ഞമത്ഥകേ ഖിപിംസു, തതോ പണ്ഡിതേഹി ദിന്നനയേന ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛിംസു. പോരാണകാ പണ്ഡിതാപി നേസം ഇമേ സുപിനേ കഥേന്താ ഇമിനാവ നിയാമേന കഥേസു’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ചേവ സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഝാനകീളം കീളന്തോ വിഹരതി. തദാ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ ഇമിനാവ നിയാമേന ഇമേ സുപിനേ ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേവ യഞ്ഞം യജിതും ആരഭിംസു. തേസു പുരോഹിതസ്സ അന്തേവാസികമാണവോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ആചരിയം ആഹ – ‘‘ആചരിയ, തുമ്ഹേഹി മയം തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപിതാ, നനു തേസു ഏകം മാരേത്വാ ഏകസ്സ സോത്ഥികമ്മസ്സ കാരണം നാമ നത്ഥീ’’തി. താത, ഇമിനാ ഉപായേന അമ്ഹാകം ബഹുധനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ത്വം പന രഞ്ഞോ ധനം രക്ഖിതുകാമോ മഞ്ഞേതി. മാണവോ ‘‘തേന ഹി, ആചരിയ, തുമ്ഹേ തുമ്ഹാകം കമ്മം കരോഥ, അഹം തുമ്ഹാകം സന്തികേ കിം കരിസ്സാമീ’’തി വിചരന്തോ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനം അഗമാസി.

തം ദിവസമേവ ബോധിസത്തോപി തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ മയി മനുസ്സപഥം ഗതേ മഹാജനസ്സ ബന്ധനാ മോക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ ഓതരിത്വാ സുവണ്ണപടിമാ വിയ മങ്ഗലസിലാതലേ നിസീദി. മാണവോ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ പടിസന്ഥാരമകാസി. ബോധിസത്തോപി തേന സദ്ധിം മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, മാണവ, രാജാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, രാജാ നാമ ധമ്മികോ, അപിച ഖോ തം ബ്രാഹ്മണാ അതിത്ഥേ പക്ഖന്ദാപേ’’ന്തി. രാജാ സോളസ സുപിനേ ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണാനം ആരോചേസി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘യഞ്ഞം യജിസ്സാമാ’’തി ആരദ്ധാ. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘‘അയം നാമ ഇമേസം സുപിനാനം നിപ്ഫത്തീ’’തി രാജാനം സഞ്ഞാപേത്വാ തുമ്ഹാകം മഹാജനം ഭയാ മോചേതും ന വട്ടതീതി. മയം ഖോ, മാണവ, രാജാനം ന ജാനാമ, രാജാപി അമ്ഹേ ന ജാനാതി. സചേ പന ഇധാഗന്ത്വാ പുച്ഛേയ്യ, കഥേയ്യാമസ്സ മയന്തി. മാണവോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തം ആനേസ്സാമി, തുമ്ഹേ മമാഗമനം ഉദിക്ഖന്താ മുഹുത്തം നിസീദഥാ’’തി ബോധിസത്തം പടിജാനാപേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഏകോ ആകാസചാരികോ താപസോ തുമ്ഹാകം ഉയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ‘തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠസുപിനാനം നിപ്ഫത്തിം കഥേസ്സാമീ’തി തുമ്ഹേ പക്കോസതീ’’തി ആഹ.

രാജാ തസ്സ കഥം സുത്വാ താവദേവ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ താപസം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ പുച്ഛി ‘‘തുമ്ഹേ കിര, ഭന്തേ, മയാ ദിട്ഠസുപിനാനം നിപ്ഫത്തിം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി കഥേഥാ’’തി. ‘‘കഥേമി, മഹാരാജ, യഥാദിട്ഠേ താവ സുപിനേ മം സാവേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി രാജാ –

൭൭. ‘‘ഉസഭാ രുക്ഖാ ഗാവിയോ ഗവാ ച,

അസ്സോ കംസോ സിങ്ഗാലീ ച കുമ്ഭോ;

പോക്ഖരണീ ച അപാകചന്ദനം.

‘‘ലാബൂനി സീദന്തി സിലാ പ്ലവന്തി, മണ്ഡൂകിയോ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലന്തി;

കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തി, തസാ വകാ ഏളകാനം ഭയാ ഹീ’’തി. –

വത്വാ പസേനദിരഞ്ഞാ കഥിതനിയാമേനേവ സുപിനേ കഥേസി.

ബോധിസത്തോപി തേസം ഇദാനി സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേനേവ വിത്ഥാരതോ നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ പരിയോസാനേ സയം ഇദം കഥേസി –

‘‘വിപരിയാസോ വത്തതി നയിധ മത്ഥീ’’തി;

തത്രായമത്ഥോ – അയം, മഹാരാജ, ഇമേസം സുപിനാനം നിപ്ഫത്തി. യം പനേതം തേസം പടിഘാതത്ഥായ യഞ്ഞകമ്മം വത്തതി, തം വിപരിയാസോ വത്തതി വിപരീതതോ വത്തതി, വിപല്ലാസേന വത്തതീതി വുത്തം ഹോതി. കിംകാരണാ? ഇമേസഞ്ഹി നിപ്ഫത്തി നാമ ലോകസ്സ വിപരിവത്തനകാലേ, അകാരണസ്സ കാരണന്തി ഗഹണകാലേ, കാരണസ്സ അകാരണന്തി ഛഡ്ഡനകാലേ, അഭൂതസ്സ ഭൂതന്തി ഗഹണകാലേ, ഭൂതസ്സ അഭൂതന്തി ജഹനകാലേ, അലജ്ജീനം ഉസ്സന്നകാലേ, ലജ്ജീനഞ്ച പരിഹീനകാലേ ഭവിസ്സതി. നയിധ മത്ഥീതി ഇദാനി പന തവ വാ മമ വാ കാലേ ഇധ ഇമസ്മിം പുരിസയുഗേ വത്തമാനേ ഏതേസം നിപ്ഫത്തി നത്ഥി. തസ്മാ ഏതേസം പടിഘാതായ വത്തമാനം യഞ്ഞകമ്മം വിപല്ലാസേന വത്തതി, അലം തേന. നത്ഥി തേ ഇതോനിദാനം ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാതി മഹാപുരിസോ രാജാനം സമസ്സാസേത്വാ മഹാജനം ബന്ധനാ മോചേത്വാ പുന ആകാസേ ഠത്വാ രഞ്ഞോ ഓവാദം ദത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ പസുഘാതയഞ്ഞം മാ യജീ’’തി ധമ്മം ദേസേത്വാ ആകാസേനേവ അത്തനോ വസനട്ഠാനം അഗമാസി. രാജാപി തസ്സ ഓവാദേ ഠിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘സുപിനപച്ചയാ തേ ഭയം നത്ഥി, ഹരേതം യഞ്ഞ’’ന്തി യഞ്ഞം ഹാരേത്വാ മഹാജനസ്സ ജീവിതദാനം ദത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, മാണവോ സാരിപുത്തോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പരിനിബ്ബുതേ പന ഭഗവതി സങ്ഗീതികാരകാ ‘‘ഉസഭാ’’തിആദീനി തീണി പദാനി അട്ഠകഥം ആരോപേത്വാ ‘‘ലാബൂനീ’’തിആദീനി ചത്താരി പദാനി ഏകം ഗാഥം കത്വാ ഏകകനിപാതപാളിം ആരോപേസുന്തി.

മഹാസുപിനജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൭൮] ൮. ഇല്ലിസജാതകവണ്ണനാ

ഉഭോ ഖഞ്ജാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മച്ഛരിയകോസിയസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി. രാജഗഹനഗരസ്സ കിര അവിദൂരേ സക്കാരം നാമ നിഗമോ അഹോസി, തത്ഥേകോ മച്ഛരിയകോസിയോ നാമ സേട്ഠി അസീതികോടിവിഭവോ പടിവസതി. സോ തിണഗ്ഗേന തേലബിന്ദുമത്തമ്പി നേവ പരേസം ദേതി, ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി. ഇതി തസ്സ തം വിഭവജാതം നേവ പുത്തദാരാദീനം, ന സമണബ്രാഹ്മണാനം അത്ഥം അനുഭോതി, രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതപോക്ഖരണീ വിയ അപരിഭോഗം തിട്ഠതി.

സത്ഥാ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സകലലോകധാതുയം ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ വസന്തസ്സ തസ്സ സേട്ഠിനോ സപജാപതികസ്സ സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. തതോ പുരിമദിവസേ പന രാജാനം ഉപട്ഠാതും രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ രാജൂപട്ഠാനം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ഏകം ഛാതജ്ഝത്തം ജനപദമനുസ്സം കുമ്മാസപൂരം കപല്ലപൂവം ഖാദന്തം ദിസ്വാ തത്ഥ പിപാസം ഉപ്പാദേത്വാ അത്തനോ ഘരം ഗന്ത്വാ ചിന്തേസി ‘‘സചാഹം ‘കപല്ലപൂവം ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’തി വക്ഖാമി, ബഹൂ മയാ സദ്ധിം ഖാദിതുകാമാ ഭവിസ്സന്തി, ഏവം മേ ബഹൂനി തണ്ഡുലസപ്പിമധുഫാണിതാദീനി പരിക്ഖയം ഗമിസ്സന്തി, ന കസ്സചി കഥേസ്സാമീ’’തി തണ്ഹം അധിവാസേന്തോ വിചരതി. സോ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഉപ്പണ്ഡുപണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ ജാതോ. തതോ തണ്ഹം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ മഞ്ചകം ഉപഗൂഹിത്വാ നിപജ്ജി. ഏവംഗതോപി ധനഹാനിഭയേന കസ്സചി കിഞ്ചി ന കഥേസി.

അഥ നം ഭരിയാ ഉപസങ്കമിത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ ‘‘കിം തേ സാമി, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന മേ കിഞ്ചി അഫാസുകം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തേ രാജാ കുപിതോ’’തി? ‘‘രാജാപി മേ ന കുപ്പതീ’’തി. ‘‘അഥ കിം തേ പുത്തധീതാഹി വാ ദാസകമ്മകരാദീഹി വാ കിഞ്ചി അമനാപം കതം അത്ഥീ’’തി? ‘‘ഏവരൂപമ്പി നത്ഥീ’’തി. ‘‘കിസ്മിഞ്ചി പന തേ തണ്ഹാ അത്ഥീ’’തി? ഏവം വുത്തേപി ധനഹാനിഭയേന കിഞ്ചി അവത്വാ നിസ്സദ്ദോവ നിപജ്ജി. അഥ നം ഭരിയാ ‘‘കഥേഹി, സാമി, കിസ്മിം തേ തണ്ഹാ’’തി ആഹ. സോ വചനം പരിഗിലന്തോ വിയ ‘‘അത്ഥി മേ ഏകാ തണ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം തണ്ഹാ, സാമീ’’തി? ‘‘കപല്ലപൂവം ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’’തി. ‘‘അഥ കിമത്ഥം ന കഥേസി, കിം ത്വം ദലിദ്ദോ, ഇദാനി സകലസക്കാരനിഗമവാസീനം പഹോനകേ കപല്ലപൂവേ പചിസ്സാമീ’’തി? ‘‘കിം തേ ഏതേഹി, തേ അത്തനോ കമ്മം കത്വാ ഖാദിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏകരച്ഛവാസീനം പഹോനകേ പചാമീ’’തി. ജാനാമഹം തവ മഹദ്ധനഭാവന്തി. ‘‘തേന ഹി ഇമസ്മിം ഗേഹമത്തേ സബ്ബേസം പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘ജാനാമഹം തവ മഹജ്ഝാസയഭാവ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി തേ പുത്തദാരമത്തസ്സേവ പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ ഏതേഹീ’’തി? ‘‘തേന ഹി തുയ്ഹഞ്ച മയ്ഹഞ്ച പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘ത്വം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏകസ്സേവ തേ പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പച്ചമാനം ബഹൂ പച്ചാസീസന്തി, സകലതണ്ഡുലേ ഠപേത്വാ ഭിന്നതണ്ഡുലേ ച ഉദ്ധനകപല്ലാദീനി ച ആദായ ഥോകം ഖീരസപ്പിമധുഫാണിതഞ്ച ഗഹേത്വാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലം ആരുയ്ഹ പച, തത്ഥാഹം ഏകകോവ നിസീദിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഗഹേതബ്ബം ഗാഹാപേത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ ദാസിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ സേട്ഠിം പക്കോസാപേസി. സോ ആദിതോ പട്ഠായ ദ്വാരാനി പിദഹന്തോ സബ്ബദ്വാരേസു സൂചിഘടികാനി ദത്വാ സത്തമതലം അഭിരുഹിത്വാ തത്ഥപി ദ്വാരം പിദഹിത്വാ നിസീദി. ഭരിയാപിസ്സ ഉദ്ധനേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ കപല്ലകം ആരോപേത്വാ പൂവേ പചിതും ആരഭി.

അഥ സത്ഥാ പാതോവ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആമന്തേസി, ‘‘ഏസോ, മോഗ്ഗല്ലാന, രാജഗഹനഗരസ്സ അവിദൂരേ സക്കാരനിഗമേ മച്ഛരിയകോസിയസേട്ഠി ‘കപല്ലപൂവേ ഖാദിസ്സാമീ’തി അഞ്ഞേസം ദസ്സനഭയേന സത്തഭൂമികേ പാസാദേ കപല്ലപൂവേ പചാപേതി. ത്വം തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം സേട്ഠിം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ ഉഭോപി ജയമ്പതികേ പൂവേ ച ഖീരസപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ച ഗാഹാപേത്വാ അത്തനോ ബലേന ജേതവനം ആനേഹി. അജ്ജാഹം പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വിഹാരേയേവ നിസീദിസ്സാമി, പൂവേഹേവ ഭത്തകിച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ താവദേവ ഇദ്ധിബലേന തം നിഗമം ഗന്ത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ സീഹപഞ്ജരദ്വാരേ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ആകാസേയേവ മണിരൂപകം വിയ അട്ഠാസി.

മഹാസേട്ഠിനോ ഥേരം ദിസ്വാവ ഹദയമംസം കമ്പി. സോ ‘‘അഹം ഏവരൂപാനഞ്ഞേവ ഭയേന ഇമം ഠാനം ആഗതോ, അയഞ്ച ആഗന്ത്വാ വാതപാനദ്വാരേ ഠിതോ’’തി ഗഹേതബ്ബഗഹണം അപസ്സന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ ദോസേന തടതടായന്തോ ഏവമാഹ ‘‘സമണ, ആകാസേ ഠത്വാ ത്വം കിം ലഭിസ്സസി, ആകാസേ അപദേ പദം ദസ്സേത്വാ ചങ്കമന്തോപി നേവ ലഭിസ്സസീ’’തി. ഥേരോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ അപരാപരം ചങ്കമി. സേട്ഠി ‘‘ചങ്കമന്തോ കിം ലഭിസ്സസി, ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദമാനോപി ന ലഭിസ്സസിയേവാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. അഥ നം ‘‘നിസിന്നോ കിം ലഭിസ്സസി, ആഗന്ത്വാ വാതപാനഉമ്മാരേ ഠിതോപി ന ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. അഥ ഥേരോ ഉമ്മാരേ അട്ഠാസി. അഥ നം ‘‘ഉമ്മാരേ ഠിതോ കിം ലഭിസ്സസി, ധൂമായന്തോപി ന ലഭിസ്സസിയേവാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ധൂമായി, സകലപാസാദോ ഏകധൂമോ അഹോസി, സേട്ഠിനോ അക്ഖീനം സൂചിയാ വിജ്ഝനകാലോ വിയ ജാതോ. ഗേഹജ്ഝായനഭയേന പന നം ‘‘പജ്ജലന്തോപി ന ലഭിസ്സസീ’’തി അവത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം സമണോ സുട്ഠു ലഗ്ഗോ, അലദ്ധാ ന ഗമിസ്സതി, ഏകമസ്സ പൂവം ദാപേസ്സാമീ’’തി ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഏകം ഖുദ്ദകപൂവം പചിത്വാ സമണസ്സ ദത്വാ ഉയ്യോജേഹി ന’’ന്തി. സാ ഥോകഞ്ഞേവ പിട്ഠം കപല്ലപാതിയം പക്ഖിപി, മഹാപൂവോ ഹുത്വാ സകലപാതിം പൂരേത്വാ ഉദ്ധുമാതോ അട്ഠാസി.

സേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘ബഹു തയാ പിട്ഠം ഗഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി സയമേവ ദബ്ബികണ്ണേന ഥോകതരം പിട്ഠം ഗഹേത്വാ പക്ഖിപി, പൂവോ പുരിമപൂവതോ മഹന്തതരോ ജാതോ. ഏവം യം യം പചതി, സോ സോ മഹന്തമഹന്തോവ ഹോതി. സോ നിബ്ബിന്നോ ഭരിയം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമസ്സ ഏകം പൂവം ദേഹീ’’തി. തസ്സാ പച്ഛിതോ ഏകം പൂവം ഗണ്ഹന്തിയാ സബ്ബേ ഏകാബദ്ധാ അല്ലീയിംസു. സാ സേട്ഠിം ആഹ ‘‘സാമി, സബ്ബേ പൂവാ ഏകതോ ലഗ്ഗാ, വിസും കാതും ന സക്കോമീ’’തി. ‘‘അഹം കരിസ്സാമീ’’തി സോപി കാതും നാസക്ഖി. ഉഭോ ജനാ കോടിയം ഗഹേത്വാ കഡ്ഢന്താപി വിയോജേതും നാസക്ഖിംസുയേവ. അഥസ്സ പൂവേഹി സദ്ധിം വായമന്തസ്സേവ സരീരതോ സേദാ മുച്ചിംസു, പിപാസാ ച പച്ഛിജ്ജി. തതോ ഭരിയം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, ന മേ പൂവേഹി അത്ഥോ, പച്ഛിയാ സദ്ധിംയേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ദേഹീ’’തി. സാ പച്ഛിം ആദായ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബേ പൂവേ ഥേരസ്സ അദാസി. ഥേരോ ഉഭിന്നമ്പി ധമ്മം ദേസേസി, തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ കഥേസി, ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തി ദാനാദീനം ഫലം ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദം വിയ ദസ്സേസി.

തം സുത്വാ പസന്നചിത്തോ സേട്ഠി ‘‘ഭന്തേ, ആഗന്ത്വാ ഇമസ്മിം പല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ പൂവേ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘മഹാസേട്ഠി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘പൂവേ ഖാദിസ്സാമീ’തി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വിഹാരേ നിസിന്നോ, തുമ്ഹാകം രുചിയാ സതി സേട്ഠിഭരിയം പൂവേ ച ഖീരാദീനി ച ഗണ്ഹാപേഥ, സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം പന, ഭന്തേ, ഏതരഹി സത്ഥാ’’തി? ‘‘ഇതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, കാലം അനതിക്കമിത്വാ ഏത്തകം അദ്ധാനം കഥം ഗമിസ്സാമാ’’തി? ‘‘മഹാസേട്ഠി തുമ്ഹാകം രുചിയാ സതി അഹം വോ അത്തനോ ഇദ്ധിബലേന നേസ്സാമി, തുമ്ഹാകം പാസാദേ സോപാനസീസം അത്തനോ ഠാനേയേവ ഭവിസ്സതി, സോപാനപരിയോസാനം പന ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഭവിസ്സതി, ഉപരിപാസാദാ ഹേട്ഠാപാസാദം ഓതരണകാലമത്തേന വോ ജേതവനം നേസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സമ്പടിച്ഛി. ഥേരോ സോപാനസീസം തത്ഥേവ കത്വാ ‘‘സോപാനപാദമൂലം ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി, തഥേവാഹോസി.

ഇതി ഥേരോ സേട്ഠിഞ്ച സേട്ഠിഭരിയഞ്ച ഉപരിപാസാദാ ഹേട്ഠാഓതരണകാലതോ ഖിപ്പതരം ജേതവനം സമ്പാപേസി. തേ ഉഭോപി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ കാലം ആരോചേസും. സത്ഥാ ഭത്തഗ്ഗം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. മഹാസേട്ഠി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദക്ഖിണോദകം അദാസി, സേട്ഠിഭരിയാ തഥാഗതസ്സ പത്തേ പൂവേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗണ്ഹി, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂപി തഥേവ ഗണ്ഹിംസു. സേട്ഠി ഖീരസപ്പിമധുഫാണിതസക്ഖരാദീനി ദദമാനോ അഗമാസി. സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേസി. മഹാസേട്ഠിപി സദ്ധിം ഭരിയായ യാവദത്ഥം ഖാദി, പൂവാനം പരിയോസാനമേവ ന പഞ്ഞായതി, സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനഞ്ച വിഘാസാദാനഞ്ച ദിന്നേപി ന പരിയന്തോ പഞ്ഞായതി. ‘‘ഭന്തേ, പൂവാ പരിക്ഖയം ന ഗച്ഛന്തീ’’തി ഭഗവതോ ആരോചേസും. തേന ഹി ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഛഡ്ഡേഥാതി. അഥ നേ ദ്വാരകോട്ഠകസ്സ അവിദൂരേ പബ്ഭാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡയിംസു. അജ്ജതനാപി തം ഠാനം ‘‘കപല്ലപൂവപബ്ഭാരോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി. മഹാസേട്ഠി സദ്ധിം ഭരിയായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഭഗവാ അനുമോദനം അകാസി. അനുമോദനാപരിയോസാനേ ഉഭോപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ സോപാനം ആരുയ്ഹ അത്തനോ പാസാദേയേവ പതിട്ഠഹിംസു. തതോ പട്ഠായ മഹാസേട്ഠി അസീതികോടിധനം ബുദ്ധസാസനേയേവ വികിരി.

പുനദിവസേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജേതവനം ആഗമ്മ ഭിക്ഖൂനം സുഗതോവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ പടിസല്ലീനേ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘പസ്സഥാവുസോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സാനുഭാവം, അനുപഹച്ച സദ്ധം അനുപഹച്ച ഭോഗേ മച്ഛരിയസേട്ഠിം മുഹുത്തേനേവ ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ പൂവേ ഗാഹാപേത്വാ ജേതവനം ആനേത്വാ സത്ഥു സമ്മുഖം കത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി, അഹോ മഹാനുഭാവോ ഥേരോ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണകഥം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, കുലദമകേന നാമ ഭിക്ഖുനാ കുലേ അവിഹേഠേത്വാ അകിലമേത്വാ പുപ്ഫതോ രേണും ഗണ്ഹന്തേന ഭമരേന വിയ ഉപസങ്കമിത്വാ ബുദ്ധഗുണേ ജാനാപേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഥേരം പസംസന്തോ –

‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫം, വണ്ണഗന്ധമഹേഠയം;

പലേതി രസമാദായ, ഏവം ഗാമേ മുനീ ചരേ’’തി. (ധ. പ. ൪൯) –

ഇമം ധമ്മപദേ ഗാഥം വത്വാ ഉത്തരിപി ഥേരസ്സ ഗുണം പകാസേതും ‘‘ന ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ മോഗ്ഗല്ലാനേന മച്ഛരിയസേട്ഠി ദമിതോ, പുബ്ബേപി തം ദമേത്വാ കമ്മഫലസമ്ബന്ധം ജാനാപേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിയം ഇല്ലിസോ നാമ സേട്ഠി അഹോസി അസീതികോടിവിഭവോ പുരിസദോസസമന്നാഗതോ ഖഞ്ജോ കുണീ വിസമക്ഖിമണ്ഡലോ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ മച്ഛരീ, നേവ അഞ്ഞേസം ദേതി, ന സയം പരിഭുഞ്ജതി. രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതപോക്ഖരണീ വിയസ്സ ഗേഹം അഹോസി. മാതാപിതരോ പനസ്സ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ദായകാ ദാനപതിനോ. സോ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭിത്വായേവ കുലവംസം നാസേത്വാ ദാനസാലം ഝാപേത്വാ യാചകേ പോഥേത്വാ നിക്കഡ്ഢിത്വാ ധനമേവ സണ്ഠാപേസി.

സോ ഏകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഘരം ആഗച്ഛന്തോ ഏകം മഗ്ഗകിലന്തം ജാനപദമനുസ്സം, ഏകം സുരാവാരകം, ആദായ പീഠകേ നിസീദിത്വാ അമ്ബിലസുരായ കോസകം പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ പൂതിമച്ഛകേന ഉത്തരിഭങ്ഗേന പിവന്തം ദിസ്വാ സുരം പാതുകാമോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘സചാഹം സുരം പിവിസ്സാമി, മയി പിവന്തേ ബഹൂ പിവിതുകാമാ ഭവിസ്സന്തി, ഏവം മേ ധനപരിക്ഖയോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ തണ്ഹം അധിവാസേന്തോ വിചരിത്വാ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ വിഹതകപ്പാസോ വിയ പണ്ഡുസരീരോ അഹോസി ധമ്മനിസന്ഥതഗത്തോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ മഞ്ചകം ഉപഗൂഹിത്വാ നിപജ്ജി. തമേനം ഭരിയാ ഉപസങ്കമിത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ ‘‘കിം തേ, സാമി, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. സബ്ബം ഹേട്ഠാ കഥിതനിയാമേനേവ വേദിതബ്ബം. ‘‘തേന ഹി ഏകസ്സേവ തേ പഹോനകം സുരം കരോമീ’’തി പന വുത്തേ ‘‘ഗേഹേ സുരായ കാരിയമാനായ ബഹൂ പച്ചാസീസന്തി, അന്തരാപണതോ ആഹരാപേത്വാപി ന സക്കാ ഇധ നിസിന്നേന പിവിതു’’ന്തി മാസകമത്തം ദത്വാ അന്തരാപണതോ സുരാവാരകം ആഹരാപേത്വാ ചേടകേന ഗാഹാപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ നദീതീരം ഗന്ത്വാ മഹാമഗ്ഗസമീപേ ഏകം ഗുമ്ബം പവിസിത്വാ സുരാവാരകം ഠപാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി ചേടകം ദൂരേ നിസീദാപേത്വാ കോസകം പൂരേത്വാ സുരം പാതും ആരഭി.

പിതാ പനസ്സ ദാനാദീനം പുഞ്ഞാനം കതത്താ ദേവലോകേ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ തസ്മിം ഖണേ ‘‘പവത്തതി നു ഖോ മേ ദാനഗ്ഗം, ഉദാഹു നോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തസ്സ അപ്പവത്തിം ഞത്വാ, പുത്തസ്സ കുലവംസം നാസേത്വാ ദാനസാലം ഝാപേത്വാ യാചകേ നിക്കഡ്ഢിത്വാ മച്ഛരിയഭാവേ പതിട്ഠായ ‘‘അഞ്ഞേസം ദാതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി ഭയേന ഗുമ്ബം പവിസിത്വാ ഏകകസ്സേവ സുരം പിവനഭാവഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘ഗച്ഛാമി, നം സങ്ഖോഭേത്വാ ദമേത്വാ കമ്മഫലസമ്ബന്ധം ജാനാപേത്വാ ദാനം ദാപേത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തനാരഹം കരോമീ’’തി മനുസ്സപഥം ഓതരിത്വാ ഇല്ലിസസേട്ഠിനാ സദിസം ഖഞ്ജം കുണിം വിസമചക്ഖുമണ്ഡലം അത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ ബാരാണസിനഗരം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരേ ഠത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം ആരോചാപേത്വാ ‘‘പവിസതൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠി, അവേലായ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ആഗതോമ്ഹി, ദേവ ഘരേ മേ അസീതികോടിമത്തം ധനം അത്ഥി, തം ദേവോ ആഹരാപേത്വാ അത്തനോ ഭണ്ഡാഗാരം പൂരാപേതൂ’’തി. ‘‘അലം മഹാസേട്ഠി, തവ ധനതോ അമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹുതരം ധന’’ന്തി. ‘‘സചേ, ദേവ, തുമ്ഹാകം കമ്മം നത്ഥി, യഥാരുചിയാ ധനം ഗഹേത്വാ ദാനം ദമ്മീ’’തി. ‘‘ദേഹി, മഹാസേട്ഠീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി രാജാനം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഇല്ലിസസേട്ഠിനോ ഗേഹം അഗമാസി, സബ്ബേ ഉപട്ഠാകമനുസ്സാ പരിവാരേസും, ഏകോപി ‘‘നായം, ഇല്ലിസോ’’തി ജാനിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി.

സോ ഗേഹം പവിസിത്വാ അന്തോഉമ്മാരേ ഠത്വാ ദോവാരികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘യോ അഞ്ഞോ മയാ സമാനരൂപോ ആഗന്ത്വാ ‘മമേതം ഗേഹ’ന്തി പവിസിതും ആഗച്ഛതി, തം പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ നീഹരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ മഹാരഹേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സേട്ഠിഭരിയം പക്കോസാപേത്വാ സിതാകാരം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ദാനം ദേമാ’’തി ആഹ. തസ്സ തം വചനം സുത്വാവ സേട്ഠിഭരിയാ ച പുത്തധീതരോ ച ദാസകമ്മകരാ ച ‘‘ഏത്തകം കാലം ദാനം ദാതും ചിത്തമേവ നത്ഥി, അജ്ജ പന സുരം പിവിത്വാ മുദുചിത്തോ ഹുത്വാ ദാതുകാമോ ജാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വദിംസു. അഥ നം സേട്ഠിഭരിയാ ‘‘യഥാരുചിയാ ദേഥ, സാമീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ഭേരിവാദകം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘‘സുവണ്ണരജതമണിമുത്താദീഹി അത്ഥികാ ഇല്ലിസസേട്ഠിസ്സ ഘരം ഗച്ഛന്തൂ’ന്തി സകലനഗരേ ഭേരിം ചരാപേഹീ’’തി. സാ ച തഥാ കാരേസി. മഹാജനോ പച്ഛിപസിബ്ബകാദീനി ഗഹേത്വാ ഗേഹദ്വാരേ സന്നിപതി. സക്കോ സത്തരതനപൂരേ ഗബ്ഭേ വിവരാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ദമ്മി, യാവദിച്ഛകം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. മഹാജനോ ധനം നീഹരിത്വാ മഹാതലേ രാസിം കത്വാ ആഭതഭാജനാനി പൂരേത്വാ ഗച്ഛതി.

അഞ്ഞതരോ ജനപദമനുസ്സോ ഇല്ലിസസേട്ഠിനോ ഗോണേ തസ്സേവ രഥേ യോജേത്വാ സത്തഹി രതനേഹി പൂരേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ മഹാമഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ തസ്സ ഗുമ്ബസ്സ അവിദൂരേന രഥം പേസേന്തോ ‘‘വസ്സസതം ജീവ, സാമി, ഇല്ലിസസേട്ഠി, തം നിസ്സായ ഇദാനി മേ യാവജീവം കമ്മം അകത്വാ ജീവിതബ്ബം ജാതം, തവേവ രഥോ, തവേവ ഗോണാ, തവേവ ഗേഹേ സത്ത രതനാനി, നേവ മാതരാ ദിന്നാനി, ന പിതരാ, തം നിസ്സായ ലദ്ധാനി, സാമീ’’തി സേട്ഠിനോ ഗുണകഥം കഥേന്തോ ഗച്ഛതി. സോ തം സദ്ദം സുത്വാ ഭീതതസിതോ ചിന്തേസി ‘‘അയം മമ നാമം ഗഹേത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച വദതി, കച്ചി നു ഖോ മമ ധനം രഞ്ഞാ ലോകസ്സ ദിന്ന’’ന്തി ഗുമ്ബാ നിക്ഖമിത്വാ ഗോണേ ച രഥഞ്ച സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘അരേ, ചേടക, മയ്ഹം ഗോണാ, മയ്ഹം രഥോ’’തി വത്വാ ഗന്ത്വാ ഗോണേ നാസാരജ്ജുയം ഗണ്ഹി, ഗഹപതികോ രഥാ ഓരുയ്ഹ ‘‘അരേ, ദുട്ഠചേടക, ഇല്ലിസമഹാസേട്ഠി സകലനഗരസ്സ ദാനം ദേതി, ത്വം കിം അഹോസീ’’തി പക്ഖന്ദിത്വാ അസനിം പാതേന്തോ വിയ ഖന്ധേ പഹരിത്വാ രഥം ആദായ അഗമാസി. സോ പുന കമ്പമാനോ ഉട്ഠായ പംസും പുഞ്ഛിത്വാ പുഞ്ഛിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ രഥം ഗണ്ഹി, ഗഹപതികോ രഥാ ഓതരിത്വാ കേസേസു ഗഹേത്വാ ഓണാമേത്വാ കപ്പരപഹാരേഹി കോട്ടേത്വാ ഗലേ ഗഹേത്വാ ആഗതമഗ്ഗാഭിമുഖം ഖിപിത്വാ പക്കാമി. ഏത്താവതാസ്സ സുരാമദോ ഛിജ്ജി. സോ കമ്പമാനോ വേഗേന നിവേസനദ്വാരം ഗന്ത്വാ ധനം ആദായ ഗച്ഛന്തേ മഹാജനേ ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ കിം നാമേതം, കിം രാജാ മമ ധനം വിലുമ്പാപേതീ’’തി തം തം ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഗഹിതഗഹിതാ പഹരിത്വാ പാദമൂലേയേവ പാതേന്തി. സോ വേദനാപ്പത്തോ ഗേഹം പവിസിതും ആരഭി. ദ്വാരപാലാ ‘‘അരേ, ദുട്ഠഗഹപതി, കഹം പവിസസീ’’തി വംസപേസികാഹി പോഥേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ നീഹരിംസു.

സോ ‘‘ഠപേത്വാ ഇദാനി രാജാനം നത്ഥി മേ അഞ്ഞോ കോചി പടിസരണോ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, മമ ഗേഹം തുമ്ഹേ വിലുമ്പാപേഥാ’’തി ആഹ. നാഹം സേട്ഠി വിലുമ്പാപേമി, നനു ത്വമേവ ആഗന്ത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ന ഗണ്ഹഥ, അഹം മമ ധനം ദാനം ദസ്സാമീ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ദാനം അദാസീതി. നാഹം, ദേവ, തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛാമി, കിം തുമ്ഹേ മയ്ഹം മച്ഛരിയഭാവം ന ജാനാഥ, അഹം തിണഗ്ഗേന തേലബിന്ദുമ്പി ന കസ്സചി ദേമി. യോ ദാനം ദേതി, തം പക്കോസാപേത്വാ വീമംസഥ, ദേവാതി. രാജാ സക്കം പക്കോസാപേസി, ദ്വിന്നം ജനാനം വിസേസം നേവ രാജാ ജാനാതി, ന അമച്ചാ. മച്ഛരിയസേട്ഠി ‘‘കിം, ദേവ, അയം സേട്ഠി, അഹം സേട്ഠീ’’തി ആഹ. ‘‘മയം ന സഞ്ജാനാമ, അത്ഥി തേ കോചി സഞ്ജാനനകോ’’തി? ‘‘ഭരിയാ മേ, ദേവാ’’തി. ഭരിയം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കതരോ തേ സാമികോ’’തി പുച്ഛിംസു. സാ ‘‘അയ’’ന്തി സക്കസ്സേവ സന്തികേ അട്ഠാസി. പുത്തധീതരോ ദാസകമ്മകരേ ച പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛിംസു, സബ്ബേപി സക്കസ്സേവ സന്തികേ തിട്ഠന്തി.

പുന സേട്ഠി ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം സീസേ പിളകാ അത്ഥി, കേസേഹി പടിച്ഛന്നാ, തം ഖോ പന കപ്പകോ ഏവ ജാനാതി, തം പക്കോസാപേസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘കപ്പകോ മം, ദേവ, സഞ്ജാനാതി, തം പക്കോസാപേഥാ’’തി ആഹ. തസ്മിം പന കാലേ ബോധിസത്തോ തസ്സ കപ്പകോ അഹോസി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇല്ലിസസേട്ഠിം ജാനാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സീസം ഓലോകേത്വാ ജാനിസ്സാമി, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ദ്വിന്നമ്പി സീസം ഓലോകേഹീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ സീസേ പിളകം മാപേസി. ബോധിസത്തോ ദ്വിന്നമ്പി സീസം ഓലോകേന്തോ പിളകാ ദിസ്വാ ‘‘മഹാരാജ, ദ്വിന്നമ്പി സീസേ പിളകാ അത്ഥേവ, നാഹം ഏതേസു ഏകസ്സാപി ഇല്ലിസഭാവം സഞ്ജാനിതും സക്കോമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൮. ‘‘ഉഭോ ഖഞ്ജാ ഉഭോ കുണീ, ഉഭോ വിസമചക്ഖുകാ;

ഉഭിന്നം പിളകാ ജാതാ, നാഹം പസ്സാമി ഇല്ലിസ’’ന്തി.

തത്ഥ ഉഭോതി ദ്വേപി ജനാ. ഖഞ്ജാതി കുണ്ഠപാദാ. കുണീതി കുണ്ഠഹത്ഥാ. വിസമചക്ഖുകാതി വിസമക്ഖിമണ്ഡലാ കേകരാ. പിളകാതി ദ്വിന്നമ്പി ഏകസ്മിംയേവ സീസപദേസേ ഏകസണ്ഠാനാവ പിളകാ ജാതാ. നാഹം പസ്സാമീതി അഹം ‘‘ഇമേസു അയം നാമ ഇല്ലിസോ’’തി ന പസ്സാമി, ഏകസ്സാപി ഇല്ലിസഭാവം ന ജാനാമീതി അവോച.

ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ സേട്ഠി കമ്പമാനോ ധനസോകേന സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ പതി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, ഇല്ലിസോ, സക്കോഹമസ്മീ’’തി മഹതിയാ സക്കലീലായ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഇല്ലിസസ്സ മുഖം പുഞ്ഛിത്വാ ഉദകേന സിഞ്ചിംസു, സോ ഉട്ഠായ സക്കം ദേവരാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സക്കോ ആഹ ‘‘ഇല്ലിസ, ഇദം ധനം മമ സന്തകം, ന തവ. അഹഞ്ഹി തേ പിതാ, ത്വം മമ പുത്തോ. അഹം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സക്കത്തം പത്തോ, ത്വം പന മേ വംസം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അദാനസീലോ ഹുത്വാ മച്ഛരിയേ പതിട്ഠായ ദാനസാലായോ ഝാപേത്വാ യാചകേ നിക്കഡ്ഢിത്വാ ധനമേവ സണ്ഠാപേസി. തം നേവ ത്വം പരിഭുഞ്ജസി, ന അഞ്ഞേസം ദേസി, രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതം വിയ തിട്ഠതി. സചേ മേ ദാനസാലാ പാകതികാ കത്വാ ദാനം ദസ്സസി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ദസ്സസി, സബ്ബം തേ ധനം അന്തരധാപേത്വാ ഇമിനാ ഇന്ദവജിരേന തേ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സാമീ’’തി. ഇല്ലിസസേട്ഠി മരണഭയേന സന്തജ്ജിതോ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം അദാസി. സക്കോ തസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ആകാസേ നിസിന്നോവ ധമ്മം ദേസേത്വാ തം സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ സകട്ഠാനമേവ അഗമാസി. ഇല്ലിസോപി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ മോഗ്ഗല്ലാനോ മച്ഛരിയസേട്ഠിം ദമേതി, പുബ്ബേപേസ ഇമിനാ ദമിതോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഇല്ലിസോ മച്ഛരിയസേട്ഠി അഹോസി, സക്കോ ദേവരാജാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, രാജാ ആനന്ദോ, കപ്പകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഇല്ലിസജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൭൯] ൯. ഖരസ്സരജാതകവണ്ണനാ

യതോ വിലുത്താ ച ഹതാ ച ഗാവോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം അമച്ചം ആരബ്ഭ കഥേസി. കോസലരഞ്ഞോ കിര ഏകോ അമച്ചോ രാജാനം ആരാധേത്വാ പച്ചന്തഗാമേ രാജബലിം ലഭിത്വാ ചോരേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘അഹം മനുസ്സേ ആദായ അരഞ്ഞം പവിസിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഗാമം വിലുമ്പിത്വാ ഉപഡ്ഢം മയ്ഹം ദദേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പഗേവ മനുസ്സേ സന്നിപാതേത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ചോരേസു ആഗന്ത്വാ ഗാവിയോ ഘാതേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഗാമം വിലുമ്പിത്വാ ഗതേസു സായന്ഹസമയേ മഹാജനപരിവുതോ ആഗച്ഛതി. തസ്സ ന ചിരസ്സേവ തം കമ്മം പാകടം ജാതം. മനുസ്സാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ദോസം പതിട്ഠാപേത്വാ സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം ഗാമഭോജകം പേസേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘ന, മഹാരാജ, ഇദാനേവ ഏസ ഏവംസീലോ, പുബ്ബേപി ഏവംസീലോയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകസ്സ അമച്ചസ്സ പച്ചന്തഗാമം അദാസി. സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. തദാ പന ബോധിസത്തോ വണിജ്ജായ പച്ചന്തേ വിചരന്തോ തസ്മിം ഗാമകേ നിവാസം കപ്പേസി. സോ തസ്മിം ഗാമഭോജകേ സായന്ഹസമയേ മഹാജനപരിവാരേന ഭേരിയാ വജ്ജമാനായ ആഗച്ഛന്തേ ‘‘അയം ദുട്ഠഗാമഭോജകോ ചോരേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ഗാമം വിലുമ്പാപേത്വാ ചോരേസു പലായിത്വാ അടവിം പവിട്ഠേസു ഇദാനി ഉപസന്തൂപസന്തോ വിയ ഭേരിയാ വജ്ജമാനായ ആഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൯. ‘‘യതോ വിലുത്താ ച ഹതാ ച ഗാവോ, ദഡ്ഢാനി ഗേഹാനി ജനോ ച നീതോ;

അഥാഗമാ പുത്തഹതായ പുത്തോ, ഖരസ്സരം ഡിണ്ഡിമം വാദയന്തോ’’തി.

തത്ഥ യതോതി യദാ. വിലുത്താ ച ഹതാ ചാതി വിലുമ്പിത്വാ ബന്ധിത്വാ ച നീതാ, മംസം ഖാദനത്ഥായ ച ഹതാ. ഗാവോതി ഗോരൂപാനി. ദഡ്ഢാനീതി അഗ്ഗിം ദത്വാ ഝാപിതാനി. ജനോ ച നീതോതി കരമരഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ നീതോ. പുത്തഹതായ പുത്തോതി ഹതപുത്തായ പുത്തോ, നില്ലജ്ജോതി അത്ഥോ. ഛിന്നഹിരോത്തപ്പസ്സ ഹി മാതാ നാമ നത്ഥി, ഇതി സോ തസ്സാ ജീവന്തോപി ഹതപുത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി ഹതപുത്തായ പുത്തോ നാമ ഹോതി. ഖരസ്സരന്തി ഥദ്ധസദ്ദം. ഡിണ്ഡിമന്തി പടഹഭേരിം.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ തം പരിഭാസി. ന ചിരേനേവ ച തസ്സ തം കമ്മം പാകടം ജാതം, അഥസ്സ രാജാ ദോസാനുരൂപം നിഗ്ഗഹം അകാസി.