൭. ഇത്ഥിവഗ്ഗോ

[൬൧] ൧. അസാതമന്തജാതകവണ്ണനാ

അസാ ലോകിത്ഥിയോ നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു ഉമ്മാദന്തിജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി. തം പന ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയോ നാമ അസാതാ അസതിയോ ലാമികാ പച്ഛിമികാ, ത്വം ഏവരൂപം ലാമികം ഇത്ഥിം നിസ്സായ കസ്മാ ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ തീസു വേദേസു സബ്ബസിപ്പേസു ച നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസി. തദാ ബാരാണസിയം ഏകസ്മിം ബ്രാഹ്മണകുലേ പുത്തസ്സ ജാതദിവസേ അഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ അനിബ്ബായന്തം ഠപയിംസു. അഥ നം ബ്രാഹ്മണകുമാരം സോളസവസ്സകാലേ മാതാപിതരോ ആഹംസു ‘‘പുത്ത, മയം തവ ജാതദിവസേ അഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ ഠപയിമ്ഹ. സചേ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഭവിതുകാമോ, ത്വം അഗ്ഗിം ആദായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അഗ്ഗിം ഭഗവന്തം നമസ്സമാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഹോഹി. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിതുകാമോ, തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേഹീ’’തി. മാണവോ ‘‘നാഹം സക്ഖിസ്സാമി അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിം പരിചരിതും, കുടുമ്ബമേവ സണ്ഠപേസ്സാമീ’’തി മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ആചരിയഭാഗം സഹസ്സം ഗഹേത്വാ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പച്ചാഗമാസി.

മാതാപിതരോ പനസ്സ അനത്ഥികാ ഘരാവാസേന, അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിം പരിചരാപേതുകാമാ ഹോന്തി. അഥ നം മാതാ ഇത്ഥീനം ദോസം ദസ്സേത്വാ അരഞ്ഞം പേസേതുകാമാ ‘‘സോ ആചരിയോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ സക്ഖിസ്സതി മേ പുത്തസ്സ ഇത്ഥീനം ദോസം കഥേതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘ഉഗ്ഗഹിതം തേ, താത, സിപ്പ’’ന്തി. ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി. ‘‘അസാതമന്തോപി തേ ഉഗ്ഗഹിതോ’’തി. ‘‘ന ഉഗ്ഗഹിതോ, അമ്മാ’’തി. ‘‘താത, യദി തേ അസാതമന്തോ ന ഉഗ്ഗഹിതോ, കിം നാമ തേ സിപ്പം ഉഗ്ഗഹിതം, ഗച്ഛ, ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പുന തക്കസിലാഭിമുഖോ പായാസി. തസ്സപി ആചരിയസ്സ മാതാ മഹല്ലികാ വീസതിവസ്സസതികാ. സോ തം സഹത്ഥാ ന്ഹാപേന്തോ ഭോജേന്തോ പായേന്തോ പടിജഗ്ഗതി. അഞ്ഞേ മനുസ്സാ നം തഥാ കരോന്തം ജിഗുച്ഛന്തി. സോ ചിന്തേസി ‘‘യംനൂനാഹം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ മാതരം പടിജഗ്ഗന്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥേകസ്മിം വിവിത്തേ അരഞ്ഞേ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ സപ്പിതണ്ഡുലാദീനി ആഹരാപേത്വാ മാതരം ഉക്ഖിപിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മാതരം പടിജഗ്ഗന്തോ വാസം കപ്പേസി.

സോപി ഖോ മാണവോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ആചരിയം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം ആചരിയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ആചരിയോ ‘‘കിം നു ഖോ, താത, അതിസീഘം ആഗതോസീ’’തി? ‘‘നനു അഹം തുമ്ഹേഹി അസാതമന്തോ നാമ ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപിതോ’’തി? ‘‘കോ പന തേ അസാതമന്തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബേ കത്വാ കഥേസീ’’തി? ‘‘മയ്ഹം മാതാ ആചരിയാ’’തി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അസാതമന്തോ നാമ കോചി നത്ഥി, ഇമസ്സ പന മാതാ ഇമം ഇത്ഥിദോസേ ജാനാപേതുകാമാ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ നം ‘‘സാധു, താത, ദസ്സാമി തേ അസാതമന്തേ, ത്വം അജ്ജ ആദിം കത്വാ മമ ഠാനേ ഠത്വാ മമ മാതരം സഹത്ഥാ ന്ഹാപേന്തോ ഭോജേന്തോ പായേന്തോ പടിജഗ്ഗാഹി, ഹത്ഥപാദസീസപിട്ഠിസമ്ബാഹനാദീനി ചസ്സാ കരോന്തോ ‘അയ്യേ ജരം പത്തകാലേപി താവ തേ ഏവരൂപം സരീരം, ദഹരകാലേ കീദിസം അഹോസീ’തി ഹത്ഥപാദപരികമ്മാദികരണകാലേ ഹത്ഥപാദാദീനം വണ്ണം കഥേയ്യാസി. യഞ്ച തേ മമ മാതാ കഥേതി, തം അലജ്ജന്തോ അനിഗുഹന്തോ മയ്ഹം ആരോചേയ്യാസി, ഏവം കരോന്തോ അസാതമന്തേ ലച്ഛസി, അകരോന്തോ ന ലച്ഛസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു ആചരിയാ’’തി തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ സബ്ബം യഥാവുത്തവിധാനം അകാസി.

അഥസ്സാ തസ്മിം മാണവേ പുനപ്പുനം വണ്ണയമാനേ ‘‘അയം മയാ സദ്ധിം അഭിരമിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി അന്ധായ ജരാജിണ്ണായ അബ്ഭന്തരേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജി. സാ ഏകദിവസം അത്തനോ സരീരവണ്ണം കഥയമാനം മാണവം ആഹ ‘‘മയാ സദ്ധിം അഭിരമിതും ഇച്ഛസീ’’തി? ‘‘അയ്യേ, അഹം താവ ഇച്ഛേയ്യം, ആചരിയോ പന ഗരുകോ’’തി. ‘‘സചേ മം ഇച്ഛസി, പുത്തം മേ മാരേഹീ’’തി. ‘‘അഹം ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഏത്തകം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കിലേസമത്തം നിസ്സായ കിന്തി കത്വാ ആചരിയം മാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി സചേ ത്വം മം ന പരിച്ചജസി, അഹമേവ നം മാരേസ്സാമീ’’തി. ഏവം ഇത്ഥിയോ നാമ അസാതാ ലാമികാ പച്ഛിമികാ, തഥാരൂപേ നാമ വയേ ഠിതാ രാഗചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ കിലേസം അനുവത്തമാനാ ഏവം ഉപകാരകം പുത്തം മാരേതുകാമാ ജാതാ. മാണവോ സബ്ബം തം കഥം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി.

ബോധിസത്തോ ‘‘സുട്ഠു തേ, മാണവ, കതം മയ്ഹം ആരോചേന്തേനാ’’തി വത്വാ മാതു ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജേവ മരിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഏഹി, മാണവ, വീമംസിസ്സാമ ന’’ന്തി ഏകം ഉദുമ്ബരരുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ പമാണേന കട്ഠരൂപകം കത്വാ സസീസം പാരുപിത്വാ അത്തനോ സയനട്ഠാനേ ഉത്താനം നിപജ്ജാപേത്വാ രജ്ജുകം ബന്ധിത്വാ അന്തേവാസികം ആഹ – ‘‘താത, ഫരസും ആദായ ഗന്ത്വാ മമ മാതു സഞ്ഞം ദേഹീ’’തി. മാണവോ ഗന്ത്വാ ‘‘അയ്യേ, ആചരിയോ പണ്ണസാലായം അത്തനോ സയനട്ഠാനേ നിപന്നോ, രജ്ജുസഞ്ഞാ മേ ബദ്ധാ, ഇമം ഫരസും ആദായ ഗന്ത്വാ സചേ സക്കോസി, മാരേഹി ന’’ന്തി ആഹ. ‘‘ത്വം പന മം ന പരിച്ചജിസ്സസീ’’തി? ‘‘കിംകാരണാ പരിച്ചജിസ്സാമീ’’തി? സാ ഫരസും ആദായ പവേധമാനാ ഉട്ഠായ രജ്ജുസഞ്ഞായ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥേന പരാമസിത്വാ ‘‘അയം മേ പുത്തോ’’തി സഞ്ഞായ കട്ഠരൂപകസ്സ മുഖതോ സാടകം അപനേത്വാ ഫരസും ആദായ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ മാരേസ്സാമീ’’തി ഗീവായമേവ പഹരിത്വാ ‘‘ധ’’ന്തി സദ്ദേ ഉപ്പന്നേ രുക്ഖഭാവം അഞ്ഞാസി. അഥ ബോധിസത്തേന ‘‘കിം കരോസി, അമ്മാ’’തി വുത്തേ സാ ‘‘വഞ്ചിതാമ്ഹീ’’തി തത്ഥേവ മരിത്വാ പതിതാ. അത്തനോ കിര പണ്ണസാലായ നിപന്നായപി തങ്ഖണഞ്ഞേവ തായ മരിതബ്ബമേവ.

സോ തസ്സാ മതഭാവം ഞത്വാ സരീരകിച്ചം കത്വാ ആളാഹനം നിബ്ബാപേത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ മാണവം ആദായ പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസീദിത്വാ ‘‘താത, പാടിയേക്കോ അസാതമന്തോ നാമ നത്ഥി, ഇത്ഥിയോ അസാതാ നാമ, തവ മാതാ ‘അസാതമന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാ’തി മമ സന്തികം പേസയമാനാ ഇത്ഥീനം ദോസം ജാനനത്ഥം പേസേസി. ഇദാനി പന തേ പച്ചക്ഖമേവ മമ മാതു ദോസോ ദിട്ഠോ, ഇമിനാ കാരണേന ‘ഇത്ഥിയോ നാമ അസാതാ ലാമികാ പച്ഛിമികാ’തി ജാനേയ്യാസീ’’തി തം ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോപി ആചരിയം വന്ദിത്വാ മാതാപിതൂനം സന്തികം അഗമാസി. അഥ നം മാതാ പുച്ഛി ‘‘താത, ഉഗ്ഗഹിതോ തേ അസാതമന്തോ’’തി? ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സസി, പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗിം വാ പരിചരിസ്സസി, അഗാരമജ്ഝേ വാ വസിസ്സസീ’’തി? മാണവോ ‘‘മയാ, അമ്മ, പച്ചക്ഖതോ ഇത്ഥീനം ദോസാ ദിട്ഠാ, അഗാരേന മേ കിച്ചം നത്ഥി, പബ്ബജിസ്സാമഹ’’ന്തി അത്തനോ അധിപ്പായം പകാസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൧. ‘‘അസാ ലോകിത്ഥിയോ നാമ, വേലാ താസം ന വിജ്ജതി;

സാരത്താ ച പഗബ്ഭാ ച, സിഖീ സബ്ബഘസോ യഥാ;

താ ഹിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമി, വിവേകമനുബ്രൂഹയ’’ന്തി.

തത്ഥ അസാതി അസതിയോ ലാമികാ. അഥ വാ സാതം വുച്ചതി സുഖം, തം താസു നത്ഥി. അത്തനി പടിബദ്ധചിത്താനം അസാതമേവ ദേന്തീതിപി അസാ, ദുക്ഖാ ദുക്ഖവത്ഥുഭൂതാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ സാധനത്ഥായ ഇദം സുത്തം ആഹരിതബ്ബം –

‘‘മായാ ചേതാ മരീചീ ച, സോകോ രോഗോ ചുപദ്ദവോ;

ഖരാ ച ബന്ധനാ ചേതാ, മച്ചുപാസാ ഗുഹാസയാ;

താസു യോ വിസ്സസേ പോസോ, സോ നരേസു നരാധമോ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൧൧൮);

ലോകിത്ഥിയോതി ലോകേ ഇത്ഥിയോ. വേലാ താസം ന വിജ്ജതീതി അമ്മ, താസം ഇത്ഥീനം കിലേസുപ്പത്തിം പത്വാ വേലാ സംവരോ മരിയാദാ പമാണം നാമ നത്ഥി. സാരത്താ ച പഗബ്ഭാ ചാതി വേലാ ച ഏതാസം നത്ഥി, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു സാരത്താ അല്ലീനാ, തഥാ കായപാഗബ്ഭിയേന, വാചാപാഗബ്ഭിയേന, മനോപാഗബ്ഭിയേനാതി തിവിധേന പാഗബ്ഭിയേന സമന്നാഗതത്താ പഗബ്ഭാ ചേതാ. ഏതാസഞ്ഹി അബ്ഭന്തരേ കായദ്വാരാദീനി പത്വാ സംവരോ നാമ നത്ഥി, ലോലാ കാകപടിഭാഗാതി ദസ്സേതി. സിഖീ സബ്ബഘസോ യഥാതി അമ്മ, യഥാ ജാലസിഖായ ‘‘സിഖീ’’തി സങ്ഖം ഗതോ അഗ്ഗി നാമ ഗൂഥഗതാദിഭേദം അസുചിമ്പി, സപ്പിമധുഫാണിതാദിഭേദം സുചിമ്പി, ഇട്ഠമ്പി അനിട്ഠമ്പി യം യദേവ ലഭതി, സബ്ബം ഘസതി ഖാദതി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബഘസോ’’തി വുച്ചതി. തഥേവ താ ഇത്ഥിയോപി ഹത്ഥിമേണ്ഡഗോമേണ്ഡാദയോ വാ ഹോന്തു ഹീനജച്ചാ ഹീനകമ്മന്താ, ഖത്തിയാദയോ വാ ഹോന്തു ഉത്തമകമ്മന്താ, ഹീനുക്കട്ഠഭാവം അചിന്തേത്വാ ലോകസ്സാദവസേന കിലേസസന്ഥവേ ഉപ്പന്നേ യം യം ലഭന്തി, സബ്ബമേവ സേവന്തീതി സബ്ബഘസസിഖിസദിസാ ഹോന്തി. തസ്മാ സിഖീ സബ്ബഘസോ യഥാ, തഥേവേതാതി വേദിതബ്ബാ.

താ ഹിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീതി അഹം താ ലാമികാ ദുക്ഖവത്ഥുഭൂതാ ഇത്ഥിയോ ഹിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിസ്സാമി. വിവേകമനുബ്രൂഹയന്തി കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകോതി തയോ വിവേകാ, തേസു ഇധ കായവിവേകോപി വട്ടതി ചിത്തവിവേകോപി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അഹം, അമ്മ, പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഗണതോ കായം, കിലേസേഹി ച ചിത്തം വിവേചേത്വാ ഇമം വിവേകം ബ്രൂഹേന്തോ വഡ്ഢേന്തോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഭവിസ്സാമി, അലം മേ അഗാരേനാതി. ഏവം ഇത്ഥിയോ ഗരഹിത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വുത്തപ്പകാരം വിവേകം ബ്രൂഹേന്തോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാപി ‘‘ഏവം ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയോ നാമ അസാതാ ലാമികാ പച്ഛിമികാ ദുക്ഖദായികാ’’തി ഇത്ഥീനം അഗുണം കഥേത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മാതാ ഭദ്ദകാപിലാനീ, പിതാ മഹാകസ്സപോ അഹോസി, അന്തേവാസികോ ആനന്ദോ, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസാതമന്തജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൬൨] ൨. അണ്ഡഭൂതജാതകവണ്ണനാ

യം ബ്രാഹ്മണോ അവാദേസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതമേവാരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയോ നാമ അരക്ഖിയാ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ഇത്ഥിം ഗബ്ഭതോ പട്ഠായ രക്ഖന്താപി രക്ഖിതും നാസക്ഖിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. സോ പുരോഹിതേന സദ്ധിം ജൂതം കീളതി. കീളന്തോ പന –

‘‘സബ്ബാ നദീ വങ്കഗതീ, സബ്ബേ കട്ഠമയാ വനാ;

സബ്ബിത്ഥിയോ കരേ പാപം, ലഭമാനേ നിവാതകേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൦൮) –

ഇമം ജൂതഗീതം ഗായന്തോ രജതഫലകേ സുവണ്ണപാസകേ ഖിപതി. ഏവം കീളന്തോ പന രാജാ നിച്ചം ജിനാതി, പുരോഹിതോ പരാജീയതി.

സോ അനുക്കമേന ഘരേ വിഭവേ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തേ ചിന്തേസി ‘‘ഏവം സന്തേ സബ്ബം ഇമസ്മിം ഘരേ ധനം ഖീയിസ്സതി, പരിയേസിത്വാ പുരിസന്തരം അഗതം ഏകം മാതുഗാമം ഘരേ കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അഞ്ഞം പുരിസം ദിട്ഠപുബ്ബം ഇത്ഥിം രക്ഖിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഗബ്ഭതോ പട്ഠായേകം മാതുഗാമം രക്ഖിത്വാ തം വയപ്പത്തം വസേ ഠപേത്വാ ഏകപുരിസികം കത്വാ ഗാള്ഹം ആരക്ഖം സംവിദഹിത്വാ രാജകുലതോ ധനം ആഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ ച അങ്ഗവിജ്ജായ ഛേകോ ഹോതി, അഥേകം ദുഗ്ഗതിത്ഥിം ഗബ്ഭിനിം ദിസ്വാ ‘‘ധീതരം വിജായിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ പരിബ്ബയം ദത്വാ ഘരേയേവ വസാപേത്വാ വിജാതകാലേ ധനം ദത്വാ ഉയ്യോജേത്വാ തം കുമാരികം അഞ്ഞേസം പുരിസാനം ദട്ഠും അദത്വാ ഇത്ഥീനംയേവ ഹത്ഥേ ദത്വാ പോസാപേത്വാ വയപ്പത്തകാലേ തം അത്തനോ വസേ ഠപേസി. യാവ ചേസാ വഡ്ഢതി, താവ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ജൂതം ന കീളി. തം പന വസേ ഠപേത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മഹാരാജ, ജൂതം കീളാമാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി പുരിമനിയാമേനേവ കീളി. പുരോഹിതോ രഞ്ഞോ ഗായിത്വാ പാസകം ഖിപനകാലേ ‘‘ഠപേത്വാ മമ മാണവിക’’ന്തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ പുരോഹിതോ ജിനാതി, രാജാ പരാജീയതി.

ബോധിസത്തോ ‘‘ഇമസ്സ ഘരേ ഏകപുരിസികായ ഏകായ ഇത്ഥിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ അത്ഥിഭാവം ഞത്വാ ‘‘സീലമസ്സാ ഭിന്ദാപേസ്സാമീ’’തി ഏകം ധുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സസി പുരോഹിതസ്സ ഇത്ഥിയാ സീലം ഭിന്ദിതു’’ന്തി ആഹ. ‘‘സക്കോമി, ദേവാ’’തി. അഥസ്സ രാജാ ധനം ദത്വാ ‘‘തേന ഹി ഖിപ്പം നിട്ഠാപേഹീ’’തി തം പഹിണി. സോ രഞ്ഞോ സന്തികാ ധനം ആദായ ഗന്ധധൂമചുണ്ണകപ്പൂരാദീനി ഗഹേത്വാ തസ്സ ഘരതോ അവിദൂരേ സബ്ബഗന്ധാപണം പസാരേസി. പുരോഹിതസ്സപി ഗേഹം സത്തഭൂമകം സത്തദ്വാരകോട്ഠകം ഹോതി, സബ്ബേസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു ഇത്ഥീനംയേവ ആരക്ഖാ. ഠപേത്വാ പന ബ്രാഹ്മണം അഞ്ഞോ പുരിസോ ഗേഹം പവിസിതും ലഭന്തോ നാമ നത്ഥി, കചവരഛഡ്ഡനപച്ഛിമ്പി സോധേത്വായേവ പവേസേന്തി. തം മാണവികം പുരോഹിതോയേവ ദട്ഠും ലഭതി. തസ്സാ ച ഏകാ പരിചാരികാ ഇത്ഥീ അത്ഥി. അഥസ്സാ സാ പരിചാരികാ ഗന്ധപുപ്ഫമൂലം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീ തസ്സ ധുത്തസ്സ ആപണസമീപേന ഗച്ഛതി. സോ ‘‘അയം തസ്സാ പരിചാരികാ’’തി സുട്ഠു ഞത്വാ ഏകദിവസം തം ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ആപണാ ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ തസ്സാ പാദമൂലേ പതിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പാദേ ഗാള്ഹം ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്മ, ഏത്തകം കാലം കഹം ഗതാസീ’’തി പരിദേവി, അവസേസാപി പയുത്തകധുത്താ ഏകമന്തം ഠത്വാ ‘‘ഹത്ഥപാദമുഖസണ്ഠാനേഹി ച ആകപ്പേന ച മാതാപുത്താ ഏകസദിസായേവാ’’തി ആഹംസു. സാ ഇത്ഥീ തേസു തേസു കഥേന്തേസു അത്തനോ അസദ്ദഹിത്വാ ‘‘അയം മേ പുത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി സയമ്പി രോദിതും ആരഭി. തേ ഉഭോപി കന്ദിത്വാ രോദിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗേത്വാ അട്ഠംസു.

അഥ സോ ധുത്തോ ആഹ ‘‘അമ്മ, കഹം വസസീ’’തി? ‘‘കിന്നരിലീലായ വസമാനായ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തായ പുരോഹിതസ്സ ദഹരിത്ഥിയാ ഉപട്ഠാനം കുരുമാനാ വസാമി, താതാ’’തി. ‘‘ഇദാനി കഹം യാസി, അമ്മാ’’തി? ‘‘തസ്സാ ഗന്ധമാലാദീനം അത്ഥായാ’’തി. ‘‘അമ്മ, കിം തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗതായ, ഇതോ പട്ഠായ മമേവ സന്തികാ ഹരാ’’തി മൂലം അഗ്ഗഹേത്വാവ ബഹൂനി തമ്ബൂലതക്കോലകാദീനി ചേവ നാനാപുപ്ഫാനി ച അദാസി. മാണവികാ ബഹൂനി ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ദിസ്വാ ‘‘കിം, അമ്മ, അജ്ജ അമ്ഹാകം ബ്രാഹ്മണോ പസന്നോ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ഏവം വദസീ’’തി? ‘‘ഇമേസം ബഹുഭാവം ദിസ്വാ’’തി. ന ബ്രാഹ്മണോ ബഹുമൂലം അദാസി, മയാ പനേതം മയ്ഹം പുത്തസ്സ സന്തികാ ആഭതന്തി. തതോ പട്ഠായ സാ ബ്രാഹ്മണേന ദിന്നമൂലം അത്തനാ ഗഹേത്വാ തസ്സേവ സന്തികാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആഹരതി. ധുത്തോ കതിപാഹച്ചയേന ഗിലാനാലയം കത്വാ നിപജ്ജി. സാ തസ്സ ആപണദ്വാരം ഗന്ത്വാ തം അദിസ്വാ ‘‘കഹം മേ പുത്തോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പുത്തസ്സ തേ അഫാസുകം ജാത’’ന്തി? സാ തസ്സ നിപന്നട്ഠാനം ഗന്ത്വാ നിസീദിത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജന്തീ ‘‘കിം തേ, താത, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. സോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ‘‘കിം ന കഥേസി പുത്താ’’തി? ‘‘അമ്മ, മരന്തേനാപി തുയ്ഹം കഥേതും ന സക്കാ’’തി. ‘‘താത, മയ്ഹം അകഥേത്വാ കസ്സ കഥേയ്യാസി, കഥേഹി, താതാ’’തി. ‘‘അമ്മ, മയ്ഹം അഞ്ഞം അഫാസുകം നത്ഥി, തസ്സാ പന മാണവികായ വണ്ണം സുത്വാ പടിബദ്ധചിത്തോസ്മി, തം ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തോ ഇധേവ മരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘താത, മയ്ഹം ഏസ ഭാരോ, മാ ത്വം ഏതം നിസ്സായ ചിന്തയീ’’തി തം അസ്സാസേത്വാ ബഹൂനി ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ മാണവികായ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ, അമ്മ, മമ സന്തികാ തവ വണ്ണം സുത്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ ജാതോ, കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘സചേ ആനേതും സക്കോഥ, മയാ കതോകാസോയേവാ’’തി.

സാ തസ്സാ വചനം സുത്വാ തതോ പട്ഠായ തസ്സ ഗേഹസ്സ കണ്ണകണ്ണേഹി ബഹും കചവരം സങ്കഡ്ഢിത്വാ ആരക്ഖിത്ഥിയാ ഉപരി ഛഡ്ഡേസി. സാ തേന അട്ടീയമാനാ അപേതി. ഇതരാ തേനേവ നിയാമേന യാ യാ കിഞ്ചി കഥേതി, തസ്സാ തസ്സാ ഉപരി കചവരം ഛഡ്ഡേസി. തതോ പട്ഠായ പന സാ യം യം ആഹരതി വാ ഹരതി വാ, തം തം ന കാചി സോധേതും ഉസ്സഹതി. തസ്മിം കാലേ സാ തം ധുത്തം പുപ്ഫപച്ഛിയം നിപജ്ജാപേത്വാ മാണവികായ സന്തികം അഭിഹരി. ധുത്തോ മാണവികായ സീലം ഭിന്ദിത്വാ ഏകാഹദ്വീഹം പാസാദേയേവ അഹോസി. പുരോഹിതേ ബഹി നിക്ഖന്തേ ഉഭോ അഭിരമന്തി. തസ്മിം ആഗതേ ധുത്തോ നിലീയതി.

അഥ നം സാ ഏകാഹദ്വീഹച്ചയേന ‘‘സാമി, ഇദാനി തയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം ബ്രാഹ്മണം പഹരിത്വാ ഗന്തുകാമോ’’തി. സാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി ധുത്തം നിലീയാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണേ ആഗതേ ഏവമാഹ ‘‘അഹം, അയ്യ, തുമ്ഹേസു വീണം വാദേന്തേസു നച്ചിതും ഇച്ഛാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, നച്ചസ്സൂ’’തി വീണം വാദേസി. ‘‘തുമ്ഹേസു ഓലോകേന്തേസു ലജ്ജാമി, മുഖം പന വോ സാടകേന ബന്ധിത്വാ നച്ചിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ ലജ്ജസി, ഏവം കരോഹീ’’തി. മാണവികാ ഘനസാടകം ഗഹേത്വാ തസ്സ അക്ഖീനി പിദഹമാനാ മുഖം ബന്ധി. ബ്രാഹ്മണോ മുഖം ബന്ധാപേത്വാ വീണം വാദേസി. സാ മുഹുത്തം നച്ചിത്വാ ‘‘അയ്യ, അഹം തേ ഏകവാരം സീസേ പഹരിതുകാമാ’’തി ആഹ. ഇത്ഥിലോലോ ബ്രാഹ്മണോ കിഞ്ചി കാരണം അജാനന്തോ ‘‘പഹരാഹീ’’തി ആഹ, മാണവികാ ധുത്തസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ സണികം ആഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ സീസേ കപ്പരേന പഹരി, അക്ഖീനി പതനാകാരപ്പത്താനി അഹേസും, സീസേ ഗണ്ഡോ ഉട്ഠഹി. സോ വേദനാട്ടോ ഹുത്വാ ‘‘ആഹര തേ ഹത്ഥ’’ന്തി ആഹ. മാണവികാ അത്തനോ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഹത്ഥോ മുദുകോ, പഹാരോ പന ഥദ്ധോ’’തി ആഹ. ധുത്തോ ബ്രാഹ്മണം പഹരിത്വാ നിലീയി. മാണവികാ തസ്മിം നിലീനേ ബ്രാഹ്മണസ്സ മുഖതോ സാടകം മോചേത്വാ തേലം ആദായ സീസം പരിസമ്ബാഹി. ബ്രാഹ്മണേ ബഹി നിക്ഖന്തേ പുന സാ ഇത്ഥീ ധുത്തം പച്ഛിയം നിപജ്ജാപേത്വാ നീഹരി.

സോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. രാജാ അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതം ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘ജൂതം കീളാമ ബ്രാഹ്മണാ’’തി? ‘‘സാധു, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ജൂതമണ്ഡലം സജ്ജാപേത്വാ പുരിമനയേനേവ ജൂതഗീതം ഗായിത്വാ പാസകേ ഖിപതി. ബ്രാഹ്മണോ മാണവികായ തപസ്സ ഭിന്നഭാവം അജാനന്തോ ‘‘ഠപേത്വാ മമ മാണവിക’’ന്തി ആഹ. ഏവം വദന്തോപി പരാജിതോയേവ. രാജാ ജിനിത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം വദേസി, മാണവികായ തേ തപോ ഭിന്നോ, ത്വം ‘മാതുഗാമം ഗബ്ഭതോ പട്ഠായ രക്ഖന്തോ സത്തസു ഠാനേസു ആരക്ഖം കരോന്തോ രക്ഖിതും സക്ഖിസ്സാമീ’തി മഞ്ഞസി, മാതുഗാമോ നാമ കുച്ഛിയം പക്ഖിപിത്വാ ചരന്തേനാപി രക്ഖിതും ന സക്കാ, ഏകപുരിസികാ ഇത്ഥീ നാമ നത്ഥി, തവ മാണവികാ ‘നച്ചിതുകാമാമ്ഹീ’തി വത്വാ വീണം വാദേന്തസ്സ തവ സാടകേന മുഖം ബന്ധിത്വാ അത്തനോ ജാരം തവ സീസേ കപ്പരേന പഹരാപേത്വാ ഉയ്യോജേസി, ഇദാനി കിം കഥേസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൨. ‘‘യം ബ്രാഹ്മണോ അവാദേസി, വീണം സമുഖവേഠിതോ;

അണ്ഡഭൂതാഭതാ ഭരിയാ, താസു കോ ജാതു വിസ്സസേ’’തി.

തത്ഥ യം ബ്രാഹ്മണോ അവാദേസി, വീണം സമുഖവേഠിതോതി യേന കാരണേന ബ്രാഹ്മണോ ഘനസാടകേന സഹ മുഖേന വേഠിതോ ഹുത്വാ വീണം വാദേസി, തം കാരണം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി സാ വഞ്ചേതുകാമാ ഏവമകാസി. ബ്രാഹ്മണോ പന തം ഇത്ഥിം ബഹുമായാഭാവം അജാനന്തോ മാതുഗാമസ്സ സദ്ദഹിത്വാ ‘‘മം ഏസാ ലജ്ജതീ’’തി ഏവംസഞ്ഞീ അഹോസി, തേനസ്സ അഞ്ഞാണഭാവം പകാസേന്തോ രാജാ ഏവമാഹ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ. അണ്ഡഭൂതാഭതാ ഭരിയാതി അണ്ഡം വുച്ചതി ബീജം, ബീജഭൂതാ മാതുകുച്ഛിതോ അനിക്ഖന്തകാലേയേവ ആഭതാ ആനീതാ, ഭതാതി വാ പുട്ഠാതി അത്ഥോ. കാ സാ? ഭരിയാ പജാപതി പാദപരിചാരികാ. സാ ഹി ഭത്തവത്ഥാദീഹി ഭരിതബ്ബതായ, ഭിന്നസംവരതായ, ലോകധമ്മേഹി ഭരിതതായ വാ ‘‘ഭരിയാ’’തി വുച്ചതി. താസു കോ ജാതു വിസ്സസേതി ജാതൂതി ഏകംസാധിവചനം, താസു മാതുകുച്ഛിതോ പട്ഠായ രക്ഖിയമാനാസുപി ഏവം വിപ്പകാരം ആപജ്ജന്തീസു ഭരിയാസു കോ നാമ പണ്ഡിതോ പുരിസോ ഏകംസേന വിസ്സസേ, ‘‘നിബ്ബികാരാ ഏസാ മയീ’’തി കോ സദ്ദഹേയ്യാതി അത്ഥോ. അസദ്ധമ്മവസേന ഹി ആമന്തകേസു നിമന്തകേസു വിജ്ജമാനേസു മാതുഗാമോ നാമ ന സക്കാ രക്ഖിതുന്തി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. ബ്രാഹ്മണോ ബോധിസത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ തം മാണവികം ആഹ – ‘‘തയാ കിര ഏവരൂപം പാപകമ്മം കത’’ന്തി? ‘‘അയ്യ, കോ ഏവമാഹ, ന കരോമി, ‘അഹമേവ പഹരിം, ന അഞ്ഞോ കോചി’. സചേ ന സദ്ദഹഥ, അഹം ‘തുമ്ഹേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥസമ്ഫസ്സം ന ജാനാമീ’തി സച്ചകിരിയം കത്വാ അഗ്ഗിം പവിസിത്വാ തുമ്ഹേ സദ്ദഹാപേസ്സാമീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി മഹന്തം ദാരുരാസിം കാരേത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സചേ അത്തനോ സദ്ദഹസി, അഗ്ഗിം പവിസാഹീ’’തി ആഹ.

മാണവികാ അത്തനോ പരിചാരികം പഠമമേവ സിക്ഖാപേസി ‘‘അമ്മ, തവ പുത്തം തത്ഥ ഗന്ത്വാ മമ അഗ്ഗിം പവിസനകാലേ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം കാതും വദേഹീ’’തി. സാ ഗന്ത്വാ തഥാ അവച. ധുത്തോ ആഗന്ത്വാ പരിസമജ്ഝേ അട്ഠാസി. സാ മാണവികാ ബ്രാഹ്മണം വഞ്ചേതുകാമാ മഹാജനമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥസമ്ഫസ്സം നാമ ന ജാനാമി, ഇമിനാ സച്ചേന അയം അഗ്ഗി മാ മം ഝാപേസീ’’തി അഗ്ഗിം പവിസിതും ആരദ്ധാ. തസ്മിം ഖണേ ധുത്തോ ‘‘പസ്സഥ ഭോ പുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മം, ഏവരൂപം മാതുഗാമം അഗ്ഗിം പവേസാപേതീ’’തി ഗന്ത്വാ തം മാണവികം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. സാ ഹത്ഥം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ പുരോഹിതം ആഹ – ‘‘അയ്യ, മമ സച്ചകിരിയാ ഭിന്നാ, ന സക്കാ അഗ്ഗിം പവിസിതു’’ന്തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘അജ്ജ മയാ ഏവരൂപാ സച്ചകിരിയാ കതാ ‘ഠപേത്വാ മമ സാമികം അഞ്ഞസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥസമ്ഫസ്സം ന ജാനാമീ’തി, ഇദാനി ചമ്ഹി ഇമിനാ പുരിസേന ഹത്ഥേ ഗഹിതാ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘വഞ്ചിതോ അഹം ഇമായാ’’തി ഞത്വാ തം പോഥേത്വാ നീഹരാപേസി. ഏവം അസദ്ധമ്മസമന്നാഗതാ കിരേതാ ഇത്ഥിയോ താവ മഹന്തമ്പി പാപകമ്മം കത്വാ അത്തനോ സാമികം വഞ്ചേതും ‘‘നാഹം ഏവരൂപം കമ്മം കരോമീ’’തി ദിവസമ്പി സപഥം കുരുമാനാ നാനാചിത്താവ ഹോന്തി. തേന വുത്തം –

‘‘ചോരീനം ബഹുബുദ്ധീനം, യാസു സച്ചം സുദുല്ലഭം;

ഥീനം ഭാവോ ദുരാജാനോ, മച്ഛസ്സേവോദകേ ഗതം. (ജാ. ൨.൨൧.൩൪൭);

‘‘മുസാ താസം യഥാ സച്ചം, സച്ചം താസം യഥാ മുസാ;

ഗാവോ ബഹി തിണസ്സേവ, ഓമസന്തി വരം വരം.

‘‘ചോരിയോ കഥിനാ ഹേതാ, വാളാ ച ലപസക്ഖരാ;

ന താ കിഞ്ചി ന ജാനന്തി, യം മനുസ്സേസു വഞ്ചന’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൩൨, ൩൩൪);

സത്ഥാ ‘‘ഏവം അരക്ഖിയോ മാതുഗാമോ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അണ്ഡഭൂതജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൬൩] ൩. തക്കപണ്ഡിതജാതകവണ്ണനാ

കോധനാ അകതഞ്ഞൂ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖുഞ്ഞേവാരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ ഭിക്ഖു അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭാ, കസ്മാ താ നിസ്സായ ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ അസ്സമം മാപേത്വാ സമാപത്തിയോ ചേവ അഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനസുഖേന വിഹരതി. തസ്മിം സമയേ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ധീതാ ദുട്ഠകുമാരീ നാമ ചണ്ഡാ അഹോസി ഫരുസാ, ദാസകമ്മകരേ അക്കോസതി പരിഭാസതി പഹരതി. അഥ നം ഏകദിവസം പരിവാരമനുസ്സാ ഗഹേത്വാ ‘‘ഗങ്ഗായ കീളിസ്സാമാ’’തി അഗമംസു. തേസം കീളന്താനഞ്ഞേവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലാ ജാതാ, മേഘോ ഉട്ഠഹി, മനുസ്സാ മേഘം ദിസ്വാ ഇതോ ചിതോ ച വേഗേന പലായിംസു. സേട്ഠിധീതായപി ദാസകമ്മകരാ ‘‘അജ്ജ അമ്ഹേഹി ഏതിസ്സാ പിട്ഠിം പസ്സിതും വട്ടതീ’’തി തം അന്തോഉദകസ്മിംയേവ ഛഡ്ഡേത്വാ ഉത്തരിംസു. ദേവോ പാവസ്സി, സൂരിയോപി അത്ഥങ്ഗതോ, അന്ധകാരോ ജാതോ. തേ തായ വിനാവ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം സാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗങ്ഗാതോ താവ ഉത്തിണ്ണാ, അഥ നം ന ജാനാമ കഹം ഗതാ’’തി. ഞാതകാ വിചിനിത്വാപി ന പസ്സിംസു.

സാ മഹാവിരവം വിരവന്തീ ഉദകേന വുയ്ഹമാനാ അഡ്ഢരത്തസമയേ ബോധിസത്തസ്സ പണ്ണസാലാസമീപം പാപുണി. സോ തസ്സാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘മാതുഗാമസ്സ സദ്ദോ ഏസോ, പരിത്താണമസ്സാ കരിസ്സാമീ’’തി തിണുക്കം ആദായ നദീതീരം ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘മാ ഭായി, മാ ഭായീ’’തി അസ്സാസേത്വാ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ ബോധിസത്തോ നദിം തരമാനോ ഗന്ത്വാ തം ഉക്ഖിപിത്വാ അസ്സമപദം ആനേത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ അദാസി. സീതേ വിഗതേ മധുരാനി ഫലാഫലാനി ഉപനാമേസി. താനി ഖാദിത്വാ ഠിതം ‘‘കത്ഥ വാസികാസി, കഥഞ്ച ഗങ്ഗായ പതിതാസീ’’തി പുച്ഛി. സാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥ നം ‘‘ത്വം ഇധേവ വസാ’’തി പണ്ണസാലായ വസാപേന്തോ ദ്വീഹതീഹം സയം അബ്ഭോകാസേ വസിത്വാ ‘‘ഇദാനി ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സാ ‘‘ഇമം താപസം സീലഭേദം പാപേത്വാ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ന ഗച്ഛതി. അഥ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥിലീലം ദസ്സേത്വാ തസ്സ സീലഭേദം കത്വാ ഝാനം അന്തരധാപേസി. സോ തം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേയേവ വസതി. അഥ നം സാ ആഹ ‘‘അയ്യ, കിം നോ അരഞ്ഞവാസേന, മനുസ്സപഥം ഗമിസ്സാമാ’’തി? സോ തം ആദായ ഏകം പച്ചന്തഗാമകം ഗന്ത്വാ തക്കഭതിയാ ജീവികം കപ്പേത്വാ തം പോസേതി. തസ്സ തക്കം വിക്കിണിത്വാ ജീവതീതി ‘‘തക്കപണ്ഡിതോ’’തി നാമം അകംസു. അഥസ്സ ഗാമവാസിനോ പരിബ്ബയം ദത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സുയുത്തദുയുത്തകം ആചിക്ഖന്തോ ഏത്ഥ വസാ’’തി ഗാമദ്വാരേ കുടിയം വാസേസും.

തേന ച സമയേന ചോരാ പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ പച്ചന്തം പഹരന്തി. തേ ഏകദിവസം തം ഗാമം പഹരിത്വാ ഗാമവാസികേഹിയേവ ഭണ്ഡികാ ഉക്ഖിപാപേത്വാ ഗച്ഛന്താ തമ്പി സേട്ഠിധീതരം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സേസജനേ വിസ്സജ്ജേസും. ചോരജേട്ഠകോ പന തസ്സാ രൂപേ ബജ്ഝിത്വാ തം അത്തനോ ഭരിയം അകാസി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമാ കഹ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ചോരജേട്ഠകേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഭരിയാ കതാ’’തി ച സുത്വാപി ‘‘ന സാ തത്ഥ മയാ വിനാ വസിസ്സതി, പലായിത്വാ ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സാ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ തത്ഥേവ വസി.

സേട്ഠിധീതാപി ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഇധ സുഖം വസാമി, കദാചി മം തക്കപണ്ഡിതോ കിഞ്ചിദേവ നിസ്സായ ആഗന്ത്വാ ഇതോ ആദായ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ ഏതസ്മാ സുഖാ പരിഹായിസ്സാമി, യന്നൂനാഹം സമ്പിയായമാനാ വിയ തം പക്കോസാപേത്വാ ഘാതാപേയ്യ’’ന്തി. സാ ഏകം മനുസ്സം പക്കോസിത്വാ ‘‘അഹം ഇധ ദുക്ഖം ജീവാമി, തക്കപണ്ഡിതോ ആഗന്ത്വാ മം ആദായ ഗച്ഛതൂ’’തി സാസനം പേസേസി. സോ തം സാസനം സുത്വാ സദ്ദഹിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ സാസനം പേസേസി. സാ നിക്ഖമിത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയ്യ, സചേ മയം ഇദാനി ഗച്ഛിസ്സാമ, ചോരജേട്ഠകോ അനുബന്ധിത്വാ ഉഭോപി അമ്ഹേ ഘാതേസ്സതി, രത്തിഭാഗേ ഗച്ഛിസ്സാമാ’’തി തം ആനേത്വാ ഭോജേത്വാ കോട്ഠകേ നിസീദാപേത്വാ സായം ചോരജേട്ഠകസ്സ ആഗന്ത്വാ സുരം പിവിത്വാ മത്തകാലേ ‘‘സാമി, സചേ ഇമായ വേലായ തവ സത്തും പസ്സേയ്യാസി, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമീതി’’. ‘‘കിം പന സോ ദൂരേ, നനു കോട്ഠകേ നിസിന്നോ’’തി? ചോരജേട്ഠകോ ഉക്കം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ഗഹേത്വാ ഗേഹമജ്ഝേ പാതേത്വാ കപ്പരാദീഹി യഥാരുചിം പോഥേസി. സോ പോഥിയമാനോപി അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ‘‘കോധനാ അകതഞ്ഞൂ ച, പിസുണാ മിത്തഭേദികാ’’തി ഏത്തകമേവ വദതി. ചോരോ തം പോഥേത്വാ ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപേത്വാ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സയി. പബുദ്ധോ ജിണ്ണായ സുരായ പുന തം പോഥേതും ആരഭി, സോപി താനേവ ചത്താരി പദാനി വദതി.

ചോരോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഏവം പോഥിയമാനോപി അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ഇമാനേവ ചത്താരി പദാനി വദതി, പുച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി തസ്സാ സുത്തഭാവം ഞത്വാ തം പുച്ഛി ‘‘അമ്ഭോ ത്വം ഏവം പോഥിയമാനോപി കസ്മാ ഏതാനേവ പദാനി വദസീ’’തി? തക്കപണ്ഡിതോ ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി തം കാരണം ആദിതോ പട്ഠായ കഥേസി. ‘‘അഹം പുബ്ബേ അരഞ്ഞവാസികോ ഏകോ താപസോ ഝാനലാഭീ, സ്വാഹം ഏതം ഗങ്ഗായ വുയ്ഹമാനം ഉത്താരേത്വാ പടിജഗ്ഗിം. അഥ മം ഏസാ പലോഭേത്വാ ഝാനാ പരിഹാപേസി, സ്വാഹം അരഞ്ഞം പഹായ ഏതം പോസേന്തോ പച്ചന്തഗാമകേ വസാമി, അഥേസാ ചോരേഹി ഇധാനീതാ ‘അഹം ദുക്ഖം വസാമി, ആഗന്ത്വാ മം നേതൂ’തി മയ്ഹം സാസനം പേസേത്വാ ഇദാനി തവ ഹത്ഥേ പാതേസി, ഇമിനാ കാരണേനാഹം ഏവം കഥേമീ’’തി. ചോരോ ചിന്തേസി ‘‘യാ ഏസാ ഏവരൂപേ ഗുണസമ്പന്നേ ഉപകാരകേ ഏവം വിപ്പടിപജ്ജി, സാ മയ്ഹം കതരം നാമ ഉപദ്ദവം ന കരേയ്യ, മാരേതബ്ബാ ഏസാ’’തി സോ തക്കപണ്ഡിതം അസ്സാസേത്വാ തം പബോധേത്വാ ഖഗ്ഗം ആദായ നിക്ഖമ്മ ‘‘ഏതം പുരിസം ഗാമദ്വാരേ ഘാതേസ്സാമീ’’തി വത്വാ തായ സദ്ധിം ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏതം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹാ’’തി തം തായ ഹത്ഥേ ഗാഹാപേത്വാ ഖഗ്ഗം ആദായ തക്കപണ്ഡിതം പഹരന്തോ വിയ തം ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ സസീസം ന്ഹാപേത്വാ തക്കപണ്ഡിതം കതിപാഹം പണീതേന ഭോജനേന സന്തപ്പേത്വാ ഇദാനി കഹം ഗമിസ്സസീ’’തി ആഹ. തക്കപണ്ഡിതോ ‘‘ഘരാവാസേന മേ കിച്ചം നത്ഥി, ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥേവ അരഞ്ഞേ വസിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി അഹമ്പി പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഉഭോപി പബ്ബജിത്വാ തം അരഞ്ഞായതനം ഗന്ത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകൂപഗാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമാനി ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൩. ‘‘കോധനാ അകതഞ്ഞൂ ച, പിസുണാ മിത്തഭേദികാ;

ബ്രഹ്മചരിയം ചര ഭിക്ഖു, സോ സുഖം ന വിഹാഹിസീ’’തി.

തത്രായം പിണ്ഡത്ഥോ – ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയോ നാമേതാ കോധനാ, ഉപ്പന്നം കോധം നിവാരേതും ന സക്കോന്തി. അകതഞ്ഞൂ ച, അതിമഹന്തമ്പി ഉപകാരം ന ജാനന്തി. പിസുണാ ച, പിയസുഞ്ഞഭാവകരണമേവ കഥം കഥേന്തി. മിത്തഭേദികാ, മിത്തേ ഭിന്ദന്തി, മിത്തഭേദനകഥം കഥനസീലായേവ, ഏവരൂപേഹി പാപധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഏതാ. കിം തേ ഏതാഹി, ബ്രഹ്മചരിയം ചര ഭിക്ഖു, അയഞ്ഹി മേഥുനവിരതി പരിസുദ്ധട്ഠേന ബ്രഹ്മചരിയം നാമ, തം ചര. സോ സുഖം ന വിഹാഹിസീതി സോ ത്വം ഏതം ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തോ ഝാനസുഖം മഗ്ഗസുഖം ഫലസുഖഞ്ച ന വിഹാഹിസി, ഏതം സുഖം ന വിജഹിസ്സതി, ഏതസ്മാ സുഖാ ന പരിഹായിസ്സസീതി അത്ഥോ. ‘‘ന പരിഹാഹിസീ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ചോരജേട്ഠകോ ആനന്ദോ അഹോസി, തക്കപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തക്കപണ്ഡിതജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൬൪] ൪. ദുരാജാനജാതകവണ്ണനാ

മാസു നന്ദി ഇച്ഛതി മന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ ഉപാസകോ തീസു സരണേസു പഞ്ചസു ച സീലേസു പതിട്ഠിതോ ബുദ്ധമാമകോ, ധമ്മമാമകോ, സങ്ഘമാമകോ, ഭരിയാ പനസ്സ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. യം ദിവസം മിച്ഛാചാരം ചരതി, തം ദിവസം സതകീതദാസീ വിയ ഹോതി, മിച്ഛാചാരസ്സ പന അകതദിവസേ സാമിനീ വിയ ഹോതി ചണ്ഡാ ഫരുസാ. സോ തസ്സാ ഭാവം ജാനിതും ന സക്കോതി, അഥ തായ ഉബ്ബാള്ഹോ ബുദ്ധൂപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. അഥ നം ഏകദിവസം ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം, ഉപാസക, സത്തട്ഠ ദിവസേ ബുദ്ധൂപട്ഠാനം നാഗച്ഛസീ’’തി. ഘരണീ മേ, ഭന്തേ, ഏകസ്മിം ദിവസേ സതകീതദാസീ വിയ ഹോതി, ഏകസ്മിം ദിവസേ സാമിനീ വിയ ചണ്ഡാ ഫരുസാ. അഹം തസ്സാ ഭാവം ജാനിതും ന സക്കോമി, സ്വാഹം തായ ഉബ്ബാള്ഹോ ബുദ്ധൂപട്ഠാനം നാഗച്ഛാമീതി. അഥസ്സ വചനം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ഉപാസക, ‘മാതുഗാമസ്സ ഭാവോ നാമ ദുജ്ജാനോ’തി പുബ്ബേപി തേ പണ്ഡിതാ കഥയിംസു, ത്വം പന തം ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം സിക്ഖാപേതി. അഥേകോ തിരോരട്ഠവാസികോ ബ്രാഹ്മണമാണവകോ ആഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏകായ ഇത്ഥിയാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ തം ഭരിയം കത്വാ തസ്മിംയേവ ബാരാണസിനഗരേ വസന്തോ ദ്വേ തിസ്സോ വേലായോ ആചരിയസ്സ ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. സാ പനസ്സ ഭരിയാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. മിച്ഛാചാരം ചിണ്ണദിവസേ ദാസീ വിയ ഹോതി, അചിണ്ണദിവസേ സാമിനീ വിയ ഹോതി ചണ്ഡാ ഫരുസാ. സോ തസ്സാ ഭാവം ജാനിതും അസക്കോന്തോ തായ ഉബ്ബാള്ഹോ ആകുലചിത്തോ ആചരിയസ്സ ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. അഥ നം സത്തട്ഠ ദിവസേ അതിക്കമിത്വാ ആഗതം ‘‘കിം, മാണവ, ന പഞ്ഞായസീ’’തി ആചരിയോ പുച്ഛി. സോ ‘‘ഭരിയാ മം, ആചരിയ, ഏകദിവസം ഇച്ഛതി പത്ഥേതി, ദാസീ വിയ നിഹതമാനാ ഹോതി. ഏകദിവസം സാമിനീ വിയ ഥദ്ധാ ചണ്ഡാ ഫരുസാ, അഹം തസ്സാ ഭാവം ജാനിതും ന സക്കോമി, തായ ഉബ്ബാള്ഹോ ആകുലചിത്തോ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാനം നാഗതോമ്ഹീ’’തി. ആചരിയോ ‘‘ഏവമേതം, മാണവ, ഇത്ഥിയോ നാമ അനാചാരം ചിണ്ണദിവസേ സാമികം അനുവത്തന്തി, ദാസീ വിയ നിഹതമാനാ ഹോന്തി. അനാചിണ്ണദിവസേ പന മാനത്ഥദ്ധാ ഹുത്വാ സാമികം ന ഗണേന്തി. ഏവം ഇത്ഥിയോ നാമേതാ അനാചാരാ ദുസ്സീലാ, താസം ഭാവോ നാമ ദുജ്ജാനോ, താസു ഇച്ഛന്തീസുപി അനിച്ഛന്തീസുപി മജ്ഝത്തേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തസ്സോവാദവസേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൪. ‘‘മാ സു നന്ദി ഇച്ഛതി മം, മാ സു സോചി ന മിച്ഛതി;

ഥീനം ഭാവോ ദുരാജാനോ, മച്ഛസ്സേവോദകേ ഗത’’ന്തി.

തത്ഥ മാ സു നന്ദി ഇച്ഛതി മന്തി സു-കാരോ നിപാതമത്തം, ‘‘അയം ഇത്ഥീ മം ഇച്ഛതി പത്ഥേതി, മയി സിനേഹം കരോതീ’’തി മാ തുസ്സി. മാ സു സോചി ന മിച്ഛതീതി ‘‘അയം മം ന ഇച്ഛതീ’’തിപി മാ സോചി, തസ്സാ ഇച്ഛമാനായ നന്ദിം, ന ഇച്ഛമാനായ ച സോകം അകത്വാ മജ്ഝത്തോവ ഹോഹീതി ദീപേതി. ഥീനം ഭാവോ ദുരാജാനോതി ഇത്ഥീനം ഭാവോ നാമ ഇത്ഥിമായായ പടിച്ഛന്നത്താ ദുരാജാനോ. യഥാ കിം? മച്ഛസ്സേവോദകേ ഗതന്തി യഥാ മച്ഛസ്സ ഗമനം ഉദകേന പടിച്ഛന്നത്താ ദുജ്ജാനം, തേനേവ സോ കേവട്ടേ ആഗതേ ഉദകേന ഗമനം പടിച്ഛാദേത്വാ പലായതി, അത്താനം ഗണ്ഹിതും ന ദേതി, ഏവമേവ ഇത്ഥിയോ മഹന്തമ്പി ദുസ്സീലകമ്മം കത്വാ ‘‘മയം ഏവരൂപം ന കരോമാ’’തി അത്തനാ കതകമ്മം ഇത്ഥിമായായ പടിച്ഛാദേത്വാ സാമികേ വഞ്ചേന്തി. ഏവം ഇത്ഥിയോ നാമേതാ പാപധമ്മാ ദുരാജാനാ, താസു മജ്ഝത്തോയേവ സുഖിതോ ഹോതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ അന്തേവാസികസ്സ ഓവാദം അദാസി. തതോ പട്ഠായ സോ തസ്സാ ഉപരി മജ്ഝത്തോവ അഹോസി. സാപിസ്സ ഭരിയാ ‘‘ആചരിയേന കിര മേ ദുസ്സീലഭാവോ ഞാതോ’’തി തതോ പട്ഠായ ന അനാചാരം ചരി. സാപി തസ്സ ഉപാസകസ്സ ഇത്ഥീ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കിര മയ്ഹം ദുരാചാരഭാവോ ഞാതോ’’തി തതോ പട്ഠായ പാപകമ്മം നാമ ന അകാസി.

സത്ഥാപി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജയമ്പതികായേവ ഇദാനി ജയമ്പതികാ, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുരാജാനജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൬൫] ൫. അനഭിരതിജാതകവണ്ണനാ

യഥാ നദീ ച പന്ഥോ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തഥാരൂപംയേവ ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തസ്സാ ദുസ്സീലഭാവം ഞത്വാ ഭണ്ഡിതോ ചിത്തബ്യാകുലതായ സത്തട്ഠ ദിവസേ ഉപട്ഠാനം നാഗമാസി. സോ ഏകദിവസം വിഹാരം ഗന്ത്വാ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ നിസിന്നോ ‘‘കസ്മാ സത്തട്ഠ ദിവസാനി നാഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭരിയാ മേ, ഭന്തേ, ദുസ്സീലാ, തസ്സാ ഉപരി ബ്യാകുലചിത്തതായ നാഗതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഉപാസക, ഇത്ഥീസു ‘അനാചാരാ ഏതാ’തി കോപം അകത്വാ മജ്ഝത്തേനേവ ഭവിതും വട്ടതീതി പുബ്ബേപി തേ പണ്ഡിതാ കഥയിംസു, ത്വം പന ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നത്താ തം കാരണം ന സല്ലക്ഖേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പുരിമനയേനേവ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസി. അഥസ്സ അന്തേവാസികോ ഭരിയായ ദോസം ദിസ്വാ ബ്യാകുലചിത്തതായ കതിപാഹം അനാഗന്ത്വാ ഏകദിവസം ആചരിയേന പുച്ഛിതോ തം കാരണം നിവേദേസി. അഥസ്സ ആചരിയോ ‘‘താത, ഇത്ഥിയോ നാമ സബ്ബസാധാരണാ, താസു ‘ദുസ്സീലാ ഏതാ’തി പണ്ഡിതാ കോപം ന കരോന്തീ’’തി വത്വാ ഓവാദവസേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൫. ‘‘യഥാ നദീ ച പന്തോ ച, പാനാഗാരം സഭാ പപാ;

ഏവം ലോകിത്ഥിയോ നാമ, നാസം കുജ്ഝന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

തത്ഥ യഥാ നദീതി യഥാ അനേകതിത്ഥാ നദീ ന്ഹാനത്ഥായ സമ്പത്തസമ്പത്താനം ചണ്ഡാലാദീനമ്പി ഖത്തിയാദീനമ്പി സാധാരണാ, ന തത്ഥ കോചി ന്ഹായിതും ന ലഭതി നാമ. ‘‘പന്ഥോ’’തിആദീസുപി യഥാ മഹാമഗ്ഗോപി സബ്ബേസം സാധാരണോ, ന കോചി തേന ഗന്തും ന ലഭതി. പാനാഗാരമ്പി സുരാഗേഹം സബ്ബേസം സാധാരണം, യോ യോ പാതുകാമോ, സബ്ബോ തത്ഥ പവിസതേവ. പുഞ്ഞത്ഥികേഹി തത്ഥ തത്ഥ മനുസ്സാനം നിവാസത്ഥായ കതാ സഭാപി സാധാരണാ, ന തത്ഥ കോചി പവിസിതും ന ലഭതി. മഹാമഗ്ഗേ പാനീയചാടിയോ ഠപേത്വാ കതാ പപാപി സബ്ബേസം സാധാരണാ, ന തത്ഥ കോചി പാനീയം പിവിതും ന ലഭതി. ഏവം ലോകിത്ഥിയോ നാമാതി ഏവമേവ താത മാണവ ഇമസ്മിം ലോകേ ഇത്ഥിയോപി സബ്ബസാധാരണാവ, തേനേവ ച സാധാരണട്ഠേന നദീപന്ഥപാനാഗാരസഭാപപാസദിസാ. തസ്മാ നാസം കുജ്ഝന്തി പണ്ഡിതാ, ഏതാസം ഇത്ഥീനം ‘‘ലാമികാ ഏതാ അനാചാരാ ദുസ്സീലാ സബ്ബസാധാരണാ’’തി ചിന്തേത്വാ പണ്ഡിതാ ഛേകാ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ന കുജ്ഝന്തീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ അന്തേവാസികസ്സ ഓവാദം അദാസി, സോ തം ഓവാദം സുത്വാ മജ്ഝത്തോ അഹോസി. ഭരിയാപിസ്സ ‘‘ആചരിയേന കിരമ്ഹി ഞാതാ’’തി തതോ പട്ഠായ പാപകമ്മം ന അകാസി. തസ്സപി ഉപാസകസ്സ ഭരിയാ ‘‘സത്ഥാരാ കിരമ്ഹി ഞാതാ’’തി തതോ പട്ഠായ പാപകമ്മം ന അകാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ജയമ്പതികാവ ഏതരഹി ജയമ്പതികാ, ആചരിയബ്രാഹ്മണോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അനഭിരതിജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൬൬] ൬. മുദുലക്ഖണജാതകവണ്ണനാ

ഏകാ ഇച്ഛാ പുരേ ആസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സംകിലേസം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ രതനസാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ പടിപന്നകോ യോഗാവചരോ അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഏകം അലങ്കതപടിയത്തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ സുഭവസേന ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ ഓലോകേസി. തസ്സ അബ്ഭന്തരേ കിലേസോ ചലി, വാസിയാ ആകോടിതഖീരരുക്ഖോ വിയ അഹോസി. സോ തതോ പട്ഠായ കിലേസവസികോ ഹുത്വാ നേവ കായസ്സാദം ന ചിത്തസ്സാദം ലഭതി, ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗോ സാസനേ അനഭിരതോ പരൂള്ഹകേസലോമനഖോ കിലിട്ഠചീവരോ അഹോസി. അഥസ്സ ഇന്ദ്രിയവികാരം ദിസ്വാ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, ആവുസോ, ന യഥാ പോരാണാനി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി പുച്ഛിംസു. അനഭിരതോസ്മി, ആവുസോതി.

അഥ നം തേ സത്ഥു സന്തികം നയിംസു. സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ഛമാനം ഭിക്ഖും ആദായ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അനഭിരതോ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. ‘‘കോ തം ഉക്കണ്ഠാപേസീ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഏകം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ ഓലോകേസിം, അഥ മേ കിലേസോ ചലി, തേനമ്ഹി ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അനച്ഛരിയമേതം ഭിക്ഖു, യം ത്വം ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ വിസഭാഗാരമ്മണം സുഭവസേന ഓലോകേന്തോ കിലേസേഹി കമ്പിതോ, പുബ്ബേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ഝാനബലേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിസുദ്ധചിത്താ ഗഗനതലചരാ ബോധിസത്താപി ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ വിസഭാഗാരമ്മണം ഓലോകയമാനാ ഝാനാ പരിഹായിത്വാ കിലേസേഹി കമ്പിതാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവിംസു. ന ഹി സിനേരുഉപ്പാടനകവാതോ ഹത്ഥിമത്തം മുണ്ഡപബ്ബതം, മഹാജമ്ബുഉമ്മൂലകവാതോ ഛിന്നതടേ വിരൂള്ഹഗച്ഛകം, മഹാസമുദ്ദം വാ പന സോസനകവാതോ ഖുദ്ദകതളാകം കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഗണേതി, ഏവം ഉത്തമബുദ്ധീനം നാമ വിസുദ്ധചിത്താനം ബോധിസത്താനം അഞ്ഞാണഭാവകരാ കിലേസാ തയി കിം ലജ്ജിസ്സന്തി, വിസുദ്ധാപി സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, ഉത്തമയസസമങ്ഗിനോപി ആയസക്യം പാപുണന്തീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്സ മഹാവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സബ്ബസിപ്പാനം പാരം ഗന്ത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ ച അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകസ്മിം കാലേ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഹിമവന്താ ഓതരിത്വാ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ കതസരീരപടിജഗ്ഗനോ രത്തവാകമയം നിവാസനപാരുപനം സണ്ഠാപേത്വാ അജിനചമ്മം ഏകസ്മിം അംസേ കത്വാ ജടാമണ്ഡലം ബന്ധിത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനമാദായ ബാരാണസിയം ഭിക്ഖായ ചരമാനോ രഞ്ഞോ ഘരദ്വാരം സമ്പാപുണി. രാജാ തസ്സ ഇരിയാപഥേയേവ പസീദിത്വാ പക്കോസാപേത്വാ മഹാരഹേ ആസനേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയഭോജനീയേന സന്തപ്പേത്വാ കതാനുമോദനം ഉയ്യാനേ വസനത്ഥായ യാചി. സോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ രാജഗേഹേ ഭുഞ്ജിത്വാ രാജകുലം ഓവദമാനോ തസ്മിം ഉയ്യാനേ സോളസ വസ്സാനി വസി.

അഥേകദിവസം രാജാ കുപിതം പച്ചന്തം വൂപസമേതും ഗച്ഛന്തോ മുദുലക്ഖണം നാമ അഗ്ഗമഹേസിം ‘‘അപ്പമത്താ അയ്യസ്സ ഉപട്ഠാനം കരോഹീ’’തി വത്വാ അഗമാസി. ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ ഗതകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ രുച്ചനവേലായ രാജഗേഹം ഗച്ഛതി. അഥേകദിവസം മുദുലക്ഖണാ ബോധിസത്തസ്സ ആഹാരം സമ്പാദേത്വാ – ‘‘അജ്ജ അയ്യോ ചിരായതീ’’തി ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ മഹാതലേ ചൂളസയനം പഞ്ഞാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആഗമനം ഓലോകയമാനാ നിപജ്ജി. ബോധിസത്തോപി അത്തനോ വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ ആകാസേനേവ രാജനിവേസനം അഗമാസി. മുദുലക്ഖണാ വാകചീരസദ്ദം സുത്വാവ ‘‘അയ്യോ, ആഗതോ’’തി വേഗേന ഉട്ഠഹി, തസ്സാ വേഗേന ഉട്ഠഹന്തിയാ മട്ഠസാടകോ ഭസ്സി. താപസോപി സീഹപഞ്ജരേന പവിസന്തോ ദേവിയാ വിസഭാഗരൂപാരമ്മണം ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ സുഭവസേന ഓലോകേസി. അഥസ്സ അബ്ഭന്തരേ കിലേസോ ചലി, വാസിയാ പഹടഖീരരുക്ഖോ വിയ അഹോസി. താവദേവസ്സ ഝാനം അന്തരധായി, ഛിന്നപക്ഖോ കാകോ വിയ അഹോസി. സോ ഠിതകോവ ആഹാരം ഗഹേത്വാ അഭുഞ്ജിത്വാവ കിലേസകമ്പിതോ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ ഫലകത്ഥരണസയനസ്സ ഹേട്ഠാ ആഹാരം ഠപേത്വാ വിസഭാഗാരമ്മണേന ബദ്ധോ കിലേസഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹമാനോ നിരാഹാരതായ സുസ്സമാനോ സത്ത ദിവസാനി ഫലകത്ഥരണേ നിപജ്ജി.

സത്തമേ ദിവസേ രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ നിവേസനം അഗന്ത്വാവ ‘‘അയ്യം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ തം നിപന്നകം ദിസ്വാ ‘‘ഏകം അഫാസുകം ജാതം മഞ്ഞേ’’തി പണ്ണസാലം സോധാപേത്വാ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ ‘‘കിം, അയ്യ, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘മഹാരാജ അഞ്ഞം മേ അഫാസുകം നത്ഥി, കിലേസവസേന പനമ്ഹി പടിബദ്ധചിത്തോ ജാതോ’’തി. ‘‘കഹം പടിബദ്ധം തേ, അയ്യ, ചിത്ത’’ന്തി? ‘‘മുദുലക്ഖണായ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സാധു അയ്യ, അഹം മുദുലക്ഖണം തുമ്ഹാകം ദമ്മീ’’തി താപസം ആദായ നിവേസനം പവിസിത്വാ ദേവിം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം കത്വാ താപസസ്സ അദാസി. ദദമാനോയേവ ച മുദുലക്ഖണായ സഞ്ഞമദാസി ‘‘തയാ അത്തനോ ബലേന അയ്യം രക്ഖിതും വായമിതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സാധു, ദേവ, രക്ഖിസ്സാമീ’’തി. താപസോ ദേവിം ഗഹേത്വാ രാജനിവേസനാ ഓതരി.

അഥ നം മഹാദ്വാരതോ നിക്ഖന്തകാലേ ‘‘അയ്യ, അമ്ഹാകം ഏകം ഗേഹം ലദ്ധും വട്ടതി, ഗച്ഛ, രാജാനം ഗേഹം യാചാഹീ’’തി ആഹ. താപസോ ഗന്ത്വാ ഗേഹം യാചി. രാജാ മനുസ്സാനം വച്ചകുടികിച്ചം സാധയമാനം ഏകം ഛഡ്ഡിതഗേഹം ദാപേസി. സോ ദേവിം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അഗമാസി, സാ പവിസിതും ന ഇച്ഛതി. ‘‘കിംകാരണാ ന പവിസസീ’’തി? ‘‘അസുചിഭാവേനാ’’തി. ഇദാനി ‘‘കിം കരോമീ’’തി. ‘‘പടിജഗ്ഗാഹി ന’’ന്തി വത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം പേസേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, കുദ്ദാലം ആഹര, പച്ഛിം ആഹരാ’’തി ആഹരാപേത്വാ അസുചിഞ്ച സങ്കാരഞ്ച ഛഡ്ഡാപേത്വാ ഗാമയം ആഹരാപേത്വാ ലിമ്പാപേത്വാ പുനപി ‘‘ഗച്ഛ, മഞ്ചം ആഹര, പീഠം ആഹര, അത്ഥരണം ആഹര, ചാടിം ആഹര, ഘടം ആഹരാ’’തി ഏകമേകം ആഹരാപേത്വാ പുന ഉദകാഹരണാദീനം അത്ഥായ ആണാപേസി. സോ ഘടം ആദായ ഉദകം ആഹരിത്വാ ചാടിം പൂരേത്വാ ന്ഹാനോദകം സജ്ജേത്വാ സയനം അത്ഥരി. അഥ നം സയനേ ഏകതോ നിസിന്നം ദാഠികാസു ഗഹേത്വാ ‘‘തവ സമണഭാവം വാ ബ്രാഹ്മണഭാവം വാ ന ജാനാസീ’’തി ഓണമേത്വാ അത്തനോ അഭിമുഖം ആകഡ്ഢി. സോ തസ്മിം കാലേ സതിം പടിലഭി, ഏത്തകം പന കാലം അഞ്ഞാണീ അഹോസി. ഏവം അഞ്ഞാണകരണാ കിലേസാ നാമ. ‘‘കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ഭിക്ഖവേ, അന്ധകരണം അഞ്ഞാണകരണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൫.൨൨൧) ചേത്ഥ വത്തബ്ബം.

സോ സതിം പടിലഭിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം തണ്ഹാ വഡ്ഢമാനാ മമ ചതൂഹി അപായേഹി സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദസ്സതി, അജ്ജേവ മയാ ഇമം രഞ്ഞോ നിയ്യാദേത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിതും വട്ടതീ’’തി. സോ തം ആദായ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, തവ ദേവിയാ മയ്ഹം അത്ഥോ നത്ഥി, കേവലം മേ ഇമം നിസ്സായ തണ്ഹാ വഡ്ഢിതാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൬. ‘‘ഏകാ ഇച്ഛാ പുരേ ആസി, അലദ്ധാ മുദുലക്ഖണം;

യതോ ലദ്ധാ അളാരക്ഖീ, ഇച്ഛാ ഇച്ഛം വിജായഥാ’’തി.

തത്രായം പിണ്ഡത്ഥോ – മഹാരാജ, മയ്ഹം ഇമം തവ ദേവിം മുദുലക്ഖണം അലഭിത്വാ പുരേ ‘‘അഹോ വതാഹം ഏതം ലഭേയ്യ’’ന്തി ഏകാ ഇച്ഛാ ആസി, ഏകാവ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജി. യതോ പന മേ അയം അളാരക്ഖീ വിസാലനേത്താ സോഭനലോചനാ ലദ്ധാ, അഥ മേ സാ പുരിമികാ ഇച്ഛാ ഗേഹതണ്ഹം ഉപകരണതണ്ഹം ഉപഭോഗതണ്ഹന്തി ഉപരൂപരി അഞ്ഞം നാനപ്പകാരം ഇച്ഛം വിജായഥ ജനേസി ഉപ്പാദേസി. സാ ഖോ പന മേ ഏവം വഡ്ഢമാനാ ഇച്ഛാ അപായതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദസ്സതി, അലം മേ ഇമായ, ത്വഞ്ഞേവ തവ ഭരിയം ഗണ്ഹ, അഹം പന ഹിമവന്തം ഗമിസ്സാമീതി താവദേവ നട്ഠം ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ആകാസേ നിസിന്നോ ധമ്മം ദേസേത്വാ രഞ്ഞോ ഓവാദം ദത്വാ ആകാസേനേവ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ പുന മനുസ്സപഥം നാമ നാഗമാസി, ബ്രഹ്മവിഹാരേ പന ഭാവേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, മുദുലക്ഖണാ ഉപ്പലവണ്ണാ, ഇസി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മുദുലക്ഖണജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൬൭] ൭. ഉച്ഛങ്ഗജാതകവണ്ണനാ

ഉച്ഛങ്ഗേ ദേവ മേ പുത്തോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ജാനപദിത്ഥിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ കോസലരട്ഠേ തയോ ജനാ അഞ്ഞതരസ്മിം അടവിമുഖേ കസന്തി. തസ്മിം സമയേ അന്തോഅടവിയം ചോരാ മനുസ്സേ വിലുമ്പിത്വാ പലായിംസു. മനുസ്സാ തേ ചോരേ പരിയേസിത്വാ അപസ്സന്താ തം ഠാനം ആഗമ്മ ‘‘തുമ്ഹേ അടവിയം വിലുമ്പിത്വാ ഇദാനി കസ്സകാ വിയ ഹോഥാ’’തി ‘‘തേ ചോരാ ഇമേ’’തി ബന്ധിത്വാ ആനേത്വാ കോസലരഞ്ഞോ അദംസു. അഥേകാ ഇത്ഥീ ആഗന്ത്വാ ‘‘അച്ഛാദനം മേ ദേഥ, അച്ഛാദനം മേ ദേഥാ’’തി പരിദേവന്തീ പുനപ്പുനം രാജനിവേസനം പരിയാതി. രാജാ തസ്സാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ദേഥ ഇമിസ്സാ അച്ഛാദന’’ന്തി ആഹ. മനുസ്സാ സാടകം ഗഹേത്വാ അദംസു. സാ തം ദിസ്വാ ‘‘നാഹം ഏതം അച്ഛാദനം യാചാമി, സാമികച്ഛാദനം യാചാമീ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു ‘‘ന കിരേസാ ഇദം അച്ഛാദനം കഥേതി, സാമികച്ഛാദനം കഥേതീ’’തി. അഥ നം രാജാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ത്വം കിര സാമികച്ഛാദനം യാചസീ’’തി പുച്ഛി. ആമ, ദേവ, ഇത്ഥിയാ ഹി സാമികോ അച്ഛാദനം നാമ, സാമികേ ഹി അസതി സഹസ്സമൂലമ്പി സാടകം നിവത്ഥാ ഇത്ഥീ നഗ്ഗായേവ നാമ. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ സാധനത്ഥം –

‘‘നഗ്ഗാ നദീ അനൂദകാ, നഗ്ഗം രട്ഠം അരാജകം;

ഇത്ഥീപി വിധവാ നഗ്ഗാ, യസ്സാപി ദസ ഭാതരോ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൮൪൦) –

ഇദം സുത്തം ആഹരിതബ്ബം.

രാജാ തസ്സാ പസന്നോ ‘‘ഇമേ തേ തയോ ജനാ കേ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകോ മേ, ദേവ, സാമികോ, ഏകോ ഭാതാ, ഏകോ പുത്തോ’’തി. രാജാ ‘‘അഹം തേ തുട്ഠോ, ഇമേസു തീസു ഏകം ദേമി, കതരം ഇച്ഛസീ’’തി പുച്ഛി. സാ ആഹ ‘‘അഹം, ദേവ, ജീവമാനാ ഏകം സാമികം ലഭിസ്സാമി, പുത്തമ്പി ലഭിസ്സാമിയേവ, മാതാപിതൂനം പന മേ മതത്താ ഭാതാവ ദുല്ലഭോ, ഭാതരം മേ ദേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ തുസ്സിത്വാ തയോപി വിസ്സജ്ജേസി. ഏവം തം ഏകികം നിസ്സായ തേ തയോ ജനാ ദുക്ഖതോ മുത്താ. തം കാരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടം ജാതം. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ‘‘ആവുസോ, ഏകം ഇത്ഥിം നിസ്സായ തയോ ജനാ ദുക്ഖതോ മുത്താ’’തി തസ്സാ ഗുണകഥായ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസാ ഇത്ഥീ ഇദാനേവ തേ തയോ ജനേ ദുക്ഖാ മോചേതി, പുബ്ബേപി മോചേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തയോ ജനാ അടവിമുഖേ കസന്തീതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. തദാ പന രഞ്ഞാ ‘‘തീസു ജനേസു കം ഇച്ഛസീ’’തി വുത്തേ സാ ആഹ – ‘‘തയോപി ദാതും ന സക്കോഥ, ദേവാ’’തി? ‘‘ആമ, ന സക്കോമീ’’തി. ‘‘സചേ തയോ ദാതും ന സക്കോഥ, ഭാതരം മേ ദേഥാ’’തി. ‘‘പുത്തം വാ സാമികം വാ ഗണ്ഹ, കിം തേ ഭാതരാ’’തി ച വുത്താ ‘‘ഏതേ നാമ ദേവ സുലഭാ, ഭാതാ പന ദുല്ലഭോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൭. ‘‘ഉച്ഛങ്ഗേ ദേവ മേ പുത്തോ, പഥേ ധാവന്തിയാ പതി;

തഞ്ച ദേസം ന പസ്സാമി, യതോ സോദരിയമാനയേ’’തി.

തത്ഥ ഉച്ഛങ്ഗേ, ദേവ, മേ പുത്തോതി ദേവ, മയ്ഹം പുത്തോ ഉച്ഛങ്ഗേയേവ. യഥാ ഹി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ ഡാകം ഉച്ചിനിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപന്തിയാ ഉച്ഛങ്ഗേ ഡാകം നാമ സുലഭം ഹോതി, ഏവം ഇത്ഥിയാ പുത്തോപി സുലഭോ ഉച്ഛങ്ഗേ ഡാകസദിസോവ. തേന വുത്തം ‘‘ഉച്ഛങ്ഗേ, ദേവ, മേ പുത്തോ’’തി. പഥേ ധാവന്തിയാ പതീതി മഗ്ഗം ആരുയ്ഹ ഏകികായ ഗച്ഛമാനായപി ഹി ഇത്ഥിയാ പതി നാമ സുലഭോ, ദിട്ഠദിട്ഠോയേവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പഥേ ധാവന്തിയാ പതീ’’തി. തഞ്ച ദേസം ന പസ്സാമി, യതോ സോദരിയമാനയേതി യസ്മാ പന മേ മാതാപിതരോ നത്ഥി, തസ്മാ ഇദാനി തം മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതം അഞ്ഞം ദേസം ന പസ്സാമി. യതോ അഹം സമാനേ ഉദരേ ജാതത്താ സഉദരിയസങ്ഖാതം ഭാതരം ആനേയ്യം, തസ്മാ ഭാതരംയേവ മേ ദേഥാതി.

രാജാ ‘‘സച്ചം ഏസാ വദതീ’’തി തുട്ഠചിത്തോ തയോപി ജനേ ബന്ധനാഗാരതോ ആനേത്വാ അദാസി, സാ തയോപി തേ ഗഹേത്വാ ഗതാ.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസാ ഇമേ തയോ ജനേ ദുക്ഖതോ മോചേസിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘അതീതേ ചത്താരോവ ഏതരഹി ചത്താരോ, രാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉച്ഛങ്ഗജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൬൮] ൮. സാകേതജാതകവണ്ണനാ

യസ്മിം മനോ നിവിസതീതി ഇദം സത്ഥാ സാകേതം നിസ്സായ അഞ്ജനവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭഗവതോ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ സാകേതം പിണ്ഡായ പവിസനകാലേ ഏകോ സാകേതനഗരവാസീ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണോ നഗരതോ ബഹി ഗച്ഛന്തോ അന്തരദ്വാരേ ദസബലം ദിസ്വാ പാദേസു പതിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ഗാള്ഹം ഗഹേത്വാ ‘‘താത, നനു നാമ പുത്തേഹി ജിണ്ണകാലേ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ, കസ്മാ ഏത്തകം കാലം അമ്ഹാകം അത്താനം ന ദസ്സേസി? മയാ താവ ദിട്ഠോസി, മാതരം പന പസ്സിതും ഏഹീ’’തി സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം അഗമാസി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നിസീദി പഞ്ഞത്തേ ആസനേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. ബ്രാഹ്മണീപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥു പാദേസു പതിത്വാ ‘‘താത, ഏത്തകം കാലം കഹം ഗതോസി, നനു നാമ മാതാപിതരോ മഹല്ലകകാലേ ഉപട്ഠാതബ്ബാ’’തി പരിദേവി. പുത്തധീതരോപി ‘‘ഏഥ, ഭാതരം വന്ദഥാ’’തി വന്ദാപേസി. ഉഭോ തുട്ഠമാനസാ മഹാദാനം അദംസു. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ തേസം ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം ജരാസുത്തം (സു. നി. ൮൧൦ ആദയോ) കഥേസി. സുത്തപരിയോസാനേ ഉഭോപി അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ അഞ്ജനവനമേവ അഗമാസി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ബ്രാഹ്മണോ ‘തഥാഗതസ്സ പിതാ സുദ്ധോദനോ, മാതാ മഹാമായാ’തി ജാനാതി, ജാനന്തോവ സദ്ധിം ബ്രാഹ്മണിയാ തഥാഗതം ‘അമ്ഹാകം പുത്തോ’തി വദതി, സത്ഥാപി അധിവാസേതി. കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഉഭോപി തേ അത്തനോ പുത്തമേവ ‘പുത്തോ’തി വദന്തീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

ഭിക്ഖവേ, അയം ബ്രാഹ്മണോ അതീതേ നിരന്തരം പഞ്ച ജാതിസതാനി മയ്ഹം പിതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാപിതാ. ഏസാപി ബ്രാഹ്മണീ നിരന്തരമേവ പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാമാതാ. ഏവാഹം ദിയഡ്ഢജാതിസഹസ്സം ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ സംവഡ്ഢോ, ദിയഡ്ഢജാതിസഹസ്സം ബ്രാഹ്മണിയാ ഹത്ഥേ സംവഡ്ഢോതി തീണി ജാതിസഹസ്സാനി കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൮. ‘‘യസ്മിം മനോ നിവിസതി, ചിത്തഞ്ചാപി പസീദതി;

അദിട്ഠപുബ്ബകേ പോസേ, കാമം തസ്മിമ്പി വിസ്സസേ’’തി.

തത്ഥ യസ്മിം മനോ നിവിസതീതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ ദിട്ഠമത്തേയേവ ചിത്തം പതിട്ഠാതി. ചിത്തഞ്ചാപി പസീദതീതി യസ്മിം ദിട്ഠമത്തേ ചിത്തം പസീദതി, മുദുകം ഹോതി. അദിട്ഠപുബ്ബകേ പോസേതി പകതിയാ തസ്മിം അത്തഭാവേ അദിട്ഠപുബ്ബേപി പുഗ്ഗലേ. കാമം തസ്മിമ്പി വിസ്സസേതി അനുഭൂതപുബ്ബസിനേഹേനേവ തസ്മിമ്പി പുഗ്ഗലേ ഏകംസേന വിസ്സസേ, വിസ്സാസം ആപജ്ജതിയേവാതി അത്ഥോ.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച ഏതേ ഏവ അഹേസും, പുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാകേതജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൬൯] ൯. വിസവന്തജാതകവണ്ണനാ

ധിരത്ഥു തം വിസം വന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഥേരസ്സ കിര പിട്ഠഖജ്ജകഖാദനകാലേ മനുസ്സാ സങ്ഘസ്സ ബഹും പിട്ഠഖാദനീയം ഗഹേത്വാ വിഹാരം അഗമംസു, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഗഹിതാവസേസം ബഹു അതിരിത്തം അഹോസി. മനുസ്സാ ‘‘ഭന്തേ, അന്തോഗാമഗതാനമ്പി ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. തസ്മിം ഖണേ ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ ദഹരോ അന്തോഗാമേ ഹോതി, തസ്സ കോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ തസ്മിം അനാഗച്ഛന്തേ ‘‘അതിദിവാ ഹോതീ’’തി ഥേരസ്സ അദംസു. ഥേരേന തസ്മിം പരിഭുത്തേ ദഹരോ അഗമാസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘മയം, ആവുസോ, തുയ്ഹം ഠപിതഖാദനീയം പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘മധുരം നാമ, ഭന്തേ, കസ്സ അപ്പിയ’’ന്തി ആഹ. മഹാഥേരസ്സ സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഇതോ പട്ഠായ ‘‘പിട്ഠഖാദനീയം ന ഖാദിസ്സാമീ’’തി അധിട്ഠാസി. തതോ പട്ഠായ കിര സാരിപുത്തത്ഥേരേന പിട്ഠഖാദനീയം നാമ ന ഖാദിതപുബ്ബം. തസ്സ പിട്ഠഖാദനീയം അഖാദനഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. ഭിക്ഖൂ തം കഥം കഥേന്താ ധമ്മസഭായം നിസീദിംസു. അഥ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഏകവാരം ജഹിതകം ജീവിതം പരിച്ചജന്തോപി പുന ന ഗണ്ഹാതിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ വിസവേജ്ജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വേജ്ജകമ്മേന ജീവികം കപ്പേസി. അഥേകം ജനപദമനുസ്സം സപ്പോ ഡംസി, തസ്സ ഞാതകാ പമാദം അകത്വാ ഖിപ്പം വേജ്ജം ആനയിംസു. വേജ്ജോ ആഹ ‘‘കിം താവ ഓസധേന, പരിഭാവേത്വാ വിസം ഹരാമി, ദട്ഠസപ്പം ആവാഹേത്വാ ദട്ഠട്ഠാനതോ തേനേവ വിസം ആകഡ്ഢാപേമീ’’തി. ‘‘സപ്പം ആവാഹേത്വാ വിസം ആകഡ്ഢാപേഹീ’’തി. സോ സപ്പം ആവാഹേത്വാ ‘‘തയാ അയം ദട്ഠോ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, മയാ’’തി. ‘‘തയാ ദട്ഠട്ഠാനതോ ത്വഞ്ഞേവ മുഖേന വിസം ആകഡ്ഢാഹീ’’തി. ‘‘മയാ ഏകവാരം ജഹിതകം പുന ന ഗഹിതപുബ്ബം, നാഹം മയാ ജഹിതവിസം ആകഡ്ഢിസ്സാമീ’’തി. സോ ദാരൂനി ആഹരാപേത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ ആഹ ‘‘സചേ അത്തനോ വിസം നാകഡ്ഢസി, ഇമം അഗ്ഗിം പവിസാ’’തി. സപ്പോ ‘‘അപി അഗ്ഗിം പവിസിസ്സാമി, നേവത്തനാ ഏകവാരം ജഹിതവിസം പച്ചാഹരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൯. ‘‘ധിരത്ഥു തം വിസം വന്തം, യമഹം ജീവിതകാരണാ;

വന്തം പച്ചാഹരിസ്സാമി, മതം മേ ജീവിതാ വര’’ന്തി.

തത്ഥ ധിരത്ഥൂതി ഗരഹത്ഥേ നിപാതോ. തം വിസന്തി യമഹം ജീവിതകാരണാ വന്തം വിസം പച്ചാഹരിസ്സാമി, തം വന്തം വിസം ധിരത്ഥു. മതം മേ ജീവിതാ വരന്തി തസ്സ വിസസ്സ അപച്ചാഹരണകാരണാ യം അഗ്ഗിം പവിസിത്വാ മരണം, തം മമ ജീവിതതോ വരന്തി അത്ഥോ.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഗ്ഗിം പവിസിതും പായാസി. അഥ നം വേജ്ജോ നിവാരേത്വാ തം പുരിസം ഓസധേഹി ച മന്തേഹി ച നിബ്ബിസം അരോഗം കത്വാ സപ്പസ്സ സീലാനി ദത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ മാ കഞ്ചി വിഹേഠേസീ’’തി വത്വാ വിസ്സജ്ജേസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഏകവാരം ജഹിതകം ജീവിതമ്പി പരിച്ചജന്തോ പുന ഗണ്ഹാതീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ സപ്പോ സാരിപുത്തോ അഹോസി, വേജ്ജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വിസവന്തജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൭൦] ൧൦. കുദ്ദാലജാതകവണ്ണനാ

ന തം ജിതം സാധു ജിതന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചിത്തഹത്ഥസാരിപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിയം ഏകോ കുലദാരകോ. അഥേകദിവസം കസിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഏകസ്സ ഥേരസ്സ പത്തതോ സിനിദ്ധം മധുരം പണീതഭോജനം ലഭിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയം രത്തിന്ദിവം സഹത്ഥേന നാനാകമ്മാനി കുരുമാനാപി ഏവരൂപം മധുരാഹാരം ന ലഭാമ, മയാപി സമണേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ പബ്ബജിത്വാ മാസഡ്ഢമാസച്ചയേന അയോനിസോ മനസികരോന്തോ കിലേസവസികോ ഹുത്വാ വിബ്ഭമിത്വാ പുന ഭത്തേന കിലമന്തോ ആഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ അഭിധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹി. ഇമിനാവ ഉപായേന ഛ വാരേ വിബ്ഭമിത്വാ പബ്ബജിതോ. തതോ സത്തമേ ഭിക്ഖുഭാവേ സത്തപ്പകരണികോ ഹുത്വാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം വാചേന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ചിത്തഹത്ഥ, പുബ്ബേ വിയ തേ ഏതരഹി കിലേസാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി പരിഹാസം കരിംസു. ‘‘ആവുസോ, അഭബ്ബോ ദാനി അഹം ഇതോ പട്ഠായ ഗിഹിഭാവായാ’’തി.

ഏവം തസ്മിം അരഹത്തം പത്തേ ധമ്മസഭായം കഥാ ഉദപാദി ‘‘ആവുസോ, ഏവരൂപസ്സ നാമ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയേ സതി ആയസ്മാ ചിത്തഹത്ഥസാരിപുത്തോ ഛക്ഖത്തും ഉപ്പബ്ബജിതോ, അഹോ മഹാദോസോ പുഥുജ്ജനഭാവോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനചിത്തം നാമ ലഹുകം ദുന്നിഗ്ഗഹം, ആരമ്മണവസേന ഗന്ത്വാ അല്ലീയതി, ഏകവാരം അല്ലീനം ന സക്കാ ഹോതി ഖിപ്പം മോചേതും, ഏവരൂപസ്സ ചിത്തസ്സ ദമഥോ സാധു. ദന്തമേവ ഹി തം സുഖം ആവഹതി.

‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹസ്സ ലഹുനോ, യത്ഥകാമനിപാതിനോ;

ചിത്തസ്സ ദമഥോ സാധു, ചിത്തം ദന്തം സുഖാവഹം’’. (ധ. പ. ൩൫);

തസ്സ പന ദുന്നിഗ്ഗഹതായ പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ഏകം കുദ്ദാലകം നിസ്സായ തം ജഹിതും അസക്കോന്താ ലോഭവസേന ഛക്ഖത്തും ഉപ്പബ്ബജിത്വാ സത്തമേ പബ്ബജിതഭാവേ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തം ലോഭം നിഗ്ഗണ്ഹിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പണ്ണികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പാപുണി, ‘‘കുദ്ദാലപണ്ഡിതോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ കുദ്ദാലകേന ഭൂമിപരികമ്മം കത്വാ ഡാകഞ്ചേവ അലാബുകുമ്ഭണ്ഡഏളാലുകാദീനി ച വപിത്വാ താനി വിക്കിണന്തോ കപണജീവികം കപ്പേസി. തഞ്ഹിസ്സ ഏകം കുദ്ദാലകം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ധനം നാമ നത്ഥി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘കിം മേ ഘരാവാസേന, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. അഥേകദിവസം കുദ്ദാലകം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തം കുദ്ദാലകം അനുസ്സരിത്വാ ലോഭം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ കുണ്ഠകുദ്ദാലകം നിസ്സായ ഉപ്പബ്ബജി. ഏവം ദുതിയമ്പി, തതിയമ്പീതി ഛ വാരേ തം കുദ്ദാലകം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിക്ഖിപിത്വാ പബ്ബജിതോ ചേവ ഉപ്പബ്ബജിതോ ച.

സത്തമേ പന വാരേ ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഇമം കുണ്ഠകുദ്ദാലകം നിസ്സായ പുനപ്പുനം ഉപ്പബ്ബജിതോ, ഇദാനി നം മഹാനദിയം പക്ഖിപിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി നദീതീരം ഗന്ത്വാ ‘‘സചസ്സ പതിതട്ഠാനം പസ്സിസ്സാമി, പുനാഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിതുകാമതാ ഭവേയ്യാ’’തി തം കുദ്ദാലകം ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ സീസസ്സ ഉപരിഭാഗേ തിക്ഖത്തും ആവിജ്ഝിത്വാ അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ നദീമജ്ഝേ ഖിപിത്വാ ‘‘ജിതം മേ ജിതം മേ’’തി തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദി. തസ്മിം ഖണേ ബാരാണസിരാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ നദിയാ സീസം ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേന ഗച്ഛമാനോ തം ബോധിസത്തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം പുരിസോ ‘ജിതം മേ ജിതം മേ’തി വദതി, കോ നു ഖോ ഏതേന ജിതോ, പക്കോസഥ ന’’ന്തി പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, അഹം താവ വിജിതസങ്ഗാമോ ഇദാനി ജയം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛാമി, തയാ പന കോ ജിതോ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, തയാ സങ്ഗാമസതമ്പി സങ്ഗാമസഹസ്സമ്പി സങ്ഗാമസതസഹസ്സമ്പി ജിനന്തേന ദുജ്ജിതമേവ കിലേസാനം അജിതത്താ. അഹം പന മമ അബ്ഭന്തരേ ലോഭം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ കിലേസേ ജിനി’’ന്തി കഥേന്തോയേവ മഹാനദിം ഓലോകേത്വാ ആപോകസിണാരമ്മണം ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ സമ്പത്താനുഭാവോ ആകാസേ നിസീദിത്വാ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൦. ‘‘ന തം ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം അവജീയതി;

തം ഖോ ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം നാവജീയതീ’’തി.

തത്ഥ ന തം ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം അവജീയതീതി യം പച്ചാമിത്തേ പരാജിനിത്വാ രട്ഠം ജിതം പടിലദ്ധം പുനപി തേഹി പച്ചാമിത്തേഹി അവജീയതി, തം ജിതം സാധുജിതം നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? പുന അവജീയനതോ. അപരോ നയോ – ജിതം വുച്ചതി ജയോ. യോ പച്ചാമിത്തേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ അധിഗതോ ജയോ പുന തേസു ജിനന്തേസു, പരാജയോ ഹോതി, സോ ന സാധു ന സോഭനോ. കസ്മാ? യസ്മാ പുന പരാജയോവ ഹോതി. തം ഖോ ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം നാവജീയതീതി യം ഖോ പന പച്ചാമിത്തേ നിമ്മഥേത്വാ ജിതം പുന തേഹി നാവജീയതി, യോ വാ ഏകവാരം ലദ്ധോ ജയോ ന പുന പരാജയോ ഹോതി, തം ജിതം സാധു ജിതം സോഭനം, സോ ജയോ സാധു സോഭനോ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? പുന നാവജീയനതോ. തസ്മാ, ത്വം മഹാരാജ, സതക്ഖത്തുമ്പി സഹസ്സക്ഖത്തുമ്പി സതസഹസ്സക്ഖത്തുമ്പി സങ്ഗാമസീസം ജിനിത്വാപി സങ്ഗാമയോധോ നാമ ന ഹോസി. കിംകാരണാ? അത്തനോ കിലേസാനം അജിതത്താ. യോ പന ഏകവാരമ്പി അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ കിലേസേ ജിനാതി, അയം ഉത്തമോ സങ്ഗാമസീസയോധോതി ആകാസേ നിസിന്നകോവ ബുദ്ധലീലായ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേസി. ഉത്തമസങ്ഗാമയോധഭാവോ പനേത്ഥ –

‘‘യോ സഹസ്സം സഹസ്സേന, സങ്ഗാമേ മാനുസേ ജിനേ;

ഏകഞ്ച ജേയ്യമത്താനം, സ വേ സങ്ഗാമജുത്തമോ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൩) –

ഇദം സുത്തം സാധകം.

രഞ്ഞോ പന ധമ്മം സുണന്തസ്സേവ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന കിലേസാ പഹീനാ, പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. രാജബലസ്സപി തഥേവ കിലേസാ പഹീയിംസു. രാജാ ‘‘ഇദാനി തുമ്ഹേ കഹം ഗമിസ്സഥാ’’തി ബോധിസത്തം പുച്ഛി. ‘‘ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അഹമ്പി പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തേനേവ സദ്ധിം നിക്ഖമി, ബലകായോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സബ്ബാ സേനിയോതി സബ്ബോപി തസ്മിം ഠാനേ സന്നിപതിതോ മഹാജനകായോ രഞ്ഞാ സദ്ധിംയേവ നിക്ഖമി. ബാരാണസിവാസിനോപി ‘‘അമ്ഹാകം കിര രാജാ കുദ്ദാലപണ്ഡിതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പബ്ബജ്ജാഭിമുഖോ ഹുത്വാ സദ്ധിം ബലകായേന നിക്ഖന്തോ, മയം ഇധ കിം കരിസ്സാമാ’’തി ദ്വാദസയോജനികായ ബാരാണസിയാ സകലനഗരവാസിനോ നിക്ഖമിംസു. ദ്വാദസയോജനികാ പരിസാ അഹോസി. തം ആദായ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തം പാവിസി.

തസ്മിം ഖണേ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നിസിന്നാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ആവജ്ജമാനോ ‘‘കുദ്ദാലപണ്ഡിതോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മഹാസമാഗമോ ഭവിസ്സതി, വസനട്ഠാനം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി വിസ്സകമ്മം ആമന്തേത്വാ ‘‘താത, കുദ്ദാലപണ്ഡിതോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ, വസനട്ഠാനം ലദ്ധും വട്ടതി, ത്വം ഹിമവന്തപ്പദേസം ഗന്ത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ ദീഘതോ തിംസയോജനം വിത്ഥാരതോ പന്നരസയോജനം അസ്സമപദം മാപേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഹത്ഥിപാലജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി. ഇദഞ്ച ഹി തഞ്ച ഏകപരിച്ഛേദമേവ. വിസ്സകമ്മോപി അസ്സമപദേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ ദുസ്സദ്ദേ മിഗേ ച സകുണേ ച അമനുസ്സേ ച പടിക്കമാപേത്വാ തേന തേന ദിസാഭാഗേന ഏകപദികമഗ്ഗം മാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി. കുദ്ദാലപണ്ഡിതോപി തം പരിസം ആദായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ സക്കദത്തിയം അസ്സമപദം ഗന്ത്വാ വിസ്സകമ്മേന മാപിതം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം ഗഹേത്വാ പഠമം അത്തനാ പബ്ബജിത്വാ പച്ഛാ പരിസം പബ്ബാജേത്വാ അസ്സമപദം ഭാജേത്വാ അദാസി. സത്ത രാജാനോ സത്ത രജ്ജാനി ഛഡ്ഡയിംസു. തിംസയോജനം അസ്സമപദം പൂരി. കുദ്ദാലപണ്ഡിതോ സേസകസിണേസുപി പരികമ്മം കത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ പരിസായ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സബ്ബേ സമാപത്തിലാഭിനോ ഹുത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും. യേ പന തേസം പാരിചരിയം അകംസു, തേ ദേവലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം നാമേതം കിലേസവസേന അല്ലീനം ദുമ്മോചയം ഹോതി, ഉപ്പന്നാ ലോഭധമ്മാ ദുപ്പജഹാ, ഏവരൂപേപി പണ്ഡിതേ അഞ്ഞാണേ കരോന്തീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, കുദ്ദാലപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുദ്ദാലജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

ഇത്ഥിവഗ്ഗോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അസാതമന്തണ്ഡഭൂതം, തക്കപണ്ഡി ദുരാജാനം;

അനഭിരതി മുദുലക്ഖണം, ഉച്ഛങ്ഗമ്പി ച സാകേതം;

വിസവന്തം കുദ്ദാലകന്തി.