൬. ആസീസവഗ്ഗോ

[൫൧] ൧. മഹാസീലവജാതകവണ്ണനാ

ആസീസേഥേവ പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഓസ്സട്ഠവീരിയോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ത്വം ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീരിയം ഓസ്സജി, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ രജ്ജാ പരിഹായിത്വാപി അത്തനോ വീരിയേ ഠത്വാവ നട്ഠമ്പി യസം പുന ഉപ്പാദയിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘സീലവകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. സോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോവ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്വാ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ മഹാസീലവരാജാ നാമ അഹോസി ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ. സോ നഗരസ്സ ചതൂസു ദ്വാരേസു ചതസ്സോ, മജ്ഝേ ഏകം, നിവേസനദ്വാരേ ഏകന്തി നിച്ചം ഛ ദാനസാലായോ കാരാപേത്വാ കപണദ്ധികാനം ദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ അങ്കേ നിസിന്നം പുത്തം പരിതോസയമാനോ വിയ സബ്ബസത്തേ പരിതോസയമാനോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതി. തസ്സേകോ അമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുബ്ഭിത്വാ അപരഭാഗേ പാകടോ ജാതോ. അമച്ചാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അത്തനാ പച്ചക്ഖതോ ഞത്വാ തം അമച്ചം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അന്ധബാല അയുത്തം തേ കതം, ന ത്വം മമ വിജിതേ വസിതും അരഹസി, അത്തനോ ധനഞ്ച പുത്തദാരേ ച ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ യാഹീ’’തി രട്ഠാ പബ്ബാജേസി. സോ നിക്ഖമിത്വാ കാസിരട്ഠം അതിക്കമ്മ കോസലജനപദം ഗന്ത്വാ കോസലരാജാനം ഉപട്ഠഹന്തോ അനുക്കമേന രഞ്ഞോ അബ്ഭന്തരികോ വിസ്സാസികോ ജാതോ.

സോ ഏകദിവസം കോസലരാജാനം ആഹ – ‘‘ദേവ ബാരാണസിരജ്ജം നാമ നിമ്മക്ഖികമധുപടലസദിസം, രാജാ അതിമുദുകോ, അപ്പേനേവ ബലവാഹനേന സക്കാ ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിതു’’ന്തി. രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം നാമ മഹാ, അയഞ്ച ‘അപ്പേനേവ ബലവാഹനേന സക്കാ ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിതു’ന്തി ആഹ, കിം നു ഖോ പന പയുത്തകചോരോ സിയാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘പയുത്തകോസി മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. ‘‘നാഹം, ദേവ, പയുത്തകോ, സച്ചമേവ വദാമി. സചേ മേ ന സദ്ദഹഥ, മനുസ്സേ പേസേത്വാ പച്ചന്തഗാമം ഹനാപേഥ, തേ മനുസ്സേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ സന്തികം നീതേ ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സതീ’’തി. രാജാ ‘‘അയം അതിവിയ സൂരോ ഹുത്വാ വദതി, വീമംസിസ്സാമി താവാ’’തി അത്തനോ പുരിസേ പേസേത്വാ പച്ചന്തഗാമം ഹനാപേസി. മനുസ്സാ തേ ചോരേ ഗഹേത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ തേ ദിസ്വാ ‘‘താതാ, കസ്മാ ഗാമം ഹനഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജീവിതും അസക്കോന്താ, ദേവാ’’തി വുത്തേ രാജാ ‘‘അഥ കസ്മാ മമ സന്തികം നാഗമിത്ഥ, ഇതോദാനി പട്ഠായ ഏവരൂപം കമ്മം മാ കരിത്ഥാ’’തി തേസം ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തേ ഗന്ത്വാ കോസലരഞ്ഞോ തം പവത്തിം ആരോചേസും. സോ ഏത്തകേനാപി ഗന്തും അവിസഹന്തോ പുന മജ്ഝേജനപദം ഹനാപേസി. തേപി ചോരേ രാജാ തഥേവ ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. സോ ഏത്തകേനാപി അഗന്ത്വാ പുന പേസേത്വാ അന്തരവീഥിയം വിലുമ്പാപേസി, രാജാ തേസമ്പി ചോരാനം ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസിയേവ. തദാ കോസലരാജാ ‘‘അതിവിയ ധമ്മികോ രാജാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ബലവാഹനം ആദായ നിയ്യാസി.

തദാ പന ബാരാണസിരഞ്ഞോ മത്തവാരണേപി അഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തേ അനിവത്തനധമ്മാ അസനിയാപി സീസേ പതന്തിയാ അസന്തസനസഭാവാ സീലവമഹാരാജസ്സ രുചിയാ സതി സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ഗഹേതും സമത്ഥാ സഹസ്സമത്താ അഭേജ്ജവരസൂരാ മഹായോധാ ഹോന്തി. തേ ‘‘കോസലരാജാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, കോസലരാജാ കിര ‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി ആഗച്ഛതി, ഗച്ഛാമ, നം അമ്ഹാകം രജ്ജസീമം അനോക്കന്തമേവ പോഥേത്വാ ഗണ്ഹാമാ’’തി വദിംസു. രാജാ ‘‘താതാ, മം നിസ്സായ അഞ്ഞേസം കിലമനകിച്ചം നത്ഥി, രജ്ജത്ഥികോ രജ്ജം ഗണ്ഹാതു, മാഗമിത്ഥാ’’തി നിവാരേസി. കോസലരാജാ രജ്ജസീമം അതിക്കമിത്വാ ജനപദമജ്ഝം പാവിസി. അമച്ചാ പുനപി രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ തഥേവ വദിംസു, രാജാ പുരിമനയേനേവ നിവാരേസി. കോസലരാജാ ബഹിനഗരേ ഠത്വാ ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി സീലവമഹാരാജസ്സ സാസനം പേസേസി. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘നത്ഥി മയാ സദ്ധിം യുദ്ധം, രജ്ജം ഗണ്ഹാതൂ’’തി പടിസാസനം പേസേസി. പുനപി അമച്ചാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, ന മയം കോസലരഞ്ഞോ നഗരം പവിസിതും ദേമ, ബഹിനഗരേയേവ നം പോഥേത്വാ ഗണ്ഹാമാ’’തി ആഹംസു, രാജാ പുരിമനയേനേവ നിവാരേത്വാ നഗരദ്വാരാനി വിവരാപേത്വാ സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന മഹാതലേ പല്ലങ്കമജ്ഝേ നിസീദി.

കോസലരാജാ മഹന്തേന ബലവാഹനേന ബാരാണസിം പാവിസി. സോ ഏകമ്പി പടിസത്തും അപസ്സന്തോ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം ഗന്ത്വാ അമച്ചഗണപരിവുതോ അപാരുതദ്വാരേ നിവേസനേ അലങ്കതപടിയത്തം മഹാതലം ആരുയ്ഹ നിസിന്നം നിരാപരാധം സീലവമഹാരാജാനം സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഇമം രാജാനം സദ്ധിം അമച്ചേഹി പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ആമകസുസാനം നേത്വാ ഗലപ്പമാണേ ആവാടേ ഖനിത്വാ യഥാ ഏകോപി ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി, ഏവം പംസും പക്ഖിപിത്വാ നിഖനഥ, രത്തിം സിങ്ഗാലാ ആഗന്ത്വാ ഏതേസം കാതബ്ബയുത്തകം കരിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ചോരരഞ്ഞോ ആണം സുത്വാ രാജാനം സദ്ധിം അമച്ചേഹി പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ നിക്ഖമിംസു. തസ്മിമ്പി കാലേ സീലവമഹാരാജാ ചോരരഞ്ഞോ ആഘാതമത്തമ്പി നാകാസി. തേസുപി അമച്ചേസു ഏവം ബന്ധിത്വാ നീയമാനേസു ഏകോപി രഞ്ഞോ വചനം ഭിന്ദിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. ഏവം സുവിനീതാ കിരസ്സ പരിസാ. അഥ തേ രാജപുരിസാ സാമച്ചം സീലവമഹാരാജാനം ആമകസുസാനം നേത്വാ ഗലപ്പമാണേ ആവാടേ ഖനിത്വാ സീലവമഹാരാജാനം മജ്ഝേ, ഉഭോസു പസ്സേസു സേസഅമച്ചേതി ഏവം സബ്ബേപി ആവാടേസു ഓതാരേത്വാ പംസും ആകിരിത്വാ ഘനം ആകോടേത്വാ അഗമംസു. തദാ സീലവമഹാരാജാ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ചോരരഞ്ഞോ ഉപരി കോപം അകത്വാ മേത്തം ഏവ ഭാവേഥ, താതാ’’തി ഓവദി.

അഥ അഡ്ഢരത്തസമയേ ‘‘മനുസ്സമംസം ഖാദിസ്സാമാ’’തി സിങ്ഗാലാ ആഗമിംസു. തേ ദിസ്വാ രാജാ ച അമച്ചാ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ സദ്ദമകംസു, സിങ്ഗാലാ ഭീതാ പലായിംസു. തേ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്താ പച്ഛതോ കസ്സചി അനാഗമനഭാവം ഞത്വാ പുന പച്ചാഗമിംസു. ഇതരേപി തഥേവ സദ്ദമകംസു. ഏവം യാവതതിയം പലായിത്വാ പുന ഓലോകേന്താ തേസു ഏകസ്സപി അനാഗമനഭാവം ഞത്വാ ‘‘വജ്ഝപ്പത്താ ഏതേ ഭവിസ്സന്തീ’’തി സൂരാ ഹുത്വാ നിവത്തിത്വാ പുന തേസു സദ്ദം കരോന്തേസുപി ന പലായിംസു. ജേട്ഠകസിങ്ഗാലോ രാജാനം ഉപഗഞ്ഛി, സേസാ സിങ്ഗാലാ സേസാനം അമച്ചാനം സന്തികം അഗമംസു. ഉപായകുസലോ രാജാ തസ്സ അത്തനോ സന്തികം ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഡംസിതും ഓകാസം ദേന്തോ വിയ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ തം ഗീവായ ഡംസമാനം ഹനുകട്ഠികേന ആകഡ്ഢിത്വാ യന്തേ പക്ഖിപിത്വാ വിയ ഗാള്ഹം ഗണ്ഹി, നാഗബലേന രഞ്ഞാ ഹനുകട്ഠികേന ആകഡ്ഢിത്വാ ഗീവായ ഗാള്ഹം ഗഹിതസിങ്ഗാലോ അത്താനം മോചേതും അസക്കോന്തോ മരണഭയതജ്ജിതോ മഹാവിരവം വിരവി. അവസേസാ സിങ്ഗാലാ തസ്സ തം അട്ടസ്സരം സുത്വാ ‘‘ഏകേന പുരിസേന സുഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി അമച്ചേ ഉപസങ്കമിതും അസക്കോന്താ മരണഭയതജ്ജിതാ സബ്ബേ പലായിംസു. രഞ്ഞോ ഹനുകട്ഠികേന ദള്ഹം കത്വാ ഗഹിതസിങ്ഗാലേ അപരാപരം സഞ്ചരന്തേ പംസു സിഥിലാ അഹോസി. സോപി സിങ്ഗാലോ മരണഭയഭീതോ ചതൂഹി പാദേഹി രഞ്ഞോ ഉപരിഭാഗേ പംസും അപബ്യൂഹി, രാജാ പംസുനോ സിഥിലഭാവം ഞത്വാ സിങ്ഗാലം വിസ്സജ്ജേത്വാ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ അപരാപരം സഞ്ചരന്തോ ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ ആവാടമുഖവട്ടിയം ഓലുബ്ഭ വാതച്ഛിന്നവലാഹകോ വിയ നിക്ഖമിത്വാ ഠിതോ അമച്ചേ അസ്സാസേത്വാ പംസും വിയൂഹിത്വാ സബ്ബേ ഉദ്ധരിത്വാ അമച്ചപരിവുതോ ആമകസുസാനേ അട്ഠാസി.

തസ്മിം സമയേ മനുസ്സാ ഏകം മതമനുസ്സം ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡേന്താ ദ്വിന്നം യക്ഖാനം സീമന്തരികായ ഛഡ്ഡേസും. തേ യക്ഖാ തം മതമനുസ്സം ഭാജേതും അസക്കോന്താ ‘‘ന മയം ഇമം ഭാജേതും സക്കോമ, അയം സീലവരാജാ ധമ്മികോ, ഏസ നോ ഭാജേത്വാ ദസ്സതി, ഏതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി തം മതമനുസ്സം പാദേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢന്താ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ഇമം മതകം ഭാജേത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഭോ യക്ഖാ, അഹം ഇമം തുമ്ഹാകം ഭാജേത്വാ ദദേയ്യം, അപരിസുദ്ധോ പനമ്ഹി, ന്ഹായിസ്സാമി താവാ’’തി. യക്ഖാ ചോരരഞ്ഞോ ഠപിതം വാസിതഉദകം അത്തനോ ആനുഭാവേന ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ ന്ഹാനത്ഥായ അദംസു. ന്ഹത്വാ ഠിതസ്സ സംഹരിത്വാ ഠപിതേ ചോരരഞ്ഞോ സാടകേ ആഹരിത്വാ അദംസു, തേ നിവാസേത്വാ ഠിതസ്സ ചതുജ്ജാതിയഗന്ധസമുഗ്ഗം ആഹരിത്വാ അദംസു, ഗന്ധേ വിലിമ്പിത്വാ ഠിതസ്സ സുവണ്ണസമുഗ്ഗേ മണിതാലവണ്ടേസു ഠപിതാനി നാനാപുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ അദംസു. പുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ ഠിതകാലേ ‘‘അഞ്ഞം കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛിംസു. രാജാ അത്തനോ ഛാതകാകാരം ദസ്സേസി, തേ ഗന്ത്വാ ചോരരഞ്ഞോ സമ്പാദിതം നാനഗ്ഗരസഭോജനം ആഹരിത്വാ അദംസു, രാജാ ന്ഹാതാനുലിത്തോ സുമണ്ഡിതപ്പസാധിതോ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭുഞ്ജി. യക്ഖാ ചോരരഞ്ഞോ ഠപിതം വാസിതപാനീയം സുവണ്ണഭിങ്കാരേനേവ സുവണ്ണസരകേനപി സദ്ധിം ആഹരിംസു. അഥസ്സ പാനീയം പിവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ ഠിതകാലേ ചോരരഞ്ഞോ സമ്പാദിതം പഞ്ചസുഗന്ധികസുപരിഭാവിതം തമ്ബൂലം ആഹരിത്വാ അദംസു. തം ഖാദിത്വാ ഠിതകാലേ ‘‘അഞ്ഞം കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛിംസു. ഗന്ത്വാ ചോരരഞ്ഞോ ഉസ്സീസകേ നിക്ഖിത്തം മങ്ഗലഖഗ്ഗം ആഹരഥാതി. തമ്പി ഗന്ത്വാ ആഹരിംസു. രാജാ തം ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ തം മതമനുസ്സം ഉജുകം ഠപാപേത്വാ മത്ഥകമജ്ഝേ അസിനാ പഹരിത്വാ ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദ്വിന്നം യക്ഖാനം സമവിഭത്തമേവ വിഭജിത്വാ അദാസി, ദത്വാ ച പന ഖഗ്ഗം ധോവിത്വാ സന്നയ്ഹിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ തേ യക്ഖാ മനുസ്സമംസം ഖാദിത്വാ സുഹിതാ ഹുത്വാ തുട്ഠചിത്താ ‘‘അഞ്ഞം തേ, മഹാരാജ, കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛിംസു. തേന ഹി തുമ്ഹേ അത്തനോ ആനുഭാവേന മം ചോരരഞ്ഞോ സിരിഗബ്ഭേ ഓതാരേഥ, ഇമേ ച അമച്ചേ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേസു പതിട്ഠാപേഥാതി. തേ ‘‘സാധു ദേവാ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകംസു.

തസ്മിം സമയേ ചോരരാജാ അലങ്കതസിരിഗബ്ഭേ സിരിസയനപിട്ഠേ നിപന്നോ നിദ്ദായതി. രാജാ തസ്സ പമത്തസ്സ നിദ്ദായന്തസ്സ ഖഗ്ഗതലേന ഉദരം പഹരി. സോ ഭീതോ പബുജ്ഝിത്വാ ദീപാലോകേന സീലവമഹാരാജാനം സഞ്ജാനിത്വാ സയനാ ഉട്ഠായ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഠിതോ രാജാനം ആഹ ‘‘മഹാരാജ, ഏവരൂപായ രത്തിയാ ഗഹിതാരക്ഖേ പിഹിതദ്വാരേ ഭവനേ ആരക്ഖമനുസ്സേഹി നിരോകാസേ ഠാനേ ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ കഥം നാമ ത്വം ഇമം സയനപിട്ഠം ആഗതോസീ’’തി. രാജാ അത്തനോ ആഗമനാകാരം സബ്ബം വിത്ഥാരതോ കഥേസി. തം സുത്വാ ചോരരാജാ സംവിഗ്ഗമാനസോ ‘‘മഹാരാജ, അഹം മനുസ്സഭൂതോപി സമാനോ തുമ്ഹാകം ഗുണേ ന ജാനാമി, പരേസം ലോഹിതമംസഖാദകേഹി പന കക്ഖളേഹി ഫരുസേഹി യക്ഖേഹി തവ ഗുണാ ഞാതാ, ന ദാനാഹം, നരിന്ദ, ഏവരൂപേ സീലസമ്പന്നേ തയി ദുബ്ഭിസ്സാമീ’’തി ഖഗ്ഗം ആദായ സപഥം കത്വാ രാജാനം ഖമാപേത്വാ മഹാസയനേ നിപജ്ജാപേത്വാ അത്തനാ ഖുദ്ദകമഞ്ചകേ നിപജ്ജിത്വാ പഭാതായ രത്തിയാ ഉട്ഠിതേ സൂരിയേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ സബ്ബസേനിയോ ച അമച്ചബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ച സന്നിപാതാപേത്വാ തേസം പുരതോ ആകാസേ പുണ്ണചന്ദം ഉക്ഖിപന്തോ വിയ സീലവരഞ്ഞോ ഗുണേ കഥേത്വാ പരിസമജ്ഝേയേവ പുന രാജാനം ഖമാപേത്വാ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹാകം ഉപ്പന്നോ ചോരൂപദ്ദവോ മയ്ഹം ഭാരോ, മയാ ഗഹിതാരക്ഖാ തുമ്ഹേ രജ്ജം കരോഥാ’’തി വത്വാ പേസുഞ്ഞകാരകസ്സ ആണം കാരേത്വാ അത്തനോ ബലവാഹനം ആദായ സകരട്ഠമേവ ഗതോ.

സീലവരാജാപി ഖോ അലങ്കതപടിയത്തോ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ സരഭപാദകേ കഞ്ചനപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ അത്തനോ സമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയഞ്ച ഏവരൂപാ സമ്പത്തി അമച്ചസഹസ്സസ്സ ച ജീവിതപടിലാഭോ മയി വീരിയം അകരോന്തേ ന കിഞ്ചി അഭവിസ്സ, വീരിയബലേന പനാഹം നട്ഠഞ്ച ഇമം യസം പടിലഭിം, അമച്ചസഹസ്സസ്സ ച ജീവിതദാനം അദാസിം, ആസച്ഛേദം വത അകത്വാ വീരിയമേവ കത്തബ്ബം. കതവീരിയസ്സ ഹി ഫലം നാമ ഏവം സമിജ്ഝതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉദാനവസേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൧. ‘‘ആസീസേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ആസീസേഥേവാതി ‘‘ഏവാഹം വീരിയം ആരഭന്തോ ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ വീരിയബലേന ആസം കരോഥേവ. ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിതോ ഉപായകുസലോ യുത്തട്ഠാനേ വീരിയം കരോന്തോ ‘‘അഹം ഇമസ്സ വീരിയസ്സ ഫലം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി ന ഉക്കണ്ഠേയ്യ, ആസച്ഛേദം കരേയ്യാതി അത്ഥോ. പസ്സാമി വോഹം അത്താനന്തി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം, അഹം അജ്ജ അത്താനം പസ്സാമി. യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹൂതി അഹഞ്ഹി ആവാടേ നിഖാതോ തമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിത്വാ പുന അത്തനോ രജ്ജസമ്പത്തിം ഇച്ഛിം, സോ അഹം ഇമം സമ്പത്തിം പത്തം അത്താനം പസ്സാമി. യഥേവാഹം പുബ്ബേ ഇച്ഛിം, തഥേവ മേ അത്താ ജാതോതി. ഏവം ബോധിസത്തോ ‘‘അഹോ വത ഭോ സീലസമ്പന്നാനം വീരിയഫലം നാമ സമിജ്ഝതീ’’തി ഇമായ ഗാഥായ ഉദാനം ഉദാനേത്വാ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാപി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പദുട്ഠാമച്ചോ ദേവദത്തോ അഹോസി, അമച്ചസഹസ്സം ബുദ്ധപരിസാ, സീലവമഹാരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാസീലവജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൫൨] ൨. ചൂളജനകജാതകവണ്ണനാ

വായമേഥേവ പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഓസ്സട്ഠവീരിയമേവാരബ്ഭ കഥേസി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം മഹാജനകജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൧൨൩ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ജനകരാജാ പന സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ നിസിന്നോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൨. ‘‘വായമേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, ഉദകാ ഥലമുബ്ഭത’’ന്തി.

തത്ഥ വായമേഥേവാതി വായാമം കരോഥേവ. ഉദകാ ഥലമുബ്ഭതന്തി ഉദകതോ ഥലമുത്തിണ്ണം ഥലേ പതിട്ഠിതം അത്താനം പസ്സാമീതി. ഇധാപി ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ, ജനകരാജാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ അഹോസീതി.

ചൂളജനകജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൫൩] ൩. പുണ്ണപാതിജാതകവണ്ണനാ

തഥേവ പുണ്ണാ പാതിയോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസവാരുണിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകം സമയം സാവത്ഥിയം സുരാധുത്താ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘സുരാമൂലം നോ ഖീണം, കഹം നു ഖോ ലഭിസ്സാമാ’’തി. അഥേകോ കക്ഖളധുത്തോ ആഹ ‘‘മാ ചിന്തയിത്ഥ, അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി. ‘‘കതരോ ഉപായോ നാമാ’’തി? ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ പിളന്ധിത്വാ മട്ഠസാടകനിവത്ഥോ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, മയം സുരാപാതിയം വിസഞ്ഞീകരണം ഭേസജ്ജം പക്ഖിപിത്വാ ആപാനം സജ്ജേത്വാ നിസീദിത്വാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആഗമനകാലേ ‘ഇതോ ഏഹി മഹാസേട്ഠീ’തി പക്കോസിത്വാ തം സുരം പായേത്വാ വിസഞ്ഞീഭൂതസ്സ അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ ച സാടകേ ച ഗഹേത്വാ സുരാമൂലം കരിസ്സാമാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ കത്വാ സേട്ഠിസ്സ ആഗമനകാലേ പടിമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, ഇതോ താവ ആഗച്ഛഥ, അയം അമ്ഹാകം സന്തികേ അതിമനാപാ സുരാ, ഥോകം പിവിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി വദിംസു. സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ കിം സുരം പിവിസ്സതി, അനത്ഥികോ സമാനോപി പന ‘‘ഇമേ ധുത്തേ പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി തേസം ആപാനഭൂമിം ഗന്ത്വാ തേസം കിരിയം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം സുരാ ഇമേഹി ഇമിനാ നാമ കാരണേന യോജിതാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ഇമേ ഇതോ പലാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘ഹരേ ദുട്ഠധുത്താ, തുമ്ഹേ ‘സുരാപാതിയം ഭേസജ്ജം പക്ഖിപിത്വാ ആഗതാഗതേ പായേത്വാ വിസഞ്ഞീ കത്വാ വിലുമ്പിസ്സാമാ’തി ആപാനമണ്ഡലം സജ്ജേത്വാ നിസിന്നാ കേവലം ഇമം സുരം വണ്ണേഥ, ഏകോപി തം ഉക്ഖിപിത്വാ പിവിതും ന ഉസ്സഹതി. സചേ അയം അയോജിതാ അസ്സ, ഇമം തുമ്ഹേവ പിവേയ്യാഥാ’’തി തേ ധുത്തേ തജ്ജേത്വാ തതോ പലാപേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘ധുത്തേഹി കതകാരണം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ഇദാനി താവ ഗഹപതി തേ ധുത്താ തം വഞ്ചേതുകാമാ ജാതാ, പുബ്ബേ പന പണ്ഡിതേപി വഞ്ചേതുകാമാ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിസേട്ഠി അഹോസി. തദാപേതേ ധുത്താ ഏവമേവ സമ്മന്തേത്വാ സുരം യോജേത്വാ ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ ആഗമനകാലേ പടിമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഏവമേവ കഥയിംസു. സേട്ഠി അനത്ഥികോപി ഹുത്വാ തേ പരിഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ ഗന്ത്വാ തേസം കിരിയം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം നാമേതേ കാതുകാമാ, പലാപേസ്സാമി നേ ഇതോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘ഭോന്തോ, ധുത്താ സുരം പിവിത്വാ രാജകുലം ഗന്തും നാമ അയുത്തം, രാജാനം ദിസ്വാ പുന ആഗച്ഛന്തോ ജാനിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഇധേവ നിസീദഥാ’’തി രാജുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പച്ചാഗഞ്ഛി. ധുത്താ ‘‘ഇതോ ഏഥ, സാമീ’’തി. സോപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭേസജ്ജേന സംയോജിതാ സുരാപാതിയോ ഓലോകേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘ഭോന്തോ ധുത്താ തുമ്ഹാകം കിരിയാ മയ്ഹം ന രുച്ചതി, തുമ്ഹാകം സുരാപാതിയോ യഥാപൂരിതാവ ഠിതാ, തുമ്ഹേ കേവലം സുരം വണ്ണേഥ, ന പന പിവഥ. സചായം മനാപാ അസ്സ, തുമ്ഹേപി പിവേയ്യാഥ, ഇമായ പന വിസസംയുത്തായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തേസം മനോരഥം ഭിന്ദന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൩. ‘‘തഥേവ പുണ്ണാ പാതിയോ, അഞ്ഞായം വത്തതേ കഥാ;

ആകാരണേന ജാനാമി, ന ചായം ഭദ്ദികാ സുരാ’’തി.

തത്ഥ തഥേവാതി യഥാ മയാ ഗമനകാലേ ദിട്ഠാ, ഇദാനിപി ഇമാ സുരാപാതിയോ തഥേവ പുണ്ണാ. അഞ്ഞായം വത്തതേ കഥാതി യാ അയം തുമ്ഹാകം സുരാവണ്ണനകഥാ വത്തതി, സാ അഞ്ഞാവ അഭൂതാ അതച്ഛാ. യദി ഹി ഏസാ സുരാ മനാപാ അസ്സ, തുമ്ഹേപി പിവേയ്യാഥ, ഉപഡ്ഢപാതിയോ അവസിസ്സേയ്യും. തുമ്ഹാകം പന ഏകേനാപി സുരാ ന പീതാ. ആകാരണേന ജാനാമീതി തസ്മാ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാമി. ന ചായം ഭദ്ദികാ സുരാതി ‘‘നേവായം ഭദ്ദികാ സുരാ, വിസസംയോജിതായ ഏതായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ധുത്തേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ യഥാ ന പുന ഏവരൂപം കരോന്തി, തഥാ തേ തജ്ജേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. സോ യാവജീവം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ധുത്താ ഏതരഹി ധുത്താ, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പുണ്ണപാതിജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൫൪] ൪. കിംഫലജാതകവണ്ണനാ

നായം രുക്ഖോ ദുരാരുഹാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഫലകുസലം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുടുമ്ബികോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ആരാമേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ ഉയ്യാനപാലം ആണാപേസി ‘‘ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉയ്യാനേ വിചരിത്വാ അയ്യാനം അമ്ബാദീനി നാനാഫലാനി ദേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഭിക്ഖൂസങ്ഘമാദായ ഉയ്യാനേ വിചരന്തോ രുക്ഖം ഉല്ലോകേത്വാവ ‘‘ഏതം ഫലം ആമം, ഏതം ന സുപക്കം, ഏതം സുപക്ക’’ന്തി ജാനാതി. യം സോ വദതി, തം തഥേവ ഹോതി. ഭിക്ഖൂ ഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും ‘‘ഭന്തേ, അയം ഉയ്യാനപാലോ ഫലകുസലോ ഭൂമിയം ഠിതോവ രുക്ഖം ഉല്ലോകേത്വാ ‘ഏതം ഫലം ആമം, ഏതം ന സുപക്കം, ഏതം സുപക്ക’ന്തി ജാനാതി. യം സോ വദതി, തം തഥേവ ഹോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അയമേവ ഉയ്യാനപാലോ ഫലകുസലോ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാപി ഫലകുസലായേവ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സത്ഥവാഹകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വണിജ്ജം കരോന്തോ ഏകസ്മിം കാലേ മഹാവത്തനിഅടവിം പത്വാ അടവിമുഖേ ഠത്വാ സബ്ബേ മനുസ്സേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ അടവിയാ വിസരുക്ഖാ നാമ ഹോന്തി, വിസപത്താനി, വിസപുപ്ഫാനി, വിസഫലാനി, വിസമധൂനി ഹോന്തിയേവ, പുബ്ബേ തുമ്ഹേഹി അപരിഭുത്തം, യം കിഞ്ചി പത്തം വാ പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ പല്ലവം വാ മം അപരിപുച്ഛിത്വാ മാ ഖാദഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അടവിം ഓതരിംസു. അടവിമുഖേ ച ഏകസ്മിം ഗാമദ്വാരേ കിംഫലരുക്ഖോ നാമ അത്ഥി, തസ്സ ഖന്ധസാഖാപലാസപുപ്ഫഫലാനി സബ്ബാനി അമ്ബസദിസാനേവ ഹോന്തി. ന കേവലം വണ്ണസണ്ഠാനതോവ, ഗന്ധരസേഹിപിസ്സ ആമപക്കാനി ഫലാനി അമ്ബഫലസദിസാനേവ, ഖാദിതാനി പന ഹലാഹലവിസം വിയ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി. പുരതോ ഗച്ഛന്താ ഏകച്ചേ ലോലപുരിസാ ‘‘അമ്ബുരുക്ഖോ അയ’’ന്തി സഞ്ഞായ ഫലാനി ഖാദിംസു, ഏകച്ചേ ‘‘സത്ഥവാഹം പുച്ഛിത്വാവ ഖാദിസ്സാമാ’’തി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. തേ സത്ഥവാഹേ ആഗതേ ‘‘അയ്യ, ഇമാനി അമ്ബഫലാനി ഖാദാമാ’’തി പുച്ഛിംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘നായം അമ്ബരുക്ഖോ’’തി ഞത്വാ ‘‘കിം ഫലരുക്ഖോ നാമേസ, നായം അമ്ബരുക്ഖോ, മാ ഖാദിത്ഥാ’’തി വാരേത്വാ യേ ഖാദിംസു. തേപി വമാപേത്വാ ചതുമധുരം പായേത്വാ നിരോഗേ അകാസി.

പുബ്ബേ പന ഇമസ്മിം രുക്ഖമൂലേ മനുസ്സാ നിവാസം കപ്പേത്വാ ‘‘അമ്ബഫലാനീ’’തി സഞ്ഞായ ഇമാനി വിസഫലാനി ഖാദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തി. പുനദിവസേ ഗാമവാസിനോ നിക്ഖമിത്വാ മതമനുസ്സേ ദിസ്വാ പാദേ ഗണ്ഹിത്വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ സകടേഹി സദ്ധിംയേവ സബ്ബം തേസം സന്തകം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തേ തം ദിവസമ്പി അരുണുഗ്ഗമനകാലേയേവ ‘‘മയ്ഹം ബലിബദ്ദോ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹം സകടം, മയ്ഹം ഭണ്ഡ’’ന്തി വേഗേന തം രുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ നിരോഗേ ദിസ്വാ ‘‘കഥം തുമ്ഹേ ഇമം രുക്ഖം ‘നായം അമ്ബരുക്ഖോ’തി ജാനിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. തേ ‘‘മയം ന ജാനാമ, സത്ഥവാഹജേട്ഠകോ നോ ജാനാതീ’’തി ആഹംസു. മനുസ്സാ ബോധിസത്തം പുച്ഛിംസു ‘‘പണ്ഡിത, കിന്തി കത്വാ ത്വം ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ അനമ്ബരുക്ഖഭാവം അഞ്ഞാസീ’’തി? സോ ‘‘ദ്വീഹി കാരണേഹി അഞ്ഞാസി’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൪. ‘‘നായം രുക്ഖോ ദുരാരുഹോ, നപി ഗാമതോ ആരകാ;

ആകാരണേന ജാനാമി, നായം സാദുഫലോ ദുമോ’’തി.

തത്ഥ നായം രുക്ഖോ ദുരാരുഹോതി അയം വിസരുക്ഖോ ന ദുക്ഖാരുഹോ, ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപിതനിസ്സേണീ വിയ സുഖേനാരോഹിതും സക്കാതി വദതി. നപി ഗാമതോ ആരകാതി ഗാമതോ ദൂരേ ഠിതോപി ന ഹോതി, ഗാമദ്വാരേ ഠിതോയേവാതി ദീപേതി. ആകാരണേന ജാനാമീതി ഇമിനാ ദുവിധേന കാരണേനാഹം ഇമം രുക്ഖം ജാനാമി. കിന്തി? നായം സാദുഫലോ ദുമോതി. സചേ ഹി അയം മധുരഫലോ അമ്ബരുക്ഖോ അഭവിസ്സ, ഏവം സുഖാരുള്ഹേ അവിദൂരേ ഠിതേ ഏതസ്മിം ഏകമ്പി ഫലം ന തിട്ഠേയ്യ, ഫലഖാദകമനുസ്സേഹി നിച്ചം പരിവുതോവ അസ്സ. ഏവം അഹം അത്തനോ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഇമസ്സ വിസരുക്ഖഭാവം അഞ്ഞാസിന്തി മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സോത്ഥിഗമനം ഗതോ.

സത്ഥാപി ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാപി ഫലകുസലാ അഹേസു’’ന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, സത്ഥവാഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കിംഫലജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൫൫] ൫. പഞ്ചാവുധജാതകവണ്ണനാ

യോ അലീനേന ചിത്തേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സത്ഥാ ആമന്തേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഓസ്സട്ഠവീരിയോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ വീരിയം കാതും യുത്തട്ഠാനേ വീരിയം കത്വാ രജ്ജസമ്പത്തിം പാപുണിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ അട്ഠസതേ ബ്രാഹ്മണേ സബ്ബകാമേഹി സന്തപ്പേത്വാ ലക്ഖണാനി പുച്ഛിംസു. ലക്ഖണകുസലാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘പുഞ്ഞസമ്പന്നോ, മഹാരാജ, കുമാരോ തുമ്ഹാകം അച്ചയേന രജ്ജം പാപുണിസ്സതി, പഞ്ചാവുധകമ്മേ പഞ്ഞാതോ പാകടോ ജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗപുരിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു. രാജാ ബ്രാഹ്മണാനം വചനം സുത്വാ കുമാരസ്സ നാമം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പഞ്ചാവുധകുമാരോ’’തി നാമം അകാസി. അഥ നം വിഞ്ഞുതം പത്വാ സോളസവസ്സുദ്ദേസേ ഠിതം രാജാ ആമന്തേത്വാ ‘‘താത, സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹാമി, ദേവാ’’തി? ‘‘ഗച്ഛ, താത, ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലനഗരേ ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹ, ഇദഞ്ചസ്സ ആചരിയഭാഗം ദജ്ജേയ്യാസീ’’തി സഹസ്സം ദത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിപ്പം സിക്ഖിത്വാ ആചരിയേന ദിന്നം പഞ്ചാവുധം ഗഹേത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ തക്കസിലനഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ ബാരാണസിമഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

സോ അന്തരാമഗ്ഗേ സിലേസലോമയക്ഖേന നാമ അധിട്ഠിതം ഏകം അടവിം പാപുണി. അഥ നം അടവിമുഖേ മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘ഭോ മാണവ, മാ ഇമം അടവിം പവിസ, സിലേസലോമയക്ഖോ നാമേത്ഥ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠദിട്ഠേ മനുസ്സേ ജീവിതക്ഖയം പാപേതീ’’തി വാരയിംസു. ബോധിസത്തോ അത്താനം തക്കേന്തോ അസമ്ഭീതകേസരസീഹോ വിയ അടവിം പാവിസിയേവ. തസ്മിം അടവിമജ്ഝം സമ്പത്തേ സോ യക്ഖോ താലമത്തോ ഹുത്വാ കൂടാഗാരമത്തം സീസം പത്തപ്പമാണാനി അക്ഖീനി, ദകലിമകുളമത്താ ദ്വേ ദാഠാ ച മാപേത്വാ സേതമുഖോ കബരകുച്ഛി നീലഹത്ഥപാദോ ഹുത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കഹം യാസി, തിട്ഠ ഭക്ഖോസി മേ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘യക്ഖ, അഹം അത്താനം തക്കേത്വാ ഇധ പവിട്ഠോ, ത്വം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ മം ഉപഗച്ഛേയ്യാസി. വിസപീതേന ഹി സരേന തം വിജ്ഝിത്വാ ഏത്ഥേവ പാതേസ്സാമീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ ഹലാഹലവിസപീതം സരം സന്നയ്ഹിത്വാ മുഞ്ചി, സോ യക്ഖസ്സ ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. തതോ അഞ്ഞം, തതോ അഞ്ഞന്തി ഏവം പഞ്ഞാസ സരേ മുഞ്ചി, സബ്ബേ തസ്സ ലോമേസുയേവ അല്ലീയിംസു. യക്ഖോ സബ്ബേപി തേ സരേ ഫോടേത്വാ അത്തനോ പാദമൂലേയേവ പാതേത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമി.

ബോധിസത്തോ പുനപി തം തജ്ജേത്വാ ഖഗ്ഗം കഡ്ഢിത്വാ പഹരി, തേത്തിംസങ്ഗുലായതോ ഖഗ്ഗോ ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. അഥ നം കണയേന പഹരി, സോപി ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. തസ്സ അല്ലീനഭാവം ഞത്വാ മുഗ്ഗരേന പഹരി, സോപി ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. തസ്സ അല്ലീനഭാവം ഞത്വാ കുന്തേന പഹരി, സോപി ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. തസ്സ അല്ലീനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഭോ യക്ഖന, തേ അഹം ‘പഞ്ചാവുധകുമാരോ നാമാ’തി സുതപുബ്ബോ, അഹം തയാ അധിട്ഠിതം അടവിം പവിസന്തോ ന ധനുആദീനി തക്കേത്വാ പവിട്ഠോ, അത്താനംയേവ പന തക്കേത്വാ പവിട്ഠോ, അജ്ജ തം പോഥേത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരിസ്സാമീ’’തി ഉന്നാദേന്തോ അത്താനം തക്കേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന യക്ഖം പഹരി, ഹത്ഥോ ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. വാമഹത്ഥേന പഹരി, സോപി അല്ലീയി. ദക്ഖിണപാദേന പഹരി, സോപി അല്ലീയി. വാമപാദേന പഹരി, സോപി അല്ലീയി. ‘‘സീസേന തം പോഥേത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരിസ്സാമീ’’തി സീസേന പഹരി, തമ്പി ലോമേസുയേവ അല്ലീയി. സോ പഞ്ചോഡ്ഡിതോ പഞ്ചസു ഠാനേസു ബദ്ധോ ഓലമ്ബന്തോപി നിബ്ഭയോ നിസ്സാരജ്ജോവ അഹോസി.

യക്ഖോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഏകോ പുരിസസീഹോ പുരിസാജാനീയോ, ന പുരിസമത്തോവ, മാദിസേന നാമസ്സ യക്ഖേന ഗഹിതസ്സ സന്താസമത്തമ്പി ന ഭവിസ്സതി, മയാ ഇമം മഗ്ഗം ഹനന്തേന ഏകോപി ഏവരൂപോ പുരിസോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, കസ്മാ നു ഖോ ഏസ ന ഭായതീ’’തി. സോ തം ഖാദിതും അവിസഹന്തോ ‘‘കസ്മാ നു ഖോ, ത്വം മാണവ, മരണഭയം ന ഭായസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിംകാരണാ, യക്ഖ, ഭായിസ്സാമി. ഏകസ്മിഞ്ഹി അത്തഭാവേ ഏകം മരണം നിയതമേവ, അപിച മയ്ഹം കുച്ഛിമ്ഹി വജിരാവുധം അത്ഥി. സചേ മം ഖാദിസ്സസി, തം ആവുധം ജീരാപേതും ന സക്ഖിസ്സസി, തം തേ അന്താനി ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സതി. ഇതി ഉഭോപി നസ്സിസ്സാമ, ഇമിനാ കാരണേനാഹം ന ഭായാമീ’’തി. ഇദം കിര ബോധിസത്തോ അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ ഞാണാവുധം സന്ധായ കഥേസി. തം സുത്വാ യക്ഖോ ചിന്തേസി ‘‘അയം മാണവോ സച്ചമേവ ഭണതി, ഇമസ്സ പുരിസസീഹസ്സ സരീരതോ മുഗ്ഗബീജമത്തമ്പി മംസഖണ്ഡം മയ്ഹം കുച്ഛി ജീരേതും ന സക്ഖിസ്സതി, വിസ്സജ്ജേസ്സാമി ന’’ന്തി മരണഭയതജ്ജിതോ ബോധിസത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘മാണവ, പുരിസസീഹോ ത്വം, ന തേ അഹം മംസം ഖാദിസ്സാമി, ത്വം അജ്ജ രാഹുമുഖാ മുത്തചന്ദോ വിയ മമ ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ ഞാതിസുഹജ്ജമണ്ഡലം തോസേന്തോ യാഹീ’’തി ആഹ.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ആഹ – ‘‘യക്ഖ, അഹം താവ ഗച്ഛിസ്സാമി, ത്വം പന പുബ്ബേപി അകുസലം കത്വാ ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി പരരുഹിരമംസഭക്ഖോ യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. സചേ ഇധാപി ഠത്വാ അകുസലമേവ കരിസ്സസി, അന്ധകാരാ അന്ധകാരമേവ ഗമിസ്സസി, മം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പന ന സക്കാ തയാ അകുസലം കാതും, പാണാതിപാതകമ്മം നാമ നിരയേ തിരച്ഛാനയോനിയം പേത്തിവിസയേ അസുരകായേ ച നിബ്ബത്തേതി, മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അപ്പായുകസംവത്തനികം ഹോതീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന പഞ്ചന്നം ദുസ്സീല്യകമ്മാനം ആദീനവം, പഞ്ചന്നം സീലാനം ആനിസംസഞ്ച കഥേത്വാ നാനാകാരണേഹി യക്ഖം തജ്ജേത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തസ്സായേവ നം അടവിയാ ബലിപടിഗ്ഗാഹകം ദേവതം കത്വാ അപ്പമാദേന ഓവദിത്വാ അടവിതോ നിക്ഖമിത്വാ അടവിമുഖേ മനുസ്സാനം ആചിക്ഖിത്വാ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ ദിസ്വാ അപരഭാഗേ രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാപി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൫. ‘‘യോ അലീനേന ചിത്തേന, അലീനമനസോ നരോ;

ഭാവേതി കുസലം ധമ്മം, യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാ;

പാപുണേ അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തി.

തത്രായം പിണ്ഡത്ഥോ – യോ പുരിസോ അലീനേന അസംകുടിതേന ചിത്തേന പകതിയാപി അലീനമനോ അലീനജ്ഝാസയോവ ഹുത്വാ അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം സത്തതിം സബോധിപക്ഖിയഭേദം ധമ്മം ഭാവേതി വഡ്ഢേതി, വിസാലേന ചിത്തേന വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പത്തിയാ, സോ ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരേസു ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ തരുണവിപസ്സനതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ഭാവേന്തോ അനുപുബ്ബേന ഏകസംയോജനമ്പി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസംയോജനക്ഖയകരസ്സ ചതുത്ഥമഗ്ഗസ്സ പരിയോസാനേ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതം അരഹത്തം പാപുണേയ്യാതി.

ഏവം സത്ഥാ അരഹത്തേന ധമ്മദേസനായ കൂടം ഗഹേത്വാ മത്ഥകേ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പാപുണി. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ യക്ഖോ അങ്ഗുലിമാലോ അഹോസി, പഞ്ചാവുധകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പഞ്ചാവുധജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൫൬] ൬. കഞ്ചനക്ഖന്ധജാതകവണ്ണനാ

യോ പഹട്ഠേന ചിത്തേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ രതനസാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജി. അഥസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായാ ‘‘ആവുസോ, ഏകവിധേന സീലം നാമ, ദുവിധേന, തിവിധേന, ചതുബ്ബിധേന, പഞ്ചവിധേന, ഛബ്ബിധേന, സത്തവിധേന, അട്ഠവിധേന, നവവിധേന, ദസവിധേന, ബഹുവിധേന സീലം നാമ. ഇദം ചൂളസീലം നാമ, ഇദം മജ്ഝിമസീലം നാമ, ഇദം മഹാസീലം നാമ. ഇദം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം നാമ, ഇദം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം നാമ, ഇദം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം നാമ, ഇദം പച്ചയപടിസേവനസീലം നാമാ’’തി സീലം ആചിക്ഖന്തി. സോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം സീലം നാമ അതിബഹു, അഹം ഏത്തകം സമാദായ വത്തിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, സീലം പൂരേതും അസക്കോന്തസ്സ ച നാമ പബ്ബജ്ജായ കോ അത്ഥോ, അഹം ഗിഹീ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമി, പുത്തദാരഞ്ച പോസേസ്സാമീ’’തി. ഏവഞ്ച പന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അഹം സീലം രക്ഖിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അസക്കോന്തസ്സ ച നാമ പബ്ബജ്ജായ കോ അത്ഥോ, അഹം ഹീനായാവത്തിസ്സാമി, തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ.

അഥ നം ആഹംസു ‘‘ആവുസോ ഏവം സന്തേ ദസബലം വന്ദിത്വാവ യാഹീ’’തി തേ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ധമ്മസഭം അഗമംസു. സത്ഥാ ദിസ്വാവ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, അനത്ഥികം ഭിക്ഖും ആദായ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു ‘‘അഹം സീലം രക്ഖിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി പത്തചീവരം നിയ്യാദേതി, അഥ നം മയം ഗഹേത്വാ ആഗതമ്ഹാതി. ‘‘കസ്മാ പന തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബഹും സീലം ആചിക്ഖഥ. യത്തകം ഏസ രക്ഖിതും സക്കോതി, തത്തകമേവ രക്ഖിസ്സതി. ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേ ഏതം മാ കിഞ്ചി അവചുത്ഥ, അഹമേത്ഥ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമി, ഏഹി ത്വം ഭിക്ഖു, കിം തേ ബഹുനാ സീലേന, തീണിയേവ സീലാനി രക്ഖിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ‘‘രക്ഖിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി ത്വം ഇതോ പട്ഠായ കായദ്വാരം വചീദ്വാരം മനോദ്വാരന്തി തീണി ദ്വാരാനി രക്ഖ, മാ കായേന പാപകമ്മം കരി, മാ വാചായ, മാ മനസാ. ‘‘ഗച്ഛ മാ ഹീനായാവത്തി, ഇമാനി തീണിയേവ സീലാനി രക്ഖാ’’തി. ഏത്താവതാ സോ ഭിക്ഖു തുട്ഠമാനസോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, രക്ഖിസ്സാമി ഇമാനി തീണി സീലാനീ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി സദ്ധിംയേവ അഗമാസി. സോ താനി തീണി സീലാനി പൂരേന്തോവ അഞ്ഞാസി ‘‘ആചരിയുപജ്ഝായേഹി മയ്ഹം ആചിക്ഖിതം സീലമ്പി ഏത്തകമേവ, തേ പന അത്തനോ അബുദ്ധഭാവേന മം ബുജ്ഝാപേതും നാസക്ഖിംസു, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ അനുത്തരധമ്മരാജതായ ഏത്തകം സീലം തീസുയേവ ദ്വാരേസു പക്ഖിപിത്വാ മം ഗണ്ഹാപേസി, അവസ്സയോ വത മേ സത്ഥാ ജാതോ’’തി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

തം പവത്തിം ഞത്വാ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, തം കിര ഭിക്ഖും ‘ബഹുസീലാനി രക്ഖിതും ന സക്കോമീ’തി ഹീനായാവത്തന്തം സബ്ബാനി സീലാനി തീഹി കോട്ഠാസേഹി സങ്ഖിപിത്വാ ഗാഹാപേത്വാ സത്ഥാ അരഹത്തം പാപേസി, അഹോ ബുദ്ധാനം ബലം നാമ അച്ഛരിയ’’ന്തി ബുദ്ധഗുണേ കഥേന്താ നിസീദിംസു. അഥ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, അതിഗരുകോപി ഭാരോ കോട്ഠാസവസേന ഭാജേത്വാ ദിന്നോ ലഹുകോ വിയ ഹോതി, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ മഹന്തം കഞ്ചനക്ഖന്ധം ലഭിത്വാ ഉക്ഖിപിതും അസക്കോന്താ വിഭാഗം കത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ അഗമംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമകേ കസ്സകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരസ്മിം ഛഡ്ഡിതഗാമകേ ഖേത്തേ കസിം കസതി. പുബ്ബേ ച തസ്മിം ഗാമേ ഏകോ വിഭവസമ്പന്നോ സേട്ഠി ഊരുമത്തപരിണാഹം ചതുഹത്ഥായാമം കഞ്ചനക്ഖന്ധം നിദഹിത്വാ കാലമകാസി. തസ്മിം ബോധിസത്തസ്സ നങ്ഗലം ലഗിത്വാ അട്ഠാസി. സോ ‘‘മൂലസന്താനകം ഭവിസ്സതീ’’തി പംസും വിയൂഹന്തോ തം ദിസ്വാ പംസുനാ പടിച്ഛാദേത്വാ ദിവസം കസിത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ യുഗനങ്ഗലാദീനി ഏകമന്തേ നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘കഞ്ചനക്ഖന്ധം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി തം ഉക്ഖിപിതും നാസക്ഖി. അസക്കോന്തോ നിസീദിത്വാ ‘‘ഏത്തകം കുച്ഛിഭരണായ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം നിദഹിത്വാ ഠപേസ്സാമി, ഏത്തകേന കമ്മന്തേ പയോജേസ്സാമി, ഏത്തകം ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയായ ഭവിസ്സതീ’’തി ചത്താരോ കോട്ഠാസേ അകാസി. തസ്സേവം വിഭത്തകാലേ സോ കഞ്ചനക്ഖന്ധോ സല്ലഹുകോ വിയ അഹോസി. സോ തം ഉക്ഖിപിത്വാ ഘരം നേത്വാ ചതുധാ വിഭജിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

ഇതി ഭഗവാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൬. ‘‘യോ പഹട്ഠേന ചിത്തേന, പഹട്ഠമനസോ നരോ;

ഭാവേതി കുസലം ധമ്മം, യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാ;

പാപുണേ അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തി.

തത്ഥ പഹട്ഠേനാതി വിനീവരണേന. പഹട്ഠമനസോതി തായ ഏവ വിനീവരണതായ പഹട്ഠമാനസോ, സുവണ്ണം വിയ പഹംസിത്വാ സമുജ്ജോതിതസപ്പഭാസചിത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

ഏവം സത്ഥാ അരഹത്തകൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കഞ്ചനക്ഖന്ധലദ്ധപുരിസോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കഞ്ചനക്ഖന്ധജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൫൭] ൭. വാനരിന്ദജാതകവണ്ണനാ

യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ ‘‘ദേവദത്തോ വധായ പരിസക്കതീ’’തി സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവ, താസമത്തമ്പി പന കാതും നാസക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കപിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വുഡ്ഢിമന്വായ അസ്സപോതകപ്പമാണോ ഥാമസമ്പന്നോ ഏകചരോ ഹുത്വാ നദീതീരേ വിഹരതി. തസ്സാ പന നദിയാ വേമജ്ഝേ ഏകോ ദീപകോ നാനപ്പകാരേഹി അമ്ബപനസാദീഹി ഫലരുക്ഖേഹി സമ്പന്നോ. ബോധിസത്തോ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ നദിയാ ഓരിമതീരതോ ഉപ്പതിത്വാ ദീപകസ്സ ഓരതോ നദീമജ്ഝേ ഏകോ പിട്ഠിപാസാണോ അത്ഥി, തസ്മിം നിപതതി, തതോ ഉപ്പതിത്വാ തസ്മിം ദീപകേ പതതി. തത്ഥ നാനപ്പകാരാനി ഫലാനി ഖാദിത്വാ സായം തേനേവ ഉപായേന പച്ചാഗന്ത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേപി തഥേവ കരോതി. ഇമിനാ നിയാമേന തത്ഥ വാസം കപ്പേതി.

തസ്മിം പന കാലേ ഏകോ കുമ്ഭീലോ സപജാപതികോ തസ്സാ നദിയാ വസതി. തസ്സ ഭരിയാ ബോധിസത്തം അപരാപരം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളം ഉപ്പാദേത്വാ കുമ്ഭീലം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, അയ്യ, ഇമസ്സ വാനരിന്ദസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ’’തി. കുമ്ഭീലോ ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, ലച്ഛസീ’’തി വത്വാ ‘‘അജ്ജ തം സായം ദീപകതോ ആഗച്ഛന്തമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പിട്ഠിപാസാണേ നിപജ്ജി.

ബോധിസത്തോ ദിവസം ചരിത്വാ സായന്ഹസമയേ ദീപകേ ഠിതോവ പാസാണം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അയം പാസാണോ ഇദാനി ഉച്ചതരോ ഖായതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേസി. തസ്സ കിര ഉദകപ്പമാണഞ്ച പാസാണപ്പമാണഞ്ച സുവവത്ഥാപിതമേവ ഹോതി. തേനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അജ്ജ ഇമിസ്സാ നദിയാ ഉദകം നേവ ഹായതി, ന ച വഡ്ഢതി, അഥ ച പനായം പാസാണോ മഹാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, കച്ചി നു ഖോ ഏത്ഥ മയ്ഹം ഗഹണത്ഥായ കുമ്ഭീലോ നിപന്നോ’’തി. സോ ‘‘വീമംസാമി താവ ന’’ന്തി തത്ഥേവ ഠത്വാ പാസാണേന സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ‘‘ഭോ പാസാണാ’’തി വത്വാ പടിവചനം അലഭന്തോ യാവതതിയം ‘‘ഭോ പാസാണാ’’തി ആഹ. പാസാണോ കിം പടിവചനം ദസ്സതി. പുനപി വാനരോ ‘‘കിം ഭോ പാസാണ, അജ്ജ മയ്ഹം പടിവചനം ന ദേസീ’’തി ആഹ. കുമ്ഭീലോ ‘‘അദ്ധാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു അയം പാസാണോ വാനരിന്ദസ്സ പടിവചനം അദാസി, ദസ്സാമി ദാനിസ്സ പടിവചന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം, ഭോ വാനരിന്ദാ’’തി ആഹ. ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം കുമ്ഭീലോ’’തി. ‘‘കിമത്ഥം ഏത്ഥ നിപന്നോസീ’’തി? ‘‘തവ ഹദയമംസം പത്ഥയമാനോ’’തി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അഞ്ഞോ മേ ഗമനമഗ്ഗോ നത്ഥി, അജ്ജ മയാ ഏസ കുമ്ഭീലോ വഞ്ചേതബ്ബോ’’തി. അഥ നം ഏവമാഹ ‘‘സമ്മ കുമ്ഭീല, അഹം അത്താനം തുയ്ഹം പരിച്ചജിസ്സാമി, ത്വം മുഖം വിവരിത്വാ മം തവ സന്തികം ആഗതകാലേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. കുമ്ഭീലാനഞ്ഹി മുഖേ വിവടേ അക്ഖീനി നിമ്മീലന്തി. സോ തം കാരണം അസല്ലക്ഖേത്വാ മുഖം വിവരി, അഥസ്സ അക്ഖീനി പിഥീയിംസു. സോ മുഖം വിവരിത്വാ അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ നിപജ്ജി. ബോധിസത്തോ തഥാഭാവം ഞത്വാ ദീപകാ ഉപ്പതിതോ ഗന്ത്വാ കുമ്ഭീലസ്സ മത്ഥകേ അക്കമിത്വാ തതോ ഉപ്പതിതോ വിജ്ജുലതാ വിയ വിജ്ജോതമാനോ പരതീരേ അട്ഠാസി.

കുമ്ഭീലോ തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ വാനരിന്ദേന അതിഅച്ഛേരകം കത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭോ വാനരിന്ദ, ഇമസ്മിം ലോകേ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ പച്ചാമിത്തേ അധിഭവതി. തേ സബ്ബേപി തുയ്ഹം അബ്ഭന്തരേ അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൭. ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ യഥാ തവ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീ’’തി.

തത്ഥ യസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ. ഏതേതി ഇദാനി വത്തബ്ബേ പച്ചക്ഖതോ നിദ്ദിസതി. ചതുരോ ധമ്മാതി ചത്താരോ ഗുണാ. സച്ചന്തി വചീസച്ചം, ‘‘മമ സന്തികം ആഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ മുസാവാദം അകത്വാ ആഗതോയേവാതി ഏതം തേ വചീസച്ചം. ധമ്മോതി വിചാരണപഞ്ഞാ, ‘‘ഏവം കതേ ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏസാ തേ വിചാരണപഞ്ഞാ അത്ഥി. ധിതീതി അബ്ബോച്ഛിന്നം വീരിയം വുച്ചതി, ഏതമ്പി തേ അത്ഥി. ചാഗോതി അത്തപരിച്ചാഗോ, ത്വം അത്താനം പരിച്ചജിത്വാ മമ സന്തികം ആഗതോ. യം പനാഹം ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖിം, മയ്ഹമേവേസ ദോസോ. ദിട്ഠന്തി പച്ചാമിത്തം. സോ അതിവത്തതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാ തവ, ഏവം ഏതേ ചത്താരോ ധമ്മാ അത്ഥി, സോ യഥാ മം അജ്ജ ത്വം അതിക്കന്തോ, തഥേവ അത്തനോ പച്ചാമിത്തം അതിക്കമതി അഭിഭവതീതി. ഏവം കുമ്ഭീലോ ബോധിസത്തം പസംസിത്വാ അത്തനോ വസട്ഠാനം ഗതോ.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കുമ്ഭീലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ഭരിയാസ്സ ചിഞ്ചമാണവികാ, വാനരിന്ദോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാനരിന്ദജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൫൮] ൮. തയോധമ്മജാതകവണ്ണനാ

യസ്സ ഏതേ തയോ ധമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനമേവാരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ദേവദത്തോ വാനരയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ യൂഥം പരിഹരന്തോ അത്താനം പടിച്ച ജാതാനം വാനരപോതകാനം ‘‘വുഡ്ഢിപ്പത്താ ഇമേ യൂഥം പരിഹരേയ്യു’’ന്തി ഭയേന ദന്തേഹി ഡംസിത്വാ തേസം ബീജാനി ഉപ്പാടേതി. തദാ ബോധിസത്തോപി തഞ്ഞേവ പടിച്ച ഏകിസ്സാ വാനരിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥ സാ വാനരീ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ ഗബ്ഭം അനുരക്ഖമാനാ അഞ്ഞം പബ്ബതപാദം അഗമാസി. സാ പരിപക്കഗബ്ഭാ ബോധിസത്തം വിജായി. സോ വുഡ്ഢിമന്വായ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഥാമസമ്പന്നോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം മാതരം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, മയ്ഹം പിതാ കഹ’’ന്തി? ‘‘താത, അസുകസ്മിം നാമ പബ്ബതപാദേ യൂഥം പരിഹരന്തോ വസതീ’’തി. ‘‘അമ്മ, തസ്സ മം സന്തികം നേഹീ’’തി. ‘‘താത, ന സക്കാ തയാ പിതു സന്തികം ഗന്തും. പിതാ ഹി തേ അത്താനം പടിച്ച ജാതാനം വാനരപോതകാനം യൂഥപരിഹരണഭയേന ദന്തേഹി ഡംസിത്വാ ബീജാനി ഉപ്പാടേതീ’’തി. ‘‘അമ്മ, നേഹി മം തത്ഥ, അഹം ജാനിസ്സാമീ’’തി. സാ പുത്തം ആദായ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

സോ വാനരോ അത്തനോ പുത്തം ദിസ്വാവ ‘‘അയം വഡ്ഢന്തോ മയ്ഹം യൂഥം പരിഹരിതും ന ദസ്സതി, ഇദാനേവ മാരേതബ്ബോ’’തി ‘‘ഏതം ആലിങ്ഗന്തോ വിയ ഗാള്ഹം പീളേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഏഹി, താത, ഏത്തകം കാലം കഹം ഗതോസീ’’തി ബോധിസത്തം ആലിങ്ഗന്തോ വിയ നിപ്പീളേസി. ബോധിസത്തോ പന നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ, സോപി നം നിപ്പീളേസി, അഥസ്സ അട്ഠീനി ഭിജ്ജനാകാരപ്പത്താനി അഹേസും. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അയം വഡ്ഢന്തോ മം മാരേസ്സതി, കേന നു ഖോ ഉപായേന പുരേതരഞ്ഞേവ മാരേയ്യ’’ന്തി. തതോ ചിന്തേസി ‘‘അയം അവിദൂരേ രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതോ സരോ അത്ഥി, തത്ഥ നം രക്ഖസേന ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ഏവമാഹ ‘‘താത, അഹം മഹല്ലകോ, ഇമം യൂഥം തുയ്ഹം നിയ്യാദേമി, അജ്ജേവ തം രാജാനം കരോമി, അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ സരോ അത്ഥി, തത്ഥ ദ്വേ കുമുദിനിയോ, തിസ്സോ ഉപ്പലിനിയോ, പഞ്ച പദുമിനിയോ ച പുപ്ഫന്തി, ഗച്ഛ, തതോ പുപ്ഫാനി ആഹരാ’’തി. സോ ‘‘സാധു, താത, ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ സഹസാ അനോതരിത്വാ സമന്താ പദം പരിച്ഛിന്ദന്തോ ഓതിണ്ണപദഞ്ഞേവ അദ്ദസ, ന ഉത്തിണ്ണപദം. സോ ‘‘ഇമിനാ സരേന രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതേന ഭവിതബ്ബം, മയ്ഹം പിതാ അത്തനാ മാരേതും അസക്കോന്തോ രക്ഖസേന മം ഖാദാപേതുകാമോ ഭവിസ്സതി, അഹം ഇമഞ്ച സരം ന ഓതരിസ്സാമി, പുപ്ഫാനി ച ഗഹേസ്സാമീ’’തി നിരുദകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വേഗം ഗഹേത്വാ ഉപ്പതിത്വാ പരതോ ഗച്ഛന്തോ നിരുദകേ ഓകാസേ ഠിതാനേവ ദ്വേ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ പരതീരേ പതി. പരതീരതോപി ഓരിമതീരം ആഗച്ഛന്തോ തേനേവുപായേന ദ്വേ ഗണ്ഹി. ഏവം ഉഭോസു പസ്സേസു രാസിം കരോന്തോ പുപ്ഫാനി ച ഗണ്ഹി, രക്ഖസസ്സ ച ആണട്ഠാനം ന ഓതരി.

അഥസ്സ ‘‘ഇതോ ഉത്തരി ഉക്ഖിപിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി താനി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ രാസിം കരോന്തസ്സ സോ രക്ഖസോ ‘‘മയാ ഏത്തകം കാലം ഏവരൂപോ പഞ്ഞവാ അച്ഛരിയപുരിസോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, പുപ്ഫാനി ച നാമ യാവദിച്ഛകം ഗഹിതാനി, മയ്ഹഞ്ച ആണട്ഠാനം ന ഓതരീ’’തി ഉദകം ദ്വിധാ ഭിന്ദന്തോ ഉദകതോ ഉട്ഠായ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘വാനരിന്ദ, ഇമസ്മിം ലോകേ യസ്സ തയോ ധമ്മാ അത്ഥി, സോ പച്ചാമിത്തം അഭിഭവതി, തേ സബ്ബേപി തവ അബ്ഭന്തരേ അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഥുതിം കരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൮. ‘‘യസ്സ ഏതേ തയോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ യഥാ തവ;

ദക്ഖിയം സൂരിയം പഞ്ഞാ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീ’’തി.

തത്ഥ ദക്ഖിയന്തി ദക്ഖഭാവോ, സമ്പത്തഭയം വിധമിതും ജാനനപഞ്ഞായ സമ്പയുത്തഉത്തമവീരിയസ്സേതം നാമം. സൂരിയന്തി സൂരഭാവോ, നിബ്ഭയഭാവസ്സേതം നാമം. പഞ്ഞാതി പഞ്ഞാപദട്ഠാനായ ഉപായപഞ്ഞായേതം നാമം.

ഏവം സോ ദകരക്ഖസോ ഇമായ ഗാഥായ ബോധിസത്തസ്സ ഥുതിം കത്വാ ‘‘ഇമാനി പുപ്ഫാനി കിമത്ഥം ഹരസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പിതാ മം രാജാനം കാതുകാമോ, തേന കാരണേന ഹരാമീ’’തി. ‘‘ന സക്കാ താദിസേന ഉത്തമപുരിസേന പുപ്ഫാനി വഹിതും അഹം വഹിസ്സാമീ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അഗമാസി. അഥസ്സ പിതാ ദൂരതോവ തം ദിസ്വാ ‘‘അഹം ഇമം ‘രക്ഖസഭത്തം ഭവിസ്സതീ’തി പഹിണിം, സോ ദാനേസ രക്ഖസം പുപ്ഫാനി ഗാഹാപേന്തോ ആഗച്ഛതി, ഇദാനിമ്ഹി നട്ഠോ’’തി ചിന്തേന്തോ സത്തധാ ഹദയഫാലനം പത്വാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ. സേസവാനരാ സന്നിപതിത്വാ ബോധിസത്തം രാജാനം അകംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ യൂഥപതി ദേവദത്തോ അഹോസി, യൂഥപതിപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തയോധമ്മജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൫൯] ൯. ഭേരിവാദകജാതകവണ്ണനാ

ധമേ ധമേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഭേരിവാദകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗാമകേ വസതി. സോ ‘‘ബാരാണസിയം നക്ഖത്തം ഘുട്ഠ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘സമജ്ജമണ്ഡലേ ഭേരിം വാദേത്വാ ധനം ആഹരിസ്സാമീ’’തി പുത്തം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭേരിം വാദേത്വാ ബഹുധനം ലഭി. സോ തം ആദായ അത്തനോ ഗാമം ഗച്ഛന്തോ ചോരാടവിം പത്വാ പുത്തം നിരന്തരം ഭേരിം വാദേന്തം വാരേസി ‘‘താത, നിരന്തരം അവാദേത്വാ മഗ്ഗപടിപന്നസ്സ ഇസ്സരസ്സ ഭേരിം വിയ അന്തരന്തരാ വാദേഹീ’’തി സോ പിതരാ വാരിയമാനോപി ‘‘ഭേരിസദ്ദേനേവ ചോരേ പലാപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ നിരന്തരമേവ വാദേസി. ചോരാ പഠമഞ്ഞേവ ഭേരിസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഇസ്സരഭേരീ ഭവിസ്സതീ’’തി പലായിത്വാ അതി വിയ ഏകാബദ്ധം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘നായം ഇസ്സരഭേരീ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഉപധാരേന്താ ദ്വേയേവ ജനേ ദിസ്വാ പോഥേത്വാ വിലുമ്പിംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘കിച്ഛേന വത നോ ലദ്ധം ധനം ഏകാബദ്ധം കത്വാ വാദേന്തോ നാസേസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൯. ‘‘ധമേ ധമേ നാതിധമേ, അതിധന്തഞ്ഹി പാപകം;

ധന്തേന ഹി സതം ലദ്ധം, അതിധന്തേന നാസിത’’ന്തി.

തത്ഥ ധമേ ധമേതി ധമേയ്യ നോ ന ധമേയ്യ, ഭേരിം വാദേയ്യ നോ ന വാദേയ്യാതി അത്ഥോ. നാതിധമേതി അതിക്കമിത്വാ പന നിരന്തരമേവ കത്വാ ന വാദേയ്യ. കിംകാരണാ? അതിധന്തഞ്ഹി പാപകം, നിരന്തരം ഭേരിവാദനം ഇദാനി അമ്ഹാകം പാപകം ലാമകം ജാതം. ധന്തേന ഹി സതം ലദ്ധന്തി നഗരേ ധമന്തേന ഭേരിവാദനേന കഹാപണസതം ലദ്ധം. അതിധന്തേന നാസിതന്തി ഇദാനി പന മേ പുത്തേന വചനം അകത്വാ യദിദം അടവിയം അതിധന്തം, തേന അതിധന്തേന സബ്ബം നാസിതന്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പുത്തോ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, പിതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഭേരിവാദകജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൬൦] ൧൦. സങ്ഖധമജാതകവണ്ണനാ

ധമേ ധമേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദുബ്ബചമേവാരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സങ്ഖധമകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബാരാണസിയം നക്ഖത്തേ ഘുട്ഠേ പിതരം ആദായ സങ്ഖധമനകമ്മേന ധനം ലഭിത്വാ ആഗമനകാലേ ചോരാടവിയം പിതരം നിരന്തരം സങ്ഖം ധമന്തം വാരേസി. സോ ‘‘സങ്ഖസദ്ദേന ചോരേ പലാപേസ്സാമീ’’തി നിരന്തരമേവ ധമി, ചോരാ പുരിമനയേനേവ ആഗന്ത്വാ വിലുമ്പിംസു. ബോധിസത്തോ പുരിമനയേനേവ ഗാഥം അഭാസി –

൬൦. ‘‘ധമേ ധമേ നാതിധമേ, അതിധന്തഞ്ഹി പാപകം;

ധന്തേനാധിഗതാ ഭോഗാ, തേ താതോ വിധമീ ധമ’’ന്തി.

തത്ഥ തേ താതോ വിധമീ ധമന്തി തേ സങ്ഖം ധമിത്വാ ലദ്ധഭോഗേ മമ പിതാ പുനപ്പുനം ധമന്തോ വിധമി വിദ്ധംസേസി വിനാസേസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പിതാ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, പുത്തോ പനസ്സ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സങ്ഖധമജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

ആസീസവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മഹാസീലവജനകം, പുണ്ണപാതി ച കിംഫലം;

പഞ്ചാവുധകഞ്ചനക്ഖന്ധം, വാനരിന്ദം തയോധമ്മം;

ഭേരിവാദസങ്ഖധമന്തി.