൫. അത്ഥകാമവഗ്ഗോ

[൪൧] ൧. ലോസകജാതകവണ്ണനാ

യോ അത്ഥകാമസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലോസകതിസ്സത്ഥേരം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി. കോ പനേസ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ നാമാതി? കോസലരട്ഠേ ഏകോ അത്തനോ കുലനാസകോ കേവട്ടപുത്തകോ അലാഭീ ഭിക്ഖു. സോ കിര നിബ്ബത്തട്ഠാനേതാ ചവിത്വാ കോസലരട്ഠേ ഏകസ്മിം കുലസഹസ്സവാസേ കേവട്ടഗാമേ ഏകിസ്സാ കേവട്ടിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ തം കുലസഹസ്സം ജാലഹത്ഥം നദിയഞ്ച തളാകാദീസു ച മച്ഛേ പരിയേസന്തം ഏകം ഖുദ്ദകമച്ഛമ്പി നാലത്ഥ. തതോ പട്ഠായ ച തേ കേവട്ടാ പരിഹായന്തിയേവ. തസ്മിഞ്ഹി കുച്ഛിഗതേയേവ നേസം ഗാമോ സത്ത വാരേ അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സത്ത വാരേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡിതോ. ഏവം അനുക്കമേന ദുഗ്ഗതാ ജാതാ. തേ ചിന്തയിംസു ‘‘പുബ്ബേ അമ്ഹാകം ഏവരൂപം നത്ഥി, ഇദാനി പന പരിഹായാമ, അമ്ഹാകം അന്തരേ ഏകായ കാളകണ്ണിയാ ഭവിതബ്ബം, ദ്വേ ഭാഗാ ഹോമാ’’തി പഞ്ച പഞ്ച കുലസതാനി ഏകതോ അഹേസും. തതോ യത്ഥ തസ്സ മാതാപിതരോ, സോവ കോട്ഠാസോ പരിഹായതി, ഇതരോ വഡ്ഢതി. തേ തമ്പി കോട്ഠാസം ദ്വിധാ, തമ്പി ദ്വിധാതി ഏവം യാവ തമേവ കുലം ഏകം അഹോസി, താവ വിഭജിത്വാ തേസം കാളകണ്ണിഭാവം ഞത്വാ പോഥേത്വാ നിക്കഡ്ഢിംസു.

അഥസ്സ മാതാ കിച്ഛേന ജീവമാനാ പരിപക്കേ ഗബ്ഭേ ഏകസ്മിം ഠാനേ വിജായി. പച്ഛിമഭവികസത്തം ന സക്കാ നാസേതും, അന്തോഘടേ പദീപോ വിയ തസ്സ ഹദയേ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയോ ജലതി. സാ തം ദാരകം പടിജഗ്ഗിത്വാ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ ഏകമസ്സ കപാലകം ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘പുത്ത, ഏതം ഘരം പവിസാ’’തി പേസേത്വാ പലാതാ. സോ തതോ പട്ഠായ ഏകകോവ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖം പരിയേസിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സയതി, ന ന്ഹായതി, ന സരീരം പടിജഗ്ഗതി, പംസുപിസാചകോ വിയ കിച്ഛേന ജീവികം കപ്പേതി. സോ അനുക്കമേന സത്തവസ്സികോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം ഗേഹദ്വാരേ ഉക്ഖലിധോവനസ്സ ഛഡ്ഡിതട്ഠാനേ കാകോ വിയ ഏകേകം ഭത്തസിത്ഥം ഉച്ചിനിത്വാ ഖാദതി.

അഥ നം ധമ്മസേനാപതി സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരമാനോ ദിസ്വാ ‘‘അയം സത്തോ അതികാരുഞ്ഞപ്പത്തോ, കതരഗാമവാസികോ നു ഖോ’’തി തസ്മിം മേത്തചിത്തം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘ഏഹി, രേ’’തി ആഹ. സോ ആഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘കതരഗാമവാസികോസി, കഹം വാ തേ മാതാപിതരോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നിപ്പച്ചയോ, മയ്ഹം മാതാപിതരോ മം നിസ്സായ ‘കിലന്തമ്ഹാ’തി മം ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതാ’’തി. ‘‘അപി പന പബ്ബജിസ്സസീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അഹം താവ പബ്ബജേയ്യം, മാദിസം പന കപണം കോ പബ്ബാജേസ്സസീ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥാ’’തി. ഥേരോ തസ്സ ഖാദനീയഭോജനീയം ദത്വാ തം വിഹാരം നേത്വാ സഹത്ഥേനേവ ന്ഹാപേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സം ഉപസമ്പാദേസി. സോ മഹല്ലകകാലേ ‘‘ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ അപ്പപുഞ്ഞോ അപ്പലാഭോ. തേന കിര അസദിസദാനേപി കുച്ഛിപൂരോ ന ലദ്ധപുബ്ബോ, ജീവിതഘടനമത്തമേവ ലഭതി. തസ്സ ഹി പത്തേ ഏകസ്മിംയേവ യാഗുഉളുങ്കേ ദിന്നേ പത്തോ സമതിത്തികോ വിയ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. അഥ മനുസ്സാ ‘‘ഇമസ്സ പത്തോ പൂരോ’’തി ഹേട്ഠാ യാഗും ദേന്തി. തസ്സ പത്തേ യാഗും ദാനകാലേ മനുസ്സാനം ഭാജനേ യാഗു അന്തരധായതീതിപി വദന്തി. ഖജ്ജകാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

സോ അപരേന സമയേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോപി അപ്പലാഭോവ അഹോസി. അഥസ്സ അനുപുബ്ബേന ആയുസങ്ഖാരേസു പരിഹീനേസു പരിനിബ്ബാനദിവസോ സമ്പാപുണി. ധമ്മസേനാപതി ആവജ്ജേന്തോ തസ്സ പരിനിബ്ബാനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയം ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ അജ്ജ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അജ്ജ മയാ ഏതസ്സ യാവദത്ഥം ആഹാരം ദാതും വട്ടതീ’’തി തം ആദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഥേരോ തം നിസ്സായ താവ ബഹുമനുസ്സായ സാവത്ഥിയാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ വന്ദനമത്തമ്പി നാലത്ഥ. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, ആസനസാലായ നിസീദാ’’തി ഉയ്യോജേത്വാ ഗതോ. തം ആഗതമേവ മനുസ്സാ ‘‘അയ്യോ, ആഗതോ’’തി ആസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേസി. ഥേരോപി ‘‘ഇമം ലോസകസ്സ ദേഥാ’’തി ലദ്ധാഹാരം പേസേസി. തം ഗഹേത്വാ ഗതാ ലോസകതിസ്സത്ഥേരം അസരിത്വാ സയമേവ ഭുഞ്ജിംസു. അഥ ഥേരസ്സ ഉട്ഠായ വിഹാരം ഗമനകാലേ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ ആഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദി, ഥേരോ നിവത്തിത്വാ ഠിതകോവ ‘‘ലദ്ധം തേ, ആവുസോ, ഭത്ത’’ന്തി പുച്ഛി. ലഭിസ്സാമ നോ, ഭന്തേതി. ഥേരോ സംവേഗപത്തോ കാലം ഓലോകേസി, കാലോ അതിക്കന്തോ. ഥേരോ ‘‘ഹോതാവുസോ, ഇധേവ നിസീദാ’’തി ലോസകത്ഥേരം ആസനസാലായം നിസീദാപേത്വാ കോസലരഞ്ഞോ നിവേസനം അഗമാസി. രാജാ ഥേരസ്സ പത്തം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘ഭത്തസ്സ അകാലോ’’തി പത്തപൂരം ചതുമധുരം ദാപേസി. ഥേരോ തം ആദായ ഗന്ത്വാ ‘‘ഏഹാവുസോ, തിസ്സ ഇമം ചതുമധുരം ഭുഞ്ജാ’’തി വത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. സോ ഥേരേ ഗാരവേന ലജ്ജന്തോ ന പരിഭുഞ്ജതി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഏഹാവുസോ തിസ്സ, അഹം ഇമം പത്തം ഗഹേത്വാവ ഠസ്സാമി, ത്വം നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജ. സചേ അഹം പത്തം ഹത്ഥതോ മുഞ്ചേയ്യം, കിഞ്ചി ന ഭവേയ്യാ’’തി ആഹ. അഥായസ്മാ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ അഗ്ഗസാവകേ ധമ്മസേനാപതിമ്ഹി പത്തം ഗഹേത്വാ ഠിതേ ചതുമധുരം പരിഭുഞ്ജി. തം ഥേരസ്സ അരിയിദ്ധിബലേന പരിക്ഖയം ന അഗമാസി. തദാ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ യാവദത്ഥം ഉദരപൂരം കത്വാ പരിഭുഞ്ജി, തം ദിവസംയേവ ച അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സന്തികേ ഠത്വാ സരീരനിക്ഖേപം കാരേസി, ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കരിംസു.

തദാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, അഹോ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ അപ്പപുഞ്ഞോ അപ്പലാഭീ, ഏവരൂപേന നാമ അപ്പപുഞ്ഞേന അപ്പലാഭിനാ കഥം അരിയധമ്മോ ലദ്ധോ’’തി കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. തേ ‘‘ഇമായ നാമ, ഭന്തേ’’തി ആരോചയിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏസോ ഭിക്ഖു അത്തനോ അലാഭിഭാവഞ്ച അരിയധമ്മലാഭിഭാവഞ്ച അത്തനാവ അകാസി. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ പരേസം ലാഭന്തരായം കത്വാ അപ്പലാഭീ ജാതോ, ‘‘അനിച്ചം, ദുക്ഖം, അനത്താ’’തി വിപസ്സനായ യുത്തഭാവസ്സ ബലേന അരിയധമ്മലാഭീ ജാതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഏകം കുടുമ്ബികം നിസ്സായ ഗാമകാവാസേ വസതി പകതത്തോ സീലവാ വിപസ്സനായ യുത്തപ്പയുത്തോ. അഥേകോ ഖീണാസവത്ഥേരോ സമവത്തവാസം വസമാനോ അനുപുബ്ബേന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപട്ഠാകകുടുമ്ബികസ്സ വസനഗാമം സമ്പത്തോ. കുടുമ്ബികോ ഥേരസ്സ ഇരിയാപഥേയേവ പസീദിത്വാ പത്തം ആദായ ഘരം പവേസേത്വാ സക്കച്ചം ഭോജേത്വാ ഥോകം ധമ്മകഥം സുത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധുരവിഹാരമേവ ഗച്ഛഥ, മയം സായന്ഹസമയേ ആഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ഥേരോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ നേവാസികത്ഥേരം വന്ദിത്വാ ആപുച്ഛിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സോപി തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ലദ്ധോ തേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖാഹാരോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ലദ്ധോ’’തി. ‘‘കഹം ലദ്ധോ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം ധുരഗാമേ കുടുമ്ബികഘരേ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ അത്തനോ സേനാസനം പുച്ഛിത്വാ പടിജഗ്ഗിത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന ച വീതിനാമേന്തോ നിസീദി.

സോപി കുടുമ്ബികോ സായന്ഹേ ഗന്ധമാലഞ്ചേവ പദീപേയ്യഞ്ച ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ നേവാസികത്ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഏകോ ആഗന്തുകത്ഥേരോ അത്ഥി, ആഗതോ നു ഖോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ആഗതോ’’തി. ‘‘ഇദാനി കഹ’’ന്തി. ‘‘അസുകസേനാസനേ നാമാ’’തി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ധമ്മകഥം സുത്വാ സീതലവേലായ ചേതിയഞ്ച ബോധിഞ്ച പൂജേത്വാ ദീപേ ജാലേത്വാ ഉഭോപി ജനേ നിമന്തേത്വാ ഗതോ. നേവാസികത്ഥേരോപി ഖോ ‘‘അയം കുടുമ്ബികോ പരിഭിന്നോ, സചായം ഭിക്ഖു ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസിസ്സതി, ന മം ഏസ കിസ്മിഞ്ചി ഗണയിസ്സതീ’’തി ഥേരേ അനത്തമനതം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഏതസ്സ അവസനാകാരോ മയാ കാതും വട്ടതീ’’തി തേന ഉപട്ഠാനവേലായ ആഗതേന സദ്ധിം കിഞ്ചി ന കഥേസി. ഖീണാസവത്ഥേരോ തസ്സ അജ്ഝാസയം ജാനിത്വാ ‘‘അയം ഥേരോ മമ കുലേ വാ ഗണേ വാ അപലിബുദ്ധഭാവം ന ജാനാതീ’’തി അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന വീതിനാമേസി.

നേവാസികോപി പുനദിവസേ നഖപിട്ഠേന ഗണ്ഡിം പഹരിത്വാ നഖേന ദ്വാരം ആകോടേത്വാ കുടുമ്ബികസ്സ ഗേഹം അഗമാസി. സോ തസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘ആഗന്തുകത്ഥേരോ കഹം, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നാഹം തവ കുലൂപകസ്സ പവത്തിം ജാനാമി, ഗണ്ഡിം പഹരന്തോപി ദ്വാരം ആകോടേന്തോപി പബോധേതും നാസക്ഖിം, ഹിയ്യോ തവ ഗേഹേ പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ ഇദാനി നിദ്ദം ഓക്കന്തോയേവ ഭവിസ്സതി, ത്വം പസീദമാനോ ഏവരൂപേസുയേവ ഠാനേസു പസീദസീ’’തി ആഹ – ‘‘ഖീണാസവത്ഥേരോപി അത്തനോ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ സരീരം പടിജഗ്ഗിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി. സോ കുടുമ്ബികോ നേവാസികത്ഥേരം സപ്പിമധുസക്ഖരാഭിസങ്ഖതം പായാസം പായേത്വാ പത്തം ഗന്ധചുണ്ണേഹി ഉബ്ബട്ടേത്വാ പുന പൂരേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, സോ ഥേരോ മഗ്ഗകിലന്തോ ഭവിസ്സതി, ഇദമസ്സ ഹരഥാ’’തി അദാസി. ഇതരോ അപടിക്ഖിപിത്വാവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘സചേ സോ ഭിക്ഖു ഇമം പായാസം പിവിസ്സതി, ഗീവായം ഗഹേത്വാ നിക്കഡ്ഢിയമാനോപി ന ഗമിസ്സതി. സചേ പനാഹം ഇമം പായാസം മനുസ്സാനം ദസ്സാമി, പാകടം മേ കമ്മം ഭവിസ്സതി. സചേ ഉദകേ ഓപിലാപേസ്സാമി, ഉദകപിട്ഠേ സപ്പി പഞ്ഞായിസ്സതി. സചേ ഭൂമിയം ഛഡ്ഡേസ്സാമി, കാകസന്നിപാതേന പഞ്ഞായിസ്സതി. കത്ഥ നു ഖോ ഇമം ഛഡ്ഡേയ്യ’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ഏകം ഝാമക്ഖേത്തം ദിസ്വാ അങ്ഗാരേ വിയൂഹിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ ഉപരി അങ്ഗാരേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ വിഹാരം ഗതോ തം ഭിക്ഖും അദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അദ്ധാ സോ ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ മമ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ ഭവിസ്സതി, അഹോ മയാ ഉദരഹേതു അയുത്തം കത’’ന്തി താവദേവസ്സ മഹന്തം ദോമനസ്സം ഉദപാദി. തതോ പട്ഠായേവ ച മനുസ്സപേതോ ഹുത്വാ ന ചിരസ്സേവ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി.

സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസേന പടിപാടിയാ പഞ്ചജാതിസതേസു യക്ഖോ ഹുത്വാ ഏകദിവസമ്പി ഉദരപൂരം ആഹാരം ന ലഭി. ഏകദിവസം പന ഗബ്ഭമലം ഉദരപൂരം ലഭി. പുന പഞ്ചജാതിസതേസു സുനഖോ അഹോസി. തദാപി ഏകദിവസം ഭത്തവമനം ഉദരപൂരം ലഭി, സേസകാലേ പന തേന ഉദരപൂരോ ആഹാരോ നാമ ന ലദ്ധപുബ്ബോ. സുനഖയോനിതോ പന ചവിത്വാ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം ഗാമേ ദുഗ്ഗതകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പട്ഠായ തം കുലം പരമദുഗ്ഗതമേവ ജാതം, ജാതിതോ ഉദ്ധം ഉദകകഞ്ജികാമത്തമ്പി ന ലഭി. തസ്സ പന ‘‘മിത്തവിന്ദകോ’’തി നാമം അഹോസി. മാതാപിതരോ ഛാതകദുക്ഖം അധിവാസേതും അസക്കോന്താ ‘‘ഗച്ഛ കാളകണ്ണീ’’തി തം പോഥേത്വാ നീഹരിംസു. സോ അപടിസരണോ വിചരന്തോ ബാരാണസിം അഗമാസി. തദാ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം വാചേതി. തദാ ബാരാണസിവാസിനോ ദുഗ്ഗതാനം പരിബ്ബയം ദത്വാ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തി. അയമ്പി മിത്തവിന്ദകോ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖതി. സോ ഫരുസോ അനോവാദക്ഖമോ തം തം പഹരന്തോ വിചരതി, ബോധിസത്തേന ഓവദിയമാനോപി ഓവാദം ന ഗണ്ഹാതി. തം നിസ്സായ ആയോപിസ്സ മന്ദോ ജാതോ.

അഥ സോ മാണവകേഹി സദ്ധിം ഭണ്ഡിത്വാ ഓവാദം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തതോ പലായിത്വാ ആഹിണ്ഡന്തോ ഏകം പച്ചന്തഗാമം പത്വാ ഭതിം കത്വാ ജീവതി. സോ തത്ഥ ഏകായ ദുഗ്ഗതിത്ഥിയാ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി. സാ തം നിസ്സായ ദ്വേ ദാരകേ വിജായി. ഗാമവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം സുസാസനം ദുസ്സാസനം ആരോചേയ്യാസീ’’തി മിത്തവിന്ദകസ്സ ഭതിം ദത്വാ തം ഗാമദ്വാരേ കുടികായ വസാപേസും. തം പന മിത്തവിന്ദകം നിസ്സായ തേ പച്ചന്തഗാമവാസിനോ സത്തക്ഖത്തും രാജദണ്ഡം അഗമംസു, സത്തക്ഖത്തും നേസം ഗേഹാനി ഝായിംസു, സത്തക്ഖത്തും തളാകം ഭിജ്ജി. തേ ചിന്തയിംസു ‘‘അമ്ഹാകം പുബ്ബേ ഇമസ്സ മിത്തവിന്ദകസ്സ അനാഗമനകാലേ ഏവരൂപം നത്ഥി, ഇദാനി പനസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ പരിഹായാമാ’’തി തം പോഥേത്വാ നീഹരിംസു.

സോ അത്തനോ ദാരകേ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ ഏകം അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹം അടവിം പാവിസി. തത്ഥസ്സ അമനുസ്സാ ദാരകേ ച ഭരിയഞ്ച മാരേത്വാ മംസം ഖാദിംസു. സോ തതോ പലായിത്വാ തതോ തതോ ആഹിണ്ഡന്തോ ഏകം ഗമ്ഭീരം നാമ പട്ടനഗാമം നാവാവിസ്സജ്ജനദിവസേയേവ പത്വാ കമ്മകാരകോ ഹുത്വാ നാവം അഭിരുഹി. നാവാ സമുദ്ദപിട്ഠേ സത്താഹം ഗന്ത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സമുദ്ദമജ്ഝേ ആകോടേത്വാ ഠപിതാ വിയ അട്ഠാസി. തേ കാളകണ്ണിസലാകം ചാരേസും, സത്തക്ഖത്തും മിത്തവിന്ദകസ്സേവ പാപുണി. മനുസ്സാ തസ്സേകം വേളുകലാപം ദത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ സമുദ്ദപിട്ഠേ ഖിപിംസു, തസ്മിം ഖിത്തമത്തേ നാവാ അഗമാസി. മിത്തവിന്ദകോ വേളുകലാപേ നിപജ്ജിത്വാ സമുദ്ദപിട്ഠേ ഗച്ഛന്തോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ രക്ഖിതസീലസ്സ ഫലേന സമുദ്ദപിട്ഠേ ഏകസ്മിം ഫലികവിമാനേ ചതസ്സോ ദേവധീതരോ പടിലഭിത്വാ താസം സന്തികേ സുഖം അനുഭവമാനോ സത്താഹം വസി. താ പന വിമാനപേതിയോ സത്താഹം സുഖം അനുഭവന്തി, സത്താഹം ദുക്ഖം. സത്താഹം ദുക്ഖം അനുഭവിതും ഗച്ഛമാനാ ‘‘യാവ മയം ആഗച്ഛാമ, താവ ഇധേവ ഹോഹീ’’തി വത്വാ അഗമംസു.

മിത്തവിന്ദകോ താസം ഗതകാലേ വേളുകലാപേ നിപജ്ജിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ രജതവിമാനേ അട്ഠ ദേവധീതരോ ലഭി. തതോപി പരം ഗച്ഛന്തോ മണിവിമാനേ സോളസ, കനകവിമാനേ ദ്വത്തിംസ ദേവധീതരോ ലഭി. താസമ്പി വചനം അകത്വാ പരതോ ഗച്ഛന്തോ അന്തരദീപകേ ഏകം യക്ഖനഗരം അദ്ദസ. തത്ഥേകാ യക്ഖിനീ അജരൂപേന വിചരതി. മിത്തവിന്ദകോ തസ്സാ യക്ഖിനിഭാവം അജാനന്തോ ‘‘അജമംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി തം പാദേ അഗ്ഗഹേസി, സാ യക്ഖാനുഭാവേന തം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപി. സോ തായ ഖിത്തോ സമുദ്ദമത്ഥകേന ഗന്ത്വാ ബാരാണസിയം പരിഖാപിട്ഠേ ഏകസ്മിം കണ്ടകഗുമ്ബമത്ഥകേ പതിത്വാ പവട്ടമാനോ ഭൂമിയം പതിട്ഠാസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ തസ്മിം പരിഖാപിട്ഠേ രഞ്ഞോ അജികാ ചരമാനാ ചോരാ ഹരന്തി. അജികഗോപകാ ‘‘ചോരേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഏകമന്തം നിലീനാ അട്ഠംസു. മിത്തവിന്ദകോ പവട്ടിത്വാ ഭൂമിയം ഠിതോ താ അജികാ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അഹം സമുദ്ദേ ഏകസ്മിം ദീപകേ അജികം പാദേ ഗഹേത്വാ തായ ഖിത്തോ ഇധ പതിതോ. സചേ ഇദാനി ഏകം അജികം പാദേ ഗഹേസ്സാമി, സാ മം പരതോ സമുദ്ദപിട്ഠേ വിമാനദേവതാനം സന്തികേ ഖിപിസ്സതീ’’തി. സോ ഏവം അയോനിസോ മനസികരിത്വാ അജികം പാദേ ഗണ്ഹി, സാ ഗഹിതമത്താ വിരവി. അജികഗോപകാ ഇതോ ചിതോ ച ആഗന്ത്വാ തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത്തകം കാലം രാജകുലേ അജികഖാദകോ ഏസ ചോരോ’’തി തം കോട്ടേത്വാ ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം നേന്തി.

തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തോ പഞ്ചസതമാണവകപരിവുതോ നഗരാ നിക്ഖമ്മ ന്ഹായിതും ഗച്ഛന്തോ മിത്തവിന്ദകം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ തേ മനുസ്സേ ആഹ – ‘‘താതാ, അയം അമ്ഹാകം അന്തേവാസികോ, കസ്മാ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി? ‘‘അജികചോരകോ, അയ്യ, ഏകം അജികം പാദേ ഗണ്ഹി, തസ്മാ ഗഹിതോ’’തി. ‘‘തേന ഹേതം അമ്ഹാകം ദാസം കത്വാ ദേഥ, അമ്ഹേ നിസ്സായ ജീവിസ്സതീ’’തി. തേ, ‘‘സാധു അയ്യാ’’തി തം വിസ്സജ്ജേത്വാ അഗമംസു. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മിത്തവിന്ദക, ത്വം ഏത്തകം കാലം കഹം വസീ’’തി പുച്ഛി. സോ സബ്ബം അത്തനാ കതകമ്മം ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘അത്ഥകാമാനം വചനം അകരോന്തോ ഏവം ദുക്ഖം പാപുണാതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൧. ‘‘യോ അത്ഥകാമസ്സ ഹിതാനുകമ്പിനോ, ഓവജ്ജമാനോ ന കരോതി സാസനം;

അജിയാ പാദമോലമ്ബ, മിത്തകോ വിയ സോചതീ’’തി.

തത്ഥ അത്ഥകാമസ്സാതി വുഡ്ഢിം ഇച്ഛന്തസ്സ. ഹിതാനുകമ്പിനോതി ഹിതേന അനുകമ്പമാനസ്സ. ഓവജ്ജമാനോതി മുദുകേന ഹിതചിത്തേന ഓവദിയമാനോ. ന കരോതി സാസനന്തി അനുസിട്ഠം ന കരോതി, ദുബ്ബചോ അനോവാദകോ ഹോതി. മിത്തകോ വിയ സോചതീതി യഥായം മിത്തവിന്ദകോ അജികായ പാദം ഗഹേത്വാ സോചതി കിലമതി, ഏവം നിച്ചകാലം സോചതീതി ഇമായ ഗാഥായ ബോധിസത്തോ ധമ്മം ദേസേസി.

ഏവം തേന ഥേരേന ഏത്തകേ അദ്ധാനേ തീസുയേവ അത്തഭാവേസു കുച്ഛിപൂരോ ലദ്ധപുബ്ബോ. യക്ഖേന ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഗബ്ഭമലം ലദ്ധം, സുനഖേന ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഭത്തവമനം, പരിനിബ്ബാനദിവസേ ധമ്മസേനാപതിസ്സാനുഭാവേന ചതുമധുരം ലദ്ധം. ഏവം പരസ്സ ലാഭന്തരായകരണം നാമ മഹാദോസന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മിം പന കാലേ സോപി ആചരിയോ മിത്തവിന്ദകോപി യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, അത്തനോ അപ്പലാഭിഭാവഞ്ച അരിയധമ്മലാഭിഭാവഞ്ച സയമേവ ഏസ അകാസീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മിത്തവിന്ദകോ ലോസകതിസ്സത്ഥേരോ അഹോസി, ദിസാപാമോക്ഖാചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ലോസകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൨] ൨. കപോതജാതകവണ്ണനാ

യോ അത്ഥകാമസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ലോലഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ ലോലഭാവോ നവകനിപാതേ കാകജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന തം ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ലോലോ’’തി സത്ഥു ആരോചേസും. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ലോലോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ത്വം ഭിക്ഖു ലോലോ ലോലകാരണാ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ, പണ്ഡിതാപി തം നിസ്സായ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ പരിഹീനാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പാരാവതയോനിയം നിബ്ബത്തി. തദാ ബാരാണസിവാസിനോ പുഞ്ഞകാമതായ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സകുണാനം സുഖവസനത്ഥായ ഥുസപച്ഛിയോ ഓലമ്ബേന്തി. ബാരാണസിസേട്ഠിനോപി ഭത്തകാരകോ അത്തനോ മഹാനസേ ഏകം ഥുസപച്ഛിം ഓലമ്ബേത്വാ ഠപേസി, ബോധിസത്തോ തത്ഥ വാസം കപ്പേസി. സോ പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരേ ചരിത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ തത്ഥ വസന്തോ കാലം ഖേപേസി. അഥേകദിവസം ഏകോ കാകോ മഹാനസമത്ഥകേന ഗച്ഛന്തോ അമ്ബിലാനമ്ബിലമച്ഛമംസാനം ധൂപനവാസം ഘായിത്വാ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കം നു ഖോ നിസ്സായ ഇമം മച്ഛമംസം ലഭിസ്സാമീ’’തി അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സായം ബോധിസത്തം ആഗന്ത്വാ മഹാനസം പവിസന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം പാരാവതം നിസ്സായ മച്ഛമംസം ലഭിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ പാതോവ ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരത്ഥായ ഗമനകാലേ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അഗമാസി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘കസ്മാ ത്വം, സമ്മ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ചരസീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, തുമ്ഹാഹം കിരിയാ മയ്ഹം രുച്ചതി, ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സമ്മ, തുമ്ഹേ അഞ്ഞഗോചരാ, മയം അഞ്ഞഗോചരാ, തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം ഉപട്ഠാനം ദുക്കര’’ന്തി. ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം ഗോചരഗ്ഗഹണകാലേ അഹമ്പി ഗോചരം ഗഹേത്വാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിംയേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, കേവലം തേ അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം ബോധിസത്തോ കാകം ഓവദിത്വാ ഗോചരം ചരന്തോ തിണബീജാദീനി ഖാദതി. ബോധിസത്തസ്സ പന ഗോചരഗ്ഗഹണകാലേ കാകോ ഗന്ത്വാ ഗോമയപിണ്ഡം അപനേത്വാ പാണകേ ഖാദിത്വാ ഉദരം പൂരേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, തുമ്ഹേ അതിവേലം ചരഥ, അതിബഹുഭക്ഖേന നാമ ഭവിതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തേന ഗോചരം ഗഹേത്വാ സായം ആഗച്ഛന്തേന സദ്ധിംയേവ മഹാനസം പാവിസി. ഭത്തകാരകോ ‘‘അമ്ഹാകം കപോതോ അഞ്ഞമ്പി ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി കാകസ്സപി പച്ഛിം ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ ദ്വേ ജനാ വസന്തി.

അഥേകദിവസം സേട്ഠിസ്സ ബഹും മച്ഛമംസം ആഹരിംസു. തം ആദായ ഭത്തകാരകോ മഹാനസേ തത്ഥ തത്ഥ ഓലമ്ബേസി. കാകോ തം ദിസ്വാ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സ്വേ ഗോചരഭൂമിം അഗന്ത്വാ മയാ ഇദമേവ ഖാദിതബ്ബ’’ന്തി രത്തിം നിത്ഥുനന്തോ നിപജ്ജി. പുനദിവസേ ബോധിസത്തോ ഗോചരായ ഗച്ഛന്തോ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, കാകാ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, മയ്ഹം കുച്ഛിരോഗോ അത്ഥീ’’തി. ‘‘സമ്മ, കാകാനം കുച്ഛിരോഗോ നാമ ന കദാചി ഭൂതപുബ്ബോ, രത്തിം തീസു യാമേസു ഏകേകസ്മിം യാമേ മുച്ഛിതാ ഹോന്തി, ദീപവട്ടിം ഗിലിതകാലേ പന നേസം മുഹുത്തം തിത്തി ഹോതി, ത്വം ഇമം മച്ഛമംസം ഖാദിതുകാമോ ഭവിസ്സസി, ഏഹി മനുസ്സപരിഭോഗോ നാമ തുമ്ഹാകം ദുപ്പരിഭുഞ്ജിയോ, മാ ഏവരൂപം അകാസി, മയാ സദ്ധിംയേവ ഗോചരായ ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ന സക്കോമി, സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സസി സകേന കമ്മേന, ലോഭവസം അഗന്ത്വാ അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി തം ഓവദിത്വാ ബോധിസത്തോ ഗോചരായ ഗതോ.

ഭത്തകാരകോ നാനപ്പകാരം മച്ഛമംസവികതിം സമ്പാദേത്വാ ഉസുമനിക്ഖമനത്ഥം ഭാജനാനി ഥോകം വിവരിത്വാ രസപരിസ്സാവനകരോടിം ഭാജനമത്ഥകേ ഠപേത്വാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ സേദം പുഞ്ഛമാനോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ കാകോ പച്ഛിതോ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഭത്തഗേഹം ഓലോകേന്തോ തസ്സ നിക്ഖന്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയംദാനി മയ്ഹം മനോരഥം പൂരേത്വാ മംസം ഖാദിതും കാലോ, കിം നു ഖോ മഹാമംസം ഖാദാമി, ഉദാഹു ചുണ്ണികമംസ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ചുണ്ണികമംസേന നാമ ഖിപ്പം കുച്ഛിം പൂരേതും ന സക്കാ, മഹന്തം മംസഖണ്ഡം ആഹരിത്വാ പച്ഛിയം നിക്ഖിപിത്വാ ഖാദമാനോ നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി പച്ഛിതോ ഉപ്പതിത്വാ രസകരോടിയം നിലീയി. സാ ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. ഭത്തകാരകോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി പവിട്ഠോ കാകം ദിസ്വാ ‘‘അയം ദുട്ഠകാകോ മഹാസേട്ഠിനോ പക്കമംസം ഖാദിതുകാമോ, അഹം ഖോ പന സേട്ഠിം നിസ്സായ ജീവാമി, ന ഇമം ബാലം, കിം മേ ഇമിനാ’’തി ദ്വാരം പിധായ കാകം ഗഹേത്വാ സകലസരീരേ പത്താനി ലുഞ്ചിത്വാ അല്ലസിങ്ഗീവേരലോണജീരകാദയോ കോട്ടേത്വാ അമ്ബിലതക്കേന ആലോളേത്വാ തേനസ്സ സകലസരീരം മക്ഖേത്വാ തം കാകം പച്ഛിയം ഖിപി. സോ അധിമത്തവേദനാഭിഭൂതോ നിത്ഥുനന്തോ നിപജ്ജി.

ബോധിസത്തോ സായം ആഗന്ത്വാ തം ബ്യസനപ്പത്തം ദിസ്വാ ‘‘ലോലകാക, മമ വചനം അകത്വാ തവ ലോഭം നിസ്സായ മഹാദുക്ഖം പത്തോസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൨. ‘‘യോ അത്ഥകാമസ്സ ഹിതാനുകമ്പിനോ, ഓവജ്ജമാനോ ന കരോതി സാസനം;

കപോതകസ്സ വചനം അകത്വാ, അമിത്തഹത്ഥത്ഥഗതോവ സേതീ’’തി.

തത്ഥ കപോതകസ്സ വചനം അകത്വാതി പാരാവതസ്സ ഹിതാനുസാസനവചനം അകത്വാ. അമിത്തഹത്ഥത്ഥഗതോവ സേതീതി അമിത്താനം അനത്ഥകാരകാനം ദുക്ഖുപ്പാദകപുഗ്ഗലാനം ഹത്ഥത്ഥം ഹത്ഥപഥം ഗതോ അയം കാകോ വിയ സോ പുഗ്ഗലോ മഹന്തം ബ്യസനം പത്വാ അനുസോചമാനോ സേതീതി.

ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഇദാനി മയാ ച ഇമസ്മിം ഠാനേ ന സക്കാ വസിതു’’ന്തി അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ. കാകോപി തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ. അഥ നം ഭത്തകാരകോ സദ്ധിം പച്ഛിയാ ഗഹേത്വാ സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ലോലോ, പുബ്ബേപി ലോലോയേവ, തഞ്ച പന തേ ലോല്യം നിസ്സായ പണ്ഡിതാപി സകാവാസാ പരിഹീനാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലം പത്തോ. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കാകോ ലോലഭിക്ഖു അഹോസി, പാരാവതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കപോതജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൩] ൩. വേളുകജാതകവണ്ണനാ

യോ അത്ഥകാമസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭഗവാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവ, ദുബ്ബചത്തായേവ ച പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ സപ്പമുഖേ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ചാനിസംസം ദിസ്വാ കാമേ പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേന്തോ അപരഭാഗേ മഹാപരിവാരോ പഞ്ചഹി താപസസതേഹി പരിവുതോ ഗണസ്സ സത്ഥാ ഹുത്വാ വിഹാസി. അഥേകോ ആസിവിസപോതകോ അത്തനോ ധമ്മതായ ചരന്തോ അഞ്ഞതരസ്സ താപസസ്സ അസ്സമപദം പത്തോ. താപസോ തസ്മിം പുത്തസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ തം ഏകസ്മിം വേളുപബ്ബേ സയാപേത്വാ പടിജഗ്ഗതി. തസ്സ വേളുപബ്ബേ സയനതോ ‘‘വേളുകോ’’ത്വേവ നാമം അകംസു. തം പുത്തസിനേഹേന പടിജഗ്ഗനതോ താപസസ്സ ‘‘വേളുകപിതാ’’ത്വേവ നാമം അകംസു.

തദാ ബോധിസത്തോ ‘‘ഏകോ കിര താപസോ ആസിവിസം പടിജഗ്ഗതീ’’തി സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ആസിവിസം പടിജഗ്ഗസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ആസിവിസേന സദ്ധിം വിസ്സാസോ നാമ നത്ഥി, മാ ഏവം ജഗ്ഗാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സോ മേ ആചരിയ പുത്തോ, നാഹം തേന വിനാ വത്തിതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏതസ്സേവ സന്തികാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിസ്സസീ’’തി. താപസോ ബോധിസത്തസ്സ വചനം ന ഗണ്ഹി, ആസിവിസമ്പി ജഹിതും നാസക്ഖി. തതോ കതിപാഹച്ചയേനേവ സബ്ബേ താപസാ ഫലാഫലത്ഥായ ഗന്ത്വാ ഗതട്ഠാനേ ഫലാഫലസ്സ സുലഭഭാവം ദിസ്വാ ദ്വേ തയോ ദിവസേ തത്ഥേവ വസിംസു, വേളുകപിതാപി തേഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ ആസിവിസം വേളുപബ്ബേയേവ സയാപേത്വാ പിദഹിത്വാ ഗതോ. സോ പുന താപസേഹി സദ്ധിം ദ്വീഹതീഹച്ചയേന ആഗന്ത്വാ ‘‘വേളുകസ്സ ഗോചരം ദസ്സാമീ’’തി വേളുപബ്ബം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ‘‘ഏഹി, പുത്തക, ഛാതകോസീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. ആസിവിസോ ദ്വീഹതീഹം നിരാഹാരതായ കുജ്ഝിത്വാ പസാരിതഹത്ഥം ഡംസിത്വാ താപസം തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ അരഞ്ഞം പാവിസി. താപസാ തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ഇസിഗണസ്സ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഇസീനം ഓവാദവസേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘യോ അത്ഥകാമസ്സ ഹിതാനുകമ്പിനോ, ഓവജ്ജമാനോ ന കരോതി സാസനം;

ഏവം സോ നിഹതോ സേതി, വേളുകസ്സ യഥാ പിതാ’’തി.

തത്ഥ ഏവം സോ നിഹതോ സേതീതി യോ ഹി ഇസീനം ഓവാദം ന ഗണ്ഹാതി, സോ യഥാ ഏസ താപസോ ആസിവിസമുഖേ പൂതിഭാവം പത്വാ നിഹതോ സേതി, ഏവം മഹാവിനാസം പത്വാ നിഹതോ സേതീതി അത്ഥോ. ഏവം ബോധിസത്തോ ഇസിഗണം ഓവദിത്വാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജി.

സത്ഥാ ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവ, ദുബ്ബചഭാവേനേവ ച ആസിവിസമുഖേ പൂതിഭാവം പത്തോ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വേളുകപിതാ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, സേസപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വേളുകജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൪] ൪. മകസജാതകവണ്ണനാ

സേയ്യോ അമിത്തോതി ഇദം സത്ഥാ മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ ബാലഗാമികമനുസ്സേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തഥാഗതോ കിര ഏകസ്മിം സമയേ സാവത്ഥിതോ മഗധരട്ഠം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ചാരികം ചരമാനോ അഞ്ഞതരം ഗാമകം സമ്പാപുണി. സോ ച ഗാമകോ യേഭുയ്യേന അന്ധബാലമനുസ്സേഹിയേവ ഉസ്സന്നോ. തത്ഥേകദിവസം തേ അന്ധബാലമനുസ്സാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഭോ, അമ്ഹേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ കമ്മം കരോന്തേ മകസാ ഖാദന്തി, തപ്പച്ചയാ അമ്ഹാകം കമ്മച്ഛേദോ ഹോതി, സബ്ബേവ ധനൂനി ചേവ ആവുധാനി ച ആദായ ഗന്ത്വാ മകസേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ സബ്ബമകസേ വിജ്ഝിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ ച മാരേസ്സാമാ’’തി മന്തയിത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ‘‘മകസേ വിജ്ഝിസ്സാമാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജ്ഝിത്വാ ച പഹരിത്വാ ച ദുക്ഖപ്പത്താ ആഗന്ത്വാ അന്തോഗാമേ ച ഗാമമജ്ഝേ ച ഗാമദ്വാരേ ച നിപജ്ജിംസു.

സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തം ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അവസേസാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഗാമദ്വാരേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പതിതമനുസ്സേ ദിസ്വാ തേ ഉപാസകേ പുച്ഛി ‘‘ബഹൂ ഇമേ ഗിലാനാ മനുസ്സാ, കിം ഏതേഹി കത’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, ഏതേ മനുസ്സാ ‘മകസയുദ്ധം കരിസ്സാമാ’തി ഗന്ത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജ്ഝിത്വാ സയം ഗിലാനാ ജാതാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന ഇദാനേവ അന്ധബാലമനുസ്സാ ‘മകസേ പഹരിസ്സാമാ’തി അത്താനം പഹരന്തി, പുബ്ബേപി ‘മകസം പഹരിസ്സാമാ’തി പരം പഹരണകമനുസ്സാ അഹേസുംയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി മനുസ്സേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ വണിജ്ജായ ജീവികം കപ്പേതി. തദാ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം പച്ചന്തഗാമേ ബഹൂ വഡ്ഢകീ വസന്തി. തത്ഥേകോ ഖലിതവഡ്ഢകീ രുക്ഖം തച്ഛതി, അഥസ്സ ഏകോ മകസോ തമ്ബലോഹഥാലകപിട്ഠിസദിസേ സീസേ നിസീദിത്വാ സത്തിയാ പഹരന്തോ വിയ സീസം മുഖതുണ്ഡകേന വിജ്ഝി. സോ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നം പുത്തം ആഹ – ‘‘താത, മയ്ഹം സീസം മകസോ സത്തിയാ പഹരന്തോ വിയ വിജ്ഝതി, വാരേഹി ന’’ന്തി. ‘‘താത, അധിവാസേഹി, ഏകപ്പഹാരേനേവ തം മാരേസ്സാമീ’’തി. തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തോപി അത്തനോ ഭണ്ഡം പരിയേസമാനോ തം ഗാമം പത്വാ തസ്സാ വഡ്ഢകിസാലായ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ സോ വഡ്ഢകീ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത, ഇമം മകസം വാരേഹീ’’തി. സോ ‘‘വാരേസ്സാമി, താതാ’’തി തിഖിണം മഹാഫരസും ഉക്ഖിപിത്വാ പിതു പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ ‘‘മകസം പഹരിസ്സാമീ’’തി പിതു മത്ഥകം ദ്വിധാ ഭിന്ദി, വഡ്ഢകീ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ.

ബോധിസത്തോ തസ്സ തം കമ്മം ദിസ്വാ ‘‘പച്ചാമിത്തോപി പണ്ഡിതോവ സേയ്യോ. സോ ഹി ദണ്ഡഭയേനപി മനുസ്സേ ന മാരേസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൪. ‘‘സേയ്യോ അമിത്തോ മതിയാ ഉപേതോ, ന ത്വേവ മിത്തോ മതിവിപ്പഹീനോ;

‘മകസം വധിസ്സ’ന്തി ഹി ഏളമൂഗോ, പുത്തോ പിതു അബ്ഭിദാ ഉത്തമങ്ഗ’’ന്തി.

തത്ഥ സേയ്യോതി പവരോ ഉത്തമോ. മതിയാ ഉപേതോതി പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. ഏളമൂഗോതി ലാലാമുഖോ ബാലോ. പുത്തോ പിതു അബ്ഭിദാ ഉത്തമങ്ഗന്തി അത്തനോ ബാലതായ പുത്തോപി ഹുത്വാ പിതു ഉത്തമങ്ഗം മത്ഥകം ‘‘മകസം പഹരിസ്സാമീ’’തി ദ്വിധാ ഭിന്ദി. തസ്മാ ബാലമിത്തതോ പണ്ഡിതഅമിത്തോവ സേയ്യോതി ഇമം ഗാഥം വത്വാ ബോധിസത്തോ ഉട്ഠായ യഥാകമ്മം ഗതോ. വഡ്ഢകിസ്സപി ഞാതകാ സരീരകിച്ചം അകംസു.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഉപാസകാ പുബ്ബേപി ‘മകസം പഹരിസ്സാമാ’തി പരം പഹരണകമനുസ്സാ അഹേസുംയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ഗാഥം വത്വാ പക്കന്തോ പണ്ഡിതവാണിജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മകസജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൫] ൫. രോഹിണിജാതകവണ്ണനാ

സേയ്യോ അമിത്തോതിഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിനോ ദാസിം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഏകാ രോഹിണീ നാമ ദാസീ അഹോസി. തസ്സാ വീഹിപഹരണട്ഠാനേ ആഗന്ത്വാ മഹല്ലികാ മാതാ നിപജ്ജി, തം മക്ഖികാ പരിവാരേത്വാ സൂചിയാവിജ്ഝമാനാ വിയ ഖാദന്തി. സാ ധീതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, മക്ഖികാ മം ഖാദന്തി, ഏതാ വാരേഹീ’’തി. സാ ‘‘വാരേസ്സാമി, അമ്മാ’’തി മുസലം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘മാതു സരീരേ മക്ഖികാ മാരേത്വാ വിനാസം പാപേസ്സാമീ’’തി മാതരം മുസലേന പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. തം ദിസ്വാ ‘‘മാതാ മേ മതാ’’തി രോദിതും ആരഭി. തം പവത്തിം സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസും. സേട്ഠി തസ്സാ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഏസാ ‘മാതു സരീരേ മക്ഖികാ മാരേസ്സാമീ’തി ഇദാനേവ മുസലേന പഹരിത്വാ മാതരം മാരേസി, പുബ്ബേപി മാരേസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പിതുഅച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം പാപുണി. തസ്സാപി രോഹിണീയേവ നാമ ദാസീ അഹോസി. സാപി അത്തനോ വീഹിപഹരണട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ നിപന്നം മാതരം ‘‘മക്ഖികാ മേ, അമ്മ, വാരേഹീ’’തി വുത്താ ഏവമേവ മുസലേന പഹരിത്വാ മാതരം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ രോദിതും ആരഭി. ബോധിസത്തോ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘അമിത്തോപി ഹി ഇമസ്മിം ലോകേ പണ്ഡിതോവ സേയ്യോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൫. ‘‘സേയ്യോ അമിത്തോ മേധാവീ, യഞ്ചേ ബാലാനുകമ്പകോ;

പസ്സ രോഹിണികം ജമ്മിം, മാതരം ഹന്ത്വാന സോചതീ’’തി.

തത്ഥ മേധാവീതി പണ്ഡിതോ ഞാണീ വിഭാവീ. യഞ്ചേ ബാലാനുകമ്പകോതി ഏത്ഥ യന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, ചേതി നാമത്ഥേ നിപാതോ. യോ നാമ ബാലോ അനുകമ്പകോ, തതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന പണ്ഡിതോ അമിത്തോ ഹോന്തോപി സേയ്യോയേവാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യന്തി പടിസേധനത്ഥേ നിപാതോ, നോ ചേ ബാലാനുകമ്പകോതി അത്ഥോ. ജമ്മിന്തി ലാമികം ദന്ധം. മാതരം ഹന്ത്വാന സോചതീതി ‘‘മക്ഖികാ മാരേസ്സാമീ’’തി മാതരം ഹന്ത്വാ ഇദാനി അയം ബാലാ സയമേവ രോദതി പരിദേവതി. ഇമിനാ കാരണേന ഇമസ്മിം ലോകേ അമിത്തോപി പണ്ഡിതോ സേയ്യോതി ബോധിസത്തോ പണ്ഡിതം പസംസന്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേസി.

സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഏസാ ഇദാനേവ ‘മക്ഖികാ മാരേസ്സാമീ’തി മാതരം ഘാതേസി, പുബ്ബേപി ഘാതേസിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മാതായേവ മാതാ അഹോസി, ധീതായേവ ധീതാ, മഹാസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രോഹിണിജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൪൬] ൬. ആരാമദൂസകജാതകവണ്ണനാ

ന വേ അനത്ഥകുസലേനാതി ഇദം സത്ഥാ അഞ്ഞതരസ്മിം കോസലഗാമകേ വിഹരന്തോ ഉയ്യാനദൂസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥാ കിര കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ അഞ്ഞതരം ഗാമകം സമ്പാപുണി. തത്ഥേകോ കുടുമ്ബികോ തഥാഗതം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഉയ്യാനേ നിസീദാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ ‘‘ഭന്തേ, യഥാരുചിയാ ഇമസ്മിം ഉയ്യാനേ വിചരഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠായ ഉയ്യാനപാലം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനേ വിചരന്താ ഏകം അങ്ഗണട്ഠാനം ദിസ്വാ ഉയ്യാനപാലം പുച്ഛിംസു ‘‘ഉപാസക, ഇമം ഉയ്യാനം അഞ്ഞത്ഥ സന്ദച്ഛായം, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ന കോചി രുക്ഖോ വാ ഗച്ഛോ വാ അത്ഥി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്സ ഉയ്യാനസ്സ രോപനകാലേ ഏകോ ഗാമദാരകോ ഉദകം സിഞ്ചന്തോ ഇമസ്മിം ഠാനേ രുക്ഖപോതകേ ഉമ്മൂലം കത്വാ മൂലപ്പമാണേന ഉദകം സിഞ്ചി. തേ രുക്ഖപോതകാ മിലായിത്വാ മതാ. ഇമിനാ കാരണേന ഇദം ഠാനം അങ്ഗണം ജാത’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സോ ഗാമദാരകോ ഇദാനേവ ആരാമദൂസകോ, പുബ്ബേപി ആരാമദൂസകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിയം നക്ഖത്തം ഘോസയിംസു. നക്ഖത്തഭേരിസദ്ദസവനകാലതോ പട്ഠായ സകലനഗരവാസിനോ നക്ഖത്തനിസ്സിതകാ ഹുത്വാ വിചരന്തി. തദാ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ ബഹൂ മക്കടാ വസന്തി. ഉയ്യാനപാലോ ചിന്തേസി ‘‘നഗരേ നക്ഖത്തം ഘുട്ഠം, ഇമേ വാനരേ ‘ഉദകം സിഞ്ചഥാ’തി വത്വാ അഹം നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി ജേട്ഠകവാനരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ വാനരജേട്ഠക, ഇമം ഉയ്യാനം തുമ്ഹാകമ്പി ബഹൂപകാരം, തുമ്ഹേ ഏത്ഥ പുപ്ഫഫലപല്ലവാനി ഖാദഥ, നഗരേ നക്ഖത്തം ഘുട്ഠം, അഹം നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമി. യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇമസ്മിം ഉയ്യാനേ രുക്ഖപോതകേസു ഉദകം സിഞ്ചിതും സക്ഖിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാധു, സിഞ്ചിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി ഉദകസിഞ്ചനത്ഥായ തേസം ചമ്മകുടേ ച ദാരുകുടേ ച ദത്വാ ഗതോ. വാനരാ ചമ്മകുടേ ചേവ ദാരുകുടേ ച ഗഹേത്വാ രുക്ഖപോതകേസു ഉദകം സിഞ്ചന്തി. അഥ നേ വാനരജേട്ഠകോ ഏവമാഹ ‘‘ഭോന്തോ വാനരാ, ഉദകം നാമ രക്ഖിതബ്ബം, തുമ്ഹേ രുക്ഖപോതകേസു ഉദകം സിഞ്ചന്താ ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ മൂലം ഓലോകേത്വാ ഗമ്ഭീരഗതേസു മൂലേസു ബഹും ഉദകം സിഞ്ചഥ, അഗമ്ഭീരഗതേസു അപ്പം, പച്ഛാ അമ്ഹാകം ഉദകം ദുല്ലഭം ഭവിസ്സതീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകംസു.

തസ്മിം സമയേ ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ രാജുയ്യാനേ തേ വാനരേ തഥാ കരോന്തേ ദിസ്വാ ഏവമാഹ ‘‘ഭോന്തോ വാനരാ, കസ്മാ തുമ്ഹേ രുക്ഖപോതകേ ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ മൂലപ്പമാണേന ഉദകം സിഞ്ചഥാ’’തി? തേ ‘‘ഏവം നോ വാനരജേട്ഠകോ ഓവദതീ’’തി ആഹംസു. സോ തം വചനം സുത്വാ ‘‘അഹോ വത ഭോ ബാലാ അപണ്ഡിതാ, ‘അത്ഥം കരിസ്സാമാ’തി അനത്ഥമേവ കരോന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘ന വേ അനത്ഥകുസലേന, അത്ഥചരിയാ സുഖാവഹാ;

ഹാപേതി അത്ഥം ദുമ്മേധോ, കപി ആരാമികോ യഥാ’’തി.

തത്ഥ വേതി നിപാതമത്തം. അനത്ഥകുസലേനാതി അനത്ഥേ അനായതനേ കുസലേന, അത്ഥേ ആയതനേ കാരണേ അകുസലേന വാതി അത്ഥോ. അത്ഥചരിയാതി വുഡ്ഢികിരിയാ. സുഖാവഹാതി ഏവരൂപേന അനത്ഥകുസലേന കായികചേതസികസുഖസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ചരിയാ ന സുഖാവഹാ, ന സക്കാ ആവഹിതുന്തി അത്ഥോ. കിംകാരണാ? ഏകന്തേനേവ ഹി ഹാപേതി അത്ഥം ദുമ്മേധോതി, ബാലപുഗ്ഗലോ ‘‘അത്ഥം കരിസ്സാമീ’’തി അത്ഥം ഹാപേത്വാ അനത്ഥമേവ കരോതി. കപി ആരാമികോ യഥാതി യഥാ ആരാമേ നിയുത്തോ ആരാമരക്ഖനകോ മക്കടോ ‘‘അത്ഥം കരിസ്സാമീ’’തി അനത്ഥമേവ കരോതി, ഏവം യോ കോചി അനത്ഥകുസലോ, തേന ന സക്കാ അത്ഥചരിയം ആവഹിതും, സോ ഏകംസേന അത്ഥം ഹാപേതിയേവാതി. ഏവം സോ പണ്ഡിതോ പുരിസോ ഇമായ ഗാഥായ വാനരജേട്ഠകം ഗരഹിത്വാ അത്തനോ പരിസം ആദായ ഉയ്യാനാ നിക്ഖമി.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ ഗാമദാരകോ ഇദാനേവ ആരാമദൂസകോ, പുബ്ബേപി ആരാമദൂസകോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വാനരജേട്ഠകോ ആരാമദൂസകഗാമദാരകോ അഹോസി, പണ്ഡിതപുരിസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ആരാമദൂസകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൪൭] ൭. വാരുണിദൂസകജാതകവണ്ണനാ

ന വേ അനത്ഥകുസലേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വാരുണിദൂസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര സഹായോ ഏകോ വാരുണിവാണിജോ തിഖിണം വാരുണിം യോജേത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി ഗഹേത്വാ വിക്കിണന്തോ മഹാജനേ സന്നിപതിതേ ‘‘താത, ത്വം മൂലം ഗഹേത്വാ വാരുണിം ദേഹീ’’തി അന്തേവാസികം ആണാപേത്വാ സയം ന്ഹായിതും അഗമാസി. അന്തേവാസികോ മഹാജനസ്സ വാരുണിം ദേന്തോ മനുസ്സേ അന്തരന്തരാ ലോണസക്ഖരാ ആഹരാപേത്വാ ഖാദന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അയം സുരാ അലോണികാ ഭവിസ്സതി, ലോണമേത്ഥ പക്ഖിപിസ്സാമീ’’തി സുരാചാടിയം നാളിമത്തം ലോണം പക്ഖിപിത്വാ തേസം സുരം അദാസി. തേ മുഖം പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘കിം തേ കത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ‘‘തുമ്ഹേ സുരം പിവിത്വാ ലോണം ആഹരാപേന്തേ ദിസ്വാ ലോണേന യോജേസി’’ന്തി. ‘‘ഏവരൂപം നാമ മനാപം വാരുണിം നാസേസി ബാലാ’’തി തം ഗരഹിത്വാ ഉട്ഠായുട്ഠായ പക്കന്താ. വാരുണിവാണിജോ ആഗന്ത്വാ ഏകമ്പി അദിസ്വാ ‘‘വാരുണിപായകാ കഹം ഗതാ’’തി പുച്ഛി, സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം ആചരിയോ ‘‘ബാല, ഏവരൂപാ നാമ തേ സുരാ നാസിതാ’’തി ഗരഹിത്വാ ഇമം കാരണം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരോചേസി. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘അത്ഥിദാനി മേ ഇദം കഥാപാഭത’’ന്തി ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഏസ, ഗഹപതി, ഇദാനേവ വാരുണിദൂസകോ, പുബ്ബേപി വാരുണിദൂസകോയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം സേട്ഠി അഹോസി. തം ഉപനിസ്സായ ഏകോ വാരുണിവാണിജോ ജീവതി. സോ തിഖിണം സുരം യോജേത്വാ ‘‘ഇമം വിക്കിണാഹീ’’തി അന്തേവാസികം വത്വാ ന്ഹായിതും ഗതോ. അന്തേവാസികോ തസ്മിം ഗതമത്തേയേവ സുരായ ലോണം പക്ഖിപിത്വാ ഇമിനാവ നയേന സുരം വിനാസേസി. അഥസ്സ ആചരിയോ ആഗന്ത്വാ തം കാരണം ഞത്വാ സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസി. സേട്ഠി ‘‘അനത്ഥകുസലാ നാമ ബാലാ ‘അത്ഥം കരിസ്സാമാ’തി അനത്ഥമേവ കരോന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘ന വേ അനത്ഥകുസലേന, അത്ഥചരിയാ സുഖാവഹാ;

ഹാപേതി അത്ഥം ദുമ്മേധോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ വാരുണിം യഥാ’’തി.

തത്ഥ കോണ്ഡഞ്ഞോ വാരുണിം യഥാതി യഥാ അയം കോണ്ഡഞ്ഞനാമകോ അന്തേവാസികോ ‘‘അത്ഥം കരിസ്സാമീ’’തി ലോണം പക്ഖിപിത്വാ വാരുണിം ഹാപേസി പരിഹാപേസി വിനാസേസി, ഏവം സബ്ബോപി അനത്ഥകുസലോ അത്ഥം ഹാപേതീതി ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന ഏസ ഗഹപതി ഇദാനേവ വാരുണിദൂസകോ, പുബ്ബേപി വാരുണിദൂസകോയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വാരുണിദൂസകോ ഇദാനിപി വാരുണിദൂസകോവ അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാരുണിദൂസകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൪൮] ൮. വേദബ്ബജാതകവണ്ണനാ

അനുപായേന യോ അത്ഥന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവ, തേനേവ ച കാരണേന പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ തിണ്ഹേന അസിനാ ദ്വിധാ കത്വാ ഛിന്നോ ഹുത്വാ മഗ്ഗേ നിപതിത്ഥ, തഞ്ച ഏകകം നിസ്സായ പുരിസസഹസ്സം ജീവിതക്ഖയം പത്ത’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ വേദബ്ബം നാമ മന്തം ജാനാതി. സോ കിര മന്തോ അനഗ്ഘോ മഹാരഹോ, നക്ഖത്തയോഗേ ലദ്ധേ തം മന്തം പരിവത്തേത്വാ ആകാസേ ഉല്ലോകിതേ ആകാസതോ സത്തരതനവസ്സം വസ്സതി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ ബോധിസത്തം ആദായ കേനചിദേവ കരണീയേന അത്തനോ ഗാമാ നിക്ഖമിത്വാ ചേതരട്ഠം അഗമാസി, അന്തരാമഗ്ഗേ ച ഏകസ്മിം അരഞ്ഞട്ഠാനേ പഞ്ചസതാ പേസനകചോരാ നാമ പന്ഥഘാതം കരോന്തി. തേ ബോധിസത്തഞ്ച വേദബ്ബബ്രാഹ്മണഞ്ച ഗണ്ഹിംസു. കസ്മാ പനേതേ ‘‘പേസനകചോരാ’’തി വുച്ചന്തി? തേ കിര ദ്വേ ജനേ ഗഹേത്വാ ഏകം ധനാഹരണത്ഥായ പേസേന്തി, തസ്മാ ‘‘പേസനകചോരാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തി. തേപി ച പിതാപുത്തേ ഗഹേത്വാ പിതരം ‘‘ത്വം അമ്ഹാകം ധനം ആഹരിത്വാ പുത്തം ഗഹേത്വാ യാഹീ’’തി വദന്തി. ഏതേനുപായേന മാതുധീതരോ ഗഹേത്വാ മാതരം വിസ്സജ്ജേന്തി, ജേട്ഠകനിട്ഠേ ഗഹേത്വാ ജേട്ഠഭാതികം വിസ്സജ്ജേന്തി, ആചരിയന്തേവാസികേ ഗഹേത്വാ അന്തേവാസികം വിസ്സജ്ജേന്തി. തേ തസ്മിം കാലേ വേദബ്ബബ്രാഹ്മണം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം വിസ്സജ്ജേസും.

ബോധിസത്തോ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം ഏകാഹദ്വീഹച്ചയേന ആഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥ, അപിച ഖോ പന മമ വചനം കരോഥ, അജ്ജ ധനവസ്സാപനകനക്ഖത്തയോഗോ ഭവിസ്സതി, മാ ഖോ തുമ്ഹേ ദുക്ഖം അസഹന്താ മന്തം പരിവത്തേത്വാ ധനം വസ്സാപയിത്ഥ. സചേ വസ്സാപേസ്സഥ, തുമ്ഹേ ച വിനാസം പാപുണിസ്സഥ, ഇമേ ച പഞ്ചസതാ ചോരാ’’തി ഏവം ആചരിയം ഓവദിത്വാ ധനത്ഥായ അഗമാസി. ചോരാപി സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ ബ്രാഹ്മണം ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപേസും. തങ്ഖണഞ്ഞേവ പാചീനലോകധാതുതോ പരിപുണ്ണചന്ദമണ്ഡലം ഉട്ഠഹി. ബ്രാഹ്മണോ നക്ഖത്തം ഓലോകേന്തോ ‘‘ധനവസ്സാപനകനക്ഖത്തയോഗോ ലദ്ധോ, കിം മേ ദുക്ഖേന അനുഭൂതേന, മന്തം പരിവത്തേത്വാ രതനവസ്സം വസ്സാപേത്വാ ചോരാനം ധനം ദത്വാ യഥാസുഖം ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചോരേ ആമന്തേസി ‘‘ഭോന്തോ ചോരാ, തുമ്ഹേ മം കിമത്ഥായ ഗണ്ഹഥാ’’തി? ‘‘ധനത്ഥായ, അയ്യാ’’തി. ‘‘സചേ വോ, ധനേന അത്ഥോ, ഖിപ്പം മം ബന്ധനാ മോചേത്വാ സീസം ന്ഹാപേത്വാ അഹതവത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ ഗന്ധേഹി വിലിമ്പാപേത്വാ പുപ്ഫാനി പിലന്ധാപേത്വാ ഠപേഥാ’’തി. ‘‘ചോരാ തസ്സ കഥം സുത്വാ തഥാ അകംസു’’.

ബ്രാഹ്മണോ നക്ഖത്തയോഗം ഞത്വാ മന്തം പരിവത്തേത്വാ ആകാസം ഉല്ലോകേസി, താവദേവ ആകാസതോ രതനാനി പതിംസു. ചോരാ തം ധനം സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേസു ഭണ്ഡികം കത്വാ പായിംസു. ബ്രാഹ്മണോപി തേസം പച്ഛതോവ അഗമാസി. അഥ തേ ചോരേ അഞ്ഞേ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഗണ്ഹിംസു. ‘‘കിമത്ഥം അമ്ഹേ ഗണ്ഹഥാ’’തി ച വുത്താ ‘‘ധനത്ഥായാ’’തി ആഹംസു. ‘‘യദി വോ ധനേന അത്ഥോ, ഏതം ബ്രാഹ്മണം ഗണ്ഹഥ, ഏസോ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ ധനം വസ്സാപേസി, അമ്ഹാകമ്പേതം ഏതേനേവ ദിന്ന’’ന്തി. ചോരാ ചോരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ധനം ദേഹീ’’തി ബ്രാഹ്മണം ഗണ്ഹിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ധനം ദദേയ്യം, ധനവസ്സാപനകനക്ഖത്തയോഗോ പന ഇതോ സംവച്ഛരമത്ഥകേ ഭവിസ്സതി. യദി വോ ധനേനത്ഥോ, അധിവാസേഥ, തദാ ധനവസ്സം വസ്സാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. ചോരാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അമ്ഭോ, ദുട്ഠബ്രാഹ്മണ, അഞ്ഞേസം ഇദാനേവ ധനം വസ്സാപേത്വാ അമ്ഹേ അഞ്ഞം സംവച്ഛരം അധിവാസാപേസീ’’തി തിണ്ഹേന അസിനാ ബ്രാഹ്മണം ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ മഗ്ഗേ ഛഡ്ഡേത്വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ തേഹി ചോരേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ തേ സബ്ബേപി മാരേത്വാ ധനം ആദായ പുന ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝിത്വാ അഡ്ഢതേയ്യാനി പുരിസസതാനി ഘാതേത്വാ ഏതേന ഉപായേന യാവ ദ്വേ ജനാ അവസിട്ഠാ അഹേസും, താവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘാതയിംസു. ഏവം തം പുരിസസഹസ്സം വിനാസം പത്തം.

തേ പന ദ്വേ ജനാ ഉപായേന തം ധനം ആഹരിത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമസമീപേ ഗഹനട്ഠാനേ ധനം പടിച്ഛാദേത്വാ ഏകോ ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ രക്ഖന്തോ നിസീദി, ഏകോ തണ്ഡുലേ ഗഹേത്വാ ഭത്തം പചാപേതും ഗാമം പാവിസി. ലോഭോ ച നാമേസ വിനാസമൂലമേവാതി ധനസന്തികേ നിസിന്നോ ചിന്തേസി ‘‘തസ്മിം ആഗതേ ഇദം ധനം ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഭവിസ്സന്തി, യംനൂനാഹം തം ആഗതമത്തമേവ ഖഗ്ഗേന പഹരിത്വാ ഘാതേയ്യ’’ന്തി. സോ ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ തസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ നിസീദി. ഇതരോപി ചിന്തേസി ‘‘തം ധനം ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഭവിസ്സന്തി, യംനൂനാഹം ഭത്തേ വിസം പക്ഖിപിത്വാ തം പുരിസം ഭോജേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ഏകകോവ ധനം ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി. സോ നിട്ഠിതേ ഭത്തേ സയം ഭുഞ്ജിത്വാ സേസകേ വിസം പക്ഖിപിത്വാ തം ആദായ തത്ഥ അഗമാസി. തം ഭത്തം ഓതാരേത്വാ ഠിതമത്തമേവ ഇതരോ ഖഗ്ഗേന ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ തം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ തഞ്ച ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സയമ്പി തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. ഏവഞ്ച തം ധനം നിസ്സായ സബ്ബേവ വിനാസം പാപുണിംസു.

ബോധിസത്തോപി ഖോ ഏകാഹദ്വീഹച്ചയേന ധനം ആദായ ആഗതോ തസ്മിം ഠാനേ ആചരിയം അദിസ്വാ വിപ്പകിണ്ണം പന ധനം ദിസ്വാ ‘‘ആചരിയേന മമ വചനം അകത്വാ ധനം വസ്സാപിതം ഭവിസ്സതി, സബ്ബേഹി വിനാസം പത്തേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി മഹാമഗ്ഗേന പായാസി. ഗച്ഛന്തോ ആചരിയം മഹാമഗ്ഗേ ദ്വിധാ ഛിന്നം ദിസ്വാ ‘‘മമ വചനം അകത്വാ മതോ’’തി ദാരൂനി ഉദ്ധരിത്വാ ചിതകം കത്വാ ആചരിയം ഝാപേത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ജീവിതക്ഖയം പത്തേ പഞ്ചസതേ, പുരതോ അഡ്ഢതേയ്യസതേതി അനുക്കമേന അവസാനേ ദ്വേ ജനേ ജീവിതക്ഖയം പത്തേ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമം ദ്വീഹി ഊനം പുരിസസഹസ്സം വിനാസം പത്തം, അഞ്ഞേഹി ദ്വീഹി ചോരേഹി ഭവിതബ്ബം, തേപി സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, കഹം നു ഖോ തേ ഗതാ’’തി ഗച്ഛന്തോ തേസം ധനം ആദായ ഗഹനട്ഠാനം പവിട്ഠമഗ്ഗം ദിസ്വാ ഗച്ഛന്തോ ഭണ്ഡികബദ്ധസ്സ ധനസ്സ രാസിം ദിസ്വാ ഏകം ഭത്തപാതിം അവത്ഥരിത്വാ മതം അദ്ദസ. തതോ ‘‘ഇദം നാമ തേഹി കതം ഭവിസ്സതീ’’തി സബ്ബം ഞത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ സോ പുരിസോ’’തി വിചിനന്തോ തമ്പി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ അപവിദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ മമ വചനം അകത്വാ അത്തനോ ദുബ്ബചഭാവേന അത്തനാപി വിനാസം പത്തോ, അപരമ്പി തേന പുരിസസഹസ്സം വിനാസിതം, അനുപായേന വത അകാരണേന അത്തനോ വുഡ്ഢിം പത്ഥയമാനാ അമ്ഹാകം ആചരിയോ വിയ മഹാവിനാസമേവ പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൮. ‘‘അനുപായേന യോ അത്ഥം, ഇച്ഛതി സോ വിഹഞ്ഞതി;

ചേതാ ഹനിംസു വേദബ്ബം, സബ്ബേ തേ ബ്യസനമജ്ഝഗൂ’’തി.

തത്ഥ സോ വിഹഞ്ഞതീതി സോ അനുപായേന ‘‘അത്തനോ അത്ഥം വുഡ്ഢിം സുഖം ഇച്ഛാമീ’’തി അകാലേ വായാമം കരോന്തോ പുഗ്ഗലോ വിഹഞ്ഞതി കിലമതി മഹാവിനാസം പാപുണാതി. ചേതാതി ചേതരട്ഠവാസിനോ ചോരാ. ഹനിംസു വേദബ്ബന്തി വേദബ്ബമന്തവസേന ‘‘വേദബ്ബോ’’തി ലദ്ധനാമം ബ്രാഹ്മണം ഹനിംസു. സബ്ബേ തേ ബ്യസനമജ്ഝഗൂതി തേപി ച അനവസേസാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘാതയമാനാ ബ്യസനം അധിഗച്ഛിംസു പടിലഭിംസൂതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ‘‘യഥാ അമ്ഹാകം ആചരിയോ അനുപായേന അട്ഠാനേ പരക്കമം കരോന്തോ ധനം വസ്സാപേത്വാ അത്തനാപി ജീവിതക്ഖയം പത്തോ, അഞ്ഞേസഞ്ച വിനാസപച്ചയോ ജാതോ, ഏവമേവ യോ അഞ്ഞോപി അനുപായേന അത്തനോ അത്ഥം ഇച്ഛന്തോ വായാമം കരിസ്സതി, സബ്ബോ സോ അത്തനാ ച വിനസ്സിസ്സതി, പരേസഞ്ച വിനാസപച്ചയോ ഭവിസ്സതീ’’തി വനം ഉന്നാദേന്തോ ദേവതാസു സാധുകാരം ദദമാനാസു ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ തം ധനം ഉപായേന അത്തനോ ഗേഹം ആഹരിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപഥം പൂരയമാനോ അഗമാസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോവ, ദുബ്ബചത്താ പന മഹാവിനാസം പത്തോ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വേദബ്ബബ്രാഹ്മണോ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, അന്തേവാസികോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വേദബ്ബജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൪൯] ൯. നക്ഖത്തജാതകവണ്ണനാ

നക്ഖത്തം പതിമാനേന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ആജീവകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകം കുലധീതരം ജനപദേ ഏകോ കുലപുത്തോ അത്തനോ പുത്തസ്സ വാരേത്വാ ‘‘അസുകദിവസേ നാമ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ദിവസം ഠപേത്വാ തസ്മിം ദിവസേ സമ്പത്തേ അത്തനോ കുലൂപകം ആജീവകം പുച്ഛി ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ മയം ഏകം മങ്ഗലം കരിസ്സാമ, സോഭനം നു ഖോ നക്ഖത്ത’’ന്തി. സോ ‘‘അയം മം പഠമം അപുച്ഛിത്വാവ ദിവസം ഠപേത്വാ ഇദാനി പടിപുച്ഛതി, ഹോതു, സിക്ഖാപേസ്സാമി ന’’ന്തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അജ്ജ അസോഭനം നക്ഖത്തം, മാ അജ്ജ മങ്ഗലം കരിത്ഥ, സചേ കരിസ്സഥ, മഹാവിനാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തസ്മിം കുലേ മനുസ്സാ തസ്സ സദ്ദഹിത്വാ തം ദിവസം ന ഗച്ഛിംസു. നഗരവാസിനോ സബ്ബം മങ്ഗലകിരിയം കത്വാ തേസം അനാഗമനം ദിസ്വാ ‘‘തേഹി അജ്ജ ദിവസോ ഠപിതോ, നോ ച ഖോ ആഗതാ, അമ്ഹാകമ്പി ബഹു വയകമ്മം കതം, കിം നോ തേഹി, അമ്ഹാകം ധീതരം അഞ്ഞസ്സ ദസ്സാമാ’’തി യഥാകതേനേവ മങ്ഗലേന ധീതരം അഞ്ഞസ്സ കുലസ്സ അദംസു.

ഇതരേ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഥ നോ ദാരിക’’ന്തി ആഹംസു. അഥ നേ സാവത്ഥിവാസിനോ ‘‘ജനപദവാസിനോ നാമ തുമ്ഹേ ഗഹപതികാ പാപമനുസ്സാ ദിവസം ഠപേത്വാ അവഞ്ഞായ ന ആഗതാ, ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിഗച്ഛഥ, അമ്ഹേഹി അഞ്ഞേസം ദാരികാ ദിന്നാ’’തി പരിഭാസിംസു. തേ തേഹി സദ്ധിം കലഹം കത്വാ ദാരികം അലഭിത്വാ യഥാഗതമഗ്ഗേനേവ ഗതാ. തേനപി ആജീവകേന തേസം മനുസ്സാനം മങ്ഗലന്തരായസ്സ കതഭാവോ ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പാകടോ ജാതോ. തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ‘‘ആവുസോ, ആജീവകേന കുലസ്സ മങ്ഗലന്തരായോ കതോ’’തി കഥയമാനാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. തേ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി കഥയിംസു. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ആജീവകോ തസ്സ കുലസ്സ മങ്ഗലന്തരായം കരോതി, പുബ്ബേപി ഏസ തേസം കുജ്ഝിത്വാ മങ്ഗലന്തരായം അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ നഗരവാസിനോ ജനപദവാസീനം ധീതരം വാരേത്വാ ദിവസം ഠപേത്വാ അത്തനോ കുലൂപകം ആജീവകം പുച്ഛിംസു ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ അമ്ഹാകം ഏകാ മങ്ഗലകിരിയാ, സോഭനം നു ഖോ നക്ഖത്ത’’ന്തി. സോ ‘‘ഇമേ അത്തനോ രുചിയാ ദിവസം ഠപേത്വാ ഇദാനി മം പുച്ഛന്തീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അജ്ജ നേസം മങ്ഗലന്തരായം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അജ്ജ അസോഭനം നക്ഖത്തം, സചേ കരോഥ, മഹാവിനാസം പാപുണിസ്സഥാ’’തി ആഹ. തേ തസ്സ സദ്ദഹിത്വാ ന ഗമിംസു. ജനപദവാസിനോ തേസം അനാഗമനം ഞത്വാ ‘‘തേ അജ്ജ ദിവസം ഠപേത്വാപി ന ആഗതാ, കിം നോ തേഹി, അഞ്ഞേസം ധീതരം ദസ്സാമാ’’തി അഞ്ഞേസം ധീതരം അദംസു. നഗരവാസിനോ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ദാരികം യാചിംസു. ജനപദവാസിനോ ‘‘തുമ്ഹേ നഗരവാസിനോ നാമ ഛിന്നഹിരികാ ഗഹപതികാ, ദിവസം ഠപേത്വാ ദാരികം ന ഗണ്ഹിത്ഥ, മയം തുമ്ഹാകം അനാഗമനഭാവേന അഞ്ഞേസം അദമ്ഹാ’’തി. മയം ആജീവകം പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘‘നക്ഖത്തം ന സോഭന’ന്തി നാഗതാ, ദേഥ നോ ദാരിക’’ന്തി. ‘‘അമ്ഹേഹി തുമ്ഹാകം അനാഗമനഭാവേന അഞ്ഞേസം ദിന്നാ, ഇദാനി ദിന്നദാരികം കഥം പുന ആനേസ്സാമാ’’തി.

ഏവം തേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരോന്തേസു ഏകോ നഗരവാസീ പണ്ഡിതപുരിസോ ഏകേന കമ്മേന ജനപദം ഗതോ തേസം നഗരവാസീനം ‘‘മയം ആജീവകം പുച്ഛിത്വാ നക്ഖത്തസ്സ അസോഭനഭാവേന നാഗതാ’’തി കഥേന്താനം സുത്വാ ‘‘നക്ഖത്തേന കോ അത്ഥോ, നനു ദാരികായ ലദ്ധഭാവോവ നക്ഖത്ത’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൯. ‘‘നക്ഖത്തം പതിമാനേന്തം, അത്ഥോ ബാലം ഉപച്ചഗാ;

അത്ഥോ അത്ഥസ്സ നക്ഖത്തം, കിം കരിസ്സന്തി താരകാ’’തി.

തത്ഥ പതിമാനേന്തന്തി ഓലോകേന്തം, ‘‘ഇദാനി നക്ഖത്തം ഭവിസ്സതി, ഇദാനി നക്ഖത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഗമയമാനം. അത്ഥോ ബാലം ഉപച്ചഗാതി ഏതം നഗരവാസികം ബാലം ദാരികാപടിലാഭസങ്ഖാതോ അത്ഥോ അതിക്കന്തോ. അത്ഥോ അത്ഥസ്സ നക്ഖത്തന്തി യം അത്ഥം പരിയേസന്തോ ചരതി, സോ പടിലദ്ധോ അത്ഥോവ അത്ഥസ്സ നക്ഖത്തം നാമ. കിം കരിസ്സന്തി താരകാതി ഇതരേ പന ആകാസേ താരകാ കിം കരിസ്സന്തി, കതരം അത്ഥം സാധേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ കലഹം കത്വാ ദാരികം അലഭിത്വാവ അഗമംസു.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ ആജീവകോ ഇദാനേവ കുലസ്സ മങ്ഗലന്തരായം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ആജീവകോ ഏതരഹി ആജീവകോവ അഹോസി, താനിപി കുലാനി ഏതരഹി കുലാനിയേവ, ഗാഥം വത്വാ ഠിതോ പണ്ഡിതപുരിസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നക്ഖത്തജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൫൦] ൧൦. ദുമ്മേധജാതകവണ്ണനാ

ദുമ്മേധാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലോകത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ ദ്വാദസകനിപാതേ മഹാകണ്ഹജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൬൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. സോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ഹുത്വാ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തിണ്ണം വേദാനം പാരം ഗന്ത്വാ അട്ഠാരസന്നം വിജ്ജട്ഠാനാനം നിപ്ഫത്തിം പാപുണി, അഥസ്സ പിതാ ഓപരജ്ജം അദാസി. തസ്മിം സമയേ ബാരാണസിവാസിനോ ദേവതാമങ്ഗലികാ ഹോന്തി, ദേവതാ നമസ്സന്തി, ബഹൂ അജേളകകുക്കുടഭൂകരാദയോ വധിത്വാ നാനപ്പകാരേഹി പുപ്ഫഗന്ധേഹി ചേവ മംസലോഹിതേഹി ച ബലികമ്മം കരോന്തി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനി സത്താ ദേവതാമങ്ഗലികാ, ബഹും പാണവധം കരോന്തി, മഹാജനോ യേഭുയ്യേന അധമ്മസ്മിംയേവ നിവിട്ഠോ, അഹം പിതു അച്ചയേന രജ്ജം ലഭിത്വാ ഏകമ്പി അകിലമേത്വാ ഉപായേനേവ പാണവധം കാതും ന ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഏകദിവസം രഥം അഭിരുയ്ഹ നഗരാ നിക്ഖന്തോ അദ്ദസ ഏകസ്മിം മഹന്തേ വടരുക്ഖേ മഹാജനം സന്നിപതിതം, തസ്മിം രുക്ഖേ നിബ്ബത്തദേവതായ സന്തികേ പുത്തധീതുയസധനാദീസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം പത്ഥേന്തം. സോ തം ദിസ്വാ രഥാ ഓരുയ്ഹ തം രുക്ഖം ഉപസങ്കമിത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ഉദകേന അഭിസേകം കത്വാ രുക്ഖം പദക്ഖിണം കത്വാ ദേവതാമങ്ഗലികോ വിയ ഹുത്വാ ദേവതം നമസ്സിത്വാ രഥം അഭിരുയ്ഹ നഗരം പാവിസി. തതോ പട്ഠായ ഇമിനാവ നിയാമേന അന്തരന്തരേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദേവതാമങ്ഗലികോ വിയ പൂജം കരോതി.

സോ അപരേന സമയേന പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ചതസ്സോ അഗതിയോ വജ്ജേത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേന്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, രജ്ജേ പതിട്ഠിതോമ്ഹി. യം പനാഹം പുബ്ബേ ഏകം അത്ഥം ചിന്തയിം, ഇദാനി തം മത്ഥകം പാപേസ്സാമീ’’തി അമച്ചേ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോ ച സന്നിപാതാപേത്വാ ആമന്തേസി ‘‘ജാനാഥ ഭോ മയാ കേന കാരണേന രജ്ജം പത്ത’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അപി വോഹം അസുകം നാമ വടരുക്ഖം ഗന്ധാദീഹി പൂജേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ നമസ്സമാനോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. തദാഹം പത്ഥനം അകാസിം ‘‘സചേ രജ്ജം പാപുണിസ്സാമി, ബലികമ്മം തേ കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തസ്സാ മേ ദേവതായ ആനുഭാവേന ഇദം രജ്ജം ലദ്ധം, ഇദാനിസ്സാ ബലികമ്മം കരിസ്സാമി, തുമ്ഹേ പപഞ്ചം അകത്വാ ഖിപ്പം ദേവതായ ബലികമ്മം സജ്ജേഥാ’’തി. ‘‘കിം കിം ഗണ്ഹാമ, ദേവാ’’തി? ഭോ അഹം ദേവതായ ആയാചമാനോ ‘‘യേ മയ്ഹം രജ്ജേ പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച ദുസ്സീലകമ്മാനി ദസ അകുസലകമ്മപഥേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി, തേ ഘാതേത്വാ അന്തവട്ടിമംസലോഹിതാദീഹി ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി ആയാചിം. തസ്മാ തുമ്ഹേ ഏവം ഭേരിം ചരാപേഥ ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ ഉപരാജകാലേയേവ ഏവം ആയാചി ‘സചാഹം രജ്ജം പാപുണിസ്സാമി, യേ മേ രജ്ജേ ദുസ്സീലാ ഭവിസ്സന്തി, തേ സബ്ബേ ഘാതേത്വാ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’തി, സോ ഇദാനി പഞ്ചവിധം ദുസ്സീലകമ്മം ദസവിധം അകുസലകമ്മപഥം സമാദായ വത്തമാനാനം ദുസ്സീലാനം സഹസ്സം ഘാതേത്വാ തേസം ഹദയമംസാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ദേവതായ ബലികമ്മം കാതുകാമോ, ഏവം നഗരവാസിനോ ജാനന്തൂ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘യേദാനി ഇതോ പട്ഠായ ദുസ്സീലകമ്മേ വത്തിസ്സന്തി, തേസം സഹസ്സം ഘാതേത്വാ യഞ്ഞം യജിത്വാ ആയാചനതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി ഏതമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൦. ‘‘ദുമ്മേധാനം സഹസ്സേന, യഞ്ഞോ മേ ഉപയാചിതോ;

ഇദാനി ഖോഹം യജിസ്സാമി, ബഹു അധമ്മികോ ജനോ’’തി.

തത്ഥ ദുമ്മേധാനം സഹസ്സേനാതി ‘‘ഇദം കമ്മം കാതും വട്ടതി, ഇദം ന വട്ടതീ’’തി അജാനനഭാവേന, ദസസു വാ പന അകുസലകമ്മപഥേസു സമാദായ വത്തനഭാവേന ദുട്ഠാ മേധാ ഏതേസന്തി ദുമ്മേധാ, തേസം ദുമ്മേധാനം നിപ്പഞ്ഞാനം ബാലപുഗ്ഗലാനം ഗണിത്വാ ഗഹിതേന സഹസ്സേന. യഞ്ഞോ മേ ഉപയാചിതോതി മയാ ദേവതം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഏവം യജിസ്സാമീ’’തി യഞ്ഞോ യാചിതോ. ഇദാനി ഖോഹം യജിസ്സാമീതി സോ അഹം ഇമിനാ ആയാചനേന രജ്ജസ്സ പടിലദ്ധത്താ ഇദാനി യജിസ്സാമി. കിംകാരണാ? ഇദാനി ഹി ബഹു അധമ്മികോ ജനോ, തസ്മാ ഇദാനേവ നം ഗഹേത്വാ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീതി.

അമച്ചാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി ദ്വാദസയോജനികേ ബാരാണസിനഗരേ ഭേരിം ചരാപേസും. ഭേരിയാ ആണം സുത്വാ ഏകമ്പി ദുസ്സീലകമ്മം സമാദായ ഠിതോ ഏകപുരിസോപി നാഹോസി. ഇതി യാവ ബോധിസത്തോ രജ്ജം കാരേസി, താവ ഏകപുഗ്ഗലോപി പഞ്ചസു ദസസു വാ ദുസ്സീലകമ്മേസു ഏകമ്പി കമ്മം കരോന്തോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏവം ബോധിസത്തോ ഏകപുഗ്ഗലമ്പി അകിലമേന്തോ സകലരട്ഠവാസിനോ സീലം രക്ഖാപേത്വാ സയമ്പി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ അത്തനോ പരിസം ആദായ ദേവനഗരം പൂരേന്തോ അഗമാസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ ലോകസ്സ അത്ഥം ചരതി, പുബ്ബേപി ചരിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുമ്മേധജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

അത്ഥകാമവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ലോസകതിസ്സകപോത, വേളുകം മകസമ്പി ച;

രോഹിണീ ആരാമദൂസം, വാരുണീദൂസവേദബ്ബം;

നക്ഖത്തം ദുമ്മേധം ദസാതി.

പഠമോ പണ്ണാസകോ.