൪. കുലാവകവഗ്ഗോ

[൩൧] ൧. കുലാവകജാതകവണ്ണനാ

കുലാവകാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അപരിസ്സാവേത്വാ പാനീയം പീതം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിതോ കിര ദ്വേ സഹായകാ ദഹരഭിക്ഖൂ ജനപദം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഫാസുകട്ഠാനേ യഥാജ്ഝാസയം വസിത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പുന തതോ നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനാഭിമുഖാ പായിംസു. ഏകസ്സ ഹത്ഥേ പരിസ്സാവനം അത്ഥി, ഏകസ്സ നത്ഥി. ദ്വേപി ഏകതോ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ പിവന്തി. തേ ഏകദിവസം വിവാദം അകംസു. പരിസ്സാവനസാമികോ ഇതരസ്സ പരിസ്സാവനം അദത്വാ സയമേവ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ പിവി, ഇതരോ പന പരിസ്സാവനം അലഭിത്വാ പിപാസം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ അപരിസ്സാവേത്വാ പാനീയം പിവി. തേ ഉഭോപി അനുപുബ്ബേന ജേതവനം പത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ സമ്മോദനീയം കഥം കഥേത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, മയം കോസലജനപദേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ വസിത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതാ’’തി. ‘‘കച്ചി പന വോ സമഗ്ഗാ ആഗതത്ഥാ’’തി? അപരിസ്സാവനകോ ആഹ ‘‘അയം, ഭന്തേ, അന്തരാമഗ്ഗേ മയാ സദ്ധിം വിവാദം കത്വാ പരിസ്സാവനം നാദാസീ’’തി. ഇതരോപി ആഹ ‘‘അയം, ഭന്തേ, അപരിസ്സാവേത്വാവ ജാനം സപാണകം ഉദകം പിവീ’’തി. ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ജാനം സപാണകം ഉദകം പിവീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അപരിസ്സാവിതം ഉദകം പിവിന്തി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ദേവനഗരേ രജ്ജം കാരേന്താ യുദ്ധപരാജിതാ സമുദ്ദപിട്ഠേന പലായന്താ ‘ഇസ്സരിയം നിസ്സായ പാണവധം ന കരിസ്സാമാ’തി താവ മഹന്തം യസം പരിച്ചജിത്വാ സുപണ്ണപോതകാനം ജീവിതം ദത്വാ രഥം നിവത്തയിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹേ ഏകോ മാഗധരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ യഥാ ഏതരഹി സക്കോ പുരിമത്തഭാവേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമകേ നിബ്ബത്തി, ഏവം തസ്മിംയേവ മചലഗാമകേ മഹാകുലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ ‘‘മഘകുമാരോ’’ത്വേവ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ ‘‘മഘമാണവോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥസ്സ മാതാപിതരോ സമാനജാതികകുലതോ ദാരികം ആനയിംസു. സോ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢമാനോ ദാനപതി അഹോസി, പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി. തസ്മിഞ്ച ഗാമേ തേത്തിംസേവ കുലാനി ഹോന്തി, തേപി തേത്തിംസ കുലാ മനുസ്സാ ഏകദിവസം ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ ഗാമകമ്മം കരോന്തി. ബോധിസത്തോ ഠിതട്ഠാനേ പാദേഹി പംസും വിയൂഹിത്വാ തം പദേസം രമണീയം കത്വാ അട്ഠാസി, അഥഞ്ഞോ ഏകോ ആഗന്ത്വാ തസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ. ബോധിസത്തോ അപരം ഠാനം രമണീയം കത്വാ അട്ഠാസി, തത്രാപി അഞ്ഞോ ഠിതോ. ബോധിസത്തോ അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബേസമ്പി ഠിതട്ഠാനം രമണീയം കത്വാ അപരേന സമയേന തസ്മിം ഠാനേ മണ്ഡപം കാരേസി, മണ്ഡപമ്പി അപനേത്വാ സാലം കാരേസി, തത്ഥ ഫലകാസനാനി സന്ഥരിത്വാ പാനീയചാടിം ഠപേസി.

അപരേന സമയേന തേപി തേത്തിംസജനാ ബോധിസത്തേന സമാനച്ഛന്ദാ അഹേസും. തേ ബോധിസത്തോ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ പട്ഠായ തേഹി സദ്ധിം പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ വിചരതി. തേപി തേനേവ സദ്ധിം പുഞ്ഞാനി കരോന്താ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ വാസിഫരസുമുസലഹത്ഥാ ചതുമഹാപഥാദീസു മുസലേന പാസാണേ ഉബ്ബത്തേത്വാ പവട്ടേന്തി, യാനാനം അക്ഖപടിഘാതരുക്ഖേ ഹരന്തി, വിസമം സമം കരോന്തി, സേതും അത്ഥരന്തി, പോക്ഖരണിയോ ഖണന്തി, സാലം കരോന്തി, ദാനാനി ദേന്തി, സീലാനി രക്ഖന്തി. ഏവം യേഭുയ്യേന സകലഗാമവാസിനോ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സീലാനി രക്ഖിംസു.

അഥ നേസം ഗാമഭോജകോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം പുബ്ബേ ഏതേസു സുരം പിവന്തേസു പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തേസു ചാടികഹാപണാദിവസേന ചേവ ദണ്ഡബലിവസേന ച ധനം ലഭാമി, ഇദാനി പന മഘോ മാണവോ സീലം രക്ഖാപേതി, തേസം പാണാതിപാതാദീനി കാതും ന ദേതി, ഇദാനി പന തേ പഞ്ച സീലാനി ന രക്ഖാപേസ്സാമീ’’തി കുദ്ധോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, ബഹൂ ചോരാ ഗാമഘാതാദീനി കരോന്താ വിചരന്തീ’’തി ആഹ. രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, തേ ആനേഹീ’’തി ആഹ. സോ ഗന്ത്വാ സബ്ബേപി തേ ബന്ധിത്വാ ആനേത്വാ ‘‘ആനീതാ, ദേവ, ചോരാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തേസം കമ്മം അസോധേത്വാവ ‘‘ഹത്ഥിനാ നേ മദ്ദാപേഥാ’’തി ആഹ. തതോ സബ്ബേപി തേ രാജങ്ഗണേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഹത്ഥിം ആനയിംസു. ബോധിസത്തോ തേസം ഓവാദം അദാസി ‘‘തുമ്ഹേ സീലാനി ആവജ്ജേഥ, പേസുഞ്ഞകാരകേ ച രഞ്ഞേ ച ഹത്ഥിമ്ഹി ച അത്തനോ സരീരേ ച ഏകസദിസമേവ മേത്തം ഭാവേഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. അഥ നേസം മദ്ദനത്ഥായ ഹത്ഥിം ഉപനേസും. സോ ഉപനീയമാനോപി ന ഉപഗച്ഛതി, മഹാവിരവം വിരവിത്വാ പലായതി. അഞ്ഞം അഞ്ഞം ഹത്ഥിം ആനയിംസു, തേപി തഥേവ പലായിംസു.

രാജാ ‘‘ഏതേസം ഹത്ഥേ കിഞ്ചി ഓസധം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘വിചിനഥാ’’തി ആഹ. വിചിനന്താ അദിസ്വാ ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി കിഞ്ചി മന്തം പരിവത്തേസ്സന്തി, പുച്ഛഥ നേ ‘‘അത്ഥി വോ പരിവത്തനമന്തോ’’തി? രാജപുരിസാ പുച്ഛിംസു, ബോധിസത്തോ ‘‘അത്ഥീ’’തി ആഹ. രാജപുരിസാ ‘‘അത്ഥി കിര, ദേവാ’’തി ആരോചയിംസു, രാജാ സബ്ബേപി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ജാനനമന്തം കഥേഥാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ അവോച ‘‘ദേവ, അഞ്ഞോ അമ്ഹാകം മന്തോ നാമ നത്ഥി, അമ്ഹേ പന തേത്തിംസമത്താ ജനാ പാണം ന ഹനാമ, അദിന്നം നാദിയാമ, മിച്ഛാചാരം ന ചരാമ, മുസാവാദം ന ഭണാമ, മജ്ജം ന പിവാമ, മേത്തം ഭാവേമ, ദാനം ദേമ, മഗ്ഗം സമം കരോമ, പോക്ഖരണിയോ ഖണാമ, സാലം കരോമ, അയം അമ്ഹാകം മന്തോ ച പരിത്തഞ്ച വുഡ്ഢി ചാ’’തി. രാജാ തേസം പസന്നോ പേസുഞ്ഞകാരകസ്സ സബ്ബം ഗേഹവിഭവം തഞ്ച തേസംയേവ ദാസം കത്വാ അദാസി, തം ഹത്ഥിഞ്ച ഗാമഞ്ച തേസംയേവ അദാസി.

തേ തതോ പട്ഠായ യഥാരുചിയാ പുഞ്ഞാനി കരോന്താ ‘‘ചതുമഹാപഥേ മഹന്തം സാലം കാരേസ്സാമാ’’തി വഡ്ഢകിം പക്കോസാപേത്വാ സാലം പട്ഠപേസും. മാതുഗാമേസു പന വിഗതച്ഛന്ദതായ തസ്സാ സാലായ മാതുഗാമാനം പത്തിം നാദംസു. തേന ച സമയേന ബോധിസത്തസ്സ ഗേഹേ സുധമ്മാ, ചിത്താ, നന്ദാ, സുജാതി ചതസ്സോ ഇത്ഥിയോ ഹോന്തി. താസു സുധമ്മാ വഡ്ഢകിനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘ഭാതിക, ഇമിസ്സാ സാലായ മം ജേട്ഠികം കരോഹീ’’തി വത്വാ ലഞ്ജം അദാസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പഠമമേവ കണ്ണികാരുക്ഖം സുക്ഖാപേത്വാ തച്ഛേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ കണ്ണികം നിട്ഠാപേത്വാ വത്ഥേന പലിവേഠേത്വാ ഠപേസി. അഥ സാലം നിട്ഠാപേത്വാ കണ്ണികാരോപനകാലേ ‘‘അഹോ, അയ്യാ, ഏകം ന സരിമ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം നാമ, ഭോ’’തി. ‘‘കണ്ണികാ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഹോതു ആഹരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘ഇദാനി ഛിന്നരുക്ഖേന കാതും ന സക്കാ, പുബ്ബേയേവ ഛിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഠപിതകണ്ണികാ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘സചേ കസ്സചി ഗേഹേ നിട്ഠാപേത്വാ ഠപിതാ വിക്കായികകണ്ണികാ അത്ഥി, സാ പരിയേസിതബ്ബാ’’തി. തേ പരിയേസന്താ സുധമ്മായ ഗേഹേ ദിസ്വാ മൂലേന ന ലഭിംസു. ‘‘സചേ മം സാലായ പത്തികം കരോഥ, ദസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന മയം മാതുഗാമാനം പത്തിം ദമ്ഹാ’’തി ആഹംസു.

അഥ നേ വഡ്ഢകീ ആഹ ‘‘അയ്യാ, തുമ്ഹേ കിം കഥേഥ, ഠപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകം അഞ്ഞം മാതുഗാമരഹിതട്ഠാനം നാമ നത്ഥി, ഗണ്ഹഥ കണ്ണികം, ഏവം സന്തേ അമ്ഹാകം കമ്മം നിട്ഠം ഗമിസ്സതീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി കണ്ണികം ഗഹേത്വാ സാലം നിട്ഠാപേത്വാ ആസനഫലകാനി സന്ഥരിത്വാ പാനീയചാടിയോ ഠപേത്വാ യാഗുഭത്തം നിബന്ധിംസു. സാലം പാകാരേന പരിക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരം യോജേത്വാ അന്തോപാകാരേ വാലുകം ആകിരിത്വാ ബഹിപാകാരേ താലപന്തിയോ രോപേസും. ചിത്താപി തസ്മിം ഠാനേ ഉയ്യാനം കാരേസി, ‘‘പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖോ അസുകോ നാമ തസ്മിം നത്ഥീ’’തി നാഹോസി. നന്ദാപി തസ്മിംയേവ ഠാനേ പോക്ഖരണിം കാരേസി പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി സഞ്ഛന്നം രമണീയം. സുജാ ന കിഞ്ചി അകാസി.

ബോധിസത്തോ മാതു ഉപട്ഠാനം പിതു ഉപട്ഠാനം കുലേ ജേട്ഠാപചായികകമ്മം സച്ചവാചം അഫരുസവാചം അപിസുണവാചം മച്ഛേരവിനയന്തി ഇമാനി സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ –

‘‘മാതാപേത്തിഭരം ജന്തും, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനം;

സണ്ഹം സഖിലസമ്ഭാസം, പേസുണേയ്യപ്പഹായിനം.

‘‘മച്ഛേരവിനയേ യുത്തം, സച്ചം കോധാഭിഭും നരം;

തം വേ ദേവാ താവതിംസാ, ആഹു സപ്പുരിസോ ഇതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൫൭) –

ഏവം പസംസിയഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തേപിസ്സ സഹായാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിംസു. തസ്മിം കാലേ താവതിംസഭവനേ അസുരാ പടിവസന്തി. സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘കിം നോ സാധാരണേന രജ്ജേനാ’’തി അസുരേ ദിബ്ബപാനം പായേത്വാ മത്തേ സമാനേ പാദേസു ഗാഹാപേത്വാ സിനേരുപബ്ബതപാദേ ഖിപാപേസി. തേ അസുരഭവനമേവ സമ്പാപുണിംസു.

അസുരഭവനം നാമ സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ താവതിംസദേവലോകപ്പമാണമേവ, തത്ഥ ദേവാനം പാരിച്ഛത്തകോ വിയ ചിത്തപാടലി നാമ കപ്പട്ഠിയരുക്ഖോ ഹോതി. തേ ചിത്തപാടലിയാ പുപ്ഫിതായ ജാനന്തി ‘‘നായം അമ്ഹാകം ദേവലോകോ, ദേവലോകസ്മിഞ്ഹി പാരിച്ഛത്തകോ പുപ്ഫതീ’’തി. അഥ തേ ‘‘ജരസക്കോ അമ്ഹേ മത്തേ കത്വാ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേ ഖിപിത്വാ അമ്ഹാകം ദേവനഗരം ഗണ്ഹി, തേ മയം തേന സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ അമ്ഹാകം ദേവനഗരമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി കിപില്ലികാ വിയ ഥമ്ഭം സിനേരും അനുസഞ്ചരമാനാ ഉട്ഠഹിംസു. സക്കോ ‘‘അസുരാ കിര ഉട്ഠിതാ’’തി സുത്വാ സമുദ്ദപിട്ഠേയേവ അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ യുജ്ഝമാനോ തേഹി പരാജിതോ ദിയഡ്ഢയോജനസതികേന വേജയന്തരഥേന ദക്ഖിണസമുദ്ദസ്സ മത്ഥകേന പലായിതും ആരദ്ധോ. അഥസ്സ രഥോ സമുദ്ദപിട്ഠേന വേഗേന ഗച്ഛന്തോ സിമ്ബലിവനം പക്ഖന്തോ, തസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ സിമ്ബലിവനം നളവനം വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ സമുദ്ദപിട്ഠേ പതതി. സുപണ്ണപോതകാ സമുദ്ദപിട്ഠേ പരിപതന്താ മഹാവിരവം രവിംസു. സക്കോ മാതലിം പുച്ഛി ‘‘സമ്മ മാതലി, കിം സദ്ദോ നാമേസ, അതികാരുഞ്ഞരവോ വത്തതീ’’തി? ‘‘ദേവ, തുമ്ഹാകം രഥവേഗേന വിചുണ്ണിതേ സിമ്ബലിവനേ പതന്തേ സുപണ്ണപോതകാ മരണഭയതജ്ജിതാ ഏകവിരവം വിരവന്തീ’’തി.

മഹാസത്തോ ‘‘സമ്മ മാതലി, മാ അമ്ഹേ നിസ്സായ ഏതേ കിലമന്തു, ന മയം ഇസ്സരിയം നിസ്സായ പാണവധകമ്മം കരോമ, ഏതേസം പന അത്ഥായ മയം ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ അസുരാനം ദസ്സാമ, നിവത്തയേതം രഥ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൧. ‘‘കുലാവകാ മാതലി സിമ്ബലിസ്മിം, ഈസാമുഖേന പരിവജ്ജയസ്സു;

കാമം ചജാമ അസുരേസു പാണം, മാമേ ദിജാ വികുലാവാ അഹേസു’’ന്തി.

തത്ഥ കുലാവകാതി സുപണ്ണപോതകാ. മാതലീതി സാരഥിം ആമന്തേസി. സിമ്ബലിസ്മിന്തി പസ്സ ഏതേ സിമ്ബലിരുക്ഖേ ഓലമ്ബന്താ ഠിതാതി ദസ്സേതി. ഈസാമുഖേന പരിവജ്ജയസ്സൂതി ഏതേ ഏതസ്സ രഥസ്സ ഈസാമുഖേന യഥാ ന ഹഞ്ഞന്തി, ഏവം തേ പരിവജ്ജയസ്സു. കാമം ചജാമ അസുരേസു പാണന്തി യദി അമ്ഹേസു അസുരാനം പാണം ചജന്തേസു ഏതേസം സോത്ഥി ഹോതി, കാമം ചജാമ ഏകംസേനേവ മയം അസുരേസു അമ്ഹാകം പാണം ചജാമ. മാമേ ദിജാ വികുലാവാ അഹേസുന്തി ഇമേ പന ദിജാ ഇമേ ഗരുളപോതകാ വിദ്ധസ്തവിചുണ്ണിതകുലാവകതായ വികുലാവാ മാ അഹേസും, മാ അമ്ഹാകം ദുക്ഖം ഏതേസം ഉപരി ഖിപ, നിവത്തയ നിവത്തയ രഥന്തി. മാതലിസങ്ഗാഹകോ തസ്സ വചനം സുത്വാ രഥം നിവത്തേത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ദേവലോകാഭിമുഖം അകാസി. അസുരാ പന തം നിവത്തയമാനമേവ ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ അഞ്ഞേഹിപി ചക്കവാളേഹി സക്കാ ആഗച്ഛന്തി, ബലം ലഭിത്വാ രഥോ നിവത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി മരണഭയഭീതാ പലായിത്വാ അസുരഭവനമേവ പവിസിംസു.

സക്കോപി ദേവനഗരം പവിസിത്വാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവഗണേന പരിവുതോ നഗരമജ്ഝേ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ വേജയന്തപാസാദോ ഉട്ഠഹി. വിജയന്തേ ഉട്ഠിതത്താ ‘‘വേജയന്തോ’’ ത്വേവ നാമം അകംസു. അഥ സക്കോ പുന അസുരാനം അനാഗമനത്ഥായ പഞ്ചസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ഠപേസി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘അന്തരാ ദ്വിന്നം അയുജ്ഝപുരാനം, പഞ്ചവിധാ ഠപിതാ അഭിരക്ഖാ;

ഉരഗകരോടിപയസ്സ ച ഹാരീ, മദനയുതാ ചതുരോ ച മഹന്താ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൪൭);

ദ്വേ നഗരാനിപി യുദ്ധേന ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ അയുജ്ഝപുരാനി നാമ ജാതാനി ദേവനഗരഞ്ച അസുരനഗരഞ്ച. യദാ ഹി അസുരാ ബലവന്താ ഹോന്തി, അഥ ദേവേഹി പലായിത്വാ ദേവനഗരം പവിസിത്വാ ദ്വാരേ പിഹിതേ അസുരാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. യദാ ദേവാ ബലവന്താ ഹോന്തി, അഥ അസുരേഹി പലായിത്വാ അസുരനഗരം പവിസിത്വാ ദ്വാരേ പിഹിതേ സക്കാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ നഗരാനി അയുജ്ഝപുരാനി നാമ. തേസം അന്തരാ ഏതേസു ഉരഗാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു സക്കേന ആരക്ഖാ ഠപിതാ. തത്ഥ ഉരഗ-സദ്ദേന നാഗാ ഗഹിതാ. തേ ഉദകേ ബലവന്താ ഹോന്തി, തസ്മാ സിനേരുസ്സ പഠമാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. കരോടി-സദ്ദേന സുപണ്ണാ ഗഹിതാ. തേസം കിര കരോടി നാമ പാനഭോജനം, തേന തം നാമം ലഭിംസു, ദുതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. പയസ്സഹാരി-സദ്ദേന കുമ്ഭണ്ഡാ ഗഹിതാ. ദാനവരക്ഖസാ കിരേതേ, തതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. മദനയുത-സദ്ദേന യക്ഖാ ഗഹിതാ. വിസമചാരിനോ കിര തേ യുദ്ധസോണ്ഡാ, ചതുത്ഥാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. ചതുരോ ച മഹന്താതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ വുത്താ, പഞ്ചമാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. തസ്മാ യദി അസുരാ കുപിതാ ആവിലചിത്താ ദേവപുരം ഉപയന്തി, പഞ്ചവിധേസു യം ഗിരിനോ പഠമം പരിഭണ്ഡം, തം ഉരഗാ പരിബാഹിയ തിട്ഠന്തി. ഏവം സേസേസു സേസാ.

ഇമേസു പന പഞ്ചസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ഠപേത്വാ സക്കേ ദേവാനമിന്ദേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ സുധമ്മാ ചവിത്വാ തസ്സേവ പാദപരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, കണ്ണികായ ദിന്നനിസ്സന്ദേന ചസ്സാ പഞ്ചയോജനസതികാ സുധമ്മാ നാമ ദേവസഭാ ഉദപാദി, യത്ഥ ദിബ്ബസേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ യോജനപ്പമാണേ കഞ്ചനപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവമനുസ്സാനം കത്തബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. ചിത്താപി ചവിത്വാ തസ്സേവ പാദപരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഉയ്യാനസ്സ കരണനിസ്സന്ദേന ചസ്സാ ചിത്തലതാവനം നാമ ഉയ്യാനം ഉദപാദി. നന്ദാപി ചവിത്വാ തസ്സേവ പാദപരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, പോക്ഖരണിയാ നിസ്സന്ദേന ചസ്സാ നന്ദാ നാമ പോക്ഖരണീ ഉദപാദി.

സുജാ പന കുസലകമ്മസ്സ അകതത്താ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞേ കന്ദരായ ബകസകുണികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. സക്കോ ‘‘സുജാ ന പഞ്ഞായതി, കത്ഥ നു ഖോ നിബ്ബത്താ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം ദിസ്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം ആദായ ദേവലോകം ആഗന്ത്വാ തസ്സാ രമണീയം ദേവനഗരം സുധമ്മം ദേവസഭം ചിത്തലതാവനം നന്ദാപോക്ഖരണിഞ്ച ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏതാ കുസലം കത്വാ മയ്ഹം പാദപരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ, ത്വം പന കുസലം അകത്വാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താ, ഇതോ പട്ഠായ സീലം രക്ഖാഹീ’’തി തം ഓവദിത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തത്ഥേവ നേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. സാപി തതോ പട്ഠായ സീലം രക്ഖതി. സക്കോ കതിപാഹച്ചയേന ‘‘സക്കാ നു ഖോ സീലം രക്ഖിതു’’ന്തി ഗന്ത്വാ മച്ഛരൂപേന ഉത്താനോ ഹുത്വാ പുരതോ നിപജ്ജി, സാ ‘‘മതമച്ഛകോ’’തി സഞ്ഞായ സീസേ അഗ്ഗഹേസി, മച്ഛോ നങ്ഗുട്ഠം ചാലേസി, അഥ നം ‘‘ജീവതി മഞ്ഞേ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. സക്കോ ‘‘സാധു സാധു, സക്ഖിസ്സസി സീലം രക്ഖിതു’’ന്തി അഗമാസി. സാ തതോ ചുതാ ബാരാണസിയം കുമ്ഭകാരഗേഹേ നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ‘‘കഹം നു ഖോ നിബ്ബത്താ’’തി തത്ഥ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ സുവണ്ണഏളാലുകാനം യാനകം പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ മഹല്ലകവേസേന നിസീദിത്വാ ‘‘ഏളാലുകാനി ഗണ്ഹഥ, ഏളാലുകാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഹി, താതാ’’തി ആഹംസു. ‘‘അഹം സീലരക്ഖകാനം ദമ്മി, തുമ്ഹേ സീലം രക്ഖഥാ’’തി? ‘‘മയം സീലം നാമ ന ജാനാമ, മൂലേന ദേഹീ’’തി. ‘‘ന മയ്ഹം മൂലേന അത്ഥോ, സീലരക്ഖകാനഞ്ഞേവാഹം ദമ്മീ’’തി. മനുസ്സാ ‘‘കോ ചായം ഏളാലുകോ’’തി പക്കമിംസു. സുജാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം ആനീതം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ത്വാ തം ‘‘ദേഹി, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘സീലം രക്ഖസി, അമ്മാ’’തി? ‘‘ആമ, രക്ഖാമീ’’തി. ‘‘ഇദം മയാ തുയ്ഹമേവ അത്ഥായ ആഭത’’ന്തി സദ്ധിം യാനകേന ഗേഹദ്വാരേ ഠപേത്വാ പക്കാമി.

സാപി യാവജീവം സീലം രക്ഖിത്വാ തതോ ചുതാ വേപചിത്തിസ്സ അസുരിന്ദസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സീലാനിസംസേന അഭിരൂപാ അഹോസി. സോ തസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ ‘‘മയ്ഹം ധീതാ അത്തനോ ചിത്തരുചിതം സാമികം ഗണ്ഹതൂ’’തി അസുരേ സന്നിപാതേസി. സക്കോ ‘‘കഹം നു ഖോ സാ നിബ്ബത്താ’’തി ഓലോകേന്തോ തത്ഥ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘സുജാ ചിത്തരുചിതം സാമികം ഗണ്ഹന്തീ മം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി അസുരവണ്ണം മാപേത്വാ തത്ഥ അഗമാസി. സുജം അലങ്കരിത്വാ സന്നിപാതട്ഠാനം ആനേത്വാ ‘‘ചിത്തരുചിതം സാമികം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹംസു. സാ ഓലോകേന്തീ സക്കം ദിസ്വാ പുബ്ബേപി സിനേഹവസേന ഉപ്പന്നപേമേന മഹോഘേന വിയ അജ്ഝോത്ഥടഹദയാ ഹുത്വാ ‘‘അയം മേ സാമികോ’’തി വത്വാ തസ്സ ഉപരി പുപ്ഫദാമം ഖിപിത്വാ അഗ്ഗഹേസി. അസുരാ ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ ഏത്തകം കാലം ധീതു അനുച്ഛവികം അലഭിത്വാ ഇദാനി ലഭതി, അയമേവസ്സാ ധീതു പിതാമഹതോ മഹല്ലകോ അനുച്ഛവികോ’’തി ലജ്ജമാനാ പക്കമിംസു. സോ തം ദേവനഗരം ആനേത്വാ അഡ്ഢതേയ്യാനം നാടികാകോടീനം ജേട്ഠികം കത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ദേവനഗരേ രജ്ജം കാരയമാനാ അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജന്താപി പാണാതിപാതം ന കരിംസു, ത്വം നാമ ഏവരൂപേ നിയ്യാനികേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അപരിസ്സാവിതം സപാണകം ഉദകം പിവിസ്സസീ’’തി തം ഭിക്ഖും ഗരഹിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മാതലിസങ്ഗാഹകോ ആനന്ദോ അഹോസി, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുലാവകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൨] ൨. നച്ചജാതകവണ്ണനാ

രുദം മനുഞ്ഞന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ബഹുഭണ്ഡികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ ദേവധമ്മജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൬) വുത്തസദിസമേവ. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ ത്വം ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ ജാതോസീ’’തി? സോ ഏത്തകം സുത്വാവ കുദ്ധോ നിവാസനപാരുപനം ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘ഇമിനാ ദാനി നീഹാരേന വിചരാമീ’’തി സത്ഥു പുരതോ നഗ്ഗോ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ ‘‘ധീ ധീ’’തി ആഹംസു. സോ തതോ പലായിത്വാ ഹീനായാവത്തോ. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ‘‘സത്ഥു നാമ പുരതോ ഏവരൂപം കരിസ്സതീ’’തി തസ്സ അഗുണകഥം കഥേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി. ഭന്തേ, ‘‘സോ ഹി നാമ ഭിക്ഖു തുമ്ഹാകം പുരതോ ചതുപരിസമജ്ഝേ ഹിരോത്തപ്പം പഹായ ഗാമദാരകോ വിയ നഗ്ഗോ ഠത്വാ മനുസ്സേഹി ജിഗുച്ഛിയമാനോ ഹീനായാവത്തിത്വാ സാസനാ പരിഹീനോ’’തി തസ്സ അഗുണകഥായ നിസിന്നാമ്ഹാതി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സോ ഭിക്ഖു ഹിരോത്തപ്പാഭാവേന രതനസാസനാ പരിഹീനോ, പുബ്ബേ ഇത്ഥിരതനപടിലാഭതോപി പരിഹീനോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ പഠമകപ്പേ ചതുപ്പദാ സീഹം രാജാനം അകംസു, മച്ഛാ ആനന്ദമച്ഛം, സകുണാ സുവണ്ണഹംസം. തസ്സ പന സുവണ്ണഹംസരാജസ്സ ധീതാ ഹംസപോതികാ അഭിരൂപാ അഹോസി. സോ തസ്സാ വരം അദാസി, സാ അത്തനോ ചിത്തരുചിതം സാമികം വാരേസി. ഹംസരാജാ തസ്സാ വരം ദത്വാ ഹിമവന്തേ സബ്ബേ സകുണേ സന്നിപാതാപേസി, നാനപ്പകാരാ ഹംസമോരാദയോ സകുണഗണാ സമാഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം മഹന്തേ പാസാണതലേ സന്നിപതിംസു. ഹംസരാജാ ‘‘അത്തനോ ചിത്തരുചിതം സാമികം ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതൂ’’തി ധീതരം പക്കോസാപേസി. സാ സകുണസങ്ഘം ഓലോകേന്തീ മണിവണ്ണഗീവം ചിത്രപേഖുണം മോരം ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ സാമികോ ഹോതൂ’’തി ആരോചേസി. സകുണസങ്ഘാ മോരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു ‘‘സമ്മ മോര, അയം രാജധീതാ ഏത്തകാനം സകുണാനം മജ്ഝേ സാമികം രോചേന്തീ തയി രുചിം ഉപ്പാദേസീ’’തി. മോരോ ‘‘അജ്ജാപി താവ മേ ബലം ന പസ്സതീ’’തി അതിതുട്ഠിയാ ഹിരോത്തപ്പം ഭിന്ദിത്വാ താവ മഹതോ സകുണസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ പക്ഖേ പസാരേത്വാ നച്ചിതും ആരഭി, നച്ചന്തോ അപ്പടിച്ഛന്നോ അഹോസി.

സുവണ്ണഹംസരാജാ ലജ്ജിതോ ‘‘ഇമസ്സ നേവ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ അത്ഥി, ന ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം, നാസ്സ ഭിന്നഹിരോത്തപ്പസ്സ മമ ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി സകുണസങ്ഘമജ്ഝേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൨. ‘‘രുദം മനുഞ്ഞം രുചിരാ ച പിട്ഠി, വേളുരിയവണ്ണൂപനിഭാ ച ഗീവാ;

ബ്യാമമത്താനി ച പേഖുണാനി, നച്ചേന തേ ധീതരം നോ ദദാമീ’’തി.

തത്ഥ രുദം മനുഞ്ഞന്തി ത-കാരസ്സ ദ-കാരോ കതോ, രുതം മനാപം, വസ്സിതസദ്ദോ മധുരോതി അത്ഥോ. രുചിരാ ച പിട്ഠീതി പിട്ഠിപി തേ ചിത്രാ ചേവ സോഭനാ ച. വേളുരിയവണ്ണൂപനിഭാതി വേളുരിയമണിവണ്ണസദിസാ. ബ്യാമമത്താനീതി ഏകബ്യാമപ്പമാണാനി. പേഖുണാനീതി പിഞ്ഛാനി. നച്ചേന തേ ധീതരം നോ ദദാമീതി ഹിരോത്തപ്പം ഭിന്ദിത്വാ നച്ചിതഭാവേനേവ തേ ഏവരൂപസ്സ നില്ലജ്ജസ്സ ധീതരം നോ ദദാമീതി വത്വാ ഹംസരാജാ തസ്മിംയേവ പരിസമജ്ഝേ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ഹംസപോതകസ്സ ധീതരം അദാസി. മോരോ ഹംസപോതികം അലഭിത്വാ ലജ്ജിത്വാ തതോവ ഉപ്പതിത്വാ പലായി. ഹംസരാജാപി അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ഏസ ഹിരോത്തപ്പം ഭിന്ദിത്വാ രതനസാസനാ പരിഹീനോ, പുബ്ബേപി ഇത്ഥിരതനപടിലാഭതോ പരിഹീനോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മോരോ ബഹുഭണ്ഡികോ അഹോസി, ഹംസരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നച്ചജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൩] ൩. സമ്മോദമാനജാതകവണ്ണനാ

സമ്മോദമാനാതി ഇദം സത്ഥാ കപിലവത്ഥും ഉപനിസ്സായ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ ചുമ്ബടകകലഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കുണാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ഞാതകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘മഹാരാജാ ഞാതകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഗ്ഗഹോ നാമ ന യുത്തോ, തിരച്ഛാനഗതാപി ഹി പുബ്ബേ സമഗ്ഗകാലേ പച്ചാമിത്തേ അഭിഭവിത്വാ സോത്ഥിം പത്താ യദാ വിവാദമാപന്നാ, തദാ മഹാവിനാസം പത്താ’’തി വത്വാ ഞാതിരാജകുലേഹി ആയാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ വട്ടകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അനേകവട്ടകസഹസ്സപരിവാരോ അരഞ്ഞേ പടിവസതി. തദാ ഏകോ വട്ടകലുദ്ദകോ തേസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വട്ടകവസ്സിതം കത്വാ തേസം സന്നിപതിതഭാവം ഞത്വാ തേസം ഉപരി ജാലം ഖിപിത്വാ പരിയന്തേസു മദ്ദന്തോ സബ്ബേ ഏകതോ കത്വാ പച്ഛിം പൂരേത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ തേ വിക്കിണിത്വാ തേന മൂലേന ജീവികം കപ്പേതി. അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ തേ വട്ടകേ ആഹ – ‘‘അയം സാകുണികോ അമ്ഹാകം ഞാതകേ വിനാസം പാപേതി, അഹം ഏകം ഉപായം ജാനാമി, ഏനേസ അമ്ഹേ ഗണ്ഹിതും ന സക്ഖിസ്സതി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ഏതേന തുമ്ഹാകം ഉപരി ജാലേ ഖിത്തമത്തേ ഏകേകോ ഏകേകസ്മിം ജാലക്ഖികേ സീസം ഠപേത്വാ ജാലം ഉക്ഖിപിത്വാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഹരിത്വാ ഏകസ്മിം കണ്ടകഗുമ്ബേ പക്ഖിപഥ, ഏവം സന്തേ ഹേട്ഠാ തേന തേന ഠാനേന പലായിസ്സാമാ’’തി. തേ സബ്ബേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിംസു. ദുതിയദിവസേ ഉപരി ജാലേ ഖിത്തേ തേ ബോധിസത്തേന വുത്തനയേനേവ ജാലം ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകസ്മിം കണ്ടകഗുമ്ബേ ഖിപിത്വാ സയം ഹേട്ഠാഭാഗേന തതോ തതോ പലായിംസു. സാകുണികസ്സ ഗുമ്ബതോ ജാലം മോചേന്തസ്സേവ വികാലോ ജാതോ, സോ തുച്ഛഹത്ഥോവ അഗമാസി.

പുനദിവസതോ പട്ഠായപി വട്ടകാ തഥേവ കരോന്തി. സോപി യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ജാലമേവ മോചേന്തോ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ തുച്ഛഹത്ഥോവ ഗേഹം ഗച്ഛതി. അഥസ്സ ഭരിയാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ത്വം ദിവസേ ദിവസേ തുച്ഛഹത്ഥോ ആഗച്ഛസി, അഞ്ഞമ്പി തേ ബഹി പോസിതബ്ബട്ഠാനം അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. സാകുണികോ ‘‘ഭദ്ദേ, മമ അഞ്ഞം പോസിതബ്ബട്ഠാനം നത്ഥി, അപിച ഖോ പന തേ വട്ടകാ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ ചരന്തി, മയാ ഖിത്തമത്തേ ജാലം ആദായ കണ്ടകഗുമ്ബേ ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തി, ന ഖോ പനേതേ സബ്ബകാലമേവ സമ്മോദമാനാ വിഹരിസ്സന്തി, ത്വം മാ ചിന്തയി, യദാ തേ വിവാദമാപജ്ജിസ്സന്തി, തദാ തേ സബ്ബേവ ആദായ തവ മുഖം ഹാസയമാനോ ആഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഭരിയായ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൩. ‘‘സമ്മോദമാനാ ഗച്ഛന്തി, ജാലമാദായ പക്ഖിനോ;

യദാ തേ വിവദിസ്സന്തി, തദാ ഏഹിന്തി മേ വസ’’ന്തി.

തത്ഥ യദാ തേ വിവദിസ്സന്തീതി യസ്മിം കാലേ തേ വട്ടകാ നാനാലദ്ധികാ നാനാഗാഹാ ഹുത്വാ വിവദിസ്സന്തി, കലഹം കരിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. തദാ ഏഹിന്തി മേ വസന്തി തസ്മിം കാലേ സബ്ബേപി തേ മമ വസം ആഗച്ഛിസ്സന്തി. അഥാഹം തേ ഗഹേത്വാ തവ മുഖം ഹാസേന്തോ ആഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭരിയം സമസ്സാസേസി.

കതിപാഹസ്സേവ പന അച്ചയേന ഏകോ വട്ടകോ ഗോചരഭൂമിം ഓതരന്തോ അസല്ലക്ഖേത്വാ അഞ്ഞസ്സ സീസം അക്കമി, ഇതരോ ‘‘കോ മം സീസേ അക്കമീ’’തി കുജ്ഝിം. ‘‘അഹം അസല്ലക്ഖേത്വാ അക്കമിം, മാ കുജ്ഝീ’’തി വുത്തേപി കുജ്ഝിയേവ. തേ പുനപ്പുനം കഥേന്താ ‘‘ത്വമേവ മഞ്ഞേ ജാലം ഉക്ഖിപസീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം കരിംസു. തേസു വിവദന്തേസു ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘വിവാദകേ സോത്ഥിഭാവോ നാമ നത്ഥി, ഇദാനേവ തേ ജാലം ന ഉക്ഖിപിസ്സന്തി, തതോ മഹന്തം വിനാസം പാപുണിസ്സന്തി, സാകുണികോ ഓകാസം ലഭിസ്സതി, മയാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ന സക്കാ വസിതു’’ന്തി. സോ അത്തനോ പരിസം ആദായ അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ. സാകുണികോപി ഖോ കതിപാഹച്ചയേന ആഗന്ത്വാ വട്ടകവസ്സിതം വസ്സിത്വാ തേസം സന്നിപതിതാനം ഉപരി ജാലം ഖിപി. അഥേകോ വട്ടകോ ‘‘തുയ്ഹം കിര ജാലം ഉക്ഖിപന്തസ്സേവ മത്ഥകേ ലോമാനി പതിതാനി, ഇദാനി ഉക്ഖിപാ’’തി ആഹ. അപരോ ‘‘തുയ്ഹം കിര ജാലം ഉക്ഖിപന്തസ്സേവ ദ്വീസു പക്ഖേസു പത്താനി പതിതാനി, ഇദാനി ഉക്ഖിപാ’’തി ആഹ. ഇതി തേസം ‘‘ത്വം ഉക്ഖിപ, ത്വം ഉക്ഖിപാ’’തി വദന്താനഞ്ഞേവ സാകുണികോ ജാലം ഉക്ഖിപിത്വാ സബ്ബേവ തേ ഏകതോ കത്വാ പച്ഛിം പൂരേത്വാ ഭരിയം ഹാസയമാനോ ഗേഹം അഗമാസി.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം മഹാരാജാ ഞാതകാനം കലഹോ നാമ ന യുത്തോ, കലഹോ വിനാസമൂലമേവ ഹോതീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അപണ്ഡിതവട്ടകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പണ്ഡിതവട്ടകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സമ്മോദമാനജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൪] ൪. മച്ഛജാതകവണ്ണനാ

ന മം സീതം ന മം ഉണ്ഹന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘കേനാസി ഉക്കണ്ഠാപിതോ’’തി? ‘‘പുരാണദുതിയികാ മേ, ഭന്തേ മധുരഹത്ഥരസാ, തം ജഹിതും ന സക്കോമീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു ഏസാ ഇത്ഥീ തവ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം നിസ്സായ മരണം പാപുണന്തോ മം ആഗമ്മ മരണാ മുത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരോഹിതോ അഹോസി. തദാ കേവട്ടാ നദിയം ജാലം ഖിപിംസു. അഥേകോ മഹാമച്ഛോ രതിവസേന അത്തനോ മച്ഛിയാ സദ്ധിം കീളമാനോ ആഗച്ഛതി. തസ്സ സാ മച്ഛീ പുരതോ ഗച്ഛമാനാ ജാലഗന്ധം ഘായിത്വാ ജാലം പരിഹരമാനാ ഗതാ. സോ പന കാമഗിദ്ധോ ലോലമച്ഛോ ജാലകുച്ഛിമേവ പവിട്ഠോ. കേവട്ടാ തസ്സ ജാലം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ജാലം ഉക്ഖിപിത്വാ മച്ഛം ഗഹേത്വാ അമാരേത്വാവ വാലികാപിട്ഠേ ഖിപിത്വാ ‘‘ഇമം അങ്ഗാരേസു പചിത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി അങ്ഗാരേ കരോന്തി, സൂലം തച്ഛേന്തി. മച്ഛോ ‘‘ഏതം അങ്ഗാരതാപനം വാ സൂലവിജ്ഝനം വാ അഞ്ഞം വാ പന ദുക്ഖം ന മം കിലമേതി, യം പനേസാ മച്ഛീ ‘അഞ്ഞം സോ നൂന രതിയാ ഗതോ’തി മയി ദോമനസ്സം ആപജ്ജതി, തമേവ മം ബാധതീ’’തി പരിദേവമാനോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൪. ‘‘ന മം സീതം ന മം ഉണ്ഹം, ന മം ജാലസ്മി ബാധനം;

യഞ്ച മം മഞ്ഞതേ മച്ഛീ, അഞ്ഞം സോ രതിയാ ഗതോ’’തി.

തത്ഥ ന മം സീതം ന മം ഉണ്ഹന്തി മച്ഛാനം ഉദകാ നീഹടകാലേ സീതം ഹോതി, തസ്മിം വിഗതേ ഉണ്ഹം ഹോതി, തദുഭയമ്പി സന്ധായ ‘‘ന മം സീതം ന മം ഉണ്ഹം ബാധതീ’’തി പരിദേവതി. യമ്പി അങ്ഗാരേസു പച്ചനമൂലകം ദുക്ഖം ഭവിസ്സതി, തമ്പി സന്ധായ ‘‘ന മം ഉണ്ഹ’’ന്തി പരിദേവതേവ. ന മം ജാലസ്മി ബാധനന്തി യമ്പി മേ ജാലസ്മിം ബാധനം അഹോസി, തമ്പി മം ന ബാധേതീതി പരിദേവതി. ‘‘യഞ്ച മ’’ന്തിആദീസു അയം പിണ്ഡത്ഥോ – സാ മച്ഛീ മമ ജാലേ പതിതസ്സ ഇമേഹി കേവട്ടേഹി ഗഹിതഭാവം അജാനന്തീ മം അപസ്സമാനാ ‘‘സോ മച്ഛോ ഇദാനി അഞ്ഞം മച്ഛിം കാമരതിയാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേതി, തം തസ്സാ ദോമനസ്സപ്പത്തായ ചിന്തനം മം ബാധതീതി വാലികാപിട്ഠേ നിപന്നോ പരിദേവതി.

തസ്മിം സമയേ പുരോഹിതോ ദാസപരിവുതോ ന്ഹാനത്ഥായ നദീതീരം ആഗതോ. സോ പന സബ്ബരുതഞ്ഞൂ ഹോതി. തേനസ്സ മച്ഛപരിദേവനം സുത്വാ ഏതദഹോസി ‘‘അയം മച്ഛോ കിലേസവസേന പരിദേവതി, ഏവം ആതുരചിത്തോ ഖോ പനേസ മീയമാനോ നിരയേയേവ നിബ്ബത്തിസ്സതി, അഹമസ്സ അവസ്സയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കേവട്ടാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഭോ തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം ഏകദിവസമ്പി ബ്യഞ്ജനത്ഥായ മച്ഛം ന ദേഥാ’’തി ആഹ. കേവട്ടാ ‘‘കിം വദേഥ, സാമി, തുമ്ഹാകം രുച്ചനകമച്ഛം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹംസു. ‘‘അമ്ഹാകം അഞ്ഞേന കമ്മം നത്ഥി, ഇമഞ്ഞേവ ദേഥാ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹഥ സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ തം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ നദീതീരേ നിസീദിത്വാ ‘‘അമ്ഭോ മച്ഛ, സചേ താഹം അജ്ജ ന പസ്സേയ്യം, ജീവിതക്ഖയം പാപുണേയ്യാസി, ഇദാനി ഇതോ പട്ഠായ മാ കിലേസവസികോ അഹോസീ’’തി ഓവദിത്വാ ഉദകേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ന്ഹത്വാ നഗരം പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മച്ഛീ പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, മച്ഛോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മച്ഛജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൫] ൫. വട്ടകജാതകവണ്ണനാ

സന്തി പക്ഖാ അപതനാതി ഇദം സത്ഥാ മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ ദാവഗ്ഗിനിബ്ബാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം മഗധഗാമകേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖുഗണപരിവുതോ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തസ്മിം സമയേ മഹാഡാഹോ ഉട്ഠഹി, പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ദിസ്സന്തി, സോപി ഖോ അഗ്ഗി ഏകധൂമോ ഏകജാലോ ഹുത്വാ അവത്ഥരമാനോ ആഗച്ഛതേവ. തത്ഥേകേ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ മരണഭയഭീതാ ‘‘പടഗ്ഗിം ദസ്സാമ, തേന ദഡ്ഢട്ഠാനം ഇതരോ അഗ്ഗി ന ഓത്ഥരിസ്സതീ’’തി അരണിസഹിതം നീഹരിത്വാ അഗ്ഗിം കരോന്തി. അപരേ ആഹംസു ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ കിം നാമ കരോഥ, ഗഗനമജ്ഝേ ഠിതം ചന്ദമണ്ഡലം, പാചീനലോകധാതുതോ ഉഗ്ഗച്ഛന്തം സഹസ്സരംസിപടിമണ്ഡിതം സൂരിയമണ്ഡലം, വേലായ തീരേ ഠിതാ സമുദ്ദം, സിനേരും നിസ്സായ ഠിതാ സിനേരും അപസ്സന്താ വിയ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം അത്തനാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തമേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അനോലോകേത്വാ ‘പടഗ്ഗിം ദേമാ’തി വദഥ, ബുദ്ധബലം നാമ ന ജാനാഥ, ഏഥ സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമാ’’തി. തേ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഗച്ഛന്താ സബ്ബേപി ഏകതോ ഹുത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികം അഗമംസു. സത്ഥാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ അട്ഠാസി. ദാവഗ്ഗി അഭിഭവന്തോ വിയ വിരവന്തോ ആഗച്ഛതി. ആഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ ഠിതട്ഠാനം പത്വാ തസ്സ പദേസസ്സ സമന്താ സോളസകരീസമത്തട്ഠാനം പത്തോ ഉദകേ ഓപിലാപിതതിണുക്കാ വിയ നിബ്ബായി, വിനിബ്ബേധതോ ദ്വത്തിംസകരീസമത്തട്ഠാനം അവത്ഥരിതും നാസക്ഖി.

ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ഗുണകഥം ആരഭിംസു – ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ഗുണാ നാമ, അയഞ്ഹി നാമ അചേതനോ അഗ്ഗി ബുദ്ധാനം ഠിതട്ഠാനം അവത്ഥരിതും ന സക്കോതി, ഉദകേ തിണുക്കാ വിയ നിബ്ബായതി, അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ നാമാ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഏതരഹി മയ്ഹം ബലം, യം ഇമം ഭൂമിപ്പദേസം പത്വാ ഏസ അഗ്ഗി നിബ്ബായതി. ഇദം പന മയ്ഹം പോരാണകസച്ചബലം. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേസേ സകലമ്പി ഇമം കപ്പം അഗ്ഗി ന ജലിസ്സതി, കപ്പട്ഠിയപാടിഹാരിയം നാമേത’’ന്തി ആഹ. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥു നിസീദനത്ഥായ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേസി, നിസീദി സത്ഥാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി തഥാഗതം വന്ദിത്വാ പരിവാരേത്വാ നിസീദി. അഥ സത്ഥാ ‘‘ഇദം താവ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പാകടം, അതീതം പടിച്ഛന്നം, തം നോ പാകടം കരോഥാ’’തി ഭിക്ഖൂഹി ആയാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ തസ്മിംയേവ പദേസേ ബോധിസത്തോ വട്ടകയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ മാതുകുച്ഛിതോ ജാതോ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ നിക്ഖന്തകാലേ മഹാഗേണ്ഡുകപ്പമാണോ വട്ടകപോതകോ അഹോസി. അഥ നം മാതാപിതരോ കുലാവകേ നിപജ്ജാപേത്വാ മുഖതുണ്ഡകേന ഗോചരം ആഹരിത്വാ പോസേന്തി. തസ്സ പക്ഖേ പസാരേത്വാ ആകാസേ ഗമനബലം വാ പാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ ഗമനബലം വാ നത്ഥി. തഞ്ച പദേസം സംവച്ഛരേ സംവച്ഛരേ ദാവഗ്ഗി ഗണ്ഹാതി, സോ തസ്മിമ്പി സമയേ മഹാരവം രവന്തോ തം പദേസം ഗണ്ഹി, സകുണസങ്ഘാ അത്തനോ അത്തനോ കുലാവകേഹി നിക്ഖമിത്വാ മരണഭയഭീതാ വിരവന്താ പലായന്തി, ബോധിസത്തസ്സപി മാതാപിതരോ മരണഭയഭീതാ ബോധിസത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു. ബോധിസത്തോ കുലാവകേ നിപന്നകോവ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ അവത്ഥരിത്വാ ആഗച്ഛന്തം അഗ്ഗിം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘സചേ മയ്ഹം പക്ഖേ പസാരേത്വാ ആകാസേന ഗമനബലം ഭവേയ്യ, ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛേയ്യം. സചേ പാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗമനബലം ഭവേയ്യ, പദവാരേന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛേയ്യം. മാതാപിതരോപി ഖോ മേ മരണഭയഭീതാ മം ഏകകം പഹായ അത്താനം പരിത്തായന്താ പലാതാ. ഇദാനി മേ അഞ്ഞം പടിസരണം നത്ഥി, അതാണോമ്ഹി അസരണോ, കിം നു ഖോ അജ്ജ മയാ കാതും വട്ടതീ’’തി.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ സീലഗുണോ നാമ അത്ഥി, സച്ചഗുണോ നാമ അത്ഥി, അതീതേ പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബോധിമൂലേ നിസീദിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ സച്ചാനുദ്ദയകാരുഞ്ഞഖന്തിസമന്നാഗതാ സബ്ബസത്തേസു സമപ്പവത്തമേത്താഭാവനാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ നാമ അത്ഥി, തേഹി ച പടിവിദ്ധാ ധമ്മഗുണാ നാമ അത്ഥി, മയി ചാപി ഏകം സച്ചം അത്ഥി, സംവിജ്ജമാനോ ഏകോ സഭാവധമ്മോ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ അതീതേ ബുദ്ധേ ചേവ തേഹി പടിവിദ്ധഗുണേ ച ആവജ്ജേത്വാ മയി വിജ്ജമാനം സച്ചസഭാവധമ്മം ഗഹേത്വാ സച്ചകിരിയം കത്വാ അഗ്ഗിം പടിക്കമാപേത്വാ അജ്ജ മയാ അത്തനോ ചേവ സേസസകുണാനഞ്ച സോത്ഥിഭാവം കാതും വട്ടതീ’’തി. തേന വുത്തം –

‘‘അത്ഥി ലോകേ സീലഗുണോ, സച്ചം സോചേയ്യനുദ്ദയാ;

തേന സച്ചേന കാഹാമി, സച്ചകിരിയമനുത്തരം.

‘‘ആവജ്ജേത്വാ ധമ്മബലം, സരിത്വാ പുബ്ബകേ ജിനേ;

സച്ചബലമവസ്സായ, സച്ചകിരിയമകാസഹ’’ന്തി. (ചരിയാ. ൩.൭൯-൮൦);

അഥ ബോധിസത്തോ അതീതേ പരിനിബ്ബുതാനം ബുദ്ധാനം ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ അത്തനി വിജ്ജമാനം സച്ചസഭാവം ആരബ്ഭ സച്ചകിരിയം കരോന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൫. ‘‘സന്തി പക്ഖാ അപതനാ, സന്തി പാദാ അവഞ്ചനാ;

മാതാപിതാ ച നിക്ഖന്താ, ജാതവേദ പടിക്കമാ’’തി.

തത്ഥ സന്തി പക്ഖാ അപതനാതി മയ്ഹം പക്ഖാ നാമ അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി, നോ ച ഖോ സക്കാ ഏതേഹി ഉപ്പതിതും ആകാസേന ഗന്തുന്തി അപതനാ. സന്തി പാദാ അവഞ്ചനാതി പാദാപി മേ അത്ഥി, തേഹി പന വഞ്ചിതും പദവാരഗമനേന ഗന്തും ന സക്കാതി അവഞ്ചനാ. മാതാപിതാ ച നിക്ഖന്താതി യേ ച മം അഞ്ഞത്ഥ നേയ്യും, തേപി മരണഭയേന മാതാപിതരോ നിക്ഖന്താ. ജാതവേദാതി അഗ്ഗിം ആലപതി. സോ ഹി ജാതോവ വേദയതി പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ‘‘ജാതവേദോ’’തി വുച്ചതി. പടിക്കമാതി പടിഗച്ഛ നിവത്താതി ജാതവേദം ആണാപേതി.

ഇതി മഹാസത്തോ ‘‘സചേ മയ്ഹം പക്ഖാനം അത്ഥിഭാവോ, തേ ച പസാരേത്വാ ആകാസേ അപതനഭാവോ, പാദാനം അത്ഥിഭാവോ, തേ ച ഉക്ഖിപിത്വാ അവഞ്ചനഭാവോ, മാതാപിതൂനം മം കുലാവകേയേവ ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതഭാവോ ച സച്ചോ സഭാവഭൂതോയേവ, ജാതവേദ, ഏതേന സച്ചേന ത്വം ഇതോ പടിക്കമാ’’തി കുലാവകേ നിപന്നകോവ സച്ചകിരിയം അകാസി. തസ്സ സഹ സച്ചകിരിയായ സോളസകരീസമത്തേ ഠാനേ ജാതവേദോ പടിക്കമി. പടിക്കമന്തോ ച ന ഝായമാനോവ അഞ്ഞം ഗതോ, ഉദകേ പന ഓപിലാപിതാ ഉക്കാ വിയ തത്ഥേവ നിബ്ബായി. തേന വുത്തം –

‘‘സഹ സച്ചേ കതേ മയ്ഹം, മഹാപജ്ജലിതോ സിഖീ;

വജ്ജേസി സോളസ കരീസാനി, ഉദകം പത്വാ യഥാ സിഖീ’’തി. (ചരിയാ. ൩.൮൨);

തം പന ഠാനം സകലേപി ഇമസ്മിം കപ്പേ അഗ്ഗിനാ അനഭിഭവനീയത്താ കപ്പട്ഠിയപാടിഹാരിയം നാമ ജാതം. ഏവം ബോധിസത്തോ സച്ചകിരിയം കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ വനസ്സ അഗ്ഗിനാ അനജ്ഝോത്ഥരണം ഏതരഹി മയ്ഹം ബലം, പോരാണം പനേതം വട്ടപോതകകാലേ മയ്ഹമേവ സച്ചബല’’ന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി. സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹത്തം പത്താതി. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മാതാപിതരോ ഏതരഹി മാതാപിതരോവ അഹേസും, വട്ടകരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വട്ടകജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൬] ൬. സകുണജാതകവണ്ണനാ

യം നിസ്സിതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദഡ്ഢപണ്ണസാലം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ജേതവനതോ നിക്ഖമ്മ കോസലേസു ഏകം പച്ചന്തഗാമം നിസ്സായ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞസേനാസനേ വസതി. അഥസ്സ പഠമമാസേയേവ പണ്ണസാലാ ഡയ്ഹിത്ഥ. സോ ‘‘പണ്ണസാലാ മേ ദഡ്ഢാ, ദുക്ഖം വസാമീ’’തി മനുസ്സാനം ആചിക്ഖി. മനുസ്സാ ‘‘ഇദാനി നോ ഖേത്തം പരിസുക്ഖം, കേദാരേ പായേത്വാ കരിസ്സാമ’’, തസ്മിം പായിതേ ‘‘ബീജം വപിത്വാ’’, ബീജേ വുത്തേ ‘‘വതിം കത്വാ’’, വതിയാ കതായ ‘‘നിദ്ദായിത്വാ, ലായിത്വാ, മദ്ദിത്വാ’’തി ഏവം തം തം കമ്മം അപദിസന്തായേവ തേമാസം വീതിനാമേസും. സോ ഭിക്ഖു തേമാസം അജ്ഝോകാസേ ദുക്ഖം വസന്തോ കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. പവാരേത്വാ പന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം ഭിക്ഖു സുഖേന വസ്സംവുത്ഥോസി, കമ്മട്ഠാനം തേ മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘സേനാസനസപ്പായസ്സ മേ അഭാവേന കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം ന പത്ത’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖു തിരച്ഛാനഗതാപി അത്തനോ സപ്പായാസപ്പായം ജാനിംസു, ത്വം കസ്മാ ന അഞ്ഞാസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സകുണയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സകുണസങ്ഘപരിവുതോ അരഞ്ഞായതനേ സാഖാവിടപസമ്പന്നം മഹാരുക്ഖം നിസ്സായ വസതി. അഥേകദിവസം തസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖാസു അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസന്തീസു ചുണ്ണം പതതി, ധൂമോ ഉട്ഠാതി. തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമാ ദ്വേ സാഖാ ഏവം ഘംസമാനാ അഗ്ഗിം വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി, സോ പതിത്വാ പുരാണപണ്ണാനി ഗണ്ഹിസ്സതി, തതോ പട്ഠായ ഇമമ്പി രുക്ഖം ഝാപേസ്സതി, ന സക്കാ ഇധ അമ്ഹേഹി വസിതും, ഇതോ പലായിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോ സകുണസങ്ഘസ്സ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൬. ‘‘യം നിസ്സിതാ ജഗതിരുഹം വിഹങ്ഗമാ, സ്വായം അഗ്ഗിം പമുഞ്ചതി;

ദിസാ ഭജഥ വക്കങ്ഗാ, ജാതം സരണതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ ജഗതിരുഹന്തി ജഗതി വുച്ചതി പഥവീ, തത്ഥ ജാതത്താ രുക്ഖോ ‘‘ജഗതിരുഹോ’’തി വുച്ചതി. വിഹങ്ഗമാതി വിഹം വുച്ചതി ആകാസം, തത്ഥ ഗമനതോ പക്ഖീ ‘‘വിഹങ്ഗമാ’’തി വുച്ചന്തി. ദിസാ ഭജഥാതി ഇമം രുക്ഖം മുഞ്ചിത്വാ ഇതോ പലായന്താ ചതസ്സോ ദിസാ ഭജഥ. വക്കങ്ഗാതി സകുണേ ആലപതി. തേ ഹി ഉത്തമങ്ഗം ഗലം കദാചി കദാചി വങ്കം കരോന്തി, തസ്മാ ‘‘വക്കങ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തി. വങ്കാ വാ തേസം ഉഭോസു പസ്സേസു പക്ഖാ ജാതാതി വക്കങ്ഗാ. ജാതം സരണതോ ഭയന്തി അമ്ഹാകം അവസ്സയരുക്ഖതോയേവ ഭയം നിബ്ബത്തം, ഏഥ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാതി.

ബോധിസത്തസ്സ വചനകരാ പണ്ഡിതസകുണാ തേന സദ്ധിം ഏകപ്പഹാരേനേവ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതാ. യേ പന അപണ്ഡിതാ, തേ ‘‘ഏവമേവ ഏസ ബിന്ദുമത്തേ ഉദകേ കുമ്ഭീലേ പസ്സതീ’’തി തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ വസിംസു. തതോ ന ചിരസ്സേവ ബോധിസത്തേന ചിന്തിതാകാരേനേവ അഗ്ഗി നിബ്ബത്തിത്വാ തം രുക്ഖം അഗ്ഗഹേസി. ധൂമേസു ച ജാലാസു ച ഉട്ഠിതാസു ധൂമന്ധാ സകുണാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, അഗ്ഗിമ്ഹി പതിത്വാ പതിത്വാ വിനാസം പാപുണിംസു.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ തിരച്ഛാനഗതാപി രുക്ഖഗ്ഗേ വസന്താ അത്തനോ സപ്പായാസപ്പായം ജാനന്തി, ത്വം കസ്മാ ന അഞ്ഞാസീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി. സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സത്ഥാപി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബോധിസത്തസ്സ വചനകരാ സകുണാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, പണ്ഡിതസകുണോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സകുണജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൩൭] ൭. തിത്തിരജാതകവണ്ണനാ

യേ വുഡ്ഢമപചായന്തീതി ഇദം സത്ഥാ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സേനാസനപടിബാഹനം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികേന ഹി വിഹാരം കാരേത്വാ ദൂതേ പേസിതേ സത്ഥാ രാജഗഹാ നിക്ഖമ്മ വേസാലിം പത്വാ തത്ഥ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ ‘‘സാവത്ഥിം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തേന ച സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അന്തേവാസികാ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ ഥേരാനം സേനാസനേസു അഗ്ഗഹിതേസ്വേവ ‘‘ഇദം സേനാസനം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായസ്സ, ഇദം ആചരിയസ്സ, ഇദം അമ്ഹാകമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി സേനാസനാനി പലിബുന്ധേന്തി. പച്ഛാ ആഗതാ ഥേരാ സേനാസനാനി ന ലഭന്തി. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സാപി അന്തേവാസികാ ഥേരസ്സ സേനാസനം പരിയേസന്താ ന ലഭിംസു. ഥേരോ സേനാസനം അലഭന്തോ സത്ഥു സേനാസനസ്സ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസജ്ജായ ച ചങ്കമേന ച രത്തിം വീതിനാമേസി. സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ നിക്ഖമിത്വാ ഉക്കാസി, ഥേരോപി ഉക്കാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ’’തി. ‘‘സാരിപുത്ത, ഇമായ വേലായ ഇധ കിം കരോസീ’’തി? ‘‘സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി’’. സത്ഥാ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി താവ മയി ജീവന്തേയേവ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപതിസ്സാ വിഹരന്തി, പരിനിബ്ബുതേ കിം നു ഖോ കരിസ്സന്തീ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി.

സോ പഭാതായ രത്തിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം സേനാസനം പടിബാഹന്തീ’’തി. ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി? തതോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഗരഹിത്വാ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം അരഹതീ’’തി? ഏകച്ചേ ‘‘ഖത്തിയകുലാ പബ്ബജിതോ’’തി ആഹംസു, ഏകച്ചേ ‘‘ബ്രാഹ്മണകുലാ, ഗഹപതികുലാ പബ്ബജിതോ’’തി, അപരേ ‘‘വിനയധരോ, ധമ്മകഥികോ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, ദുതിയസ്സ, തതിയസ്സ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തി. അപരേ ‘‘സോതാപന്നോ, സകദാഗാമീ, അനാഗാമീ, അരഹാ, തേവിജ്ജോ, ഛളഭിഞ്ഞോ’’തി ആഹംസു. ഏവം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ അത്തനോ രുചിവസേന അഗ്ഗാസനാദിരഹാനം കഥിതകാലേ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം സാസനേ അഗ്ഗാസനാദീനി പത്വാ ഖത്തിയകുലാ പബ്ബജിതോ പമാണം, ന ബ്രാഹ്മണകുലാ പബ്ബജിതോ, ന ഗഹപതികുലാ പബ്ബജിതോ, ന വിനയധരോ, ന സുത്തന്തികോ, ന ആഭിധമ്മികോ, ന പഠമജ്ഝാനാദിലാഭിനോ, ന സോതാപന്നാദയോ പമാണം, അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം സാസനേ യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കാതബ്ബം, അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡോ ലദ്ധബ്ബോ. ഇദമേത്ഥ പമാണം. തസ്മാ വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഏതേസം അനുച്ഛവികോ. ഇദാനി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ മയ്ഹം അഗ്ഗസാവകോ അനുധമ്മചക്കപ്പവത്തകോ മമാനന്തരം സേനാസനം ലദ്ധും അരഹതി, സോ ഇമം രത്തിം സേനാസനം അലഭന്തോ രുക്ഖമൂലേ വീതിനാമേസി, തുമ്ഹേ ഇദാനേവ ഏവം അഗാരവാ അപതിസ്സാ, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ കിന്തി കത്വാ വിഹരിസ്സഥാ’’തി. അഥ നേസം ഓവാദദാനത്ഥായ ‘‘പുബ്ബേ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാപി ‘ന ഖോ പനേതം അമ്ഹാകം പതിരൂപം, യം മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തിനോ വിഹരേയ്യാമ, അമ്ഹേസു മഹല്ലകതരം ജാനിത്വാ തസ്സ അഭിവാദനാദീനി കരിസ്സാമാ’തി സാധുകം വീമംസിത്വാ ‘അയം നോ മഹല്ലകോ’തി ഞത്വാ തസ്സ അഭിവാദനാദീനി കത്വാ ദേവപഥം പൂരയമാനാ ഗതാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഏകം മഹാനിഗ്രോധം ഉപനിസ്സായ തയോ സഹായാ വിഹരിംസു – തിത്തിരോ, മക്കടോ, ഹത്ഥീതി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപതിസ്സാ അസഭാഗവുത്തിനോ അഹേസും. അഥ നേസം ഏതദഹോസി ‘‘ന യുത്തം അമ്ഹാകം ഏവം വിഹരിതും, യംനൂന മയം യോ നോ മഹല്ലകതരോ, തസ്സ അഭിവാദനാദീനി കരോന്താ വിഹരേയ്യാമാ’’തി. ‘‘കോ പന നോ മഹല്ലകതരോ’’തി ചിന്തേന്താ ഏകദിവസം ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി തയോപി ജനാ നിഗ്രോധമൂലേ നിസീദിത്വാ തിത്തിരോ ച മക്കടോ ച ഹത്ഥിം പുച്ഛിംസു ‘‘സമ്മ ഹത്ഥി, ത്വം ഇമം നിഗ്രോധരുക്ഖം കീവപ്പമാണകാലതോ പട്ഠായ ജാനാസീ’’തി? സോ ആഹ ‘‘സമ്മാ, അഹം തരുണപോതകകാലേ ഇമം നിഗ്രോധഗച്ഛം അന്തരസത്ഥീസു കത്വാ ഗച്ഛാമി, അവത്ഥരിത്വാ ഠിതകാലേ ച പന മേ ഏതസ്സ അഗ്ഗസാഖാ നാഭിം ഘട്ടേതി, ഏവാഹം ഇമം ഗച്ഛകാലതോ പട്ഠായ ജാനാമീ’’തി പുന ഉഭോപി ജനാ പുരിമനയേനേവ മക്കടം പുച്ഛിംസു. സോ ആഹ ‘‘അഹം സമ്മാ മക്കടച്ഛാപകോ സമാനോ ഭൂമിയം നിസീദിത്വാ ഗീവം അനുക്ഖിപിത്വാവ ഇമസ്സ നിഗ്രോധപോതകസ്സ അഗ്ഗങ്കുരേ ഖാദാമി, ഏവാഹം ഇമം ഖുദ്ദകകാലതോ പട്ഠായ ജാനാമീ’’തി. അഥ ഇതരേ ഉഭോപി പുരിമനയേനേവ തിത്തിരം പുച്ഛിംസു. സോ ആഹ ‘‘സമ്മാ, പുബ്ബേ അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അഹോസി, അഹം തസ്സ ഫലാനി ഖാദിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ വച്ചം പാതേസിം, തതോ ഏസ രുക്ഖോ ജാതോ, ഏവാഹം ഇമം അജാതകാലതോ പട്ഠായ ജാനാമി, തസ്മാ അഹം തുമ്ഹേഹി ജാതിയാ മഹല്ലകതരോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ മക്കടോ ച ഹത്ഥീ ച തിത്തിരപണ്ഡിതം ആഹംസു ‘‘സമ്മ, ത്വം അമ്ഹേഹി മഹല്ലകതരോ, ഇതോ പട്ഠായ മയം തവ സക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാനി ചേവ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മാനി ച കരിസ്സാമ, ഓവാദേ ച തേ ഠസ്സാമ, ത്വം പന ഇതോ പട്ഠായ അമ്ഹാകം ഓവാദാനുസാസനിം ദദേയ്യാസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ തിത്തിരോ തേസം ഓവാദം അദാസി, സീലേസു പതിട്ഠാപേസി, സയമ്പി സീലാനി സമാദിയി. തേ തയോപി ജനാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠായ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹുത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ ദേവലോകപരായണാ അഹേസും. തേസം തിണ്ണം സമാദാനം തിത്തിരിയം ബ്രഹ്മചരിയം നാമ അഹോസി.

തേ ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാ വിഹരിംസു, തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിത്വാ കസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപതിസ്സാ വിഹരഥ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹാകം യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം, യഥാവുഡ്ഢം അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം, ന ഇതോ പട്ഠായ ച നവകതരേന വുഡ്ഢതരോ സേനാസനേന പടിബാഹിതബ്ബോ, യോ പടിബാഹേയ്യ, ആപത്തിദുക്കടസ്സാതി ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൭. ‘‘യേ വുഡ്ഢമപചായന്തി, നരാ ധമ്മസ്സ കോവിദാ;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പാസംസാ, സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീ’’തി.

തത്ഥ യേ വുഡ്ഢമപചായന്തീതി ജാതിവുഡ്ഢോ, വയോവുഡ്ഢോ, ഗുണവുഡ്ഢോതി തയോ വുഡ്ഢാ. തേസു ജാതിസമ്പന്നോ ജാതിവുഡ്ഢോ നാമ, വയേ ഠിതോ വയോവുഡ്ഢോ നാമ, ഗുണസമ്പന്നോ ഗുണവുഡ്ഢോ നാമ. തേസു ഗുണസമ്പന്നോ വയോവുഡ്ഢോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘വുഡ്ഢോ’’തി അധിപ്പേതോ. അപചായന്തീതി ജേട്ഠാപചായികകമ്മേന പൂജേന്തി. ധമ്മസ്സ കോവിദാതി ജേട്ഠാപചായനധമ്മസ്സ കോവിദാ കുസലാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പാസംസാതി പസംസാരഹാ. സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീതി സമ്പരേതബ്ബേ ഇമം ലോകം ഹിത്വാ ഗന്തബ്ബേ പരലോകേപി തേസം സുഗതിയേവ ഹോതീതി. അയം പനേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ഖത്തിയാ വാ ഹോന്തു ബ്രാഹ്മണാ വാ വേസ്സാ വാ സുദ്ദാ വാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ തിരച്ഛാനഗതാ വാ, യേ കേചി സത്താ ജേട്ഠാപചിതികമ്മേ ഛേകാ കുസലാ ഗുണസമ്പന്നാനം വയോവുഡ്ഢാനം അപചിതിം കരോന്തി, തേ ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ ജേട്ഠാപചിതികാരകാതി പസംസം വണ്ണനം ഥോമനം ലഭന്തി, കായസ്സ ച ഭേദാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീതി.

ഏവം സത്ഥാ ജേട്ഠാപചിതികമ്മസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഹത്ഥിനാഗോ മോഗ്ഗല്ലാനോ അഹോസി, മക്കടോ സാരിപുത്തോ, തിത്തിരപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിത്തിരജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൩൮] ൮. ബകജാതകവണ്ണനാ

നാച്ചന്തം നികതിപ്പഞ്ഞോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചീവരവഡ്ഢകം ഭിക്ഖു ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര ജേതവനവാസികോ ഭിക്ഖു യംകിഞ്ചി ചീവരേ കത്തബ്ബം ഛേദനഘട്ടനവിചാരണസിബ്ബനാദികം കമ്മം, തത്ഥ സുകുസലോ. സോ തായ കുസലതായ ചീവരം വഡ്ഢേതി, തസ്മാ ‘‘ചീവരവഡ്ഢകോ’’ ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. കിം പനേസ കരോതീതി? ജിണ്ണപിലോതികാസു ഹത്ഥകമ്മം ദസ്സേത്വാ സുഫസ്സികം മനാപം ചീവരം കത്വാ രജനപരിയോസാനേ പിട്ഠോദകേന രജിത്വാ സങ്ഖേന ഘംസിത്വാ ഉജ്ജലം മനുഞ്ഞം കത്വാ നിക്ഖിപതി. ചീവരകമ്മം കാതും അജാനന്താ ഭിക്ഖൂ അഹതേ സാടകേ ഗഹേത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ‘‘മയം ചീവരം കാതും ന ജാനാമ, ചീവരം നോ കത്വാ ദേഥാ’’തി വദന്തി. സോ ‘‘ചീവരം ആവുസോ കരിയമാനം ചിരേന നിട്ഠാതി, മയാ കതചീവരമേവ അത്ഥി, ഇമേ സാടകേ ഠപേത്വാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി നീഹരിത്വാ ദസ്സേതി. തേ തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിമേവ ദിസ്വാ അന്തരം അജാനന്താ ‘‘ഥിര’’ന്തി സഞ്ഞായ അഹതസാടകേ ചീവരവഡ്ഢകസ്സ ദത്വാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്തി. തം തേഹി ഥോകം കിലിട്ഠകാലേ ഉണ്ഹോദകേന ധോവിയമാനം അത്തനോ പകതിം ദസ്സേതി, തത്ഥ തത്ഥ ജിണ്ണട്ഠാനം പഞ്ഞായതി, തേ വിപ്പടിസാരിനോ ഹോന്തി. ഏവം ആഗതാഗതേ പിലോതികാഹി വഞ്ചേന്തോ സോ ഭിക്ഖു സബ്ബത്ഥ പാകടോ ജാതോ.

യഥാ ചേസ ജേതവനേ, തഥാ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേപി ഏകോ ചീവരവഡ്ഢകോ ലോകം വഞ്ചേതി. തസ്സ സമ്ഭത്താ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭന്തേ, ജേതവനേ കിര ഏകോ ചീവരവഡ്ഢകോ ഏവം ലോകം വഞ്ചേതീ’’തി ആരോചേസും. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഹന്ദാഹം, തം നഗരവാസികം വഞ്ചേമീ’’തി പിലോതികചീവരം അതിമനാപം കത്വാ സുരത്തം രജിത്വാ തം പാരുപിത്വാ ജേതവനം അഗമാസി. ഇതരോ തം ദിസ്വാവ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ചീവരം തുമ്ഹേഹി കത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ചീവരം മയ്ഹം ദേഥ, തുമ്ഹേ അഞ്ഞം ലഭിസ്സഥാ’’തി? ‘‘ആവുസോ, മയം ഗാമവാസികാ ദുല്ലഭപച്ചയാ, ഇമാഹം തുയ്ഹം ദത്വാ അത്തനാ കിം പാരുപിസ്സാമീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, മമ സന്തികേ അഹതസാടകാ അത്ഥി, തേ ഗഹേത്വാ തുമ്ഹാകം ചീവരം കരോഥാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, മയാ ഏത്ഥ ഹത്ഥകമ്മം ദസ്സിതം, തയി പന ഏവം വദന്തേ കിം സക്കാ കാതും, ഗണ്ഹാഹി ന’’ന്തി തസ്സ പിലോതികചീവരം ദത്വാ അഹതസാടകേ ആദായ തം വഞ്ചേത്വാ പക്കാമി. ജേതവനവാസികോപി തം ചീവരം പാരുപിത്വാ കതിപാഹച്ചയേന ഉണ്ഹോദകേന ധോവന്തോ ജിണ്ണപിലോതികഭാവം ദിസ്വാ ലജ്ജിതോ ‘‘ഗാമവാസിചീവരവഡ്ഢകേന കിര ജേതവനവാസികോ വഞ്ചിതോ’’തി തസ്സ വഞ്ചിതഭാവോ സങ്ഘമജ്ഝേ പാകടോ ജാതോ.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം തം കഥം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. തേ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ജേതവനവാസീ ചീവരവഡ്ഢകോ ഇദാനേവ അഞ്ഞേ വഞ്ചേതി, പുബ്ബേപി വഞ്ചേസിയേവ. ന ഗാമവാസികേനാപി ഇദാനേവ ഏസ ജേതവനവാസീ ചീവരവഡ്ഢകോ വഞ്ചിതോ, പുബ്ബേപി വഞ്ചിതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരം പദുമസരം നിസ്സായ ഠിതേ വരണരുക്ഖേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ അഞ്ഞതരസ്മിം നാതിമഹന്തേ സരേ നിദാഘസമയേ ഉദകം മന്ദം അഹോസി, ബഹൂ ചേത്ഥ മച്ഛാ ഹോന്തി. അഥേകോ ബകോ തേ മച്ഛേ ദിസ്വാ ‘‘ഏകേന ഉപായേന ഇമേ മച്ഛേ വഞ്ചേത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ഉദകപരിയന്തേ ചിന്തേന്തോ നിസീദി. അഥ നം മച്ഛാ ദിസ്വാ ‘‘കിം, അയ്യ, ചിന്തേന്തോ നിസിന്നോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘തുമ്ഹാകം ചിന്തേന്തോ നിസിന്നോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം അമ്ഹാകം ചിന്തേസി, അയ്യാ’’തി? ‘‘‘ഇമസ്മിം സരേ ഉദകം പരിത്തം, ഗോചരോ മന്ദോ, നിദാഘോ ച മഹന്തോ, ഇദാനിമേ മച്ഛാ കിം നാമ കരിസ്സന്തീ’തി തുമ്ഹാകം ചിന്തേന്തോ നിസിന്നോമ്ഹീ’’തി. ‘‘അഥ കിം കരോമ, അയ്യാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ സചേ മയ്ഹം വചനം കരേയ്യാഥ, അഹം വോ ഏകേകം മുഖതുണ്ഡകേന ഗഹേത്വാ ഏകം പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നം മഹാസരം നേത്വാ വിസ്സജ്ജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘അയ്യ, പഠമകപ്പികതോ പട്ഠായ മച്ഛാനം ചിന്തനകബകോ നാമ നത്ഥി, ത്വം അമ്ഹേസു ഏകേകം ഖാദിതുകാമോസീ’’തി. ‘‘നാഹം തുമ്ഹേ മയ്ഹം സദ്ദഹന്തേ ഖാദിസ്സാമി’’. ‘‘സചേ പന സരസ്സ അത്ഥിഭാവം മയ്ഹം ന സദ്ദഹഥ, ഏകം മച്ഛം മയാ സദ്ധിം സരം പസ്സിതും പേസേഥാ’’തി. മച്ഛാ തസ്സ സദ്ദഹിത്വാ ‘‘അയം ജലേപി ഥലേപി സമത്ഥോ’’തി ഏകം കാളമഹാമച്ഛം അദംസു ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി. സോ തം ഗഹേത്വാ നേത്വാ സരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സബ്ബം സരം ദസ്സേത്വാ പുന ആനേത്വാ തേസം മച്ഛാനം സന്തികേ വിസ്സജ്ജേസി. സോ തേസം മച്ഛാനം സരസ്സ സമ്പത്തിം വണ്ണേസി. തേ തസ്സ കഥം സുത്വാ ഗന്തുകാമാ ഹുത്വാ ‘‘സാധു, അയ്യ, അമ്ഹേ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹംസു.

ബകോ പഠമം തം കാളമഹാമച്ഛമേവ ഗഹേത്വാ സരതീരം നേത്വാ സരം ദസ്സേത്വാ സരതീരേ ജാതേ വരണരുക്ഖേ നിലീയിത്വാ തം വിടപന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ തുണ്ഡേന വിജ്ഝന്തോ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ കണ്ടകേ രുക്ഖമൂലേ പാതേത്വാ പുന ഗന്ത്വാ ‘‘വിസ്സട്ഠോ, മേ സോ മച്ഛോ, അഞ്ഞോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ഏതേനുപായേന ഏകേകം ഗഹേത്വാ സബ്ബേ മച്ഛേ ഖാദിത്വാ പുന ആഗതോ ഏകം മച്ഛമ്പി നാദ്ദസ. ഏകോ പനേത്ഥ കക്കടകോ അവസിട്ഠോ. ബകോ തമ്പി ഖാദിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘ഭോ, കക്കടക, മയാ സബ്ബേതേ മച്ഛാ നേത്വാ പദുമസഞ്ഛന്നേ മഹാസരേ വിസ്സജ്ജിതാ, ഏഹി തമ്പി നേസ്സാമീ’’തി. ‘‘മം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ കഥം ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഡംസിത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ത്വം ഏവം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ മം പാതേസ്സസി, നാഹം തയാ സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മാ ഭായി, അഹം തം സുഗ്ഗഹിതം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി. കക്കടകോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്സ മച്ഛേ നേത്വാ സരേ വിസ്സജ്ജനം നാമ നത്ഥി. സചേ പന മം സരേ വിസ്സജ്ജേസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ വിസ്സജ്ജേസ്സതി, ഗീവമസ്സ ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതം ഹരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ നം ഏവമാഹ ‘‘സമ്മ ബക, ന ഖോ ത്വം സുഗ്ഗഹിതം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സസി, അമ്ഹാകം പന ഗഹണം സുഗ്ഗഹണം, സചാഹം അളേഹി തവ ഗീവം ഗഹേതും ലഭിസ്സാമി, തവ ഗീവം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ തയാ സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ തം ‘‘വഞ്ചേതുകാമോ ഏസ മ’’ന്തി അജാനന്തോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. കക്കടകോ അത്തനോ അളേഹി കമ്മാരസണ്ഡാസേന വിയ തസ്സ ഗീവം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ‘‘ഇദാനി ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ തം നേത്വാ സരം ദസ്സേത്വാ വരണരുക്ഖാഭിമുഖോ പായാസി. കക്കടകോ ആഹ ‘‘മാതുല, അയം സരോ ഏത്തോ, ത്വം പന ഇതോ കിം നേസീ’’തി? ബകോ ‘‘ന തേ മാതുലോ അഹം, ന ഭഗിനിപുത്തോസി വത മേ ത്വ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ത്വം ‘ഏസ മം ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരന്തോ മയ്ഹം ദാസോ’തി സഞ്ഞം കരോസി മഞ്ഞേ, പസ്സേതം വരണരുക്ഖസ്സ മൂലേ കണ്ടകരാസിം, യഥാ മേ തേ സബ്ബേ മച്ഛാ ഖാദിതാ, തമ്പി തഥേവ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ആഹ. കക്കടകോ ‘‘ഏതേ മച്ഛാ അത്തനോ ബാലതായ തയാ ഖാദിതാ, അഹം പന തേ മം ഖാദിതും ന ദസ്സാമി, തഞ്ഞേവ പന വിനാസം പാപേസ്സാമി. ത്വഞ്ഹി ബാലതായ മയാ വഞ്ചിതഭാവം ന ജാനാസി, മരന്താ ഉഭോപി മരിസ്സാമ, അഹം തേ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ഭൂമിയം ഖിപിസ്സാമീ’’തി വത്വാ കമ്മാരസണ്ഡാസേന വിയ അളേഹി തസ്സ ഗീവം നിപ്പീളേസി. സോ വിവടേന മുഖേന അക്ഖീഹി അസ്സുനാ പഗ്ഘരന്തേന മരണഭയതജ്ജിതോ ‘‘സാമി, അഹം തം ന ഖാദിസ്സാമി, ജീവിതം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘യദി ഏവം ഓതരിത്വാ മം സരസ്മിം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി. സോ നിവത്തിത്വാ സരമേവ ഓതരിത്വാ കക്കടകം സരപരിയന്തേ പങ്കപിട്ഠേ ഠപേസി, കക്കടകോ കത്തരികായ കുമുദനാളം കപ്പേന്തോ വിയ തസ്സ ഗീവം കപ്പേത്വാ ഉദകം പാവിസി.

തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ വരണരുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സാധുകാരം ദദമാനാ വനം ഉന്നാദയമാനാ മധുരസ്സരേന ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൮. ‘‘നാച്ചന്തം നികതിപ്പഞ്ഞോ, നികത്യാ സുഖമേധതി;

ആരാധേതി നികതിപ്പഞ്ഞോ, ബകോ കക്കടകാമിവാ’’തി.

തത്ഥ നാച്ചന്തം നികതിപ്പഞ്ഞോ, നികത്യാ സുഖമേധതീതി നികതി വുച്ചതി വഞ്ചനാ, നികതിപ്പഞ്ഞോ വഞ്ചനപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തായ നികത്യാ നികതിയാ വഞ്ചനായ ന അച്ചന്തം സുഖമേധതി, നിച്ചകാലേ സുഖസ്മിംയേവ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, ഏകംസേന പന വിനാസം പാപുണാതിയേവാതി അത്ഥോ. ആരാധേതീതി പടിലഭതി. നികതിപ്പഞ്ഞോതി കേരാടികഭാവം സിക്ഖിതപഞ്ഞോ പാപപുഗ്ഗലോ അത്തനാ കതസ്സ പാപസ്സ ഫലം ആരാധേതി പടിലഭതി വിന്ദതീതി അത്ഥോ. കഥം? ബകോ കക്കടകാമിവ, യഥാ ബകോ കക്കടകാ ഗീവച്ഛേദം പാപുണാതി, ഏവം പാപപുഗ്ഗലോ അത്തനാ കതപാപതോ ദിട്ഠധമ്മേ വാ സമ്പരായേ വാ ഭയം ആരാധേതി പടിലഭതീതി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ മഹാസത്തോ വനം ഉന്നാദേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ഗാമവാസിചീവരവഡ്ഢകേനേസ വഞ്ചിതോ, അതീതേപി വഞ്ചിതോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സോ ബകോ ജേതവനവാസീ ചീവരവഡ്ഢകോ അഹോസി, കക്കടകോ ഗാമവാസീ ചീവരവഡ്ഢകോ, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബകജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൩൯] ൯. നന്ദജാതകവണ്ണനാ

മഞ്ഞേ സോവണ്ണയോ രാസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ഭിക്ഖു സുബ്ബചോ അഹോസി വചനക്ഖമോ, ഥേരസ്സ മഹന്തേനുസ്സാഹേന ഉപകാരം കരോതി. അഥേകം സമയം ഥേരോ സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ ചാരികം ചരന്തോ ദക്ഖിണാഗിരിജനപദം അഗമാസി. സോ ഭിക്ഖു തത്ഥ ഗതകാലേ മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ഥേരസ്സ വചനം ന കരോതി ‘‘ആവുസോ, ഇദം നാമ കരോഹീ’’തി വുത്തേ പന ഥേരസ്സ പടിപക്ഖോ ഹോതി. ഥേരോ തസ്സ ആസയം ന ജാനാതി. സോ തത്ഥ ചാരികം ചരിത്വാ പുന ജേതവനം ആഗതോ. സോ ഭിക്ഖു ഥേരസ്സ ജേതവനവിഹാരം ആഗതകാലതോ പട്ഠായ പുന താദിസോവ ജാതോ. ഥേരോ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസി ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ഏകോ സദ്ധിവിഹാരികോ ഏകസ്മിം ഠാനേ സതേന കീതദാസോ വിയ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഠാനേ മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ‘ഇദം നാമ കരോഹീ’തി വുത്തേ പടിപക്ഖോ ഹോതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘നായം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ഏവംസീലോ, പുബ്ബേപേസ ഏകം ഠാനം ഗതോ സതേന കീതദാസോ വിയ ഹോതി. ഏകം ഠാനം ഗതോ പടിപക്ഖോ പടിസത്തു ഹോതീ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം കുടുമ്ബിയകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സേകോ സഹായകോ കുടുമ്ബികോ സയം മഹല്ലകോ, ഭരിയാ പനസ്സ തരുണീ. സാ തം നിസ്സായ പുത്തം പടിലഭി. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഇത്ഥീ തരുണത്താ മമച്ചയേന കഞ്ചിദേവ പുരിസം ഗഹേത്വാ ഇമം ധനം വിനാസേയ്യ, പുത്തസ്സ മേ ന ദദേയ്യ, യംനൂനാഹം ഇമം ധനം പഥവിഗതം കരേയ്യ’’ന്തി ഘരേ നന്ദം നാമ ദാസം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ തം ധനം നിദഹിത്വാ തസ്സ ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘താത, നന്ദ, ഇമം ധനം മമച്ചയേന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ആചിക്ഖേയ്യാസി, മാ ച നം പരിച്ചജസീ’’തി ഓവദിത്വാ കാലമകാസി.

പുത്തോപിസ്സ അനുക്കമേന വയപ്പത്തോ ജാതോ. അഥ നം മാതാ ആഹ – ‘‘താത, തവ പിതാ നന്ദം ദാസം ഗഹേത്വാ ധനം നിധേസി, തം ആഹരാപേത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേഹീ’’തി. സോ ഏകദിവസം നന്ദം ആഹ – ‘‘മാതുല, അത്ഥി കിഞ്ചി മയ്ഹം പിതരാ ധനം നിദഹിത’’ന്തി. ‘‘ആമ, സാമീ’’തി. ‘‘കുഹിം തം നിദഹിത’’ന്തി. ‘‘അരഞ്ഞേ, സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാമാ’’തി കുദ്ദാലപിടകം ആദായ നിധിട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം മാതുല, ധന’’ന്തി ആഹ. നന്ദോ ആരുയ്ഹ ധനമത്ഥകേ ഠത്വാ ധനം നിസ്സായ മാനം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘അരേ ദാസിപുത്ത ചേടക, കുതോ തേ ഇമസ്മിം ഠാനേ ധന’’ന്തി കുമാരം അക്കോസതി. കുമാരോ തസ്സ ഫരുസവചനം സുത്വാ അസുണന്തോ വിയ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാമാ’’തി തം ഗഹേത്വാ പടിനിവത്തിത്വാ പുന ദ്വേ തയോ ദിവസേ അതിക്കമിത്വാ അഗമാസി, നന്ദോ തഥേവ അക്കോസതി. കുമാരോ തേന സദ്ധിം ഫരുസവചനം അവത്വാവ നിവത്തിത്വാ ‘‘അയം ദാസോ ഇതോ പട്ഠായ ‘ധനം ആചിക്ഖിസ്സാമീ’തി ഗച്ഛതി, ഗന്ത്വാ പന മം അക്കോസതി, തത്ഥ കാരണം ന ജാനാമി, അത്ഥി ഖോ പന മേ പിതു സഹായോ കുടുമ്ബികോ, തം പടിപുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, താത, കാരണ’’ന്തി പുച്ഛി.

ബോധിസത്തോ ‘‘യസ്മിം തേ, താത, ഠാനേ ഠിതോ നന്ദോ അക്കോസതി, തത്ഥേവ തേ പിതു സന്തകം ധനം, തസ്മാ യദാ തേ നന്ദോ അക്കോസതി, തദാ നം ‘ഏഹി രേ ദാസ, കിം അക്കോസസീ’തി ആകഡ്ഢിത്വാ തം ഠാനം ഭിന്ദിത്വാ കുലസന്തകം ധനം നീഹരിത്വാ ദാസം ഉക്ഖിപാപേത്വാ ധനം ആഹരാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൯. ‘‘മഞ്ഞേ സോവണ്ണയോ രാസി, സോവണ്ണമാലാ ച നന്ദകോ;

യത്ഥ ദാസോ ആമജാതോ, ഠിതോ ഥുല്ലാനി ഗജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ മഞ്ഞേതി ഏവം അഹം ജാനാമി. സോവണ്ണയോതി സുന്ദരോ വണ്ണോ ഏതേസന്തി സോവണ്ണാനി. കാനി താനി? രജതമണികഞ്ചനപവാളാദീനി രതനാനി. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ സബ്ബാനേതാനി ‘‘സുവണ്ണാനീ’’തി അധിപ്പേതാനി, തേസം രാസി സോവണ്ണയോ രാസി. സോവണ്ണമാലാ ചാതി തുയ്ഹം പിതുസന്തകാ സുവണ്ണമാലാ ച ഏത്ഥേവാതി മഞ്ഞാമി. നന്ദകോ യത്ഥ ദാസോതി യസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ നന്ദകോ ദാസോ. ആമജാതോതി ‘‘ആമ, അഹം വോ ദാസീ’’തി ഏവം ദാസബ്യം ഉപഗതായ ആമദാസിസങ്ഖാതായ ദാസിയാ പുത്തോ. ഠിതോ ഥുല്ലാനി ഗജ്ജതീതി ‘‘സോ യസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ ഥുല്ലാനി ഫരുസവചനാനി വദതി, തത്ഥേവ തേ കുലസന്തകം ധനം, ഏവം അഹം തം മഞ്ഞാമീ’’തി ബോധിസത്തോ കുമാരസ്സ ധനഗ്ഗഹണൂപായം ആചിക്ഖി.

കുമാരോ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ നന്ദം ആദായ നിധിട്ഠാനം ഗന്ത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിത്വാ തം ധനം ആഹരിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപേസ ഏവംസീലോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ നന്ദോ സാരിപുത്തസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ അഹോസി, പണ്ഡിതകുടുമ്ബികോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നന്ദജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൪൦] ൧൦. ഖദിരങ്ഗാരജാതകവണ്ണനാ

കാമം പതാമി നിരയന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികോ ഹി വിഹാരമേവ ആരബ്ഭ ചതുപഞ്ഞാസകോടിധനം ബുദ്ധസാസനേ പരിച്ചജിത്വാ വികിരിത്വാ ഠപേത്വാ തീണി രതനാനി അഞ്ഞത്ഥ രതനസഞ്ഞമേവ അനുപ്പാദേത്വാ സത്ഥരി ജേതവനേ വിഹരന്തേ ദേവസികം തീണി മഹാഉപട്ഠാനാനി ഗച്ഛതി. പാതോവ ഏകവാരം ഗച്ഛതി, കതപാതരാസോ ഏകവാരം, സായന്ഹേ ഏകവാരം. അഞ്ഞാനിപി അന്തരന്തരുപട്ഠാനാനി ഹോന്തിയേവ. ഗച്ഛന്തോ ച ‘‘കിം നു ഖോ ആദായ ആഗതോതി സാമണേരാ വാ ദഹരാ വാ ഹത്ഥമ്പി മേ ഓലോകേയ്യു’’ന്തി തുച്ഛഹത്ഥോ നാമ ന ഗതപുബ്ബോ. പാതോവ ഗച്ഛന്തോ യാഗും ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛതി, കതപാതരാസോ സപ്പിനവനീതമധുഫാണിതാദീനിപി, സായന്ഹസമയേ ഗന്ധമാലാവത്ഥാദിഹത്ഥോതി. ഏവം ദിവസേ ദിവസേ പരിച്ചജന്തസ്സ പനസ്സ പരിച്ചാഗേ പമാണം നത്ഥി.

ബഹൂ വോഹാരൂപജീവിനോപിസ്സ ഹത്ഥതോ പണ്ണേ ആരോപേത്വാ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖ്യം ധനം ഇണം ഗണ്ഹിംസു, തേ മഹാസേട്ഠി ന ആഹരാപേതി. അഞ്ഞാ പനസ്സ കുലസന്തകാ അട്ഠാരസ കോടിയോ നദീതീരേ നിദഹിത്വാ ഠപിതാ അചിരവതോദകേന നദീകൂലേ ഭിന്നേ മഹാസമുദ്ദം പവിട്ഠാ, താ യഥാപിഹിതലഞ്ഛി താവ ലോഹചാടിയോ അണ്ഡവകുച്ഛിയം പവട്ടന്താ വിചരന്തി. ഗേഹേ പനസ്സ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം നിച്ചഭത്തം നിബദ്ധമേവ ഹോതി. സേട്ഠിനോ ഹി ഗേഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചതുമഹാപഥേ ഖതപോക്ഖരണിസദിസം, സബ്ബഭിക്ഖൂനം മാതാപിതുട്ഠാനേ ഠിതം. തേനസ്സ ഘരം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി ഗച്ഛതി, അസീതിമഹാഥേരാപി ഗച്ഛന്തിയേവ. സേസഭിക്ഖൂനം പന ഗച്ഛന്താനഞ്ച ആഗച്ഛന്താനഞ്ച പമാണം നത്ഥി. തം പന ഘരം സത്തഭൂമകം സത്തദ്വാരകോട്ഠകപടിമണ്ഡിതം, തസ്സ ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഏകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദേവതാ വസതി, സാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഗേഹം പവിസന്തേ അത്തനോ വിമാനേ ഠാതും ന സക്കോതി, ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം തിട്ഠതി. അസീതിമഹാഥേരേസുപി അവസേസത്ഥേരേസുപി പവിസന്തേസു ച നിക്ഖമന്തേസു ച തഥേവ കരോതി. സാ ചിന്തേസി ‘‘സമണേ ഗോതമേ ച സാവകേസു ചസ്സ ഇമം ഗേഹം പവിസന്തേസു മയ്ഹം സുഖം നാമ നത്ഥി, നിച്ചകാലം ഓതരിത്വാ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം ഠാതും ന സക്ഖിസ്സാമി. യഥാ ഇമേ ഏതം ഘരം ന പവിസന്തി, തഥാ മയാ കാതും വട്ടതീ’’തി. അഥേകദിവസം സയനൂപഗതസ്സേവ മഹാകമ്മന്തികസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം ചതുത്ഥദ്വാരകോട്ഠകേ നിബ്ബത്തദേവതാ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ആഗതാസീ’’തി? ‘‘കിം തുമ്ഹേ സേട്ഠിസ്സ കിരിയം ന പസ്സഥ, അത്തനോ പച്ഛിമകാലം അനോലോകേത്വാ ധനം നീഹരിത്വാ സമണം ഗോതമംയേവ പൂജേതി, നേവ വണിജ്ജം പയോജേതി, ന കമ്മന്തേ പട്ഠപേതി, തുമ്ഹേ സേട്ഠിം തഥാ ഓവദഥ, യഥാ അത്തനോ കമ്മന്തം കരോതി. യഥാ ച സമണോ ഗോതമോ സസാവകോ ഇമം ഘരം ന പവിസതി, തഥാ കരോഥാ’’തി. അഥ നം സോ ആഹ ‘‘ബാലദേവതേ, സേട്ഠി ധനം വിസ്സജ്ജേന്തോ നിയ്യാനികേ ബുദ്ധസാസനേ വിസ്സജ്ജേതി, സോ സചേ മം ചൂളായം ഗഹേത്വാ വിക്കിണിസ്സതി, നേവാഹം കിഞ്ചി കഥേസ്സാമി, ഗച്ഛ ത്വം’’ന്തി. സാ പുനേകദിവസം സേട്ഠിനോ ജേട്ഠപുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തഥേവ ഓവദി, സോപി തം പുരിമനയേനേവ തജ്ജേസി. സേട്ഠിനാ പന സദ്ധിം കഥേതുംയേവ ന സക്കോതി.

സേട്ഠിനോപി നിരന്തരം ദാനം ദേന്തസ്സ വോഹാരേ അകരോന്തസ്സ ആയേ മന്ദീഭൂതേ ധനം പരിക്ഖയം അഗമാസി. അഥസ്സ അനുക്കമേന ദാലിദ്ദിയപ്പത്തസ്സ പരിഭോഗസാടകസയനഭോജനാനിപി പുരാണസദിസാനി ന ഭവിംസു. ഏവംഭൂതോപി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതി, പണീതം പന കത്വാ ദാതും ന സക്കോതി. അഥ നം ഏകദിവസം വന്ദിത്വാ നിസിന്നം സത്ഥാ ‘‘ദീയതി പന തേ, ഗഹപതി, കുലേ ദാന’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ദീയതി, ഭന്തേ, തഞ്ച ഖോ കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഗഹപതി, ‘ലൂഖം ദാനം ദേമീ’തി മാ ചിത്തം സങ്കോചയിത്ഥ. ചിത്തസ്മിഞ്ഹി പണീതേ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം ദിന്നദാനം ലൂഖം നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? വിപാകമഹന്തത്താ’’തി ആഹ. ചിത്തഞ്ഹി പണീതം കാതും സക്കോന്തസ്സ ദാനം ലൂഖം നാമ നത്ഥീതി ചേതം ഏവം വേദിതബ്ബം –

‘‘നത്ഥി ചിത്തേ പസന്നമ്ഹി, അപ്പകാ നാമ ദക്ഖിണാ;

തഥാഗതേ വാ സമ്ബുദ്ധേ, അഥ വാ തസ്സ സാവകേ. (വി. വ. ൮൦൪);

‘‘ന കിരത്ഥി അനോമദസ്സിസു, പാരിചരിയാ ബുദ്ധേസു അപ്പകാ;

സുക്ഖായ അലോണികായ ച, പസ്സ ഫലം കുമ്മാസപിണ്ഡിയാ’’തി.

അപരമ്പി നം ആഹ ‘‘ഗഹപതി, ത്വം താവ ലൂഖം ദാനം ദദമാനോ അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം ദേസി, അഹം വേലാമകാലേ സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ സത്ത രതനാനി ദദമാനോ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഏകോഘപുണ്ണം കത്വാ വിയ ച മഹാദാനം പവത്തയമാനോ തിസരണഗതം വാ പഞ്ചസീലരക്ഖനകം വാ കഞ്ചി നാലത്ഥം, ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലാ നാമ ഏവം ദുല്ലഭാ. തസ്മാ ‘ലൂഖം മേ ദാന’ന്തി മാ ചിത്തം സങ്കോചയിത്ഥാ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ വേലാമസുത്തം (അ. നി. ൯.൨൦) കഥേസി.

അഥ ഖോ സാ ദേവതാ ഇസ്സരകാലേ സേട്ഠിനാ സദ്ധിം കഥേതുമ്പി അസക്കോന്തീ ‘‘ഇദാനായം ദുഗ്ഗതത്താ മമ വചനം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ അഡ്ഢരത്തസമയേ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ആകാസേ അട്ഠാസി. സേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം മഹാസേട്ഠി ചതുത്ഥദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ, ദേവതാ’’തി. ‘‘കിമത്ഥമാഗതാസീ’’തി? ‘‘തുയ്ഹം ഓവാദം കഥേതുകാമാ ഹുത്വാ ആഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി കഥേഹീ’’തി. മഹാസേട്ഠി ത്വം പച്ഛിമകാലം ന ചിന്തേസി, പുത്തധീതരോ ന ഓലോകേസി, സമണസ്സ തേ ഗോതമസ്സ സാസനേ ബഹും ധനം വിപ്പകിണ്ണം, സോ ത്വം അതിവേലം ധനവിസ്സജ്ജനേന വാ വണിജ്ജാദികമ്മാനം അകരണേന വാ സമണം ഗോതമം നിസ്സായ ദുഗ്ഗതോ ജാതോ, ഏവംഭൂതോപി സമണം ഗോതമം ന മുഞ്ചസി, അജ്ജപി തേ സമണാ ഘരം പവിസന്തിയേവ. യം താവ തേഹി നീതം, തം ന സക്കാ പച്ചാഹരാപേതും, ഗഹിതം ഗഹിതമേവ ഹോതു, ഇതോ പട്ഠായ പന സയഞ്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം മാ ഗമിത്ഥ, സാവകാനഞ്ചസ്സ ഇമം ഘരം പവിസിതും മാ അദാസി, സമണം ഗോതമം നിവത്തിത്വാപി അനോലോകേന്തോ അത്തനോ വോഹാരേ ച വണിജ്ജഞ്ച കത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ഏവമാഹ ‘‘അയം തയാ മയ്ഹം ദാതബ്ബഓവാദോ’’തി. ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. താദിസാനം ദേവതാനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സതസഹസ്സേനപി അകമ്പനീയോ അഹം ദസബലേന കതോ. മമ ഹി സദ്ധാ സിനേരു വിയ അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ, മയാ നിയ്യാനികേ രതനസാസനേ ധനം വിസ്സജ്ജിതം, അയുത്തം തേ കഥിതം, ബുദ്ധസാസനേ പഹാരോ ദിന്നോ, ഏവരൂപായ അനാചാരായ ദുസ്സീലായ കാളകണ്ണിയാ സദ്ധിം തയാ മമ ഏകഗേഹേ വസനകിച്ചം നത്ഥി, സീഘം മമ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാതി.

സാ സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ വചനം സുത്വാ ഠാതും അസക്കോന്തീ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ദാരകേ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ നിക്ഖമി. നിക്ഖമിത്വാ ച പന അഞ്ഞത്ഥ വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ ‘‘സേട്ഠിം ഖമാപേത്വാ തത്ഥേവ വസിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നഗരപരിഗ്ഗാഹകദേവപുത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘കേനട്ഠേന ആഗതാസീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം സാമി, അത്തനോ ബാലതായ അനുപധാരേത്വാ അനാഥപിണ്ഡികേന സേട്ഠിനാ സദ്ധിം കഥേസിം, സോ മം കുജ്ഝിത്വാ വസനട്ഠാനാ നിക്കഡ്ഢി, മം സേട്ഠിസ്സ സന്തികം നേത്വാ ഖമാപേത്വാ വസനട്ഠാനം മേ ദേഥാ’’തി. ‘‘കിം പന തയാ സേട്ഠി വുത്തോ’’തി ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ബുദ്ധുപട്ഠാനം സങ്ഘുപട്ഠാനം മാ കരി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഘരപ്പവേസനം മാ അദാസീ’’തി ‘‘ഏവം മേ വുത്തോ, സാമീ’’തി. അയുത്തം തയാ വുത്തം, സാസനേ പഹാരോ ദിന്നോ, ‘‘അഹം തം ആദായ സേട്ഠിനോ സന്തികം ഗന്തും ന ഉസ്സഹാമീ’’തി. സാ തസ്സ സന്തികാ സങ്ഗഹം അലഭിത്വാ ചതുന്നം മഹാരാജാനം സന്തികം അഗമാസി.

തേഹിപി തഥേവ പടിക്ഖിത്താ സക്കം ദേവരാജം ഉപസങ്കമിത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അഹം, ദേവ, വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ ദാരകേ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അനാഥാ വിചരാമി, തുമ്ഹാകം സിരിയാ മയ്ഹം വസനട്ഠാനം ദാപേഥാ’’തി സുട്ഠുതരം യാചി. സോപി നം ആഹ ‘‘തയാ അയുത്തം കതം, ജിനസാസനേ പഹാരോ ദിന്നോ, അഹമ്പി തം നിസ്സായ സേട്ഠിനാ സദ്ധിം കഥേതും ന സക്കോമി, ഏകം പന തേ സേട്ഠിസ്സ ഖമനൂപായം കഥേസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവ, കഥേഹീ’’തി. മഹാസേട്ഠിസ്സ ഹത്ഥതോ മനുസ്സേഹി പണ്ണേ ആരോപേത്വാ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖ്യം ധനം ഗഹിതം അത്ഥി, ത്വം തസ്സ ആയുത്തകവേസം ഗഹേത്വാ കഞ്ചി അജാനാപേത്വാ താനി പണ്ണാനി ആദായ കതിപയേഹി യക്ഖതരുണേഹി പരിവാരിതാ ഏകേന ഹത്ഥേന പണ്ണം, ഏകേന ലേഖനിം ഗഹേത്വാ തേസം ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഗേഹമജ്ഝേ ഠിതാ അത്തനോ യക്ഖാനുഭാവേന തേ ഉത്താസേത്വാ ‘‘ഇദം തുമ്ഹാകം ഇണപണ്ണം, അമ്ഹാകം സേട്ഠി അത്തനോ ഇസ്സരകാലേ തുമ്ഹേ ന കിഞ്ചി ആഹ, ഇദാനി ദുഗ്ഗതോ ജാതോ, തുമ്ഹേഹി ഗഹിതകഹാപണാനി ദേഥാ’’തി അത്തനോ യക്ഖാനുഭാവം ദസ്സേത്വാ സബ്ബാപി താ അട്ഠാരസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ സാധേത്വാ സേട്ഠിസ്സ തുച്ഛകോട്ഠകേ പൂരേത്വാ അഞ്ഞം അചിരവതിനദീതീരേ നിദഹിതം ധനം നദീകൂലേ ഭിന്നേ സമുദ്ദം പവിട്ഠം അത്ഥി, തമ്പി അത്തനോ ആനുഭാവേന ആഹരിത്വാ തുച്ഛകോട്ഠകേ പൂരേത്വാ, അഞ്ഞമ്പി അസുകട്ഠാനേ നാമ അസ്സാമികം അട്ഠാരസകോടിമത്തമേവ ധനം അത്ഥി, തമ്പി ആഹരിത്വാ തുച്ഛകോട്ഠകേ പൂരേഹി, ഇമാഹി ചതുപഞ്ഞാസകോടീഹി ഇമം തുച്ഛകോട്ഠകപൂരകം ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ മഹാസേട്ഠിം ഖമാപേഹീതി.

സാ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ വുത്തനയേനേവ സബ്ബം ധനം ആഹരിത്വാ കോട്ഠകേ പൂരേത്വാ അഡ്ഢരത്തസമയേ സേട്ഠിസ്സ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ആകാസേ അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം തേ മഹാസേട്ഠി ചതുത്ഥദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ അന്ധബാലദേവതാ, മയാ മഹാമോഹമൂള്ഹായ ബുദ്ധഗുണേ അജാനിത്വാ പുരിമേസു ദിവസേസു തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥിതം അത്ഥി, തം മേ ദോസം ഖമഥ. സക്കസ്സ ഹി മേ ദേവരാജസ്സ വചനേന തുമ്ഹാകം ഇണം സോധേത്വാ അട്ഠാരസ കോടിയോ, സമുദ്ദം ഗതാ അട്ഠാരസ കോടിയോ, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അസ്സാമികധനസ്സ അട്ഠാരസ കോടിയോതി ചതുപണ്ണാസ കോടിയോ ആഹരിത്വാ തുച്ഛകോട്ഠകപൂരണേന ദണ്ഡകമ്മം കതം, ജേതവനവിഹാരം ആരബ്ഭ പരിക്ഖയം ഗതധനം സബ്ബം സമ്പിണ്ഡിതം, വസനട്ഠാനം അലഭമാനാ കിലമാമി, മയാ അഞ്ഞാണതായ കഥിതം മനസി അകത്വാ ഖമഥ മഹാസേട്ഠീ’’തി ആഹ.

അനാഥപിണ്ഡികോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ദേവതാ ‘ദണ്ഡകമ്മഞ്ച മേ കത’ന്തി വദതി, അത്തനോ ച ദോസം പടിജാനാതി, സത്ഥാ ഇമം വിനേത്വാ അത്തനോ ഗുണേ ജാനാപേസ്സതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ നം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ആഹ ‘‘അമ്മ, ദേവതേ, സചേസി മം ഖമാപേതുകാമാ, സത്ഥു സന്തികേ മം ഖമാപേഹീ’’തി. സാധു ഏവം കരിസ്സാമി, ‘‘സത്ഥു പന മം സന്തികം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ പാതോവ തം ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തായ കതകമ്മം സബ്ബം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, പാപപുഗ്ഗലോപി യാവ പാപം ന പച്ചതി, താവ ഭദ്രാനി പസ്സതി. യദാ പനസ്സ പാപം പച്ചതി, തദാ പാപമേവ പസ്സതി. ഭദ്രപുഗ്ഗലോപി യാവ ഭദ്രം ന പച്ചതി, താവ പാപാനി പസ്സതി. യദാ പനസ്സ ഭദ്രം പച്ചതി, തദാ ഭദ്രമേവ പസ്സതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ധമ്മപദേ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘പാപോപി പസ്സതീ ഭദ്രം, യാവ പാപം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതീ പാപം, അഥ പാപോ പാപാനി പസ്സതി.

‘‘ഭദ്രോപി പസ്സതീ പാപം, യാവ ഭദ്രം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതീ ഭദ്രം, അഥ ഭദ്രോ ഭദ്രാനി പസ്സതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൧൯-൧൨൦);

ഇമാസഞ്ച പന ഗാഥാനം പരിയോസാനേ സാ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സാ ചക്കങ്കിതേസു സത്ഥു പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘മയാ, ഭന്തേ, രാഗരത്തായ ദോസപദുട്ഠായ മോഹമൂള്ഹായ അവിജ്ജന്ധായ തുമ്ഹാകം ഗുണേ അജാനന്തിയാ പാപകം വചനം വുത്തം, തം മേ ഖമഥാ’’തി സത്ഥാരം ഖമാപേത്വാ മഹാസേട്ഠിമ്പി ഖമാപേസി.

തസ്മിം സമയേ അനാഥപിണ്ഡികോ സത്ഥു പുരതോ അത്തനോ ഗുണം കഥേസി ‘‘ഭന്തേ, അയം ദേവതാ ‘ബുദ്ധുപട്ഠാനാദീനി മാ കരോഹീ’തി വാരയമാനാപി മം വാരേതും നാസക്ഖി, ‘ദാനം ന ദാതബ്ബ’ന്തി ഇമായ വാരിയമാനോപഹം ദാനം അദാസിമേവ, നൂന ഏസ, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗുണോ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ത്വം ഖോസി ഗഹപതി സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ അചലസദ്ധോ വിസുദ്ധദസ്സനോ, തുയ്ഹം ഇമായ അപ്പേസക്ഖദേവതായ വാരേന്തിയാ അവാരിതഭാവോ ന അച്ഛരിയോ. യം പന പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ അപരിപക്കഞാണേ ഠിതാ കാമാവചരിസ്സരേന മാരേന ആകാസേ ഠത്വാ ‘സചേ ദാനം ദസ്സസി, ഇമസ്മിം നിരയേ പച്ചിസ്സസീ’തി അസീതിഹത്ഥഗമ്ഭീരം അങ്ഗാരകാസും ദസ്സേത്വാ ‘മാ ദാനം അദാസീ’തി വാരിതാപി പദുമകണ്ണികാമജ്ഝേ ഠത്വാ ദാനം അദംസു, ഇദം അച്ഛരിയ’’ന്തി വത്വാ അനാഥപിണ്ഡികേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നാനപ്പകാരേഹി സുഖൂപകരണേഹി ദേവകുമാരോ വിയ സംവഡ്ഢിയമാനോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്വാ സോളസവസ്സകാലേയേവ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്തോ. സോ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠത്വാ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു ചതസ്സോ ദാനസാലായോ, മജ്ഝേ നഗരസ്സ ഏകം, അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേ ഏകന്തി ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ മഹാദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി.

അഥേകദിവസം പാതരാസവേലായ ബോധിസത്തസ്സ നാനഗ്ഗരസേ മനുഞ്ഞഭോജനേ ഉപനീയമാനേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ സത്താഹച്ചയേന നിരോധാ വുട്ഠായ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അജ്ജ മയാ ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ ഗേഹദ്വാരം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ മുഖധോവനം കത്വാ മനോസിലാതലേ ഠിതോ നിവാസേത്വാ വിജ്ജുലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഇദ്ധിമയമത്തികാപത്തം ആദായ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഭത്തേ ഉപനീതമത്തേ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാവ ആസനാ വുട്ഠായ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ പരികമ്മകാരകം ഓലോകേസി. ‘‘കിം കരോമി, സാമീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അയ്യസ്സ പത്തം ആഹരഥാ’’തി ആഹ. തങ്ഖണഞ്ഞേവ മാരോ പാപിമാ വികമ്പമാനോ ഉട്ഠായ ‘‘അയം പച്ചേകബുദ്ധോ ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ആഹാരം ലഭി, അജ്ജ അലഭമാനോ വിനസ്സിസ്സതി, ഇമഞ്ച വിനാസേസ്സാമി, സേട്ഠിനോ ച ദാനന്തരായം കരിസ്സാമീ’’തി തങ്ഖണഞ്ഞേവ ആഗന്ത്വാ അന്തരവത്ഥുമ്ഹി അസീതിഹത്ഥമത്തം അങ്ഗാരകാസും നിമ്മിനി. സാ ഖദിരങ്ഗാരപുണ്ണാ സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ അവീചിമഹാനിരയോ വിയ ഖായിത്ഥ. തം പന മാപേത്വാ സയം ആകാസേ അട്ഠാസി. പത്താഹരണത്ഥായ ഗച്ഛമാനോ പുരിസോ തം ദിസ്വാ മഹാഭയപ്പത്തോ നിവത്തി. ബോധിസത്തോ ‘‘കിം, താത, നിവത്തോസീ’’തി പുച്ഛി. അയം സാമി അന്തരവത്ഥുമ്ഹി മഹതീ അങ്ഗാരകാസു സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാതി. അഥഞ്ഞോ അഥഞ്ഞോതി ഏവം ആഗതാഗതാ സബ്ബേപി ഭയപ്പത്താ വേഗേന പലായിംസു.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം ദാനന്തരായം കാതുകാമോ വസവത്തീ മാരോ ഉയ്യുത്തോ ഭവിസ്സതി, ന ഖോ പന ജാനാതി മാരസതേന മാരസഹസ്സേനപി മയ്ഹം അകമ്പിയഭാവം, അജ്ജ ദാനി മയ്ഹം വാ മാരസ്സ വാ ബലമഹന്തതം, ആനുഭാവമഹന്തതം ജാനിസ്സാമീ’’തി തം യഥാസജ്ജിതമേവ ഭത്തപാതിം സയം ആദായ ഗേഹാ നിക്ഖമ്മ അങ്ഗാരകാസുതടേ ഠത്വാ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ മാരം ദിസ്വാ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി ആഹ. ‘‘അഹം, മാരോ’’തി. ‘‘അയം അങ്ഗാരകാസു തയാ നിമ്മിതാ’’തി? ‘‘ആമ, മയാ’’തി. ‘‘കിമത്ഥായാ’’തി. ‘‘തവ ദാനസ്സ അന്തരായകരണത്ഥായ ച പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ച ജീവിതനാസനത്ഥായാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘നേവ തേ അഹം അത്തനോ ദാനസ്സ അന്തരായം, ന പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ജീവിതന്തരായം കാതും ദസ്സാമി, അജ്ജ ദാനി മയ്ഹം വാ തുയ്ഹം വാ ബലമഹന്തതം, ആനുഭാവമഹന്തതം ജാനിസ്സാമീ’’തി അങ്ഗാരകാസുതടേ ഠത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പച്ചേകബുദ്ധ അഹം ഇമിസ്സാ അങ്ഗാരകാസുയാ അധോസീസോ പതമാനോപി ന നിവത്തിസ്സാമി, കേവലം തുമ്ഹേ മയാ ദിന്നം ഭോജനം പടിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൦. ‘‘കാമം പതാമി നിരയം, ഉദ്ധംപാദോ അവംസിരോ;

നാനരിയം കരിസ്സാമി, ഹന്ദ പിണ്ഡം പടിഗ്ഗഹാ’’തി.

തത്ഥായം പിണ്ഡത്ഥോ – ഭന്തേ, പച്ചേകവരബുദ്ധ സചേപഹം തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതം ദേന്തോ ഏകംസേനേവ ഇമം നിരയം ഉദ്ധംപാദോ അവംസിരോ ഹുത്വാ പതാമി, തഥാപി യദിദം അദാനഞ്ച അസീലഞ്ച അരിയേഹി അകത്തബ്ബത്താ അനരിയേഹി ച കത്തബ്ബത്താ ‘‘അനരിയ’’ന്തി വുച്ചതി, ‘‘ന തം അനരിയം കരിസ്സാമി, ഹന്ദ ഇമം മയാ ദീയമാനം പിണ്ഡം പടിഗ്ഗഹ പടിഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ഏത്ഥ ച ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ.

ഏവം വത്വാ ബോധിസത്തോ ദള്ഹസമാദാനേന ഭത്തപാതിം ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുമത്ഥകേന പക്ഖന്തോ, താവദേവ അസീതിഹത്ഥഗമ്ഭീരായ അങ്ഗാരകാസുയാ തലതോ ഉപരൂപരിജാതം സതപത്തപുപ്ഫിതം ഏകം മഹാപദുമം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പാദേ സമ്പടിച്ഛി. തതോ മഹാതുമ്ബമത്താ രേണു ഉഗ്ഗന്ത്വാ മഹാസത്തസ്സ മുദ്ധനി ഠത്വാ സകലസരീരം സുവണ്ണചുണ്ണസമോകിണ്ണമിവ അകാസി. സോ പദുമകണ്ണികായ ഠത്വാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സോ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പത്തം ആകാസേ ഖിപിത്വാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ സയമ്പി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരം വലാഹകപന്തിം മദ്ദമാനോ വിയ ഹിമവന്തമേവ ഗതോ. മാരോപി പരാജിതോ ദോമനസ്സം പത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോ പന പദുമകണ്ണികായ ഠിതകോവ മഹാജനസ്സ ദാനസീലസംവണ്ണനേന ധമ്മം ദേസേത്വാ മഹാജനേന പരിവുതോ അത്തനോ നിവേസനമേവ പവിസിത്വാ യാവജീവം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘നയിദം, ഗഹപതി, അച്ഛരിയം, യം ത്വം ഏവം ദസ്സനസമ്പന്നോ ഏതരഹി ദേവതായ ന കമ്പിതോ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതേഹി കതമേവ അച്ഛരിയ’’ന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായി, മാരം പരാജേത്വാ പദുമകണ്ണികായ ഠത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പിണ്ഡപാതദായകോ ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഖദിരങ്ഗാരജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.