൩. കുരുങ്ഗവഗ്ഗോ

[൨൧] ൧. കുരുങ്ഗമിഗജാതകവണ്ണനാ

ഞാതമേതം കുരുങ്ഗസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ ദേവദത്തോ തഥാഗതസ്സ ഘാതനത്ഥായ ധനുഗ്ഗഹേ പയോജേസി, സിലം പവിജ്ഝി, ധനപാലം വിസ്സജ്ജേസി, സബ്ബഥാപി ദസബലസ്സ വധായ പരിസക്കതീ’’തി ദേവദത്തസ്സ അവണ്ണം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. ഭന്തേ, ദേവദത്തോ തുമ്ഹാകം വധായ പരിസക്കതീതി തസ്സ അഗുണകഥായ സന്നിസിന്നാമ്ഹാതി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മമ വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി മമ വധായ പരിസക്കിയേവ, ന ച പന മം വധിതും അസക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കുരുങ്ഗമിഗോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ ഫലാനി ഖാദന്തോ വസതി. സോ ഏകസ്മിം കാലേ ഫലസമ്പന്നേ സേപണ്ണിരുക്ഖേ സേപണ്ണിഫലാനി ഖാദതി. അഥേകോ ഗാമവാസീ അട്ടകലുദ്ദകോ ഫലരുക്ഖമൂലേസു മിഗാനം പദാനി ഉപധാരേത്വാ ഉപരിരുക്ഖേ അട്ടകം ബന്ധിത്വാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഫലാനി ഖാദിതും ആഗതാഗതേ മിഗേ സത്തിയാ വിജ്ഝിത്വാ തേസം മംസം വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേതി. സോ ഏകദിവസം തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ബോധിസത്തസ്സ പദവളഞ്ജം ദിസ്വാ തസ്മിം സേപണ്ണിരുക്ഖേ അട്ടകം ബന്ധിത്വാ പാതോവ ഭുഞ്ജിത്വാ സത്തിം ആദായ വനം പവിസിത്വാ തം രുക്ഖം ആരുഹിത്വാ അട്ടകേ നിസീദി. ബോധിസത്തോപി പാതോവ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സേപണ്ണിഫലാനി ഖാദിസ്സാമീ’’തി ആഗമ്മ തം രുക്ഖമൂലം സഹസാവ അപവിസിത്വാ ‘‘കദാചി അട്ടകലുദ്ദകാ രുക്ഖേസു അട്ടകം ബന്ധന്തി, അത്ഥി നു ഖോ ഏവരൂപോ ഉപദ്ദവോ’’തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ബാഹിരതോവ അട്ഠാസി.

ലുദ്ദകോപി ബോധിസത്തസ്സ അനാഗമനഭാവം ഞത്വാ അട്ടകേ നിസിന്നോവ സേപണ്ണിഫലാനി ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ തസ്സ പുരതോ പാതേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഇമാനി ഫലാനി ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം പുരതോ പതന്തി, അത്ഥി നു ഖോ ഉപരി ലുദ്ദകോ’’തി പുനപ്പുനം ഉല്ലോകേന്തോ ലുദ്ദകം ദിസ്വാ അപസ്സന്തോ വിയ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഭോ, രുക്ഖ-പുബ്ബേ ത്വം ഓലമ്ബകം ചാരേന്തോ വിയ ഉജുകമേവ ഫലാനി പാതേസി, അജ്ജ പന തേ രുക്ഖധമ്മോ പരിച്ചത്തോ, ഏവം തയാ രുക്ഖധമ്മേ പരിച്ചത്തേ അഹമ്പി അഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമിത്വാ മയ്ഹം ആഹാരം പരിയേസിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘ഞാതമേതം കുരുങ്ഗസ്സ, യം ത്വം സേപണ്ണി സേയ്യസി;

അഞ്ഞം സേപണ്ണി ഗച്ഛാമി, ന മേ തേ രുച്ചതേ ഫല’’ന്തി.

തത്ഥ ഞാതന്തി പാകടം ജാതം. ഏതന്തി ഇദം. കുരുങ്ഗസ്സാതി കുരുങ്ഗമിഗസ്സ. യം ത്വം സേപണ്ണി സേയ്യസീതി യം ത്വം അമ്ഭോ സേപണ്ണിരുക്ഖ പുരതോ ഫലാനി പാതയമാനോ സേയ്യസി വിസേയ്യസി വിസിണ്ണഫലോ ഹോസി, തം സബ്ബം കുരുങ്ഗമിഗസ്സ പാകടം ജാതം. ന മേ തേ രുച്ചതേ ഫലന്തി ഏവം ഫലം ദദമാനായ ന മേ തവ ഫലം രുച്ചതി, തിട്ഠ ത്വം, അഹം അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛിസ്സാമീതി അഗമാസി.

അഥസ്സ ലുദ്ദകോ അട്ടകേ നിസിന്നോവ സത്തിം ഖിപിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, വിരദ്ധോ ദാനിമ്ഹി ത’’ന്തി ആഹ. ബോധിസത്തോ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ ആഹ ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, ഇദാനീസി കിഞ്ചാപി മം വിരദ്ധോ, അട്ഠ പന മഹാനിരയേ സോളസഉസ്സദനിരയേ പഞ്ചവിധബന്ധനാദീനി ച കമ്മകാരണാനി അവിരദ്ധോയേവാസീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പലായിത്വാ യഥാരുചിം ഗതോ, ലുദ്ദോപി ഓതരിത്വാ യഥാരുചിം ഗതോ.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മമ വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവ, ന ച പന മം വധിതും അസക്ഖീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അട്ടകലുദ്ദകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, കുരുങ്ഗമിഗോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുരുങ്ഗമിഗജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൨] ൨. കുക്കുരജാതകവണ്ണനാ

യേ കുക്കുരാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഞാതത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ ദ്വാദസകനിപാതേ ഭദ്ദസാലജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി. ഇദം പന വത്ഥും പതിട്ഠപേത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തഥാരൂപം കമ്മം പടിച്ച കുക്കുരയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അനേകസതകുക്കുരപരിവുതോ മഹാസുസാനേ വസതി. അഥേകദിവസം രാജാ സേതസിന്ധവയുത്തം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം രഥം ആരുയ്ഹ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ദിവസഭാഗം കീളിത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ നഗരം പാവിസി. തസ്സ തം രഥവരത്തം യഥാനദ്ധമേവ രാജങ്ഗണേ ഠപയിംസു, സോ രത്തിഭാഗേ ദേവേ വസ്സന്തേ തിന്തോ. ഉപരിപാസാദതോ കോലേയ്യകസുനഖാ ഓതരിത്വാ തസ്സ ചമ്മഞ്ച നദ്ധിഞ്ച ഖാദിംസു. പുനദിവസേ രഞ്ഞോ ആരോചേസും ‘‘ദേവ, നിദ്ധമനമുഖേന സുനഖാ പവിസിത്വാ രഥസ്സ ചമ്മഞ്ച നദ്ധിഞ്ച ഖാദിംസൂ’’തി. രാജാ സുനഖാനം കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേ സുനഖേ ഘാതേഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ സുനഖാനം മഹാബ്യസനം ഉദപാദി. തേ ദിട്ഠിദിട്ഠട്ഠാനേ ഘാതിയമാനാ പലായിത്വാ സുസാനം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമംസു.

ബോധിസത്തോ ‘തുമ്ഹേ ബഹൂ സന്നിപതിതാ, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛി. തേ ‘‘അന്തേപുരേ കിര രഥസ്സ ചമ്മഞ്ച നദ്ധി ച സുനഖേഹി ഖാദിതാ’തി കുദ്ധോ രാജാ സുനഖവധം ആണാപേസി, ബഹൂ സുനഖാ വിനസ്സന്തി, മഹാഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘ആരക്ഖട്ഠാനേ ബഹി സുനഖാനം ഓകാസോ നത്ഥി, അന്തോരാജനിവേസനേ കോലേയ്യകസുനഖാനമേവ തം കമ്മം ഭവിസ്സതി. ഇദാനി പന ചോരാനം കിഞ്ചി ഭയം നത്ഥി, അചോരാ മരണം ലഭന്തി, യംനൂനാഹം ചോരേ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാ ഞാതിസങ്ഘസ്സ ജീവിതദാനം ദദേയ്യ’’ന്തി. സോ ഞാതകേ സമസ്സാസേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥ, അഹം വോ അഭയം ആഹരിസ്സാമി, യാവ രാജാനം പസ്സാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി പാരമിയോ ആവജ്ജേത്വാ മേത്താഭാവനം പുരേചാരികം കത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഉപരി ലേഡ്ഡും വാ മുഗ്ഗരം വാ മാ കോചി ഖിപിതും ഉസ്സഹീ’’തി അധിട്ഠായ ഏകകോവ അന്തോനഗരം പാവിസി. അഥ നം ദിസ്വാ ഏകസത്തോപി കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകേന്തോ നാമ നാഹോസി. രാജാപി സുനഖവധം ആണാപേത്വാ സയം വിനിച്ഛയേ നിസിന്നോ ഹോതി. ബോധിസത്തോ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ രഞ്ഞോ ആസനസ്സ ഹേട്ഠാ പാവിസി. അഥ നം രാജപുരിസാ നീഹരിതും ആരദ്ധാ, രാജാ പന വാരേസി.

സോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ ഹേട്ഠാസനാ നിക്ഖമിത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ കുക്കുരേ മാരാപേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മാരാപേമഹ’’ന്തി. ‘‘കോ നേസം അപരാധോ നരിന്ദാ’’തി? ‘‘രഥസ്സ മേ പരിവാരചമ്മഞ്ച നദ്ധിഞ്ച ഖാദിംസൂ’’തി. ‘‘യേ ഖാദിംസു, തേ ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ന ജാനാമാ’’തി. ‘‘‘ഇമേ നാമ ചമ്മഖാദകചോരാ’തി തഥതോ അജാനിത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേയേവ മാരാപനം ന യുത്തം, ദേവാ’’തി. ‘‘രഥചമ്മസ്സ കുക്കുരേഹി ഖാദിതത്താ ‘ദിട്ഠദിട്ഠേ സബ്ബേവ മാരേഥാ’തി സുനഖവധം ആണാപേസി’’ന്തി. ‘‘കിം പന വോ മനുസ്സാ സബ്ബേവ കുക്കുരേ മാരേന്തി, ഉദാഹു മരണം അലഭന്താപി അത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, അമ്ഹാകം ഘരേ കോലേയ്യകാ മരണം ന ലഭന്തീ’’തി. മഹാരാജ ഇദാനേവ തുമ്ഹേ ‘‘രഥചമ്മസ്സ കുക്കുരേഹി ഖാദിതത്താ ‘ദിട്ഠദിട്ഠേ സബ്ബേവ മാരേഥാ’തി സുനഖവധം ആണാപേസി’’ന്തി അവോചുത്ഥ, ഇദാനി പന ‘‘അമ്ഹാകം ഘരേ കോലേയ്യകാ മരണം ന ലഭന്തീ’’തി വദേഥ. ‘‘നനു ഏവം സന്തേ തുമ്ഹേ ഛന്ദാദിവസേന അഗതിഗമനം ഗച്ഛഥ, അഗതിഗമനഞ്ച നാമ ന യുത്തം, ന ച രാജധമ്മോ, രഞ്ഞാ നാമ കാരണഗവേസകേന തുലാസദിസേന ഭവിതും വട്ടതി, ഇദാനി ച കോലേയ്യകാ മരണം ന ലഭന്തി, ദുബ്ബലസുനഖാവ ലഭന്തി, ഏവം സന്തേ നായം സബ്ബസുനഖഘച്ചാ, ദുബ്ബലഘാതികാ നാമേസാ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ മഹാസത്തോ മധുരസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, യം തുമ്ഹേ കരോഥ, നായം ധമ്മോ’’തി രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨. ‘‘യേ കുക്കുരാ രാജകുലമ്ഹി വദ്ധാ, കോലേയ്യകാ വണ്ണബലൂപപന്നാ;

തേമേ ന വജ്ഝാ മയമസ്മ വജ്ഝാ, നായം സഘച്ചാ ദുബ്ബലഘാതികായ’’ന്തി.

തത്ഥ യേ കുക്കുരാതി യേ സുനഖാ. യഥാ ഹി ധാരുണ്ഹോപി പസ്സാവോ ‘‘പൂതിമുത്ത’’ന്തി, തദഹുജാതോപി സിങ്ഗാലോ ‘‘ജരസിങ്ഗാലോ’’തി, കോമലാപി ഗലോചിലതാ ‘‘പൂതിലതാ’’തി, സുവണ്ണവണ്ണോപി കായോ ‘‘പൂതികായോ’’തി വുച്ചതി, ഏവമേവം വസ്സസതികോപി സുനഖോ ‘‘കുക്കുരോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മാ മഹല്ലകാ കായബലൂപപന്നാപി തേ ‘‘കുക്കുരാ’’ത്വേവ വുത്താ. വദ്ധാതി വഡ്ഢിതാ. കോലേയ്യകാതി രാജകുലേ ജാതാ സമ്ഭൂതാ സംവഡ്ഢാ. വണ്ണബലൂപപന്നാതി സരീരവണ്ണേന ചേവ കായബലേന ച സമ്പന്നാ. തേമേ ന വജ്ഝാതി തേ ഇമേ സസ്സാമികാ സാരക്ഖാ ന വജ്ഝാ. മയമസ്മ വജ്ഝാതി അസ്സാമികാ അനാരക്ഖാ മയം വജ്ഝാ നാമ ജാതാ. നായം സഘച്ചാതി ഏവം സന്തേ അയം അവിസേസേന സഘച്ചാ നാമ ന ഹോതി. ദുബ്ബലഘാതികായന്തി അയം പന ദുബ്ബലാനംയേവ ഘാതനതോ ദുബ്ബലഘാതികാ നാമ ഹോതി. രാജൂഹി നാമ ചോരാ നിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ, നോ അചോരാ. ഇധ പന ചോരാനം കിഞ്ചി ഭയം നത്ഥി, അചോരാ മരണം ലഭന്തി. അഹോ ഇമസ്മിം ലോകേ അയുത്തം വത്തതി, അഹോ അധമ്മോ വത്തതീതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചരം സുത്വാ ആഹ – ‘‘ജാനാസി ത്വം, പണ്ഡിത, അസുകേഹി നാമ രഥചമ്മം ഖാദിത’’ന്തി? ‘‘ആമ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘കേഹി ഖാദിത’’ന്തി? ‘‘തുമ്ഹാകം ഗേഹേ വസനകേഹി കോലേയ്യകസുനഖേഹീ’’തി. ‘‘കഥം തേഹി ഖാദിതഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി? ‘‘അഹം തേഹി ഖാദിതഭാവം ദസ്സേസാമീ’’തി. ‘‘ദസ്സേഹി പണ്ഡിതാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം ഘരേ കോലേയ്യകസുനഖേ ആഹരാപേത്വാ ഥോകം തക്കഞ്ച ദബ്ബതിണാനി ച ആഹരാപേഥാ’’തി. രാജാ തഥാ അകാസി. അഥ നം മഹാസത്തോ ‘‘ഇമാനി തിണാനി തക്കേന മദ്ദാപേത്വാ ഏതേ സുനഖേ പായേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കത്വാ പായാപേസി, പീതാ പീതാ സുനഖാ സദ്ധിം ചമ്മേഹി വമിംസു. രാജാ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ ബ്യാകരണം വിയാ’’തി തുട്ഠോ ബോധിസത്തസ്സ സേതച്ഛത്തേന പൂജം അകാസി. ബോധിസത്തോ ‘‘ധമ്മം ചര, മഹാരാജ, മാതാപിതൂസു ഖത്തിയാ’’തിആദീഹി (ജാ. ൨.൧൭.൩൯) തേസകുണജാതകേ ആഗതാഹി ദസഹി ധമ്മചരിയഗാഥാഹി രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇതോ പട്ഠായ അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി രാജാനം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ സേതച്ഛത്തം രഞ്ഞോവ പടിഅദാസി.

രാജാ മഹാസത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ സബ്ബസത്താനം അഭയം ദത്വാ ബോധിസത്തം ആദിം കത്വാ സബ്ബസുനഖാനം അത്തനോ ഭോജനസദിസമേവ നിച്ചഭത്തം പട്ഠപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠിതോ യാവതായുകം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജി. കുക്കുരോവാദോ ദസ വസ്സസഹസ്സാനി പവത്തി. ബോധിസത്തോപി യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ ഞാതകാനം അത്ഥം ചരതി, പുബ്ബേപി ചരിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, അവസേസാ പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, കുക്കുരപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുക്കുരജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൩] ൩. ഭോജാജാനീയജാതകവണ്ണനാ

അപി പസ്സേന സേമാനോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അനായതനേപി വീരിയം അകംസു, പഹാരം ലദ്ധാപി നേവ ഓസ്സജിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഭോജാജാനീയസിന്ധവകുലേ നിബ്ബത്തോ സബ്ബാലങ്കാരസമ്പന്നോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ മങ്ഗലസ്സോ അഹോസി. സോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണപാതിയംയേവ നാനഗ്ഗരസസമ്പന്നം തിവസ്സികഗന്ധസാലിഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ചാതുജ്ജാതികഗന്ധൂപലിത്തായമേവ ഭൂമിയം തിട്ഠതി, തം ഠാനം രത്തകമ്ബലസാണിപരിക്ഖിത്തം ഉപരി സുവണ്ണതാരകഖചിതചേലവിതാനം സമോസരിതഗന്ധദാമമാലാദാമം അവിജഹിതഗന്ധതേലപദീപം ഹോതി. ബാരാണസിരജ്ജം പന അപത്ഥേന്താ രാജാനോ നാമ നത്ഥി. ഏകം സമയം സത്ത രാജാനോ ബാരാണസിം പരിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം രജ്ജം വാ ദേതു, യുദ്ധം വാ’’തി ബാരാണസിരഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസും. രാജാ അമച്ചേ സന്നിപാതേത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കരോമ, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി താവ ആദിതോവ യുദ്ധായ ന ഗന്തബ്ബം, അസുകം നാമ അസ്സാരോഹം പേസേത്വാ യുദ്ധം കാരേഥ, തസ്മിം അസക്കോന്തേ പച്ഛാ ജാനിസ്സാമാ’’തി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സസി, താത, സത്തഹി രാജൂഹി സദ്ധിം യുദ്ധം കാതു’’ന്തി ആഹ. ‘‘ദേവ, സചേ ഭോജാജാനീയസിന്ധവം ലഭാമി, തിട്ഠന്തു സത്ത രാജാനോ, സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂഹിപി സദ്ധിം യുജ്ഝിതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘താത, ഭോജാജാനീയസിന്ധവോ വാ ഹോതു അഞ്ഞോ വാ, യം ഇച്ഛസി, തം ഗഹേത്വാ യുദ്ധം കരോഹീ’’തി.

സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി രാജാനം വന്ദിത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ ഭോജാജാനീയസിന്ധവം ആഹരാപേത്വാ സുവമ്മിതം കത്വാ അത്തനാപി സബ്ബസന്നാഹസന്നദ്ധോ ഖഗ്ഗം ബന്ധിത്വാ സിന്ധവപിട്ഠിവരഗതോ നഗരാ നിക്ഖമ്മ വിജ്ജുലതാ വിയ ചരമാനോ പഠമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ ഏകം രാജാനം ജീവഗ്ഗാഹമേവ ഗഹേത്വാ ആഗന്ത്വാ നഗരേ ബലസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പുന ഗന്ത്വാ ദുതിയം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ തഥാ തതിയന്തി ഏവം പഞ്ച രാജാനോ ജീവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ ഛട്ഠം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ ഛട്ഠസ്സ രഞ്ഞോ ഗഹിതകാലേ ഭോജാജാനീയോ പഹാരം ലഭതി, ലോഹിതം പഗ്ഘരതി, വേദനാ ബലവതിയോ വത്തന്തി. അസ്സാരോഹോ തസ്സ പഹടഭാവം ഞത്വാ ഭോജാജാനീയസിന്ധവം രാജദ്വാരേ നിപജ്ജാപേത്വാ സന്നാഹം സിഥിലം കത്വാ അഞ്ഞം അസ്സം സന്നയ്ഹിതും ആരദ്ധോ. ബോധിസത്തോ മഹാഫാസുകപസ്സേന നിപന്നോവ അക്ഖീനി ഉമ്മിലേത്വാ അസ്സാരോഹം ദിസ്വാ ‘‘അയം അഞ്ഞം അസ്സം സന്നയ്ഹതി, അയഞ്ച അസ്സോ സത്തമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമം രാജാനം ഗണ്ഹിതും ന സക്ഖിസ്സതി, മയാ കതകമ്മഞ്ച നസ്സിസ്സതി, അപ്പടിസമോ അസ്സാരോഹോപി നസ്സിസ്സതി, രാജാപി പരഹത്ഥം ഗമിസ്സതി, ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ അസ്സോ സത്തമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമം രാജാനം ഗഹേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി നിപന്നകോവ അസ്സാരോഹം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സമ്മ അസ്സാരോഹ, സത്തമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമം രാജാനം ഗഹേതും സമത്ഥോ ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ അസ്സോ നാമ നത്ഥി, നാഹം മയാ കതകമ്മം നാസേസ്സാമി, മമഞ്ഞേവ ഉട്ഠാപേത്വാ സന്നയ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൩. ‘‘അപി പസ്സേന സേമാനോ, സല്ലേഭി സല്ലലീകതോ;

സേയ്യോവ വളവാ ഭോജ്ഝോ, യുഞ്ജ മഞ്ഞേവ സാരഥീ’’തി.

തത്ഥ അപി പസ്സേന സേമാനോതി ഏകേന പസ്സേന സയമാനകോപി. സല്ലേഭി സല്ലലീകതോതി സല്ലേഹി വിദ്ധോപി സമാനോ. സേയ്യോവ വളവാ ഭോജ്ഝോതി വളവാതി സിന്ധവകുലേസു അജാതോ ഖലുങ്കസ്സോ. ഭോജ്ഝോതി ഭോജാജാനീയസിന്ധവോ. ഇതി ഏതസ്മാ വളവാ സല്ലേഹി വിദ്ധോപി ഭോജാജാനീയസിന്ധവോവ സേയ്യോ വരോ ഉത്തമോ. യുഞ്ജ മഞ്ഞേവ സാരഥീതി യസ്മാ ഏവ ഗതോപി അഹമേവ സേയ്യോ, തസ്മാ മമഞ്ഞേവ യോജേഹി, മം വമ്മേഹീതി വദതി.

അസ്സാരോഹോ ബോധിസത്തം ഉട്ഠാപേത്വാ വണം ബന്ധിത്വാ സുസന്നദ്ധം സന്നയ്ഹിത്വാ തസ്സ പിട്ഠിയം നിസീദിത്വാ സത്തമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമം രാജാനം ജീവഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ രാജബലസ്സ നിയ്യാദേസി, ബോധിസത്തമ്പി രാജദ്വാരം ആനയിംസു. രാജാ തസ്സ ദസ്സനത്ഥായ നിക്ഖമി. മഹാസത്തോ രാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, സത്ത രാജാനോ മാ ഘാതയിത്ഥ, സപഥം കാരേത്വാ വിസ്സജ്ജേഥ, മയ്ഹഞ്ച അസ്സാരോഹസ്സ ച ദാതബ്ബം യസം അസ്സാരോഹസ്സേവ ദേഥ, സത്ത രാജാനോ ഗഹേത്വാ ദിന്നയോധം നാമ നാസേതും ന വട്ടതി. തുമ്ഹേപി ദാനം ദേഥ, സീലം രക്ഖഥ, ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേഥാ’’തി. ഏവം ബോധിസത്തേന രഞ്ഞോ ഓവാദേ ദിന്നേ ബോധിസത്തസ്സ സന്നാഹം മോചയിംസു, സോ സന്നാഹേ മുത്തമത്തേയേവ നിരുജ്ഝി. രാജാ തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ അസ്സാരോഹസ്സ മഹന്തം യസം ദത്വാ സത്ത രാജാനോ പുന അത്തന്നോ അദുബ്ഭായ സപഥം കാരേത്വാ സകസകട്ഠാനാനി പേസേത്വാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അനായതനേപി വീരിയം അകംസു, ഏവരൂപം പഹാരം ലദ്ധാപി ന ഓസ്സജിംസു, ത്വം പന ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ കസ്മാ വീരിയം ഓസ്സജസീ’’തി വത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, അസ്സാരോഹോ സാരിപുത്തോ, ഭോജാജാനീയസിന്ധവോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഭോജാജാനീയജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൪] ൪. ആജഞ്ഞജാതകവണ്ണനാ

യദാ യദാതി ഇദമ്പി സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഓസ്സട്ഠവീരിയമേവ ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തം പന ഭിക്ഖും സത്ഥാ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അനായതനേപി ലദ്ധപ്പഹാരാപി ഹുത്വാ വീരിയം അകംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ പുരിമനയേനേവ സത്ത രാജാനോ നഗരം പരിവാരയിംസു. അഥേകോ രഥികയോധോ ദ്വേ ഭാതികസിന്ധവേ രഥേ യോജേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ ഛ ബലകോട്ഠകേ ഭിന്ദിത്വാ ഛ രാജാനോ അഗ്ഗഹേസി. തസ്മിം ഖണേ ജേട്ഠകഅസ്സോ പഹാരം ലഭി. രഥികോ രഥം പേസേന്തോ രാജദ്വാരം ആഗന്ത്വാ ജേട്ഠഭാതികം രഥാ മോചേത്വാ സന്നാഹം സിഥിലം കത്വാ ഏകേനേവ പസ്സേന നിപജ്ജാപേത്വാ അഞ്ഞം അസ്സം സന്നയ്ഹിതും ആരദ്ധോ. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ പുരിമനയേനേവ ചിന്തേത്വാ രഥികം പക്കോസാപേത്വാ നിപന്നകോവ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൪. ‘‘യദാ യദാ യത്ഥ യദാ, യത്ഥ യത്ഥ യദാ യദാ;

ആജഞ്ഞോ കുരുതേ വേഗം, ഹായന്തി തത്ഥ വാളവാ’’തി.

തത്ഥ യദാ യദാതി പുബ്ബണ്ഹാദീസു യസ്മിം യസ്മിം കാലേ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ മഗ്ഗേ വാ സങ്ഗാമസീസേ വാ. യദാതി യസ്മിം ഖണേ. യത്ഥ യത്ഥാതി സത്തന്നം ബലകോട്ഠകാനം വസേന ബഹൂസു യുദ്ധമണ്ഡലേസു. യദാ യദാതി യസ്മിം യസ്മിം കാലേ പഹാരം ലദ്ധകാലേ വാ അലദ്ധകാലേ വാ. ആജഞ്ഞോ കുരുതേ വേഗന്തി സാരഥിസ്സ ചിത്തരുചിതം കാരണം ആജാനനസഭാവോ ആജഞ്ഞോ വരസിന്ധവോ വേഗം കരോതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി. ഹായന്തി തത്ഥ വാളവാതി തസ്മിം വേഗേ കരിയമാനേ ഇതരേ വളവസങ്ഖാതാ ഖളുങ്കസ്സാ ഹായന്തി പരിഹായന്തി, തസ്മാ ഇമസ്മിം രഥേ മംയേവ യോജേഹീതി ആഹ.

സാരഥി ബോധിസത്തം ഉട്ഠാപേത്വാ രഥേ യോജേത്വാ സത്തമം ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ സത്തമം രാജാനം ആദായ രഥം പേസേന്തോ രാജദ്വാരം ആഗന്ത്വാ സിന്ധവം മോചേസി. ബോധിസത്തോ ഏകേന പസ്സേന നിപന്നോ പുരിമനയേനേവ രഞ്ഞോ ഓവാദം ദത്വാ നിരുജ്ഝി. രാജാ തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ സാരഥിസ്സ സമ്മാനം കത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. സത്ഥാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദത്ഥേരോ അഹോസി, അസ്സോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി.

ആജഞ്ഞജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൫] ൫. തിത്ഥജാതകവണ്ണനാ

അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി തിത്ഥേഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ഏകം സുവണ്ണകാരപുബ്ബകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ആസയാനുസയഞാണഞ്ഹി ബുദ്ധാനംയേവ ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം. തസ്മാ ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ ആസയാനുസയഞാണസ്സ നത്ഥിതായ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ആസയാനുസയം അജാനന്തോ അസുഭകമ്മട്ഠാനമേവ കഥേസി, തസ്സ തം ന സപ്പായമഹോസി. കസ്മാ? സോ കിര പടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി സുവണ്ണകാരഗേഹേയേവ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, അഥസ്സ ദീഘരത്തം പരിസുദ്ധസുവണ്ണദസ്സനവസേന പരിചിതത്താ അസുഭം ന സപ്പായമഹോസി. സോ തത്ഥ നിമിത്തമത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തോ ചത്താരോ മാസേ ഖേപേസി.

ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ അരഹത്തം ദാതും അസക്കോന്തോ ‘‘അദ്ധാ അയം ബുദ്ധവേനേയ്യോ ഭവിസ്സതി, തഥാഗതസ്സ സന്തികം നേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പാതോവ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ, സാരിപുത്ത, ഏകം ഭിക്ഖും ആദായ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇമസ്സ കമ്മട്ഠാനം അദാസിം, അയം പന ചതൂഹി മാസേഹി നിമിത്തമത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേസി, സ്വാഹം ‘ബുദ്ധവേനേയ്യോ ഏസോ ഭവിസ്സതീ’തി ചിന്തേത്വാ തുമ്ഹാകം സന്തികം ആദായ ആഗതോ’’തി. ‘‘സാരിപുത്ത, കതരം പന തേ കമ്മട്ഠാനം സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘അസുഭകമ്മട്ഠാനം ഭഗവാ’’തി. ‘‘സാരിപുത്ത, നത്ഥി തവ സന്താനേ ആസയാനുസയഞാണം, ഗച്ഛ, ത്വം സായന്ഹസമയേ ആഗന്ത്വാ തവ സദ്ധിവിഹാരികം ആദായ ഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. ഏവം സത്ഥാ ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ മനാപം ചീവരഞ്ച നിവാസനഞ്ച ദാപേത്വാ തം ആദായ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ പണീതം ഖാദനീയഭോജനീയം ദാപേത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പുന വിഹാരം ആഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിയം ദിവസഭാഗം ഖേപേത്വാ സായന്ഹസമയേ തം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ വിഹാരചാരികം ചരമാനോ അമ്ബവനേ ഏകം പോക്ഖരണിം മാപേത്വാ തത്ഥ മഹന്തം പദുമിനിഗച്ഛം, തത്രാപി ച മഹന്തം ഏകം പദുമപുപ്ഫം മാപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു ഇമം പുപ്ഫം ഓലോകേന്തോ നിസീദാ’’തി നിസീദാപേത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി.

സോ ഭിക്ഖു തം പുപ്ഫം പുനപ്പുനം ഓലോകേതി. ഭഗവാ തം പുപ്ഫം ജരം പാപേസി, തം തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ജരം പത്വാ വിവണ്ണം അഹോസി. അഥസ്സ പരിയന്തതോ പട്ഠായ പത്താനി പതന്താനി മുഹുത്തേന സബ്ബാനി പതിംസു. തതോ കിഞ്ജക്ഖം പതി, കണ്ണികാവ അവസിസ്സി. സോ ഭിക്ഖു തം പസ്സന്തോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം പദുമപുപ്ഫം ഇദാനേവ അഭിരൂപം അഹോസി ദസ്സനീയം, അഥസ്സ വണ്ണോ പരിണതോ, പത്താനി ച കിഞ്ചക്ഖഞ്ച പതിതം, കണ്ണികാമത്തമേവ അവസിട്ഠം, ഏവരൂപസ്സ നാമ പദുമസ്സ ജരാ പത്താ, മയ്ഹം സരീരസ്സ കിം ന പാപുണിസ്സതി, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേസി. സത്ഥാ ‘‘തസ്സ ചിത്തം വിപസ്സനം ആരുള്ഹ’’ന്തി ഞത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഉച്ഛിന്ദ സിനേഹമത്തനോ, കുമുദം സാരദികംവ പാണിനാ;

സന്തിമഗ്ഗമേവ ബ്രൂഹയ, നിബ്ബാനം സുഗതേന ദേസിത’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൮൫);

സോ ഭിക്ഖു ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘മുത്തോ വതമ്ഹി സബ്ബഭവേഹീ’’തി ചിന്തേത്വാ –

‘‘സോ വുത്ഥവാസോ പരിപുണ്ണമാനസോ, ഖീണാസവോ അന്തിമദേഹധാരീ;

വിസുദ്ധസീലോ സുസമാഹിതിന്ദ്രിയോ, ചന്ദോ യഥാ രാഹുമുഖാ പമുത്തോ.

‘‘സമോതതം മോഹമഹന്ധകാരം, വിനോദയിം സബ്ബമലം അസേസം;

ആലോകപജ്ജോതകരോ പഭങ്കരോ, സഹസ്സരംസീ വിയ ഭാണുമാ നഭേ’’തി. –

ആദീഹി ഗാഥാഹി ഉദാനം ഉദാനേസി. ഉദാനേത്വാ ച പന ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദി. ഥേരോപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. അയം പവത്തി ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പാകടാ ജാതാ. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം ദസബലസ്സ ഗുണേ വണ്ണയമാനാ നിസീദിംസു – ‘‘ആവുസോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ ആസയാനുസയഞാണസ്സ അഭാവേന അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ആസയം ന ജാനാതി, സത്ഥാ പന ഞത്വാ ഏകദിവസേനേവ തസ്സ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം അദാസി, അഹോ ബുദ്ധാ നാമ മഹാനുഭാവാ’’തി.

സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന ഭഗവാ അഞ്ഞായ കഥായ, തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ പന ധമ്മസേനാപതിനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ആസയാനുസയഞാണകഥായാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏതം അച്ഛരിയം, സ്വാഹം ഏതരഹി ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തസ്സ ആസയം ജാനാമി, പുബ്ബേപാഹം തസ്സ ആസയം ജാനാമിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ തം രാജാനം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച അനുസാസതി. തദാ രഞ്ഞോ മങ്ഗലഅസ്സന്ഹാനതിത്ഥേ അഞ്ഞതരം വളവം ഖളുങ്കസ്സം ന്ഹാപേസും. മങ്ഗലസ്സോ വളവേന ന്ഹാനതിത്ഥം ഓതാരിയമാനോ ജിഗുച്ഛിത്വാ ഓതരിതും ന ഇച്ഛി. അസ്സഗോപകോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി ‘‘ദേവ, മങ്ഗലസ്സോ തിത്ഥം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി. രാജാ ബോധിസത്തം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, പണ്ഡിത, ജാനാഹി കേന കാരണേന അസ്സോ തിത്ഥം ഓതാരിയമാനോ ന ഓതരതീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി നദീതീരം ഗന്ത്വാ അസ്സം ഓലോകേത്വാ നിരോഗഭാവമസ്സ ഞത്വാ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന അയം ഇമം തിത്ഥം ന ഓതരതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘പഠമതരം ഏത്ഥ അഞ്ഞോ ന്ഹാപിതോ ഭവിസ്സതി, തേനേസ ജിഗുച്ഛമാനോ തിത്ഥം ന ഓതരതി മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേത്വാ അസ്സഗോപകേ പുച്ഛി ‘‘അമ്ഭോ, ഇമസ്മിം തിത്ഥേ കം പഠമം ന്ഹാപയിത്ഥാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞതരം വളവസ്സം, സാമീ’’തി.

ബോധിസത്തോ ‘‘ഏസ അത്തനോ സിന്ധവതായ ജിഗുച്ഛന്തോ ഏത്ഥ ന്ഹായിതും ന ഇച്ഛതി, ഇമം അഞ്ഞതിത്ഥേ ന്ഹാപേതും വട്ടതീ’’തി തസ്സ ആസയം ഞത്വാ ‘‘ഭോ അസ്സഗോപക, സപ്പിമധുഫാണിതാദിഭിസങ്ഖതപായാസമ്പി താവ പുനപ്പുനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ തിത്തി ഹോതി. അയം അസ്സോ ബഹൂ വാരേ ഇധ തിത്ഥേ ന്ഹാതോ, അഞ്ഞമ്പി താവ നം തിത്ഥം ഓതാരേത്വാ ന്ഹാപേഥ ച പായേഥ ചാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി തിത്ഥേഹി, അസ്സം പായേഹി സാരഥി;

അച്ചാസനസ്സ പുരിസോ, പായാസസ്സപി തപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞേഹീതി അഞ്ഞേഹി അഞ്ഞേഹി. പായേഹീതി ദേസനാസീസമേതം, ന്ഹാപേഹി ച പായേഹി ചാതി അത്ഥോ. അച്ചാസനസ്സാതി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, അതിഅസനേന അതിഭുത്തേനാതി അത്ഥോ. പായാസസ്സപി തപ്പതീതി സപ്പിആദീഹി അഭിസങ്ഖതേന മധുരപായാസേന തപ്പതി തിത്തോ ഹോതി, ധാതോ സുഹിതോ ന പുന ഭുഞ്ജിതുകാമതം ആപജ്ജതി. തസ്മാ അയമ്പി അസ്സോ ഇമസ്മിം തിത്ഥേ നിബദ്ധം ന്ഹാനേന പരിയത്തിം ആപന്നോ ഭവിസ്സതി, അഞ്ഞത്ഥ നം ന്ഹാപേഥാതി.

തേ തസ്സ വചനം സുത്വാ അസ്സം അഞ്ഞതിത്ഥം ഓതാരേത്വാ പായിംസു ചേവ ന്ഹാപയിംസു ച. ബോധിസത്തോ അസ്സസ്സ പാനീയം പിവിത്വാ ന്ഹാനകാലേ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമാസി. രാജാ ‘‘കിം, താത, അസ്സോ ന്ഹാതോ ച പീതോ ചാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘പഠമം കിം കാരണാ ന ഇച്ഛതീ’’തി? ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേനാ’’തി സബ്ബം ആചിക്ഖി. രാജാ ‘‘ഏവരൂപസ്സ തിരച്ഛാനസ്സാപി നാമ ആസയം ജാനാതി, അഹോ പണ്ഡിതോ’’തി ബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം യസം ദത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ. ബോധിസത്തോപി യഥാകമ്മമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അഹം ഏതസ്സ ഇദാനേവ ആസയം ജാനാമി, പുബ്ബേപി ജാനാമിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മങ്ഗലഅസ്സോ അയം ഭിക്ഖു അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിത്ഥജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൬] ൬. മഹിളാമുഖജാതകവണ്ണനാ

പുരാണചോരാന വചോ നിസമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തോ അജാതസത്തുകുമാരം പസാദേത്വാ ലാഭസക്കാരം നിപ്ഫാദേസി. അജാതസത്തുകുമാരോ ദേവദത്തസ്സ ഗയാസീസേ വിഹാരം കാരേത്വാ നാനഗ്ഗരസേഹി തിവസ്സികഗന്ധസാലിഭോജനസ്സ ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ച ഥാലിപാകസതാനി അഭിഹരി. ലാഭസക്കാരം നിസ്സായ ദേവദത്തസ്സ പരിവാരോ മഹന്തോ ജാതോ, ദേവദത്തോ പരിവാരേന സദ്ധിം വിഹാരേയേവ ഹോതി. തേന സമയേന രാജഗഹവാസികാ ദ്വേ സഹായാ. തേസു ഏകോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിതോ, ഏകോ ദേവദത്തസ്സ. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേപി പസ്സന്തി, വിഹാരം ഗന്ത്വാപി പസ്സന്തിയേവ.

അഥേകദിവസം ദേവദത്തസ്സ നിസ്സിതകോ ഇതരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, കിം ത്വം ദേവസികം സേദേഹി മുച്ചമാനേഹി പിണ്ഡായ ചരസി, ദേവദത്തോ ഗയാസീസവിഹാരേ നിസീദിത്വാവ നാനഗ്ഗരസേഹി സുഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ഏവരൂപോ ഉപായോ നത്ഥി, കിം ത്വം ദുക്ഖം അനുഭോസി, കിം തേ പാതോവ ഗയാസീസം ആഗന്ത്വാ സഉത്തരിഭങ്ഗം യാഗും പിവിത്വാ അട്ഠാരസവിധം ഖജ്ജകം ഖാദിത്വാ നാനഗ്ഗരസേഹി സുഭോജനം ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി? സോ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ ഗന്തുകാമോ ഹുത്വാ തതോ പട്ഠായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ കാലസ്സേവ വേളുവനം ആഗച്ഛതി. സോ സബ്ബകാലം പടിച്ഛാദേതും നാസക്ഖി, ‘‘ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ ദേവദത്തസ്സ പട്ഠപിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജതീ’’തി ന ചിരസ്സേവ പാകടോ ജാതോ. അഥ നം സഹായാ പുച്ഛിംസു ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ആവുസോ, ദേവദത്തസ്സ പട്ഠപിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജസീ’’തി. ‘‘കോ ഏവമാഹാ’’തി? ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ചാ’’തി. ‘‘സച്ചം അഹം ആവുസോ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജാമി, ന പന മേ ദേവദത്തോ ഭത്തം ദേതി, അഞ്ഞേ മനുസ്സാ ദേന്തീ’’തി. ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ ബുദ്ധാനം പടികണ്ടകോ ദുസ്സീലോ അജാതസത്തും പസാദേത്വാ അധമ്മേന അത്തനോ ലാഭസക്കാരം ഉപ്പാദേസി, ത്വം ഏവരൂപേ നിയ്യാനികേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദേവദത്തസ്സ അധമ്മേന ഉപ്പന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജസി, ഏഹി തം സത്ഥു സന്തികം നേസ്സാമാ’’തി തം ഭിക്ഖും ആദായ ധമ്മസഭം ആഗമിംസു.

സത്ഥാ ദിസ്വാവ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഭിക്ഖും അനിച്ഛന്തഞ്ഞേവ ആദായ ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ദേവദത്തസ്സ അധമ്മേന ഉപ്പന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജതീ’’തി. ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദേവദത്തസ്സ അധമ്മേന ഉപ്പന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജസീ’’തി? ‘‘ന ഭന്തേ, ദേവദത്തോ മയ്ഹം ദേതി, അഞ്ഞേ മനുസ്സാ ദേന്തി, തമഹം ഭുഞ്ജാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘മാ ഭിക്ഖു ഏത്ഥ പരിഹാരം കരി, ദേവദത്തോ അനാചാരോ ദുസ്സീലോ, കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം ഇധ പബ്ബജിത്വാ മമ സാസനം ഭജന്തോയേവ ദേവദത്തസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജസി, നിച്ചകാലമ്പി ഭജനസീലകോവ ത്വം ദിട്ഠദിട്ഠേയേവ ഭജസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചോ അഹോസി. തദാ രഞ്ഞോ മഹിളാമുഖോ നാമ മങ്ഗലഹത്ഥീ അഹോസി സീലവാ ആചാരസമ്പന്നോ, ന കഞ്ചി വിഹേഠേതി. അഥേകദിവസം തസ്സ സാലായ സമീപേ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ചോരാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ അവിദൂരേ നിസിന്നാ ചോരമന്തം മന്തയിംസു ‘‘ഏവം ഉമ്മങ്ഗോ ഭിന്ദിതബ്ബോ, ഏവം സന്ധിച്ഛേദകമ്മം കത്തബ്ബം, ഉമ്മങ്ഗഞ്ച സന്ധിച്ഛേദഞ്ച മഗ്ഗസദിസം തിത്ഥസദിസം നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ ഭണ്ഡം ഹരിതും വട്ടതി, ഹരന്തേന മാരേത്വാവ ഹരിതബ്ബം, ഏവം ഉട്ഠാതും സമത്ഥോ നാമ ന ഭവിസ്സതി, ചോരേന ച നാമ സീലാചാരയുത്തേന ന ഭവിതബ്ബം, കക്ഖളേന ഫരുസേന സാഹസികേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം മന്തേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ അഗമംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന പുനദിവസേപി പുനദിവസേപീതി ബഹൂ ദിവസേ തത്ഥ ആഗന്ത്വാ മന്തയിംസു. സോ തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘തേ മം സിക്ഖാപേന്തീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ഇദാനി മയാ കക്ഖളേന ഫരുസേന സാഹസികേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തഥാരൂപോവ അഹോസി. പാതോവ ആഗതം ഹത്ഥിഗോപകം സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പോഥേത്വാ മാരേസി. അപരമ്പി തഥാ അപരമ്പി തഥാതി ആഗതാഗതം മാരേതിയേവ.

‘‘മഹിളാമുഖോ ഉമ്മത്തകോ ജാതോ ദിട്ഠദിട്ഠേ മാരേതീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ബോധിസത്തം പഹിണി ‘‘ഗച്ഛ പണ്ഡിത, ജാനാഹി കേന കാരണേന സോ ദുട്ഠോ ജാതോ’’തി. ബോധിസത്തോ ഗന്ത്വാ തസ്സ സരീരേ അരോഗഭാവം ഞത്വാ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന ഏസ ദുട്ഠോ ജാതോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘അദ്ധാ അവിദൂരേ കേസഞ്ചി വചനം സുത്വാ ‘മം ഏതേ സിക്ഖാപേന്തീ’തി സഞ്ഞായ ദുട്ഠോ ജാതോ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഹത്ഥിഗോപകേ പുച്ഛി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഹത്ഥിസാലായ സമീപേ രത്തിഭാഗേ കേഹിചി കിഞ്ചി കഥിതപുബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ആമ, സാമി, ചോരാ ആഗന്ത്വാ കഥയിംസൂ’’തി. ബോധിസത്തോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി ‘‘ദേവ, അഞ്ഞോ ഹത്ഥിസ്സ സരീരേ വികാരോ നത്ഥി, ചോരാനം കഥം സുത്വാ ദുട്ഠോ ജാതോ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സീലവന്തേ സമണബ്രാഹ്മണേ ഹത്ഥിസാലായം നിസീദാപേത്വാ സീലാചാരകഥം കഥാപേതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഏവം കാരേഹി, താതാ’’തി.

ബോധിസത്തോ ഗന്ത്വാ സീലവന്തേ സമണബ്രാഹ്മണേ ഹത്ഥിസാലായം നിസീദാപേത്വാ ‘‘സീലകഥം കഥേഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. തേ ഹത്ഥിസ്സ അവിദൂരേ നിസിന്നാ ‘‘ന കോചി പരാമസിതബ്ബോ ന മാരേതബ്ബോ, സീലാചാരസമ്പന്നേന ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയയുത്തേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സീലകഥം കഥയിംസു. സോ തം സുത്വാ ‘‘മം ഇമേ സിക്ഖാപേന്തി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ സീലവന്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സീലവാ അഹോസി. രാജാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി ‘‘കിം, താത, സീലവാ ജാതോ’’തി? ബോധിസത്തോ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ഏവരൂപോ ദുട്ഠഹത്ഥീ പണ്ഡിതേ നിസ്സായ പോരാണകധമ്മേയേവ പതിട്ഠിതോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘പുരാണചോരാന വചോ നിസമ്മ, മഹിളാമുഖോ പോഥയമന്വചാരീ;

സുസഞ്ഞതാനഞ്ഹി വചോ നിസമ്മ, ഗജുത്തമോ സബ്ബഗുണേസു അട്ഠാ’’തി.

തത്ഥ പുരാണചോരാനന്തി പോരാണചോരാനം. നിസമ്മാതി സുത്വാ, പഠമം ചോരാനം വചനം സുത്വാതി അത്ഥോ. മഹിളാമുഖോതി ഹത്ഥിനിമുഖേന സദിസമുഖോ. യഥാ മഹിളാ പുരതോ ഓലോകിയമാനാ സോഭതി, ന പച്ഛതോ, തഥാ സോപി പുരതോ ഓലോകിയമാനോ സോഭതി. തസ്മാ ‘‘മഹിളാമുഖോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. പോഥയമന്വചാരീതി പോഥയന്തോ മാരേന്തോ അനുചാരീ. അയമേവ വാ പാഠോ. സുസഞ്ഞതാനന്തി സുട്ഠു സഞ്ഞതാനം സീലവന്താനം. ഗജുത്തമോതി ഉത്തമഗജോ മങ്ഗലഹത്ഥീ. സബ്ബഗുണേസു അട്ഠാതി സബ്ബേസു പോരാണഗുണേസു പതിട്ഠിതോ. രാജാ ‘‘തിരച്ഛാനഗതസ്സാപി ആസയം ജാനാതീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി. സോ യാവതായുകം ഠത്വാ സദ്ധിം ബോധിസത്തേന യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ത്വം ഭിക്ഖു ദിട്ഠദിട്ഠേയേവ ഭജി, ചോരാനം വചനം സുത്വാ ചോരേ ഭജി, ധമ്മികാനം വചനം സുത്വാ ധമ്മികേ ഭജീ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഹിളാമുഖോ വിപക്ഖസേവകഭിക്ഖു അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, അമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹിളാമുഖജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൭] ൭. അഭിണ്ഹജാതകവണ്ണനാ

നാലം കബളം പദാതവേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉപാസകഞ്ച മഹല്ലകത്ഥേരഞ്ച ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ദ്വേ സഹായകാ. തേസു ഏകോ പബ്ബജിത്വാ ദേവസികം ഇതരസ്സ ഘരം ഗച്ഛതി. സോ തസ്സ ഭിക്ഖം ദത്വാ സയമ്പി ഭുഞ്ജിത്വാ തേനേവ സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ആലാപസല്ലാപേന നിസീദിത്വാ നഗരം പവിസതി, ഇതരോപി നം യാവ നഗരദ്വാരാ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തതി. സോ തേസം വിസ്സാസോ ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ തേസം വിസ്സാസകഥം കഥേന്താ ധമ്മസഭായം നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി, തേ ‘‘ഇമായ നാമ, ഭന്തേ’’തി കഥയിംസു. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ഇമേ വിസ്സാസികാ, പുബ്ബേപി വിസ്സാസികായേവ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചോ അഹോസി. തദാ ഏകോ കുക്കുരോ മങ്ഗലഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിസ്സ ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ പതിതാനി ഭത്തസിത്ഥാനി ഖാദതി. സോ തേനേവ ഭോജനേന സംവദ്ധമാനോ മങ്ഗലഹത്ഥിസ്സ വിസ്സാസികോ ജാതോ ഹത്ഥിസ്സേവ സന്തികേ ഭുഞ്ജതി, ഉഭോപി വിനാ വത്തിതും ന സക്കോന്തി. സോ ഹത്ഥീ നം സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ അപരാപരം കരോന്തോ കീളതി, ഉക്ഖിപിത്വാ കുമ്ഭേ പതിട്ഠാപേതി. അഥേകദിവസം ഏകോ ഗാമികമനുസ്സോ ഹത്ഥിഗോപകസ്സ മൂലം ദത്വാ തം കുക്കുരം ആദായ അത്തനോ ഗാമം അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ സോ ഹത്ഥീ കുക്കുരം അപസ്സന്തോ നേവ ഖാദതി ന പിവതി ന ന്ഹായതി. തമത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ബോധിസത്തം പഹിണി ‘‘ഗച്ഛ പണ്ഡിത, ജാനാഹി കിംകാരണാ ഹത്ഥീ ഏവം കരോതീ’’തി.

ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിസ്സ ദുമ്മനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമസ്സ സരീരേ രോഗോ ന പഞ്ഞായതി, കേനചി പനസ്സ സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവേന ഭവിതബ്ബം, തം അപസ്സന്തോ ഏസ മഞ്ഞേ സോകാഭിഭൂതോ’’തി ഹത്ഥിഗോപകേ പുച്ഛി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സ കേനചി സദ്ധിം വിസ്സാസോ’’തി? ‘‘ആമ, അത്ഥി സാമി ഏകേന സുനഖേന സദ്ധിം ബലവാ മേത്തീ’’തി. ‘‘കഹം സോ ഏതരഹീ’’തി? ‘‘ഏകേന മനുസ്സേന നീതോ’’തി. ‘‘ജാനാഥ പനസ്സ നിവാസനട്ഠാന’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമ, സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘നത്ഥി, ദേവ, ഹത്ഥിസ്സ കോചി ആബാധോ, ഏകേന പനസ്സ സുനഖേന സദ്ധിം ബലവവിസ്സാസോ, തം അപസ്സന്തോ ന ഭുഞ്ജതി മഞ്ഞേ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൭. ‘‘നാലം കബളം പദാതവേ, ന ച പിണ്ഡം ന കുസേ ന ഘംസിതും;

മഞ്ഞാമി അഭിണ്ഹദസ്സനാ, നാഗോ സ്നേഹമകാസി കുക്കുരേ’’തി.

തത്ഥ നാലന്തി ന സമത്ഥോ. കബളന്തി ഭോജനകാലേ പഠമമേവ ദിന്നം കടുകകബളം. പദാതവേതി പആദാതവേ, സന്ധിവസേന ആകാരലോപോ വേദിതബ്ബോ, ഗഹേതുന്തി അത്ഥോ. ന ച പിണ്ഡന്തി വഡ്ഢേത്വാ ദീയമാനം ഭത്തപിണ്ഡമ്പി നാലം ഗഹേതും. ന കുസേതി ഖാദനത്ഥായ ദിന്നാനി തിണാനിപി നാലം ഗഹേതും. ന ഘംസിതുന്തി ന്ഹാപിയമാനോ സരീരമ്പി ഘംസിതും നാലം. ഏവം യം യം സോ ഹത്ഥീ കാതും ന സമത്ഥോ, തം തം സബ്ബം രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ തസ്സ അസമത്ഥഭാവേ അത്തനാ സല്ലക്ഖിതകാരണം ആരോചേന്തോ ‘‘മഞ്ഞാമീ’’തിആദിമാഹ.

രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കാതബ്ബം പണ്ഡിതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘‘അമ്ഹാകം കിര മങ്ഗലഹത്ഥിസ്സ സഹായം സുനഖം ഏകോ മനുസ്സോ ഗഹേത്വാ ഗതോ, യസ്സ ഘരേ തം സുനഖം പസ്സന്തി, തസ്സ അയം നാമ ദണ്ഡോ’തി ഭേരിം ചരാപേഥ ദേവാ’’തി. രാജാ തഥാ കാരേസി. തം പവത്തിം സുത്വാ സോ പുരിസോ സുനഖം വിസ്സജ്ജേസി, സുനഖോ വേഗേനാഗന്ത്വാ ഹത്ഥിസ്സ സന്തികമേവ അഗമാസി. ഹത്ഥീ തം സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ കുമ്ഭേ ഠപേത്വാ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ കുമ്ഭാ ഓതാരേത്വാ തേന ഭുത്തേ പച്ഛാ അത്തനാപി ഭുഞ്ജി. ‘‘തിരച്ഛാനഗതസ്സ ആസയം ജാനാതീ’’തി രാജാ ബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ഇദാനേവ വിസ്സാസികാ, പുബ്ബേപി വിസ്സാസികായേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ചതുസച്ചകഥായ വിനിവട്ടേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ഇദം ചതുസച്ചകഥായ വിനിവട്ടനം നാമ സബ്ബജാതകേസുപി അത്ഥിയേവ. മയം പന യത്ഥസ്സ ആനിസംസോ പഞ്ഞായതി, തത്ഥേവ ദസ്സയിസ്സാമ.

തദാ സുനഖോ ഉപാസകോ അഹോസി, ഹത്ഥീ മഹല്ലകത്ഥേരോ, രാജാ ആനന്ദോ, അമച്ചപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

അഭിണ്ഹജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൮] ൮. നന്ദിവിസാലജാതകവണ്ണനാ

മനുഞ്ഞമേവ ഭാസേയ്യാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം ഓമസവാദം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ കലഹം കരോന്താ പേസലേ ഭിക്ഖൂ ഖുംസേന്തി വമ്ഭേന്തി ഓവിജ്ഝന്തി, ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ഭിക്ഖവോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ വിഗരഹിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഫരുസവാചാ നാമ തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി അമനാപാ, പുബ്ബേപി ഏകോ തിരച്ഛാനഗതോ അത്താനം ഫരുസേന സമുദാചരന്തം സഹസ്സം പരാജേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം ഗന്ധാരരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ ഗോയോനിയം നിബ്ബത്തി. അഥ നം തരുണവച്ഛകകാലേയേവ ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ ഗോദക്ഖിണാദായകാനം സന്തികാ ലഭിത്വാ ‘‘നന്ദിവിസാലോ’’തി നാമം കത്വാ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സമ്പിയായമാനോ യാഗുഭത്താദീനി ദത്വാ പോസേസി. ബോധിസത്തോ വയപ്പത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഇമിനാ ബ്രാഹ്മണേന കിച്ഛേന പടിജഗ്ഗിതോ, മയാ ച സദ്ധിം സകലജമ്ബുദീപേ അഞ്ഞോ സമധുരോ ഗോണോ നാമ നത്ഥി, യംനൂനാഹം അത്തനോ ബലം ദസ്സേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോസാവനിയം ദദേയ്യ’’ന്തി സോ ഏകദിവസം ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകം ഗോവിത്തകസേട്ഠിം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘മയ്ഹം ബലിബദ്ദോ അതിബദ്ധം സകടസതം പവട്ടേതീ’തി വത്വാ സഹസ്സേന അബ്ഭുതം കരോഹീ’’തി. സോ ബ്രാഹ്മണോ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസി ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ കസ്സ ഗോണോ ഥാമസമ്പന്നോ’’തി. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘അസുകസ്സ ച അസുകസ്സ ചാ’’തി വത്വാ ‘‘സകലനഗരേ പന അമ്ഹാകം ഗോണേഹി സദിസോ നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മയ്ഹം ഏകോ ഗോണോ അതിബദ്ധം സകടസതം പവട്ടേതും സമത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ആഹ. സേട്ഠി ഗഹപതി ‘‘കുതോ ഏവരൂപോ ഗോണോ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മയ്ഹം ഗേഹേ അത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി അബ്ഭുതം കരോഹീ’’തി. ‘‘സാധു കരോമീ’’തി സഹസ്സേന അബ്ഭുതം അകാസി.

സോ സകടസതം വാലുകാസക്ഖരപാസാണാനംയേവ പൂരേത്വാ പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ സബ്ബാനി അക്ഖബന്ധനയോത്തേന ഏകതോ ബന്ധിത്വാ നന്ദിവിസാലം ന്ഹാപേത്വാ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികം കത്വാ കണ്ഠേ മാലം പിളന്ധിത്വാ പുരിമസകടധുരേ ഏകകമേവ യോജേത്വാ സയം ധുരേ നിസീദിത്വാ പതോദം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ കൂട, വഹസ്സു കൂടാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘അയം മം അകൂടം കൂടവാദേന സമുദാചരതീ’’തി ചത്താരോ പാദേ ഥമ്ഭേ വിയ നിച്ചലേ കത്വാ അട്ഠാസി. സേട്ഠി തങ്ഖണഞ്ഞേവ ബ്രാഹ്മണം സഹസ്സം ആഹരാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ സഹസ്സപരാജിതോ ഗോണം മുഞ്ചിത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ സോകാഭിഭൂതോ നിപജ്ജി. നന്ദിവിസാലോ ചരിത്വാ ആഗതോ ബ്രാഹ്മണം സോകാഭിഭൂതം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, നിദ്ദായസീ’’തി ആഹ. ‘‘കുതോ മേ, നിദ്ദാ, സഹസ്സപരാജിതസ്സാതി, ബ്രാഹ്മണ, മയാ ഏത്തകം കാലം തവ ഗേഹേ വസന്തേന അത്ഥി കിഞ്ചി ഭാജനം വാ ഭിന്ദിതപുബ്ബം, കോചി വാ മദ്ദിതപുബ്ബോ, അട്ഠാനേ വാ പന ഉച്ചാരപസ്സാവോ കതപുബ്ബോ’’തി? ‘‘നത്ഥി താതാ’’തി. അഥ ത്വം മം കസ്മാ കൂടവാദേന സമുദാചരസി, തവേവേസോ ദോസോ, മയ്ഹം ദോസോ നത്ഥി, ഗച്ഛ, തേന സദ്ധിം ദ്വീഹി സഹസ്സേഹി അബ്ഭുതം കരോഹി, കേവലം മം അകൂടം കൂടവാദേന മാ സമുദാചരസീതി.

ബ്രാഹ്മണോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ദ്വീഹി സഹസ്സേഹി അബ്ഭുതം കത്വാ പുരിമനയേനേവ സകടസതം അതിബന്ധിത്വാ നന്ദിവിസാലം മണ്ഡേത്വാ പുരിമസകടധുരേ യോജേസി. കഥം യോജേസീതി? യുഗം ധുരേ നിച്ചലം ബന്ധിത്വാ ഏകായ കോടിയാ നന്ദിവിസാലം യോജേത്വാ ഏകം കോടിം ധുരയോത്തേന പലിവേഠേത്വാ യുഗകോടിഞ്ച അക്ഖപാദഞ്ച നിസ്സായ മുണ്ഡരുക്ഖദണ്ഡകം ദത്വാ തേന യോത്തേന നിച്ചലം ബന്ധിത്വാ ഠപേസി. ഏവഞ്ഹി കതേ യുഗം ഏത്തോ വാ ഇതോ വാ ന ഗച്ഛതി, സക്കാ ഹോതി ഏകേനേവ ഗോണേന ആകഡ്ഢിതും. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണോ ധുരേ നിസീദിത്വാ നന്ദിവിസാലസ്സ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ഭദ്ര, വഹസ്സു, ഭന്ദ്രാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ അതിബദ്ധം സകടസതം ഏകവേഗേനേവ ആകഡ്ഢിത്വാ പച്ഛാ ഠിതം സകടം പുരതോ ഠിതസ്സ സകടസ്സ ഠാനേ ഠപേസി. ഗോവിത്തകസേട്ഠി പരാജിതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ സഹസ്സാനി അദാസി. അഞ്ഞേപി മനുസ്സാ ബോധിസത്തസ്സ ബഹും ധനം അദംസു, സബ്ബം ബ്രാഹ്മണസ്സേവ അഹോസി. ഏവം സോ ബോധിസത്തം നിസ്സായ ബഹും ധനം ലഭി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഫരുസവചനം നാമ കസ്സചി മനാപ’’ന്തി ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൮. ‘‘മനുഞ്ഞമേവ ഭാസേയ്യ, നാമനുഞ്ഞം കുദാചനം;

മനുഞ്ഞം ഭാസമാനസ്സ, ഗരും ഭാരം ഉദദ്ധരി;

ധനഞ്ച നം അലാഭേസി, തേന ചത്തമനോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ മനുഞ്ഞമേവ ഭാസേയ്യാതി പരേന സദ്ധിം ഭാസമാനോ ചതുദോസവിരഹിതം മധുരം മനാപം സണ്ഹം മുദുകം പിയവചനമേവ ഭാസേയ്യ. ഗരും ഭാരം ഉദദ്ധരീതി നന്ദിവിസാലോ ബലിബദ്ദോ അമനാപം ഭാസമാനസ്സ ഭാരം അനുദ്ധരിത്വാ പച്ഛാ മനാപം പിയവചനം ഭാസമാനസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗരും ഭാരം ഉദ്ധരി, ഉദ്ധരിത്വാ കഡ്ഢിത്വാ പവട്ടേസീതി അത്ഥോ, ദ-കാരോ പനേത്ഥ ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന പദസന്ധികരോ.

ഇതി സത്ഥാ ‘‘മനുഞ്ഞമേവ ഭാസേയ്യാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദോ അഹോസി, നന്ദിവിസാലോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നന്ദിവിസാലജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൯] ൯. കണ്ഹജാതകവണ്ണനാ

യതോ യതോ ഗരു ധുരന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ യമകപാടിഹാരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം സദ്ധിം ദേവോരോഹണേന തേരസകനിപാതേ സരഭമിഗജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൩൪ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പന യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ദേവലോകേ തേമാസം വസിത്വാ മഹാപവാരണായ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ഓരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ജേതവനം പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, തഥാഗതോ നാമ അസമധുരോ, തഥാഗതേന വുള്ഹധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, ഛ സത്ഥാരോ ‘മയമേവ പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമ, മയമേവ പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’തി വത്വാ ഏകമ്പി പാടിഹാരിയം ന അകംസു, അഹോ സത്ഥാ അസമധുരോ’’തി സത്ഥു ഗുണകഥം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയം, ഭന്തേ, ന അഞ്ഞായ കഥായ, ഏവരൂപായ നാമ തുമ്ഹാകമേവ ഗുണകഥായാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി മയാ വുള്ഹധുരം കോ വഹിസ്സതി, പുബ്ബേ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി അഹം അത്തനാ സമധുരം കഞ്ചി നാലത്ഥ’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗോയോനിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥ നം സാമികാ തരുണവച്ഛകകാലേയേവ ഏകിസ്സാ മഹല്ലികായ ഘരേ വസിത്വാ തസ്സാ നിവാസവേതനതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അദംസു. സാ തം യാഗുഭത്താദീഹി പടിജഗ്ഗമാനാ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ വഡ്ഢേസി. സോ ‘‘അയ്യികാകാളകോ’’ ത്വേവ നാമം പഞ്ഞായിത്ഥ. വയപ്പത്തോ ച അഞ്ജനവണ്ണോ ഹുത്വാ ഗാമഗോണേഹി സദ്ധിം ചരതി, സീലാചാരസമ്പന്നോ അഹോസി. ഗാമദാരകാ സിങ്ഗേസുപി കണ്ണേസുപി ഗലേപി ഗഹേത്വാ ഓലമ്ബന്തി, നങ്ഗുട്ഠേപി ഗഹേത്വാ കീളന്തി, പിട്ഠിയമ്പി നിസീദന്തി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം മാതാ ദുഗ്ഗതാ, മം പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ദുക്ഖേന പോസേസി, യംനൂനാഹം ഭതിം കത്വാ ഇമം ദുഗ്ഗതഭാവതോ മോചേയ്യ’’ന്തി. സോ തതോ പട്ഠായ ഭതിം ഉപധാരേന്തോ ചരതി.

അഥേകദിവസം ഏകോ സത്ഥവാഹപുത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വിസമതിത്ഥം സമ്പത്തോ, തസ്സ ഗോണാ സകടാനി ഉത്താരേതും ന സക്കോന്തി, പഞ്ചസു സകടസതേസു ഗോണാ യുഗപരമ്പരായ യോജിതാ ഏകമ്പി സകടം ഉത്താരേതും നാസക്ഖിംസു. ബോധിസത്തോപി ഗാമഗോണേഹി സദ്ധിം തത്ഥ സമീപേ ചരതി. സത്ഥവാഹപുത്തോപി ഗോസുത്തവിത്തകോ, സോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഏതേസം ഗുന്നം അന്തരേ ഇമാനി സകടാനി ഉത്താരേതും സമത്ഥോ ഉസഭാജാനീയോ’’തി ഉപധാരയമാനോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ആജാനീയോ സക്ഖിസ്സതി മയ്ഹം സകടാനി ഉത്താരേതും, കോ നു ഖോ അസ്സ സാമികോ’’തി ഗോപാലകേ പുച്ഛി ‘‘കോ നു ഖോ ഭോ ഇമസ്സ സാമികോ, അഹം ഇമം സകടേ യോജേത്വാ സകടേസു ഉത്താരിതേസു വേതനം ദസ്സാമീ’’തി. തേ ആഹംസു ‘‘ഗഹേത്വാ നം യോജേഥ, നത്ഥി ഇമസ്സ ഇമസ്മിം ഠാനേ സാമികോ’’തി. സോ നം നാസായ രജ്ജുകേന ബന്ധിത്വാ ആകഡ്ഢേന്തോ ചാലേതുമ്പി നാസക്ഖി. ബോധിസത്തോ കിര ‘‘ഭതിയാ കഥിതായ ഗമിസ്സാമീ’’തി ന അഗമാസി. സത്ഥവാഹപുത്തോ തസ്സാധിപ്പായം ഞത്വാ ‘‘സാമി, തയാ പഞ്ചസു സകടസതേസു ഉത്താരിതേസു ഏകേകസ്സ സകടസ്സ ദ്വേ ദ്വേ കഹാപണേ ഭതിം കത്വാ സഹസ്സം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. തദാ ബോധിസത്തോ സയമേവ അഗമാസി. അഥ നം പുരിസാ പുരിമസകടേസു യോജേസും. അഥ നം ഏകവേഗേനേവ ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേസി. ഏതേനുപായേന സബ്ബസകടാനി ഉത്താരേസി.

സത്ഥവാഹപുത്തോ ഏകേകസ്സ സകടസ്സ ഏകേകം കത്വാ പഞ്ചസതാനി ഭണ്ഡികം കത്വാ തസ്സ ഗലേ ബന്ധി. സോ ‘‘അയം മയ്ഹം യഥാപരിച്ഛിന്നം ഭതിം ന ദേതി, ന ദാനിസ്സ ഗന്തും ദസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ സബ്ബപുരിമസകടസ്സ പുരതോ മഗ്ഗം നിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. അപനേതും വായമന്താപി നം അപനേതും നാസക്ഖിംസു. സത്ഥവാഹപുത്തോ ‘‘ജാനാതി മഞ്ഞേ ഏസ അത്തനോ ഭതിയാ ഊനഭാവ’’ന്തി ഏകേകസ്മിം സകടേ ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ സഹസ്സഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ‘‘അയം തേ സകടുത്തരണഭതീ’’തി ഗീവായം ലഗ്ഗേസി. സോ സഹസ്സഭണ്ഡികം ആദായ മാതു സന്തികം അഗമാസി. ഗാമദാരകാ ‘‘കിം നാമേതം അയ്യികാകാളകസ്സ ഗലേ’’തി ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി. സോ തേ അനുബന്ധിത്വാ ദൂരതോവ പലാപേന്തോ മാതു സന്തികം ഗതോ. പഞ്ചന്നം പന സകടസതാനം ഉത്താരിതത്താ രത്തേഹി അക്ഖീഹി കിലന്തരൂപോ പഞ്ഞായിത്ഥ. അയ്യികാ തസ്സ ഗീവായ സഹസ്സത്ഥവികം ദിസ്വാ ‘‘താത, അയം തേ കഹം ലദ്ധാ’’തി ഗോപാലകദാരകേ പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘താത, കിം അഹം തയാ ലദ്ധഭതിയാ ജീവിതുകാമാ, കിംകാരണാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭോസീ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സകലസരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ പാനീയം പായേത്വാ സപ്പായം ഭോജനം ഭോജേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സദ്ധിം ബോധിസത്തേന യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ അസമധുരോ, പുബ്ബേപി അസമധുരോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൯. ‘‘യതോ യതോ ഗരു ധുരം, യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീ;

തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജന്തി, സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുര’’ന്തി.

തത്ഥ യതോ യതോ ഗരു ധുരന്തി യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ ധുരം ഗരു ഭാരിയം ഹോതി, അഞ്ഞേ ബലിബദ്ദാ ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോന്തി. യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീതി വത്തന്തി ഏത്ഥാതി വത്തനീ, മഗ്ഗസ്സേതം നാമം, യസ്മിം ഠാനേ ഉദകചിക്ഖല്ലമഹന്തതായ വാ വിസമച്ഛിന്നതടഭാവേന വാ മഗ്ഗോ ഗമ്ഭീരോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജന്തീതി ഏത്ഥ അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, തദാ കണ്ഹം യുഞ്ജന്തീതി അത്ഥോ. യദാ ധുരഞ്ച ഗരു ഹോതി മഗ്ഗോ ച ഗമ്ഭീരോ, തദാ അഞ്ഞേ ബലിബദ്ദേ അപനേത്വാ കണ്ഹമേവ യോജേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുരന്തി ഏത്ഥാപി അസ്സൂതി നിപാതമത്തമേവ, സോ തം ധുരം വഹതീതി അത്ഥോ.

ഏവം ഭഗവാ ‘‘തദാ, ഭിക്ഖവേ, കണ്ഹോവ തം ധുരം വഹതീ’’തി ദസ്സേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഹല്ലികാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, അയ്യികാകാളകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കണ്ഹജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൩൦] ൧൦. മുനികജാതകവണ്ണനാ

മാ മുനികസ്സ പിഹയീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം തേരസകനിപാതേ ചൂളനാരദകസ്സപജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൪൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നിസ്സായാ’’തി? ‘‘ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു ഏസാ തവ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഇമിസ്സാ വിവാഹദിവസേ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ മഹാജനസ്സ ഉത്തരിഭങ്ഗഭാവം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ഏകസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ ഗേഹേ ഗോയോനിയം നിബ്ബത്തി ‘‘മഹാലോഹിതോ’’തി നാമേന, കനിട്ഠഭാതാപിസ്സ ചൂളലോഹിതോ നാമ അഹോസി. തേയേവ ദ്വേ ഭാതികേ നിസ്സായ തസ്മിം കുലേ കമ്മധുരം വത്തതി. തസ്മിം പന കുലേ ഏകാ കുമാരികാ അത്ഥി, തം ഏകോ നഗരവാസീ കുലപുത്തോ അത്തനോ പുത്തസ്സ വാരേസി. തസ്സാ മാതാപിതരോ ‘‘കുമാരികായ വിവാഹകാലേ ആഗതാനം പാഹുനകാനം ഉത്തരിഭങ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി യാഗുഭത്തം ദത്വാ മുനികം നാമ സൂകരം പോസേസും. തം ദിസ്വാ ചൂളലോഹിതോ ഭാതരം പുച്ഛി ‘‘ഇമസ്മിം കുലേ കമ്മധുരം വത്തമാനം അമ്ഹേ ദ്വേ ഭാതികേ നിസ്സായ വത്തതി, ഇമേ പന അമ്ഹാകം തിണപലാലാദീനേവ ദേന്തി, സൂകരം യാഗുഭത്തേന പോസേന്തി, കേന നു ഖോ കാരണേന ഏസ ഏതം ലഭതീ’’തി. അഥസ്സ ഭാതാ ‘‘താത ചൂളലോഹിത, മാ ത്വം ഏതസ്സ ഭോജനം പിഹയി, അയം സൂകരോ മരണഭത്തം ഭുഞ്ജതി. ഏതിസ്സാ ഹി കുമാരികായ വിവാഹകാലേ ആഗതാനം പാഹുനകാനം ഉത്തരിഭങ്ഗോ ഭവിസ്സതീതി ഇമേ ഏതം സൂകരം പോസേന്തി, ഇതോ കതിപാഹച്ചയേന തേ മനുസ്സാ ആഗമിസ്സന്തി, അഥ നം സൂകരം പാദേസു ഗഹേത്വാ കഡ്ഢേന്താ ഹേട്ഠാമഞ്ചതോ നീഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ പാഹുനകാനം സൂപബ്യഞ്ജനം കരിയമാനം പസ്സിസ്സസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦. ‘‘മാ മുനികസ്സ പിഹയി, ആതുരന്നാനി ഭുഞ്ജതി;

അപ്പോസ്സുക്കോ ഭുസം ഖാദ, ഏതം ദീഘായുലക്ഖണ’’ന്തി.

തത്ഥ മാ മുനികസ്സ പിഹയീതി മുനികസ്സ ഭോജനേ പിഹം മാ ഉപ്പാദയി, ‘‘ഏസ മുനികോ സുഭോജനം ഭുഞ്ജതീ’’തി മാ മുനികസ്സ പിഹയി, ‘‘കദാ നു ഖോ അഹമ്പി ഏവം സുഖിതോ ഭവേയ്യ’’ന്തി മാ മുനികഭാവം പത്ഥയി. അയഞ്ഹി ആതുരന്നാനി ഭുഞ്ജതി. ആതുരന്നാനീതി മരണഭോജനാനി. അപ്പോസ്സുക്കോ ഭുസം ഖാദാതി തസ്സ ഭോജനേ നിരുസ്സുക്കോ ഹുത്വാ അത്തനാ ലദ്ധം ഭുസം ഖാദ. ഏതം ദീഘായുലക്ഖണന്തി ഏതം ദീഘായുഭാവസ്സ കാരണം. തതോ ന ചിരസ്സേവ തേ മനുസ്സാ ആഗമിംസു, മുനികം ഘാതേത്വാ നാനപ്പകാരേഹി പചിംസു. ബോധിസത്തോ ചൂളലോഹിതം ആഹ ‘‘ദിട്ഠോ തേ, താത, മുനികോ’’തി. ദിട്ഠം മേ, ഭാതിക, മുനികസ്സ ഭോജനഫലം, ഏതസ്സ ഭോജനതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന അമ്ഹാകം തിണപലാലഭുസമത്തമേവ ഉത്തമഞ്ച അനവജ്ജഞ്ച ദീഘായുലക്ഖണഞ്ചാതി.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഖോ ത്വം ഭിക്ഖു പുബ്ബേപി ഇമം കുമാരികം നിസ്സായ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ മഹാജനസ്സ ഉത്തരിഭങ്ഗഭാവം ഗതോ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മുനികസൂകരോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അഹോസി, ഥുല്ലകുമാരികാ ഏസാ ഏവ, ചൂളലോഹിതോ ആനന്ദോ, മഹാലോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മുനികജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

കുരുങ്ഗവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കുരുങ്ഗം കുക്കുരഞ്ചേവ, ഭോജാജാനീയഞ്ച ആജഞ്ഞം;

തിത്ഥം മഹിളാമുഖാഭിണ്ഹം, നന്ദികണ്ഹഞ്ച മുനികന്തി.