൨. സീലവഗ്ഗോ

[൧൧] ൧. ലക്ഖണമിഗജാതകവണ്ണനാ

ഹോതി സീലവതം അത്ഥോതി ഇദം സത്ഥാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തസ്സ വത്ഥു യാവ അഭിമാരപ്പയോജനാ ഖണ്ഡഹാലജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി, യാവ ധനപാലകവിസ്സജ്ജനാ പന ചൂളഹംസജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി, യാവ പഥവിപ്പവേസനാ ദ്വാദസനിപാതേ സമുദ്ദവാണിജജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ദേവദത്തോ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിത്വാ അലഭന്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ ഗയാസീസേ വിഹരതി. അഥ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഞാണം പരിപാകം അഗമാസി. തം ഞത്വാ സത്ഥാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആമന്തേസി ‘‘സാരിപുത്താ, തുമ്ഹാകം നിസ്സിതകാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ദേവദത്തസ്സ ലദ്ധിം രോചേത്വാ തേന സദ്ധിം ഗതാ, ഇദാനി പന തേസം ഞാണം പരിപാകം ഗതം, തുമ്ഹേ ബഹൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേസം ധമ്മം ദേസേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ മഗ്ഗഫലേഹി പബോധേത്വാ ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി. തേ തഥേവ ഗന്ത്വാ തേസം ധമ്മം ദേസേത്വാ മഗ്ഗഫലേഹി പബോധേത്വാ പുനദിവസേ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ തേ ഭിക്ഖൂ ആദായ വേളുവനമേവ ആഗമംസു. ആഗന്ത്വാ ച പന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഠിതകാലേ ഭിക്ഖൂ ഥേരം പസംസിത്വാ ഭഗവന്തം ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികോ ധമ്മസേനാപതി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ ആഗച്ഛന്തോ അതിവിയ സോഭതി, ദേവദത്തോ പന പരിഹീനപരിവാരോ ജാതോ’’തി. ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഇദാനേവ ഞാതിസങ്ഘപരിവുതോ ആഗച്ഛന്തോ സോഭതി, പുബ്ബേപി സോഭിയേവ. ദേവദത്തോപി ന ഇദാനേവ ഗണതോ പരിഹീനോ, പുബ്ബേപി പരിഹീനോയേവാതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവത്ഥായ ഭഗവന്തം യാചിംസു, ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നം കാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹനഗരേ ഏകോ മഗധരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ മിഗയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വുദ്ധിപ്പത്തോ മിഗസഹസ്സപരിവാരോ അരഞ്ഞേ വസതി. തസ്സ ലക്ഖണോ ച കാളോ ചാതി ദ്വേ പുത്താ അഹേസും. സോ അത്തനോ മഹല്ലകകാലേ ‘‘താതാ, അഹം ഇദാനി മഹല്ലകോ, തുമ്ഹേ ഇമം ഗണം പരിഹരഥാ’’തി പഞ്ച പഞ്ച മിഗസതാനി ഏകേകം പുത്തം പടിച്ഛാപേസി. തതോ പട്ഠായ തേ ദ്വേ ജനാ മിഗഗണം പരിഹരന്തി. മഗധരട്ഠസ്മിഞ്ച സസ്സപാകസമയേ കിട്ഠസമ്ബാധേ അരഞ്ഞേ മിഗാനം പരിപന്ഥോ ഹോതി. മനുസ്സാ സസ്സഖാദകാനം മിഗാനം മാരണത്ഥായ തത്ഥ തത്ഥ ഓപാതം ഖണന്തി, സൂലാനി രോപേന്തി, പാസാണയന്താനി സജ്ജേന്തി, കൂടപാസാദയോ പാസേ ഓഡ്ഡേന്തി, ബഹൂ മിഗാ വിനാസം ആപജ്ജന്തി. ബോധിസത്തോ കിട്ഠസമ്ബാധസമയം ഞത്വാ ദ്വേ പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താതാ, അയം കിട്ഠസമ്ബാധസമയോ, ബഹൂ മിഗാ വിനാസം പാപുണന്തി, മയം മഹല്ലകാ യേന കേനചി ഉപായേന ഏകസ്മിം ഠാനേ വീതിനാമേസ്സാമ, തുമ്ഹേ തുമ്ഹാകം മിഗഗണേ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ സസ്സാനം ഉദ്ധടകാലേ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പിതു വചനം സുത്വാ സപരിവാരാ നിക്ഖമിംസു. തേസം പന ഗമനമഗ്ഗം മനുസ്സാ ജാനന്തി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ മിഗാ പബ്ബതമാരോഹന്തി, ഇമസ്മിം കാലേ ഓരോഹന്തീ’’തി. തേ തത്ഥ തത്ഥ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിലീനാ ബഹൂ മിഗേ വിജ്ഝിത്വാ മാരേന്തി.

കാളമിഗോ അത്തനോ ദന്ധതായ ‘‘ഇമായ നാമ വേലായ ഗന്തബ്ബം, ഇമായ വേലായ ന ഗന്തബ്ബ’’ന്തി അജാനന്തോ മിഗഗണം ആദായ പുബ്ബണ്ഹേപി സായന്ഹേപി പദോസേപി പച്ചൂസേപി ഗാമദ്വാരേന ഗച്ഛതി. മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ പകതിയാ ഠിതാ ച നിലീനാ ച ബഹൂ മിഗേ വിനാസം പാപേന്തി. ഏവം സോ അത്തനോ ദന്ധതായ ബഹൂ മിഗേ വിനാസം പാപേത്വാ അപ്പകേഹേവ മിഗേഹി അരഞ്ഞം പാവിസി. ലക്ഖണമിഗോ പന പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ഉപായകുസലോ ‘‘ഇമായ വേലായ ഗന്തബ്ബം, ഇമായ വേലായ ന ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ജാനാതി. സോ ഗാമദ്വാരേനപി ന ഗച്ഛതി, ദിവാപി ന ഗച്ഛതി, പദോസേപി ന ഗച്ഛതി, പച്ചൂസേപി ന ഗച്ഛതി, മിഗഗണം ആദായ അഡ്ഢരത്തസമയേയേവ ഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏകമ്പി മിഗം അവിനാസേത്വാ അരഞ്ഞം പാവിസി. തേ തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ സസ്സേസു ഉദ്ധടേസു പബ്ബതാ ഓതരിംസു.

കാളോ പച്ചാഗച്ഛന്തോപി പുരിമനയേനേവ അവസേസമിഗേ വിനാസം പാപേന്തോ ഏകകോവ ആഗമി. ലക്ഖണോ പന ഏകമിഗമ്പി അവിനാസേത്വാ പഞ്ചഹി മിഗസതേഹി പരിവുതോ മാതാപിതൂനം സന്തികം ആഗമി. ബോധിസത്തോ ദ്വേപി പുത്തേ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ മിഗഗണേന സദ്ധിം മന്തേന്തോ ഇമം ഗാഥം സമുട്ഠാപേസി –

൧൧. ‘‘ഹോതി സീലവതം അത്ഥോ, പടിസന്ഥാരവുത്തിനം;

ലക്ഖണം പസ്സ ആയന്തം, ഞാതിസങ്ഘപുരക്ഖതം;

അഥ പസ്സസിമം കാളം, സുവിഹീനംവ ഞാതിഭീ’’തി.

തത്ഥ സീലവതന്തി സുഖസീലതായ സീലവന്താനം ആചാരസമ്പന്നാനം. അത്ഥോതി വുഡ്ഢി. പടിസന്ഥാരവുത്തിനന്തി ധമ്മപടിസന്ഥാരോ ച ആമിസപടിസന്ഥാരോ ച ഏതേസം വുത്തീതി പടിസന്ഥാരവുത്തിനോ, തേസം പടിസന്ഥാരവുത്തിനം. ഏത്ഥ ച പാപനിവാരണഓവാദാനുസാസനിവസേന ധമ്മപടിസന്ഥാരോ ച, ഗോചരലാഭാപനഗിലാനുപട്ഠാനധമ്മികരക്ഖാവസേന ആമിസപടിസന്ഥാരോ ച വേദിതബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേസു ദ്വീസു പടിസന്ഥാരേസു ഠിതാനം ആചാരസമ്പന്നാനം പണ്ഡിതാനം വുഡ്ഢി നാമ ഹോതീതി. ഇദാനി തം വുഡ്ഢിം ദസ്സേതും പുത്തമാതരം ആലപന്തോ വിയ ‘‘ലക്ഖണം പസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ആചാരപടിസന്ഥാരസമ്പന്നം അത്തനോ പുത്തം ഏകമിഗമ്പി അവിനാസേത്വാ ഞാതിസങ്ഘേന പുരക്ഖതം പരിവാരിതം ആഗച്ഛന്തം പസ്സ. തായ പന ആചാരപടിസന്ഥാരസമ്പദായ വിഹീനം ദന്ധപഞ്ഞം അഥ പസ്സസിമം കാളം ഏകമ്പി ഞാതിം അനവസേസേത്വാ സുവിഹീനമേവ ഞാതീഹി ഏകകം ആഗച്ഛന്തന്തി. ഏവം പുത്തം അഭിനന്ദിത്വാ പന ബോധിസത്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഇദാനേവ ഞാതിസങ്ഘപരിവാരിതോ സോഭതി, പുബ്ബേപി സോഭതിയേവ. ന ച ദേവദത്തോ ഏതരഹിയേവ ഗണമ്ഹാ പരിഹീനോ, പുബ്ബേപി പരിഹീനോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ദസ്സേത്വാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കാളോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പരിസാപിസ്സ ദേവദത്തപരിസാവ, ലക്ഖണോ സാരിപുത്തോ, പരിസാ പനസ്സ ബുദ്ധപരിസാ, മാതാ രാഹുലമാതാ, പിതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ലക്ഖണമിഗജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൨] ൨. നിഗ്രോധമിഗജാതകവണ്ണനാ

നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ മാതരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിര രാജഗഹനഗരേ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ ധീതാ അഹോസി ഉസ്സന്നകുസലമൂലാ പരിമദ്ദിതസങ്ഖാരാ പച്ഛിമഭവികാ, അന്തോഘടേ പദീപോ വിയ തസ്സാ ഹദയേ അരഹത്തൂപനിസ്സയോ ജലതി. സാ അത്താനം ജാനനകാലതോ പട്ഠായ ഗേഹേ അനഭിരതാ പബ്ബജിതുകാമാ ഹുത്വാ മാതാപിതരോ ആഹ – ‘‘അമ്മതാതാ, മയ്ഹം ഘരാവാസേ ചിത്തം നാഭിരമതി, അഹം നിയ്യാനികേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിതുകാമാ, പബ്ബാജേഥ മ’’ന്തി. അമ്മ, കിം വദേസി, ഇദം കുലം ബഹുവിഭവം, ത്വഞ്ച അമ്ഹാകം ഏകധീതാ, ന ലബ്ഭാ തയാ പബ്ബജിതുന്തി. സാ പുനപ്പുനം യാചിത്വാപി മാതാപിതൂനം സന്തികാ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാ ചിന്തേസി ‘‘ഹോതു, പതികുലം ഗതാ സാമികം ആരാധേത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സാ വയപ്പത്താ പതികുലം ഗന്ത്വാ പതിദേവതാ ഹുത്വാ സീലവതീ കല്യാണധമ്മാ അഗാരം അജ്ഝാവസി.

അഥസ്സാ സംവാസമന്വായ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സാ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ന അഞ്ഞാസി. അഥ തസ്മിം നഗരേ നക്ഖത്തം ഘോസയിംസു, സകലനഗരവാസിനോ നക്ഖത്തം കീളിംസു, നഗരം ദേവനഗരം വിയ അലങ്കതപടിയത്തം അഹോസി. സാ പന താവ ഉളാരായപി നക്ഖത്തകീളായ വത്തമാനായ അത്തനോ സരീരം ന വിലിമ്പതി നാലങ്കരോതി, പകതിവേസേനേവ വിചരതി.

അഥ നം സാമികോ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, സകലനഗരം നക്ഖത്തനിസ്സിതം, ത്വം പന സരീരം നപ്പടിജഗ്ഗസീ’’തി. അയ്യപുത്ത, ദ്വത്തിംസായ മേ കുണപേഹി പൂരിതം സരീരം, കിം ഇമിനാ അലങ്കതേന, അയഞ്ഹി കായോ നേവ ദേവനിമ്മിതോ, ന ബ്രഹ്മനിമ്മിതോ, ന സുവണ്ണമയോ, ന മണിമയോ, ന ഹരിചന്ദനമയോ, ന പുണ്ഡരീകകുമുദുപ്പലഗബ്ഭസമ്ഭൂതോ, ന അമതോസധപൂരിതോ, അഥ ഖോ കുണപേ ജാതോ, മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ, അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ, കടസിവഡ്ഢനോ, തണ്ഹൂപാദിന്നോ, സോകാനം നിദാനം, പരിദേവാനം വത്ഥു, സബ്ബരോഗാനം ആലയോ, കമ്മകരണാനം പടിഗ്ഗഹോ, അന്തോപൂതി, ബഹി നിച്ചപഗ്ഘരണോ, കിമികുലാനം ആവാസോ, സിവഥികപയാതോ, മരണപരിയോസാനോ, സബ്ബലോകസ്സ ചക്ഖുപഥേ വത്തമാനോപി –

‘‘അട്ഠിനഹാരുസംയുത്തോ, തചമംസാവലേപനോ;

ഛവിയാ കായോ പടിച്ഛന്നോ, യഥാഭൂതം ന ദിസ്സതി.

‘‘അന്തപൂരോ ഉദരപൂരോ, യകനപേളസ്സ വത്ഥിനോ;

ഹദയസ്സ പപ്ഫാസസ്സ, വക്കസ്സ പിഹകസ്സ ച.

‘‘സിങ്ഘാണികായ ഖേളസ്സ, സേദസ്സ ച മേദസ്സ ച;

ലോഹിതസ്സ ലസികായ, പിത്തസ്സ ച വസായ ച.

‘‘അഥസ്സ നവഹി സോതേഹി, അസുചീ സവതി സബ്ബദാ;

അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ, കണ്ണമ്ഹാ കണ്ണഗൂഥകോ.

‘‘സിങ്ഘാണികാ ച നാസതോ, മുഖേന വമതേകദാ;

പിത്തം സേമ്ഹഞ്ച വമതി, കായമ്ഹാ സേദജല്ലികാ.

‘‘അഥസ്സ സുസിരം സീസം, മത്ഥലുങ്ഗസ്സ പൂരിതം;

സുഭതോ നം മഞ്ഞതി ബാലോ, അവിജ്ജായ പുരക്ഖതോ. (സു. നി. ൧൯൬-൨൦൧);

‘‘അനന്താദീനവോ കായോ, വിസരുക്ഖസമൂപമോ;

ആവാസോ സബ്ബരോഗാനം, പുഞ്ജോ ദുക്ഖസ്സ കേവലോ. (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൫൫);

‘‘സചേ ഇമസ്സ കായസ്സ, അന്തോ ബാഹിരകോ സിയാ;

ദണ്ഡം നൂന ഗഹേത്വാന, കാകേ സോണേ ച വാരയേ.

‘‘ദുഗ്ഗന്ധോ അസുചി കായോ, കുണപോ ഉക്കരൂപമോ;

നിന്ദിതോ ചക്ഖുഭൂതേഹി, കായോ ബാലാഭിനന്ദിതോ.

‘‘അല്ലചമ്മപടിച്ഛന്നോ, നവദ്വാരോ മഹാവണോ;

സമന്തതോ പഗ്ഘരതി, അസുചീ പൂതിഗന്ധിയോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൨);

അയ്യപുത്ത, ഇമം കായം അലങ്കരിത്വാ കിം കരിസ്സാമി? നനു ഇമസ്സ അലങ്കതകരണം ഗൂഥപുണ്ണഘടസ്സ ബഹി ചിത്തകമ്മകരണം വിയ ഹോതീതി? സേട്ഠിപുത്തോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഇമസ്സ സരീരസ്സ ഇമേ ദോസേ പസ്സമാനാ കസ്മാ ന പബ്ബജസീ’’തി? ‘‘അയ്യപുത്ത, അഹം പബ്ബജ്ജം ലഭമാനാ അജ്ജേവ പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. സേട്ഠിപുത്തോ ‘‘സാധു, അഹം തം പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി വത്വാ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ മഹാസക്കാരം കത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയം നേത്വാ തം പബ്ബാജേന്തോ ദേവദത്തപക്ഖിയാനം ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ പബ്ബാജേസി. സാ പബ്ബജ്ജം ലഭിത്വാ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ അത്തമനാ അഹോസി.

അഥസ്സാ ഗബ്ഭേ പരിപാകം ഗച്ഛന്തേ ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തം ഹത്ഥപാദപിട്ഠീനം ബഹലത്തം ഉദരപടലസ്സ ച മഹന്തതം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനിയോ തം പുച്ഛിംസു ‘‘അയ്യേ, ത്വം ഗബ്ഭിനീ വിയ പഞ്ഞായസി, കിം ഏത’’ന്തി? അയ്യേ, ‘‘ഇദം നാമ കാരണ’’ന്തി ന ജാനാമി, സീലം പന മേ പരിപുണ്ണന്തി. അഥ നം താ ഭിക്ഖുനിയോ ദേവദത്തസ്സ സന്തികം നേത്വാ ദേവദത്തം പുച്ഛിംസു ‘‘അയ്യ, അയം കുലധീതാ കിച്ഛേന സാമികം ആരാധേത്വാ പബ്ബജ്ജം ലഭി, ഇദാനി പനസ്സാ ഗബ്ഭോ പഞ്ഞായതി, മയം ഇമസ്സ ഗബ്ഭസ്സ ഗിഹികാലേ വാ പബ്ബജിതകാലേ വാ ലദ്ധഭാവം ന ജാനാമ, കിംദാനി കരോമാ’’തി? ദേവദത്തോ അത്തനോ അബുദ്ധഭാവേന ച ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാനഞ്ച നത്ഥിതായ ഏവം ചിന്തേസി ‘‘ദേവദത്തപക്ഖികാ ഭിക്ഖുനീ കുച്ഛിനാ ഗബ്ഭം പരിഹരതി, ദേവദത്തോ ച തം അജ്ഝുപേക്ഖതിയേവാതി മയ്ഹം ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, മയാ ഇമം ഉപ്പബ്ബാജേതും വട്ടതീ’’തി. സോ അവീമംസിത്വാവ സേലഗുളം പവട്ടയമാനോ വിയ പക്ഖന്ദിത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഇമം ഉപ്പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. താ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഉട്ഠായ വന്ദിത്വാ ഉപസ്സയം ഗതാ.

അഥ സാ ദഹരാ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആഹ – ‘‘അയ്യേ, ന ദേവദത്തത്ഥേരോ ബുദ്ധോ, നാപി മയ്ഹം തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജാ, ലോകേ പന അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ, സാ ച പന മേ ദുക്ഖേന ലദ്ധാ, മാ നം അന്തരധാപേഥ, ഏഥ മം ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ജേതവനം ഗച്ഛഥാ’’തി. താ തം ആദായ രാജഗഹാ പഞ്ചചത്താലീസയോജനികം മഗ്ഗം അതിക്കമ്മ അനുപുബ്ബേന ജേതവനം പത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘കിഞ്ചാപി ഗിഹികാലേ ഏതിസ്സാ ഗബ്ഭോ പതിട്ഠിതോ, ഏവം സന്തേപി ‘സമണോ ഗോതമോ ദേവദത്തേന ജഹിതം ആദായ ചരതീ’തി തിത്ഥിയാനം ഓകാസോ ഭവിസ്സതി. തസ്മാ ഇമം കഥം പച്ഛിന്ദിതും സരാജികായ പരിസായ മജ്ഝേ ഇമം അധികരണം വിനിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി. പുനദിവസേ രാജാനം പസേനദികോസലം മഹാഅനാഥപിണ്ഡികം ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികം വിസാഖം മഹാഉപാസികം അഞ്ഞാനി ച അഭിഞ്ഞാതാനി മഹാകുലാനി പക്കോസാപേത്വാ സായന്ഹസമയേ ചതൂസു പരിസാസു സന്നിപതിതാസു ഉപാലിത്ഥേരം ആമന്തേസി ‘‘ഗച്ഛ, ത്വം ചതുപരിസമജ്ഝേ ഇമിസ്സാ ദഹരഭിക്ഖുനിയാ കമ്മം സോധേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ പരിസമജ്ഝം ഗന്ത്വാ അത്തനോ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ വിസാഖം ഉപാസികം പക്കോസാപേത്വാ ഇമം അധികരണം പടിച്ഛാപേസി ‘‘ഗച്ഛ വിസാഖേ, ‘അയം ദഹരാ അസുകമാസേ അസുകദിവസേ പബ്ബജിതാ’തി തഥതോ ഞത്വാ ഇമസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ലദ്ധഭാവം ജാനാഹീ’’തി. ഉപാസികാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ അന്തോസാണിയം ദഹരഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥപാദനാഭിഉദരപരിയോസാനാദീനി ഓലോകേത്വാ മാസദിവസേ സമാനേത്വാ ഗിഹിഭാവേ ഗബ്ഭസ്സ ലദ്ധഭാവം തഥതോ ഞത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോ ചതുപരിസമജ്ഝേ തം ഭിക്ഖുനിം സുദ്ധം അകാസി. സാ സുദ്ധാ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച സത്ഥാരഞ്ച വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ഉപസ്സയമേവ ഗതാ. സാ ഗബ്ഭപരിപാകമന്വായ പദുമുത്തരപാദമൂലേ പത്ഥിതപത്ഥനം മഹാനുഭാവം പുത്തം വിജായി.

അഥേകദിവസം രാജാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയസമീപേന ഗച്ഛന്തോ ദാരകസദ്ദം സുത്വാ അമച്ചേ പുച്ഛി. അമച്ചാ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ദേവ, ദഹരഭിക്ഖുനീ പുത്തം വിജാതാ, തസ്സേസോ സദ്ദോ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഭിക്ഖുനീനം, ഭണേ, ദാരകപടിജഗ്ഗനം നാമ പലിബോധോ, മയം നം പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി രാജാ തം ദാരകം നാടകിത്ഥീനം ദാപേത്വാ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢാപേസി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ ‘‘കസ്സപോ’’തി നാമം അകംസു. അഥ നം കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢിതത്താ ‘‘കുമാരകസ്സപോ’’തി സഞ്ജാനിംസു. സോ സത്തവസ്സികകാലേ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ധമ്മകഥികേസു ചിത്രകഥീ അഹോസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തകഥികാനം യദിദം കുമാരകസ്സപോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൭) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. സോ പച്ഛാ വമ്മികസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൪൯ ആദയോ) അരഹത്തം പാപുണി. മാതാപിസ്സ ഭിക്ഖുനീ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലം പത്താ. കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ ബുദ്ധസാസനേ ഗഗനമജ്ഝേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പാകടോ ജാതോ.

അഥേകദിവസം തഥാഗതോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഭിക്ഖൂ ഓവാദം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു ദിവസഭാഗം ഖേപേത്വാ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തേന അത്തനോ അബുദ്ധഭാവേന ചേവ ഖന്തിമേത്താദീനഞ്ച അഭാവേന കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ ച ഥേരീ ച ഉഭോ നാസിതാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ ധമ്മരാജതായ ചേവ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പത്തിയാ ച ഉഭിന്നമ്പി തേസം പച്ചയോ ജാതോ’’തി ബുദ്ധഗുണേ വണ്ണയമാനാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മസഭം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമേവ ഗുണകഥായാ’’തി സബ്ബം ആരോചയിംസു. ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ ഇമേസം ഉഭിന്നം പച്ചയോ ച പതിട്ഠാ ച ജാതോ, പുബ്ബേപി അഹോസിയേവാതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവത്ഥായ ഭഗവന്തം യാചിംസു. ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നം കാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരയമാനേ ബോധിസത്തോ മിഗയോനിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി, അക്ഖീനി പനസ്സ മണിഗുളസദിസാനി അഹേസും, സിങ്ഗാനി രജതവണ്ണാനി, മുഖം രത്തകമ്ബലപുഞ്ജവണ്ണം, ഹത്ഥപാദപരിയന്താ ലാഖാരസപരികമ്മകതാ വിയ, വാലധി ചമരസ്സ വിയ അഹോസി, സരീരം പനസ്സ മഹന്തം അസ്സപോതകപ്പമാണം അഹോസി. സോ പഞ്ചസതമിഗപരിവാരോ അരഞ്ഞേ വാസം കപ്പേസി നാമേന നിഗ്രോധമിഗരാജാ നാമ. അവിദൂരേ പനസ്സ അഞ്ഞോപി പഞ്ചസതമിഗപരിവാരോ സാഖമിഗോ നാമ വസതി, സോപി സുവണ്ണവണ്ണോവ അഹോസി.

തേന സമയേന ബാരാണസിരാജാ മിഗവധപ്പസുതോ ഹോതി, വിനാ മംസേന ന ഭുഞ്ജതി, മനുസ്സാനം കമ്മച്ഛേദം കത്വാ സബ്ബേ നേഗമജാനപദേ സന്നിപാതേത്വാ ദേവസികം മിഗവം ഗച്ഛതി. മനുസ്സാ ചിന്തേസും – ‘‘അയം രാജാ അമ്ഹാകം കമ്മച്ഛേദം കരോതി, യംനൂന മയം ഉയ്യാനേ മിഗാനം നിവാപം വപിത്വാ പാനീയം സമ്പാദേത്വാ ബഹൂ മിഗേ ഉയ്യാനം പവേസേത്വാ ദ്വാരം ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ നിയ്യാദേയ്യാമാ’’തി. തേ സബ്ബേ ഉയ്യാനേ മിഗാനം നിവാപതിണാനി രോപേത്വാ ഉദകം സമ്പാദേത്വാ ദ്വാരം യോജേത്വാ വാഗുരാനി ആദായ മുഗ്ഗരാദിനാനാവുധഹത്ഥാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മിഗേ പരിയേസമാനാ ‘‘മജ്ഝേ ഠിതേ മിഗേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി യോജനമത്തം ഠാനം പരിക്ഖിപിത്വാ സങ്ഖിപമാനാ നിഗ്രോധമിഗസാഖമിഗാനം വസനട്ഠാനം മജ്ഝേ കത്വാ പരിക്ഖിപിംസു. അഥ നം മിഗഗണം ദിസ്വാ രുക്ഖഗുമ്ബാദയോ ച ഭൂമിഞ്ച മുഗ്ഗരേഹി പഹരന്താ മിഗഗണം ഗഹനട്ഠാനതോ നീഹരിത്വാ അസിസത്തിധനുആദീനി ആവുധാനി ഉഗ്ഗിരിത്വാ മഹാനാദം നദന്താ തം മിഗഗണം ഉയ്യാനം പവേസേത്വാ ദ്വാരം പിധായ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, നിബദ്ധം മിഗവം ഗച്ഛന്താ അമ്ഹാകം കമ്മം നാസേഥ, അമ്ഹേഹി അരഞ്ഞതോ മിഗേ ആനേത്വാ തുമ്ഹാകം ഉയ്യാനം പൂരിതം, ഇതോ പട്ഠായ തേസം മംസാനി ഖാദഥാ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമിംസു.

രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ മിഗേ ഓലോകേന്തോ ദ്വേ സുവണ്ണമിഗേ ദിസ്വാ തേസം അഭയം അദാസി. തതോ പട്ഠായ പന കദാചി സയം ഗന്ത്വാ ഏകം മിഗം വിജ്ഝിത്വാ ആനേതി, കദാചിസ്സ ഭത്തകാരകോ ഗന്ത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ആഹരതി. മിഗാ ധനും ദിസ്വാവ മരണഭയേന തജ്ജിതാ പലായന്തി, ദ്വേ തയോ പഹാരേ ലഭിത്വാ കിലമന്തിപി, ഗിലാനാപി ഹോന്തി, മരണമ്പി പാപുണന്തി. മിഗഗണോ തം പവത്തിം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി. സോ സാഖം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘സമ്മ, ബഹൂ മിഗാ നസ്സന്തി, ഏകംസേന മരിതബ്ബേ സതി ഇതോ പട്ഠായ മാ കണ്ഡേന മിഗേ വിജ്ഝന്തു, ധമ്മഗണ്ഡികട്ഠാനേ മിഗാനം വാരോ ഹോതു. ഏകദിവസം മമ പരിസായ വാരോ പാപുണാതു, ഏകദിവസം തവ പരിസായ, വാരപ്പത്തോ മിഗോ ഗന്ത്വാ ധമ്മഗണ്ഡികായ ഗീവം ഠപേത്വാ നിപജ്ജതു, ഏവം സന്തേ മിഗാ കിലന്താ ന ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തതോ പട്ഠായ വാരപ്പത്തോവ മിഗോ ഗന്ത്വാ ധമ്മഗണ്ഡികായ ഗീവം ഠപേത്വാ നിപജ്ജതി, ഭത്തകാരകോ ആഗന്ത്വാ തത്ഥ നിപന്നകമേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി.

അഥേകദിവസം സാഖമിഗസ്സ പരിസായ ഏകിസ്സാ ഗബ്ഭിനിമിഗിയാ വാരോ പാപുണി. സാ സാഖം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സാമി, അഹം ഗബ്ഭിനീ, പുത്തം വിജായിത്വാ ദ്വേ ജനാ വാരം ഗമിസ്സാമ, മയ്ഹം വാരം അതിക്കാമേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ന സക്കാ തവ വാരം അഞ്ഞേസം പാപേതും, ത്വമേവ തുയ്ഹം വാരം ജാനിസ്സസി, ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സാ തസ്സ സന്തികാ അനുഗ്ഗഹം അലഭമാനാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. സോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഹോതു ഗച്ഛ ത്വം, അഹം തേ വാരം അതിക്കാമേസ്സാമീ’’തി സയം ഗന്ത്വാ ധമ്മഗണ്ഡികായ സീസം കത്വാ നിപജ്ജി. ഭത്തകാരകോ തം ദിസ്വാ ‘‘ലദ്ധാഭയോ മിഗരാജാ ധമ്മഗണ്ഡികായ നിപന്നോ, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി വേഗേന ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി.

രാജാ താവദേവ രഥം ആരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ആഹ ‘‘സമ്മ മിഗരാജ, നനു മയാ തുയ്ഹം അഭയം ദിന്നം, കസ്മാ ത്വം ഇധ നിപന്നോ’’തി. മഹാരാജ, ഗബ്ഭിനീ മിഗീ ആഗന്ത്വാ ‘‘മമ വാരം അഞ്ഞസ്സ പാപേഹീ’’തി ആഹ, ന സക്കാ ഖോ പന മയാ ഏകസ്സ മരണദുക്ഖം അഞ്ഞസ്സ ഉപരി നിക്ഖിപിതും, സ്വാഹം അത്തനോ ജീവിതം തസ്സാ ദത്വാ തസ്സാ സന്തകം മരണം ഗഹേത്വാ ഇധ നിപന്നോ, മാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ആസങ്കിത്ഥ, മഹാരാജാതി. രാജാ ആഹ – ‘‘സാമി, സുവണ്ണവണ്ണമിഗരാജ, മയാ ന താദിസോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ മനുസ്സേസുപി ദിട്ഠപുബ്ബോ, തേന തേ പസന്നോസ്മി, ഉട്ഠേഹി, തുയ്ഹഞ്ച തസ്സാ ച അഭയം ദമ്മീ’’തി. ‘‘ദ്വീഹി അഭയേ ലദ്ധേ അവസേസാ കിം കരിസ്സന്തി, നരിന്ദാ’’തി? ‘‘അവസേസാനമ്പി അഭയം ദമ്മി, സാമീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ഏവമ്പി ഉയ്യാനേയേവ മിഗാ അഭയം ലഭിസ്സന്തി, സേസാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏതേസമ്പി അഭയം ദമ്മി, സാമീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, മിഗാ താവ അഭയം ലഭന്തു, സേസാ ചതുപ്പദാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏതേസമ്പി അഭയം ദമ്മി, സാമീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ചതുപ്പദാ താവ അഭയം ലഭന്തു, ദിജഗണാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏതേസമ്പി അഭയം ദമ്മി, സാമീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ദിജഗണാ താവ അഭയം ലഭന്തു, ഉദകേ വസന്താ മച്ഛാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഏതേസമ്പി അഭയം ദമ്മി, സാമീ’’തി. ഏവം മഹാസത്തോ രാജാനം സബ്ബസത്താനം അഭയം യാചിത്വാ ഉട്ഠായ രാജാനം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ധമ്മം ചര, മഹാരാജ, മാതാപിതൂസു പുത്തധീതാസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു ധമ്മം ചരന്തോ സമം ചരന്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഗമിസ്സസീ’’തി രഞ്ഞോ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മം ദേസേത്വാ കതിപാഹം ഉയ്യാനേ വസിത്വാ രഞ്ഞോ ഓവാദം ദത്വാ മിഗഗണപരിവുതോ അരഞ്ഞം പാവിസി. സാപി ഖോ മിഗധേനു പുപ്ഫകണ്ണികസദിസം പുത്തം വിജായി. സോ കീളമാനോ സാഖമിഗസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. അഥ നം മാതാ തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘പുത്ത, ഇതോ പട്ഠായ മാ ഏതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛ, നിഗ്രോധസ്സേവ സന്തികം ഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ഓവദന്തീ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യ, ന സാഖമുപസംവസേ;

നിഗ്രോധസ്മിം മതം സേയ്യോ, യഞ്ചേ സാഖസ്മി ജീവിത’’ന്തി.

തത്ഥ നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യാതി താത ത്വം വാ അഞ്ഞോ വാ അത്തനോ ഹിതകാമോ നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യ ഭജേയ്യ ഉപസങ്കമേയ്യ, ന സാഖമുപസംവസേതി സാഖമിഗം പന ന ഉപസംവസേ ഉപഗമ്മ ന സംവസേയ്യ, ഏതം നിസ്സായ ജീവികം ന കപ്പേയ്യ. നിഗ്രോധസ്മിം മതം സേയ്യോതി നിഗ്രോധരഞ്ഞോ പാദമൂലേ മരണമ്പി സേയ്യോ വരം ഉത്തമം. യഞ്ചേ സാഖസ്മി ജീവിതന്തി യം പന സാഖസ്സ സന്തികേ ജീവിതം, തം നേവ സേയ്യോ ന വരം ന ഉത്തമന്തി അത്ഥോ.

തതോ പട്ഠായ ച പന അഭയലദ്ധകാ മിഗാ മനുസ്സാനം സസ്സാനി ഖാദന്തി, മനുസ്സാ ‘‘ലദ്ധാഭയാ ഇമേ മിഗാ’’തി മിഗേ പഹരിതും വാ പലാപേതും വാ ന വിസഹന്തി, തേ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ ‘‘മയാ പസന്നേന നിഗ്രോധമിഗരാജസ്സ വരോ ദിന്നോ, അഹം രജ്ജം ജഹേയ്യം, ന ച തം പടിഞ്ഞം ഭിന്ദാമി, ഗച്ഛഥ ന കോചി മമ വിജിതേ മിഗേ പഹരിതും ലഭതീ’’തി ആഹ. നിഗ്രോധമിഗോ തം പവത്തിം സുത്വാ മിഗഗണം സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പരേസം സസ്സം ഖാദിതും ന ലഭിസ്സഥാ’’തി മിഗേ ഓവദിത്വാ മനുസ്സാനം ആരോചാപേസി ‘‘ഇതോ പട്ഠായ സസ്സകാരകാ മനുസ്സാ സസ്സരക്ഖണത്ഥം വതിം മാ കരോന്തു, ഖേത്തം പന ആവിജ്ഝിത്വാ പണ്ണസഞ്ഞം ബന്ധന്തൂ’’തി. തതോ പട്ഠായ കിര ഖേത്തേസു പണ്ണബന്ധനസഞ്ഞാ ഉദപാദി. തതോ പട്ഠായ പണ്ണസഞ്ഞം അതിക്കമനമിഗോ നാമ നത്ഥി. അയം കിര നേസം ബോധിസത്തതോ ലദ്ധഓവാദോ. ഏവം മിഗഗണം ഓവദിത്വാ ബോധിസത്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ സദ്ധിം മിഗേഹി യഥാകമ്മം ഗതോ, രാജാപി ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവാഹം ഥേരിയാ ച കുമാരകസ്സപസ്സ ച അവസ്സയോ, പുബ്ബേപി അവസ്സയോ ഏവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ചതുസച്ചധമ്മദേസനം വിനിവട്ടേത്വാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ സാഖമിഗോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പരിസാപിസ്സ ദേവദത്തപരിസാവ, മിഗധേനു ഥേരീ അഹോസി, പുത്തോ കുമാരകസ്സപോ, രാജാ ആനന്ദോ, നിഗ്രോധമിഗരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നിഗ്രോധമിഗജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൩] ൩. കണ്ഡിജാതകവണ്ണനാ

ധിരത്ഥു കണ്ഡിനം സല്ലന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം അട്ഠകനിപാതേ ഇന്ദ്രിയജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി. ഭഗവാ പന തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച ‘‘ഭിക്ഖു, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം മാതുഗാമം നിസ്സായ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ വീതച്ചിതേസു അങ്ഗാരേസു പക്കോ’’തി. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവത്ഥായ ഭഗവന്തം യാചിംസു, ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നകാരണം പാകടം അകാസി. ഇതോ പരം പന ഭിക്ഖൂനം യാചനം ഭവന്തരപടിച്ഛന്നതഞ്ച അവത്വാ ‘‘അതീതം ആഹരീ’’തി ഏത്തകമേവ വക്ഖാമ, ഏത്തകേ വുത്തേപി യാചനഞ്ച വലാഹകഗബ്ഭതോ ചന്ദനീഹരണൂപമായ ഭവന്തരപടിച്ഛന്നകാരണഭാവോ ചാതി സബ്ബമേതം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹേ മഗധരാജാ രജ്ജം കാരേസി. മഗധവാസികാനം സസ്സസമയേ മിഗാനം മഹാപരിപന്ഥോ ഹോതി. തേ അരഞ്ഞേ പബ്ബതപാദം പവിസന്തി. തത്ഥ ഏകോ അരഞ്ഞവാസീ പബ്ബതേയ്യമിഗോ ഏകായ ഗാമന്തവാസിനിയാ മിഗപോതികായ സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ തേസം മിഗാനം പബ്ബതപാദതോ ഓരുയ്ഹ പുന ഗാമന്തം ഓതരണകാലേ മിഗപോതികായ പടിബദ്ധചിത്തത്താ തേഹി സദ്ധിംയേവ ഓതരി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘ത്വം ഖോസി, അയ്യ, പബ്ബതേയ്യോ ബാലമിഗോ, ഗാമന്തോ ച നാമ സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ, മാ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഓതരീ’’തി. സോ തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തത്താ അനിവത്തിത്വാ സദ്ധിംയേവ അഗമാസി. മഗധവാസിനോ ‘‘ഇദാനി മിഗാനം പബ്ബതപാദാ ഓതരണകാലോ’’തി ഞത്വാ മഗ്ഗേ പടിച്ഛന്നകോട്ഠകേസു തിട്ഠന്തി. തേസമ്പി ദ്വിന്നം ആഗമനമഗ്ഗേ ഏകോ ലുദ്ദകോ പടിച്ഛന്നകോട്ഠകേ ഠിതോ ഹോതി. മിഗപോതികാ മനുസ്സഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘ഏകോ ലുദ്ദകോ ഠിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ബാലമിഗം പുരതോ കത്വാ സയം പച്ഛതോ അഹോസി. ലുദ്ദകോ ഏകേനേവ സരപ്പഹാരേന മിഗം തത്ഥേവ പാതേതി. മിഗപോതികാ തസ്സ വിദ്ധഭാവം ഞത്വാ ഉപ്പതിത്വാ വാതഗതിയാവ പലായി. ലുദ്ദകോ കോട്ഠകതോ നിക്ഖമിത്വാ മിഗം ഓക്കന്തിത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ വീതച്ചിതേസു അങ്ഗാരേസു മധുരമംസം പചിത്വാ ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ അവസേസം ലോഹിതബിന്ദൂഹി പഗ്ഘരന്തേഹി കാജേനാദായ ദാരകേ തോസേന്തോ ഘരം അഗമാസി.

തദാ ബോധിസത്തോ തസ്മിം വനസണ്ഡേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഹോതി. സോ തം കാരണം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ ബാലമിഗസ്സ മരണം നേവ മാതരം നിസ്സായ, ന പിതരം നിസ്സായ, അഥ ഖോ കാമം നിസ്സായ. കാമനിമിത്തഞ്ഹി സത്താ സുഗതിയം ഹത്ഥച്ഛേദാദികം, ദുഗ്ഗതിയഞ്ച പഞ്ചവിധബന്ധനാദിനാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം പാപുണന്തി, പരേസം മരണദുക്ഖുപ്പാദനമ്പി നാമ ഇമസ്മിം ലോകേ ഗരഹിതമേവ. യം ജനപദം മാതുഗാമോ വിചാരേതി അനുസാസതി, സോ ഇത്ഥിപരിണായകോ ജനപദോപി ഗരഹിതോയേവ. യേ സത്താ മാതുഗാമസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, തേപി ഗരഹിതായേവാ’’തി ഏകായ ഗാഥായ തീണി ഗരഹവത്ഥൂനി ദസ്സേത്വാ വനദേവതാസു സാധുകാരം ദത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജയമാനാസു മധുരേന സരേന തം വനസണ്ഡം ഉന്നാദേന്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേസി –

൧൩. ‘‘ധിരത്ഥു കണ്ഡിനം സല്ലം, പുരിസം ഗാള്ഹവേധിനം;

ധിരത്ഥു തം ജനപദം, യത്ഥിത്ഥീ പരിണായികാ;

തേ ചാപി ധിക്കിതാ സത്താ, യേ ഇത്ഥീനം വസം ഗതാ’’തി.

തത്ഥ ധിരത്ഥൂതി ഗരഹണത്ഥേ നിപാതോ, സ്വായമിധ ഉത്താസുബ്ബേഗവസേന ഗരഹണേ ദട്ഠബ്ബോ. ഉത്തസിതുബ്ബിഗ്ഗോ ഹി ഹോന്തോ ബോധിസത്തോ ഏവമാഹ. കണ്ഡമസ്സ അത്ഥീതി കണ്ഡീ, തം കണ്ഡിനം. തം പന കണ്ഡം അനുപവിസനട്ഠേന ‘‘സല്ല’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ കണ്ഡിനം സല്ലന്തി ഏത്ഥ സല്ലകണ്ഡിനന്തി അത്ഥോ. സല്ലം വാ അസ്സത്ഥീതിപി സല്ലോ, തം സല്ലം. മഹന്തം വണമുഖം കത്വാ ബലവപ്പഹാരം ദേന്തോ ഗാള്ഹം വിജ്ഝതീതി ഗാള്ഹവേധീ, തം ഗാള്ഹവേധിനം. നാനപ്പകാരേന കണ്ഡേന, കുമുദപത്തസണ്ഠാനഥലേന ഉജുകഗമനേനേവ സല്ലേന ച സമന്നാഗതം ഗാള്ഹവേധിനം പുരിസം ധിരത്ഥൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. പരിണായികാതി ഇസ്സരാ സംവിധായികാ. ധിക്കിതാതി ഗരഹിതാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇതോ പരം പന ഏത്തകമ്പി അവത്വാ യം യം അനുത്താനം, തം തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ഏവം ഏകായ ഗാഥായ തീണി ഗരഹവത്ഥൂനി ദസ്സേത്വാ ബോധിസത്തോ വനം ഉന്നാദേത്വാ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മം ദേസേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ഇതോ പരം പന ‘‘ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ’’തി ഇദം അവത്വാ ‘‘അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ’’തി ഏത്തകമേവ വക്ഖാമ, അവുത്തമ്പി പന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

തദാ പബ്ബതേയ്യമിഗോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അഹോസി, മിഗപോതികാ പുരാണദുതിയികാ, കാമേസു ദോസം ദസ്സേത്വാ ധമ്മദേസകദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

കണ്ഡിജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൪] ൪. വാതമിഗജാതകവണ്ണനാ

ന കിരത്ഥി രസേഹി പാപിയോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥരി കിര രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ തിസ്സകുമാരോ നാമ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠികുലസ്സ പുത്തോ ഏകദിവസം വേളുവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതത്താ പടിക്ഖിത്തോ സത്താഹം ഭത്തച്ഛേദം കത്വാ രട്ഠപാലത്ഥേരോ വിയ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജി. സത്ഥാ തം പബ്ബാജേത്വാ അഡ്ഢമാസമത്തം വേളുവനേ വിഹരിത്വാ ജേതവനം അഗമാസി. തത്രായം കുലപുത്തോ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദായ സാവത്ഥിയം സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ കാലം വീതിനാമേതി, ‘‘ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരോ നാമാ’’തി വുത്തേ ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ബുദ്ധസാസനേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ അഹോസി.

തസ്മിം കാലേ രാജഗഹേ നക്ഖത്തകീളായ വത്തമാനായ ഥേരസ്സ മാതാപിതരോ യം തസ്സ ഗിഹികാലേ അഹോസി ആഭരണഭണ്ഡകം, തം രതനചങ്കോടകേ നിക്ഖിപിത്വാ ഉരേ ഠപേത്വാ ‘‘അഞ്ഞാസു നക്ഖത്തകീളാസു അമ്ഹാകം പുത്തോ ഇമിനാ അലങ്കാരേന അലങ്കതോ നക്ഖത്തം കീളതി, തം നോ ഏകപുത്തം ഗഹേത്വാ സമണോ ഗോതമോ സാവത്ഥിനഗരം ഗതോ, കഹം നു ഖോ സോ ഏതരഹി നിസിന്നോ, കഹം ഠിതോ’’തി വത്വാ രോദന്തി.

അഥേകാ വണ്ണദാസീ തം കുലം ഗന്ത്വാ സേട്ഠിഭരിയം രോദന്തിം ദിസ്വാ പുച്ഛി ‘‘കിം പന, അയ്യേ, രോദസീ’’തി? ‘‘സാ തമത്ഥം ആരോചേസി’’. ‘‘കിം പന, അയ്യേ, അയ്യപുത്തോ പിയായതീ’’തി? ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ചാ’’തി. ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ഇമസ്മിം ഗേഹേ സബ്ബം ഇസ്സരിയം മയ്ഹം ദേഥ, അഹം വോ പുത്തം ആനേസ്സാമീ’’തി. സേട്ഠിഭരിയാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പരിബ്ബയം ദത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന തം ഉയ്യോജേസി ‘‘ഗച്ഛ, അത്തനോ ബലേന മമ പുത്തം ആനേഹീ’’തി. സാ പടിച്ഛന്നയാനേ നിസിന്നാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാചാരവീഥിയം നിവാസം ഗഹേത്വാ സേട്ഠികുലാ ആഗതേ മനുസ്സേ ഥേരസ്സ അദസ്സേത്വാ അത്തനോ പരിവാരേനേവ പരിവുതാ ഥേരസ്സ പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സ ആദിതോവ ഉളുങ്കയാഗുഞ്ച രസകഭിക്ഖഞ്ച ദത്വാ രസതണ്ഹായ ബന്ധിത്വാ അനുക്കമേന ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം ദദമാനാ ച അത്തനോ വസം ഉപഗതഭാവം ഞത്വാ ഗിലാനാലയം ദസ്സേത്വാ അന്തോഗബ്ഭേ നിപജ്ജി. ഥേരോപി ഭിക്ഖാചാരവേലായ സപദാനം ചരന്തോ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. പരിജനോ ഥേരസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം ഘരേ നിസീദാപേസി. ഥേരോ നിസീദിത്വാവ ‘‘കഹം ഉപാസികാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഗിലാനാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദസ്സനം ഇച്ഛതീ’’തി. സോ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ അത്തനോ വതസമാദാനം ഭിന്ദിത്വാ തസ്സാ നിപന്നട്ഠാനം പാവിസി. സാ അത്തനോ ആഗതകാരണം കഥേത്വാ തം പലോഭേത്വാ രസതണ്ഹായ ബന്ധിത്വാ ഉപ്പബ്ബാജേത്വാ അത്തനോ വസേ ഠപേത്വാ യാനേ നിസീദാപേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന രാജഗഹമേവ അഗമാസി. സാ പവത്തി പാകടാ ജാതാ.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ‘‘ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരം കിര ഏകാ വണ്ണദാസീ രസതണ്ഹായ ബന്ധിത്വാ ആദായ ഗതാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഉപഗന്ത്വാ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി ആഹ. തേ തം പവത്തിം കഥയിംസു. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ഏസോ ഭിക്ഖു രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ തസ്സാ വസം ഗതോ, പുബ്ബേപി തസ്സാ വസം ഗതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം രഞ്ഞോ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ സഞ്ജയോ നാമ ഉയ്യാനപാലോ അഹോസി. അഥേകോ വാതമിഗോ തം ഉയ്യാനം ആഗന്ത്വാ സഞ്ജയം ദിസ്വാ പലായതി, സഞ്ജയോപി ന തം തജ്ജേത്വാ നീഹരതി. സോ പുനപ്പുനം ആഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേയേവ ചരതി. ഉയ്യാനപാലോ ഉയ്യാനേ നാനപ്പകാരാനി പുപ്ഫഫലാനി ഗഹേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ രഞ്ഞോ അഭിഹരതി. അഥ നം ഏകദിവസം രാജാ പുച്ഛി ‘‘സമ്മ ഉയ്യാനപാല, ഉയ്യാനേ കിഞ്ചി അച്ഛരിയം പസ്സസീ’’തി? ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, ഏകോ പന വാതമിഗോ ആഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ ചരതി, ഏതം പസ്സാമീ’’തി. ‘‘സക്ഖിസ്സതി പന തം ഗഹേതു’’ന്തി. ‘‘ഥോകം മധും ലഭന്തോ അന്തോ രാജനിവേസനമ്പി നം ആനേതും സക്ഖിസ്സാമി, ദേവാ’’തി. രാജാ തസ്സ മധും ദാപേസി. സോ തം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വാതമിഗസ്സ ചരണട്ഠാനേ തിണാനി മധുനാ മക്ഖേത്വാ നിലീയി. മിഗോ ആഗന്ത്വാ മധുമക്ഖിതാനി തിണാനി ഖാദിത്വാ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാ ഉയ്യാനമേവ ആഗച്ഛതി. ഉയ്യാനപാലോ തസ്സ മധുമക്ഖിതതിണേസു പലുദ്ധഭാവം ഞത്വാ അനുക്കമേന അത്താനം ദസ്സേസി. സോ തം ദിസ്വാ കതിപാഹം പലായിത്വാ പുനപ്പുനം പസ്സന്തോ വിസ്സാസം ആപജ്ജിത്വാ അനുക്കമേന ഉയ്യാനപാലസ്സ ഹത്ഥേ ഠിതതിണാനി ഖാദിതും ആരഭി.

സോ തസ്സ വിസ്സാസം ആപന്നഭാവം ഞത്വാ യാവ രാജനിവേസനാ വീഥിം കിലഞ്ജേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ തഹിം തഹിം സാഖാഭങ്ഗം പാതേത്വാ മധുലാബുകം അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ തിണകലാപം ഉപകച്ഛകേ ഠപേത്വാ മധുമക്ഖിതാനി തിണാനി മിഗസ്സ പുരതോ പുരതോ വികിരന്തോ അന്തോരാജനിവേസനംയേവ അഗമാസി. മിഗേ അന്തോ പവിട്ഠേ ദ്വാരം പിദഹിംസു. മിഗോ മനുസ്സേ ദിസ്വാ കമ്പമാനോ മരണഭയതജ്ജിതോ അന്തോനിവേസനങ്ഗണേ ആധാവതി പരിധാവതി. രാജാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ തം കമ്പമാനം ദിസ്വാ ‘‘വാതമിഗോ നാമ മനുസ്സാനം ദിട്ഠട്ഠാനം സത്താഹം ന ഗച്ഛതി, തജ്ജിതട്ഠാനം യാവജീവം ന ഗച്ഛതി, സോ ഏവരൂപോ ഗഹനനിസ്സിതോ വാതമിഗോ രസതണ്ഹായ ബദ്ധോ ഇദാനി ഏവരൂപം ഠാനം ആഗതോ, നത്ഥി വത ഭോ ലോകേ രസതണ്ഹായ പാപതരം നാമാ’’തി ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മദേസനം പട്ഠപേസി –

൧൪. ‘‘ന കിരത്ഥി രസേഹി പാപിയോ, ആവാസേഹിവ സന്ഥവേഹി വാ;

വാതമിഗം ഗഹനനിസ്സിതം, വസമാനേസി രസേഹി സഞ്ജയോ’’തി.

തത്ഥ കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. രസേഹീതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി മധുരമ്ബിലാദീഹി. പാപിയോതി പാപതരോ. ആവാസേഹിവ സന്ഥവേഹി വാതി നിബദ്ധവസനട്ഠാനസങ്ഖാതേസു ഹി ആവാസേസുപി മിത്തസന്ഥവേസുപി ഛന്ദരാഗോ പാപകോവ, തേഹി പന സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേഹി ആവാസേഹി വാ മിത്തസന്ഥവേഹി വാ സതഗുണേന ച സഹസ്സഗുണേന ച സതസഹസ്സഗുണേന ച ധുവപടിസേവനട്ഠേന ആഹാരം വിനാ ജീവിതിന്ദ്രിയപാലനായ അഭാവേന ച സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗരസാവ പാപതരാതി. ബോധിസത്തോ പന അനുസ്സവാഗതം വിയ ഇമമത്ഥം കത്വാ ‘‘ന കിരത്ഥി രസേഹി പാപിയോ, ആവാസേഹിവ സന്ഥവേഹി വാ’’തി ആഹ. ഇദാനി തേസം പാപിയഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘വാതമിഗ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗഹനനിസ്സിതന്തി ഗഹനട്ഠാനനിസ്സിതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പസ്സഥ രസാനം പാപിയഭാവം, ഇദം നാമ അരഞ്ഞായതനേ ഗഹനനിസ്സിതം വാതമിഗം സഞ്ജയോ ഉയ്യാനപാലോ മധുരസേഹി അത്തനോ വസം ആനേസി, സബ്ബഥാപി സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേഹി രസേഹി നാമ അഞ്ഞം പാപതരം ലാമകതരം നത്ഥീതി രസതണ്ഹായ ആദീനവം കഥേസി. കഥേത്വാ ച പന തം മിഗം അരഞ്ഞമേവ പേസേസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാ വണ്ണദാസീ ഇദാനേവ ഏതം രസതണ്ഹായ ബന്ധിത്വാ അത്തനോ വസേ കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ‘‘തദാ സഞ്ജയോ അയം വണ്ണദാസീ അഹോസി, വാതമിഗോ ചൂളപിണ്ഡപാതികോ, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാതമിഗജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൫] ൫. ഖരാദിയജാതകവണ്ണനാ

അട്ഠക്ഖുരം ഖരാദിയേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോ ഓവാദം ന ഗണ്ഹാതി. അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോ ഓവാദം ന ഗണ്ഹാസീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ത്വം ദുബ്ബചതായ പണ്ഡിതാനം ഓവാദം അഗ്ഗഹേത്വാ പാസേന ബദ്ധോ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മിഗോ ഹുത്വാ മിഗഗണപരിവുതോ അരഞ്ഞേ വസതി. അഥസ്സ ഭഗിനിമിഗീ പുത്തകം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഭാതിക, അയം തേ ഭാഗിനേയ്യോ, ഏതം മിഗമായം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേഹീ’’തി പടിച്ഛാപേസി. സോ തം ഭാഗിനേയ്യം ‘‘അസുകവേലായ നാമ ആഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ വുത്തവേലായ നാഗച്ഛതി. യഥാ ച ഏകദിവസം, ഏവം സത്ത ദിവസേ സത്തോവാദേ അതിക്കന്തോ സോ മിഗമായം അനുഗ്ഗണ്ഹിത്വാവ വിചരന്തോ പാസേ ബജ്ഝി. മാതാപിസ്സ ഭാതരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം തേ, ഭാതിക, ഭാഗിനേയ്യോ മിഗമായം ഉഗ്ഗണ്ഹാപിതോ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ച ‘‘തസ്സ അനോവാദകസ്സ മാ ചിന്തയി, ന തേ പുത്തേന മിഗമായാ ഉഗ്ഗഹിതാ’’തി വത്വാ ഇദാനിപി തം അനോവദിതുകാമോവ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘അട്ഠക്ഖുരം ഖരാദിയേ, മിഗം വങ്കാതിവങ്കിനം;

സത്തഹി കാലാതിക്കന്തം, ന നം ഓവദിതുസ്സഹേ’’തി.

തത്ഥ അട്ഠക്ഖുരന്തി ഏകേകസ്മിം പാദേ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം വസേന അട്ഠക്ഖുരം. ഖരാദിയേതി തം നാമേന ആലപതി. മിഗന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനം. വങ്കാതിവങ്കിനന്തി മൂലേ വങ്കാനി, അഗ്ഗേ അതിവങ്കാനീതി വങ്കാതിവങ്കാനി, താദിസാനി സിങ്ഗാനി അസ്സ അത്ഥീതി വങ്കാതിവങ്കീ, തം വങ്കാതിവങ്കിനം. സത്തഹി കാലാതിക്കന്തന്തി സത്തഹി ഓവാദകാലേഹി ഓവാദം അതിക്കന്തം. ന നം ഓവദിതുസ്സഹേതി ഏതം ദുബ്ബചമിഗം അഹം ഓവദിതും ന ഉസ്സഹാമി, ഏതസ്സ മേ ഓവാദത്ഥായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതി. അഥ നം ദുബ്ബചമിഗം പാസേ ബദ്ധം ലുദ്ദോ മാരേത്വാ മംസം ആദായ പക്കാമി.

സത്ഥാപി ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ദുബ്ബചോ, പുബ്ബേപി ദുബ്ബചോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ‘‘തദാ ഭാഗിനേയ്യോ മിഗോ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, ഭഗിനീ ഉപ്പലവണ്ണാ, ഓവാദമിഗോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഖരാദിയജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൬] ൬. തിപല്ലത്ഥമിഗജാതകവണ്ണനാ

മിഗം തിപല്ലത്ഥന്തി ഇദം സത്ഥാ കോസമ്ബിയം ബദരികാരാമേ വിഹരന്തോ സിക്ഖാകാമം രാഹുലത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ സത്ഥരി ആളവിനഗരം ഉപനിസ്സായ അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ വിഹരന്തേ ബഹൂ ഉപാസകാ ഉപാസികാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ച വിഹാരം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗച്ഛന്തി, ദിവാ ധമ്മസ്സവനം ഹോതി. ഗച്ഛന്തേ പന കാലേ ഉപാസികായോ ഭിക്ഖുനിയോ ച ന ഗച്ഛിംസു, ഭിക്ഖൂ ചേവ ഉപാസകാ ച അഹേസും. തതോ പട്ഠായ രത്തിം ധമ്മസ്സവനം ജാതം. ധമ്മസ്സവനപരിയോസാനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി. ദഹരാ സാമണേരാ ച ഉപാസകേഹി സദ്ധിം ഉപട്ഠാനസാലായം സയന്തി. തേസു നിദ്ദം ഉപഗതേസു ഏകച്ചേ ഘുരുഘുരുപസ്സാസാ കാകച്ഛമാനാ ദന്തേ ഖാദന്താ നിപജ്ജിംസു, ഏകച്ചേ മുഹുത്തം നിദ്ദായിത്വാ ഉട്ഠഹിംസു. തേ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനുപസമ്പന്നേന സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൪൯) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേത്വാ കോസമ്ബിം അഗമാസി.

തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ രാഹുല, ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, ഇദാനി ത്വം അത്തനോ വസനട്ഠാനം ജാനാഹീ’’തി. പുബ്ബേ പന തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതി ച ഗാരവം തസ്സ ചായസ്മതോ സിക്ഖാകാമതം പടിച്ച തം അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആഗതം അതിവിയ സങ്ഗണ്ഹന്തി, ഖുദ്ദകമഞ്ചകം പഞ്ഞപേത്വാ ഉസ്സീസകകരണത്ഥായ ചീവരം ദേന്തി. തം ദിവസം പന സിക്ഖാപദഭയേന വസനട്ഠാനമ്പി ന അദംസു. രാഹുലഭദ്ദോപി ‘‘പിതാ മേ’’തി ദസബലസ്സ വാ, ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ’’തി ധമ്മസേനാപതിനോ വാ, ‘‘ആചരിയോ മേ’’തി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ വാ, ‘‘ചൂളപിതാ മേ’’തി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ വാ സന്തികം അഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ വളഞ്ജനവച്ചകുടിം ബ്രഹ്മവിമാനം പവിസന്തോ വിയ പവിസിത്വാ വാസം കപ്പേസി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി വളഞ്ജനകുടിയം ദ്വാരം സുപിഹിതം ഹോതി, ഗന്ധപരിഭണ്ഡകതാ ഭൂമി, ഗന്ധദാമമാലാദാമാനി ഓസാരിതാനേവ ഹോന്തി, സബ്ബരത്തിം ദീപോ ഝായതി. രാഹുലഭദ്ദോ പന ന തസ്സാ കുടിയാ ഇമം സമ്പത്തിം പടിച്ച തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ, ഭിക്ഖൂഹി പന ‘‘വസനട്ഠാനം ജാനാഹീ’’തി വുത്തത്താ ഓവാദഗാരവേന സിക്ഖാകാമതായ തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ. അന്തരന്തരാ ഹി ഭിക്ഖൂ തം ആയസ്മന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തസ്സ വീമംസനത്ഥായ മുട്ഠിസമ്മജ്ജനിം വാ കചവരഛഡ്ഡനകം വാ ബഹി ഖിപിത്വാ തസ്മിം ആഗതേ ‘‘ആവുസോ, ഇമം കേന ഛഡ്ഡിത’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ കേഹിചി ‘‘രാഹുലോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗതോ’’തി വുത്തേ സോ ആയസ്മാ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം ജാനാമീ’’തി അവത്വാവ തം പടിസാമേത്വാ ‘‘ഖമഥ മേ, ഭന്തേ’’തി ഖമാപേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവമേസ സിക്ഖാകാമോ.

സോ തം സിക്ഖാകാമതംയേവ പടിച്ച തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ. അഥ സത്ഥാ പുരേഅരുണംയേവ വച്ചകുടിദ്വാരേ ഠത്വാ ഉക്കാസി, സോപായസ്മാ ഉക്കാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി? ‘‘അഹം രാഹുലോ’’തി നിക്ഖമിത്വാ വന്ദി. ‘‘കസ്മാ ത്വം രാഹുല ഇധ നിപന്നോസീ’’തി? ‘‘വസനട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ’’. ‘‘പുബ്ബേ ഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ മമ സങ്ഗഹം കരോന്തി, ഇദാനി അത്തനോ ആപത്തിഭയേന വസനട്ഠാനം ന ദേന്തി, സ്വാഹം ‘ഇദം അഞ്ഞേസം അസങ്ഘട്ടനട്ഠാന’ന്തി ഇമിനാ കാരണേന ഇധ നിപന്നോസ്മീതി. അഥ ഭഗവതോ ‘‘രാഹുലം താവ ഭിക്ഖൂ ഏവം പരിച്ചജന്തി, അഞ്ഞേ കുലദാരകേ പബ്ബാജേത്വാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി.

അഥ ഭഗവാ പാതോവ ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ ധമ്മസേനാപതിം പുച്ഛി ‘‘ജാനാസി പന ത്വം, സാരിപുത്ത, അജ്ജ കത്ഥചി രാഹുലസ്സ വുത്ഥഭാവ’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സാരിപുത്ത, അജ്ജ രാഹുലോ വച്ചകുടിയം വസി, സാരിപുത്ത, തുമ്ഹേ രാഹുലം ഏവം പരിച്ചജന്താ അഞ്ഞേ കുലദാരകേ പബ്ബാജേത്വാ കിം കരിസ്സഥ? ഏവഞ്ഹി സന്തേ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതാ ന പതിട്ഠാ ഭവിസ്സന്തി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ അനുപസമ്പന്നേന ഏകം ദ്വേ ദിവസേ അത്തനോ സന്തികേ വസാപേത്വാ തതിയദിവസേ തേസം വസനട്ഠാനം ഞത്വാ ബഹി വാസേഥാ’’തി ഇമം അനുപഞ്ഞത്തിം കത്വാ പുന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി.

തസ്മിം സമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ രാഹുലസ്സ ഗുണകഥം കഥേന്തി ‘‘പസ്സഥാവുസോ, യാവ സിക്ഖാകാമോ വതായം രാഹുലോ, ‘തവ വസനട്ഠാനം ജാനാഹീ’തി വുത്തോ നാമ ‘അഹം ദസബലസ്സ പുത്തോ, തുമ്ഹാകം സേനാസനസ്മാ തുമ്ഹേയേവ നിക്ഖമഥാ’തി ഏകം ഭിക്ഖുമ്പി അപ്പടിപ്ഫരിത്വാ വച്ചകുടിയം വാസം കപ്പേസീ’’തി. ഏവം തേസു കഥയമാനേസു സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ അലങ്കതാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, രാഹുലസ്സ സിക്ഖാകാമകഥായ, ന അഞ്ഞായ കഥായാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, രാഹുലോ ഇദാനേവ സിക്ഖാകാമോ, പുബ്ബേ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി സിക്ഖാകാമോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ രാജഗഹേ ഏകോ മഗധരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ മിഗയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ മിഗഗണപരിവുതോ അരഞ്ഞേ വസതി. അഥസ്സ ഭഗിനീ അത്തനോ പുത്തകം ഉപനേത്വാ ‘‘ഭാതിക, ഇമം തേ ഭാഗിനേയ്യം മിഗമായം സിക്ഖാപേഹീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, താത, അസുകവേലായ നാമ ആഗന്ത്വാ സിക്ഖേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ മാതുലേന വുത്തവേലം അനതിക്കമിത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ മിഗമായം സിക്ഖി. സോ ഏകദിവസം വനേ വിചരന്തോ പാസേന ബദ്ധോ ബദ്ധരവം രവി, മിഗഗണോ പലായിത്വാ ‘‘പുത്തോ തേ പാസേന ബദ്ധോ’’തി തസ്സ മാതുയാ ആരോചേസി. സാ ഭാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭാതിക, ഭാഗിനേയ്യോ തേ മിഗമായം സിക്ഖാപിതോ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ത്വം പുത്തസ്സ കിഞ്ചി പാപകം ആസങ്കി, സുഗ്ഗഹിതാ തേന മിഗമായാ, ഇദാനി തം ഹാസയമാനോ ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൬. ‘‘മിഗം തിപല്ലത്ഥമനേകമായം, അട്ഠക്ഖുരം അഡ്ഢരത്താപപായിം;

ഏകേന സോതേന ഛമാസ്സസന്തോ, ഛഹി കലാഹിതിഭോതി ഭാഗിനേയ്യോ’’തി.

തത്ഥ മിഗന്തി ഭാഗിനേയ്യമിഗം. തിപല്ലത്ഥന്തി പല്ലത്ഥം വുച്ചതി സയനം, ഉഭോഹി പസ്സേഹി ഉജുകമേവ ച നിപന്നകവസേനാതി തീഹാകാരേഹി പല്ലത്ഥം അസ്സ, തീണി വാ പല്ലത്ഥാനി അസ്സാതി തിപല്ലത്ഥോ, തം തിപല്ലത്ഥം. അനേകമായന്തി ബഹുമായം ബഹുവഞ്ചനം. അട്ഠക്ഖുരന്തി ഏകേകസ്മിം പാദേ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം വസേന അട്ഠഹി ഖുരേഹി സമന്നാഗതം. അഡ്ഢരത്താപപായിന്തി പുരിമയാമം അതിക്കമിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ അരഞ്ഞതോ ആഗമ്മ പാനീയസ്സ പിവനതോ അഡ്ഢരത്തേ ആപം പിവതീതി അഡ്ഢരത്താപപായീ. തം അഡ്ഢരത്തേ അപായിന്തി അത്ഥോ. മമ ഭാഗിനേയ്യം മിഗം അഹം സാധുകം മിഗമായം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസിം. കഥം? യഥാ ഏകേന സോതേന ഛമാസ്സസന്തോ, ഛഹി കലാഹിതിഭോതി ഭാഗിനേയ്യോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അഹഞ്ഹി തവ പുത്തം തഥാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസിം, യഥാ ഏകസ്മിം ഉപരിമനാസികാസോതേ വാതം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ പഥവിയാ അല്ലീനേന ഏകേന ഹേട്ഠിമസോതേന തത്ഥേവ ഛമായം അസ്സസന്തോ ഛഹി കലാഹി ലുദ്ദകം അതിഭോതി, ഛഹി കോട്ഠാസേഹി അജ്ഝോത്ഥരതി വഞ്ചേതീതി അത്ഥോ. കതമാഹി ഛഹി? ചത്താരോ പാദേ പസാരേത്വാ ഏകേന പസ്സേന സേയ്യായ, ഖുരേഹി തിണപംസുഖണനേന, ജിവ്ഹാനിന്നാമനേന ഉദരസ്സ ഉദ്ധുമാതഭാവകരണേന, ഉച്ചാരപസ്സാവവിസ്സജ്ജനേന, വാതസന്നിരുമ്ഭനേനാതി.

അപരോ നയോ – പാദേന പംസും ഗഹേത്വാ അഭിമുഖാകഡ്ഢനേന, പടിപണാമനേന, ഉഭോസു പസ്സേസു സഞ്ചരണേന, ഉദരം ഉദ്ധം പക്ഖിപനേന, അധോ അവക്ഖിപനേനാതി ഇമാഹി ഛഹി കലാഹി യഥാ അതിഭോതി, ‘‘മതോ അയ’’ന്തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ വഞ്ചേതി, ഏവം തം മിഗമായം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസിന്തി ദീപേതി.

അപരോ നയോ – തഥാ നം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസിം, യഥാ ഏകേന സോതേന ഛമാസ്സസന്തോ ഛഹി കലാഹിതി ദ്വീസുപി നയേസു ദസ്സിതേഹി ഛഹി കാരണേഹി കലാഹിതി കലായിസ്സതി, ലുദ്ദം വഞ്ചേസ്സതീതി അത്ഥോ. ഭോതീതി ഭഗിനിം ആലപതി. ഭാഗിനേയ്യോതി ഏവം ഛഹി കാരണേഹി വഞ്ചനകം ഭാഗിനേയ്യം നിദ്ദിസതി. ഏവം ബോധിസത്തോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ മിഗമായായ സാധുകം ഉഗ്ഗഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ഭഗിനിം സമസ്സാസേതി.

സോപി മിഗപോതകോ പാസേ ബദ്ധോ അവിപ്ഫന്ദിത്വായേവ ഭൂമിയം മഹാഫാസുകപസ്സേന പാദേ പസാരേത്വാ നിപന്നോ പാദാനം ആസന്നട്ഠാനേ ഖുരേഹേവ പഹരിത്വാ പംസുഞ്ച തിണാനി ച ഉപ്പാടേത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവം വിസ്സജ്ജേത്വാ സീസം പാതേത്വാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ സരീരം ഖേളകിലിന്നം കത്വാ വാതഗ്ഗഹണേന ഉദരം ഉദ്ധുമാതകം കത്വാ അക്ഖീനി പരിവത്തേത്വാ ഹേട്ഠാ നാസികാസോതേന വാതം സഞ്ചരാപേന്തോ ഉപരിമനാസികാസോതേന വാതം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ സകലസരീരം ഥദ്ധഭാവം ഗാഹാപേത്വാ മതാകാരം ദസ്സേസി. നീലമക്ഖികാപി നം സമ്പരിവാരേസും, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ കാകാ നിലീയിംസു. ലുദ്ദോ ആഗന്ത്വാ ഉദരം ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ ‘‘അതിപാതോവ ബദ്ധോ ഭവിസ്സതി, പൂതികോ ജാതോ’’തി തസ്സ ബന്ധനരജ്ജുകം മോചേത്വാ ‘‘ഏത്ഥേവദാനി നം ഉക്കന്തിത്വാ മംസം ആദായ ഗമിസ്സാമീ’’തി നിരാസങ്കോ ഹുത്വാ സാഖാപലാസം ഗഹേതും ആരദ്ധോ. മിഗപോതകോപി ഉട്ഠായ ചതൂഹി പാദേഹി ഠത്വാ കായം വിധുനിത്വാ ഗീവം പസാരേത്വാ മഹാവാതേന ഛിന്നവലാഹകോ വിയ വേഗേന മാതു സന്തികം അഗമാസി.

സത്ഥാപി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, രാഹുലോ ഇദാനേവ സിക്ഖാകാമോ, പുബ്ബേപി സിക്ഖാകാമോയേവാ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഭാഗിനേയ്യമിഗപോതകോ രാഹുലോ അഹോസി, മാതാ ഉപ്പലവണ്ണാ, മാതുലമിഗോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിപല്ലത്ഥമിഗജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൭] ൭. മാലുതജാതകവണ്ണനാ

കാളേ വാ യദി വാ ജുണ്ഹേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ വുഡ്ഢപബ്ബജിതേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര കോസലജനപദേ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാവാസേ വസന്തി. ഏകോ കാളത്ഥേരോ നാമ, ഏകോ ജുണ്ഹത്ഥേരോ നാമ. അഥേകദിവസം ജുണ്ഹോ കാളം പുച്ഛി ‘‘ഭന്തേ കാള, സീതം നാമ കസ്മിം കാലേ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘കാളേ ഹോതീ’’തി ആഹ. അഥേകദിവസം കാളോ ജുണ്ഹം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ ജുണ്ഹ, സീതം നാമ കസ്മിം കാലേ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘ജുണ്ഹേ ഹോതീ’’തി ആഹ. തേ ഉഭോപി അത്തനോ കങ്ഖം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്താ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, സീതം നാമ കസ്മിം കാലേ ഹോതീ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘പുബ്ബേപി അഹം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ഇമം പഞ്ഹം കഥേസിം, ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ പന ന സല്ലക്ഖയിത്ഥാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഏകസ്മിം പബ്ബതപാദേ സീഹോ ച ബ്യഗ്ഘോ ച ദ്വേ സഹായാ ഏകിസ്സായേവ ഗുഹായ വസന്തി. തദാ ബോധിസത്തോപി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തസ്മിംയേവ പബ്ബതപാദേ വസതി. അഥേകദിവസം തേസം സഹായകാനം സീതം നിസ്സായ വിവാദോ ഉദപാദി. ബ്യഗ്ഘോ ‘‘കാളേയേവ സീതം ഹോതീ’’തി ആഹ. സീഹോ ‘‘ജുണ്ഹേയേവ സീതം ഹോതീ’’തി ആഹ. തേ ഉഭോപി അത്തനോ കങ്ഖം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്താ ബോധിസത്തം പുച്ഛിംസു. ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭. ‘‘കാളേ വാ യദി വാ ജുണ്ഹേ, യദാ വായതി മാലുതോ;

വാതജാനി ഹി സീതാനി, ഉഭോത്ഥമപരാജിതാ’’തി.

തത്ഥ കാളേ വാ യദി വാ ജുണ്ഹേതി കാളപക്ഖേ വാ ജുണ്ഹപക്ഖേ വാ. യദാ വായതി മാലുതോതി യസ്മിം സമയേ പുരത്ഥിമാദിഭേദോ വാതോ വായതി, തസ്മിം സമയേ സീതം ഹോതി. കിംകാരണാ? വാതജാനി ഹി സീതാനി, യസ്മാ വാതേ വിജ്ജന്തേയേവ സീതാനി ഹോന്തി, കാളപക്ഖോ വാ ജുണ്ഹപക്ഖോ വാ ഏത്ഥ അപമാണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉഭോത്ഥമപരാജിതാതി ഉഭോപി തുമ്ഹേ ഇമസ്മിം പഞ്ഹേ അപരാജിതാതി. ഏവം ബോധിസത്തോ തേ സഹായകേ സഞ്ഞാപേസി.

സത്ഥാപി ‘‘ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേപി മയാ തുമ്ഹാകം അയം പഞ്ഹോ കഥിതോ’’തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ദ്വേപി ഥേരാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ബ്യഗ്ഘോ കാളോ അഹോസി, സീഹോ ജുണ്ഹോ, പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനകതാപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മാലുതജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൮] ൮. മതകഭത്തജാതകവണ്ണനാ

ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യുന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മതകഭത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ മനുസ്സാ ബഹൂ അജേളകാദയോ മാരേത്വാ കാലകതേ ഞാതകേ ഉദ്ദിസ്സ മതകഭത്തം നാമ ദേന്തി. ഭിക്ഖൂ തേ മനുസ്സേ തഥാ കരോന്തേ ദിസ്വാ സത്ഥാരം പുച്ഛിംസു ‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, മനുസ്സാ ബഹൂ പാണേ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ മതകഭത്തം നാമ ദേന്തി. അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏത്ഥ വുഡ്ഢീ’’തി? സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ‘മതകഭത്തം ദസ്സാമാ’തി കതേപി പാണാതിപാതേ കാചി വുഡ്ഢി നാമ അത്ഥി, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ ആകാസേ നിസജ്ജ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏത്ഥ ആദീനവം കഥേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസികേ ഏതം കമ്മം ജഹാപേസും. ഇദാനി പന ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ പുന പാതുഭൂത’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയബ്രാഹ്മണോ ‘‘മതകഭത്തം ദസ്സാമീ’’തി ഏകം ഏളകം ഗാഹാപേത്വാ അന്തേവാസികേ ആഹ – ‘‘താതാ, ഇമം ഏളകം നദിം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ കണ്ഠേ മാലം പരിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചങ്ഗുലികം ദത്വാ മണ്ഡേത്വാ ആനേഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തം ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹാപേത്വാ മണ്ഡേത്വാ നദീതീരേ ഠപേസും. സോ ഏളകോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപാ നാമ ദുക്ഖാ അജ്ജ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി സോമനസ്സജാതോ മത്തികാഘടം ഭിന്ദന്തോ വിയ മഹാഹസിതം ഹസിത്വാ പുന ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ മം ഘാതേത്വാ മയാ ലദ്ധദുക്ഖം ലഭിസ്സതീ’’തി ബ്രാഹ്മണേ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ മഹന്തേന സദ്ദേന പരോദി.

അഥ നം തേ മാണവാ പുച്ഛിംസു ‘‘സമ്മ ഏളക, ത്വം മഹാസദ്ദേന ഹസി ചേവ രോദി ച, കേന നു ഖോ കാരണേന ഹസി, കേന കാരണേന പരോദീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ മം ഇമം കാരണം അത്തനോ ആചരിയസ്സ സന്തികേ പുച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. തേ തം ആദായ ഗന്ത്വാ ഇദം കാരണം ആചരിയസ്സ ആരോചേസും. ആചരിയോ തേസം വചനം സുത്വാ ഏളകം പുച്ഛി ‘‘കസ്മാ ത്വം ഏളക, ഹസി, കസ്മാ രോദീ’’തി? ഏളകോ അത്തനാ കതകമ്മം ജാതിസ്സരഞാണേന അനുസ്സരിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥേസി ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണ, പുബ്ബേ താദിസോവ മന്തജ്ഝായകബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ ‘മതകഭത്തം ദസ്സാമീ’തി ഏകം ഏളകം മാരേത്വാ മതകഭത്തം അദാസിം, സ്വാഹം ഏകസ്സ ഏളകസ്സ ഘാതിതത്താ ഏകേനൂനേസു പഞ്ചസു അത്തഭാവസതേസു സീസച്ഛേദം പാപുണിം, അയം മേ കോടിയം ഠിതോ പഞ്ചസതിമോ അത്തഭാവോ, സ്വാഹം ‘അജ്ജ ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമീ’തി സോമനസ്സജാതോ ഇമിനാ കാരണേന ഹസിം. രോദന്തോ പന ‘അഹം താവ ഏകം ഏളകം മാരേത്വാ പഞ്ച ജാതിസതാനി സീസച്ഛേദദുക്ഖം പത്വാ അജ്ജ തമ്ഹാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സാമി, അയം പന ബ്രാഹ്മണോ മം മാരേത്വാ അഹം വിയ പഞ്ച ജാതിസതാനി സീസച്ഛേദദുക്ഖം ലഭിസ്സതീ’തി തയി കാരുഞ്ഞേന രോദി’’ന്തി. ‘‘ഏളക, മാ ഭായി, നാഹം തം മാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം വദേസി, തയി മാരേന്തേപി അമാരേന്തേപി ന സക്കാ അജ്ജ മയാ മരണാ മുച്ചിതു’’ന്തി. ‘‘ഏളക, മാ ഭായി, അഹം തേ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ തയാ സദ്ധിംയേവ വിചരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, അപ്പമത്തകോ തവ ആരക്ഖോ, മയാ കതപാപം പന മഹന്തം ബലവ’’ന്തി.

ബ്രാഹ്മണോ ഏളകം മുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഇമം ഏളകം കസ്സചിപി മാരേതും ന ദസ്സാമീ’’തി അന്തേവാസികേ ആദായ ഏളകേനേവ സദ്ധിം വിചരി. ഏളകോ വിസ്സട്ഠമത്തോവ ഏകം പാസാണപിട്ഠിം നിസ്സായ ജാതഗുമ്ബേ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ പണ്ണാനി ഖാദിതും ആരദ്ധോ. തങ്ഖണഞ്ഞേവ തസ്മിം പാസാണപിട്ഠേ അസനി പതി, തതോ ഏകാ പാസാണസകലികാ ഛിജ്ജിത്വാ ഏളകസ്സ പസാരിതഗീവായ പതിത്വാ സീസം ഛിന്ദി, മഹാജനോ സന്നിപതി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്മിം ഠാനേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. സോ പസ്സന്തസ്സേവ തസ്സ മഹാജനസ്സ ദേവതാനുഭാവേന ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമേ സത്താ ഏവം പാപസ്സ ഫലം ജാനമാനാ അപ്പേവനാമ പാണാതിപാതം ന കരേയ്യു’’ന്തി മധുരസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൮. ‘‘ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യും, ദുക്ഖായം ജാതിസമ്ഭവോ;

ന പാണോ പാണിനം ഹഞ്ഞേ, പാണഘാതീ ഹി സോചതീ’’തി.

തത്ഥ ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യുന്തി ഇമേ സത്താ ഏവം ചേ ജാനേയ്യും. കഥം? ദുക്ഖായം ജാതിസമ്ഭവോതി അയം തത്ഥ തത്ഥ ജാതി ച ജാതസ്സ അനുക്കമേന വഡ്ഢിസങ്ഖാതോ സമ്ഭവോ ച ജരാബ്യാധിമരണഅപ്പിയസമ്പയോഗപിയവിപ്പയോഗഹത്ഥപാദച്ഛേദാദീനം ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭൂതത്താ ‘‘ദുക്ഖോ’’തി യദി ജാനേയ്യും. ന പാണോ പാണിനം ഹഞ്ഞേതി ‘‘പരം വധന്തോ ജാതിസമ്ഭവേ വധം ലഭതി, പീളേന്തോ പീളം ലഭതീ’’തി ജാതിസമ്ഭവസ്സ ദുക്ഖവത്ഥുതായ ദുക്ഖഭാവം ജാനന്തോ കോചി പാണോ അഞ്ഞം പാണിനം ന ഹഞ്ഞേ, സത്തോ സത്തം ന ഹനേയ്യാതി അത്ഥോ. കിംകാരണാ? പാണഘാതീ ഹി സോചതീതി, യസ്മാ സാഹത്ഥികാദീസു ഛസു പയോഗേസു യേന കേനചി പയോഗേന പരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദനേന പാണഘാതീ പുഗ്ഗലോ അട്ഠസു മഹാനിരയേസു സോളസസു ഉസ്സദനിരയേസു നാനപ്പകാരായ തിരച്ഛാനയോനിയാ പേത്തിവിസയേ അസുരകായേതി ഇമേസു ചതൂസു അപായേസു മഹാദുക്ഖം അനുഭവമാനോ ദീഘരത്തം അന്തോനിജ്ഝായനലക്ഖണേന സോകേന സോചതി. യഥാ വായം ഏളകോ മരണഭയേന സോചതി, ഏവം ദീഘരത്തം സോചതീതിപി ഞത്വാ ന പാണോ പാണിനം ഹഞ്ഞേ, കോചി പാണാതിപാതകമ്മം നാമ ന കരേയ്യ. മോഹേന പന മൂള്ഹാ അവിജ്ജായ അന്ധീകതാ ഇമം ആദീനവം അപസ്സന്താ പാണാതിപാതം കരോന്തീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ നിരയഭയേന തജ്ജേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. മനുസ്സാ തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ നിരയഭയഭീതാ പാണാതിപാതാ വിരമിംസു. ബോധിസത്തോപി ധമ്മം ദേസേത്വാ മഹാജനം സീലേ പതിട്ഠാപേത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ, മഹാജനോപി ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവനഗരം പൂരേസി. സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘അഹം തേന സമയേന രുക്ഖദേവതാ അഹോസി’’ന്തി.

മതകഭത്തജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൯] ൯. ആയാചിതഭത്തജാതകവണ്ണനാ

സചേ മുച്ചേ പേച്ച മുച്ചേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവതാനം ആയാചനബലികമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര മനുസ്സാ വണിജ്ജായ ഗച്ഛന്താ പാണേ വധിത്വാ ദേവതാനം ബലികമ്മം കത്വാ ‘‘മയം അനന്തരായേന അത്ഥസിദ്ധിം പത്വാ ആഗന്ത്വാ പുന തുമ്ഹാകം ബലികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആയാചിത്വാ ഗച്ഛന്തി. തത്ഥാനന്തരായേന അത്ഥസിദ്ധിം പത്വാ ആഗതാ ‘‘ദേവതാനുഭാവേന ഇദം ജാത’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ ബഹൂ പാണേ വധിത്വാ ആയാചനതോ മുച്ചിതും ബലികമ്മം കരോന്തി, തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏത്ഥ അത്ഥോ’’തി ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു. ഭഗവാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ കുടുമ്ബികോ ഗാമദ്വാരേ ഠിതനിഗ്രോധരുക്ഖേ ദേവതായ ബലികമ്മം പടിജാനിത്വാ അനന്തരായേന ആഗന്ത്വാ ബഹൂ പാണേ വധിത്വാ ‘‘ആയാചനതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി രുക്ഖമൂലം ഗതോ. രുക്ഖദേവതാ ഖന്ധവിടപേ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൯. ‘‘സചേ മുച്ചേ പേച്ച മുച്ചേ, മുച്ചമാനോ ഹി ബജ്ഝതി;

ന ഹേവം ധീരാ മുച്ചന്തി, മുത്തി ബാലസ്സ ബന്ധന’’ന്തി.

തത്ഥ സചേ മുച്ചേ പേച്ച മുച്ചേതി ഭോ പുരിസ, ത്വം സചേ മുച്ചേ യദി മുച്ചിതുകാമോസി. പേച്ച മുച്ചേതി യഥാ പരലോകേ ന ബജ്ഝസി, ഏവം മുച്ചാഹി. മുച്ചമാനോ ഹി ബജ്ഝതീതി യഥാ പന ത്വം പാണം വധിത്വാ മുച്ചിതും ഇച്ഛസി, ഏവം മുച്ചമാനോ ഹി പാപകമ്മേന ബജ്ഝതി. തസ്മാ ന ഹേവം ധീരാ മുച്ചന്തീതി യേ പണ്ഡിതപുരിസാ, തേ ഏവം പടിസ്സവതോ ന മുച്ചന്തി. കിംകാരണാ? ഏവരൂപാ ഹി മുത്തി ബാലസ്സ ബന്ധനം, ഏസാ പാണാതിപാതം കത്വാ മുത്തി നാമ ബാലസ്സ ബന്ധനമേവ ഹോതീതി ധമ്മം ദേസേസി. തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ ഏവരൂപാ പാണാതിപാതകമ്മാ വിരതാ ധമ്മം ചരിത്വാ ദേവനഗരം പൂരയിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘അഹം തേന സമയേന രുക്ഖദേവതാ അഹോസി’’ന്തി.

ആയാചിതഭത്തജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൦] ൧൦. നളപാനജാതകവണ്ണനാ

ദിസ്വാ പദമനുത്തിണ്ണന്തി ഇദം സത്ഥാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ നളകപാനഗാമം പത്വാ നളകപാനപോക്ഖരണിയം കേതകവനേ വിഹരന്തോ നളദണ്ഡകേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര ഭിക്ഖൂ നളകപാനപോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ സൂചിഘരത്ഥായ സാമണേരേഹി നളദണ്ഡകേ ഗാഹാപേത്വാ തേ സബ്ബത്ഥകമേവ ഛിദ്ദേ ദിസ്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയം സൂചിഘരത്ഥായ നളദണ്ഡകേ ഗണ്ഹാപേമ, തേ മൂലതോ യാവ അഗ്ഗാ സബ്ബത്ഥകമേവ ഛിദ്ദാ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഇദം, ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം പോരാണകഅധിട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

പുബ്ബേ കിര സോ വനസണ്ഡോ അരഞ്ഞോ അഹോസി. തസ്സാപി പോക്ഖരണിയാ ഏകോ ദകരക്ഖസോ ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ഖാദതി. തദാ ബോധിസത്തോ രോഹിതമിഗപോതകപ്പമാണോ കപിരാജാ ഹുത്വാ അസീതിസഹസ്സമത്തവാനരപരിവുതോ യൂഥം പരിഹരന്തോ തസ്മിം അരഞ്ഞേ വസതി. സോ വാനരഗണസ്സ ഓവാദം അദാസി ‘‘താതാ, ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ വിസരുക്ഖാപി അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതപോക്ഖരണിയോപി ഹോന്തി, തുമ്ഹേ അഖാദിതപുബ്ബം ഫലാഫലം ഖാദന്താ വാ അപീതപുബ്ബം പാനീയം പിവന്താ വാ മം പടിപുച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഏകദിവസം അഗതപുബ്ബട്ഠാനം ഗതാ തത്ഥ ബഹുദേവ ദിവസം ചരിത്വാ പാനീയം ഗവേസമാനാ ഏകം പോക്ഖരണിം ദിസ്വാ പാനീയം അപിവിത്വാവ ബോധിസത്തസ്സാഗമനം ഓലോകയമാനാ നിസീദിംസു. ബോധിസത്തോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം താതാ, പാനീയം ന പിവഥാ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹാകം ആഗമനം ഓലോകേമാ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, താതാ’’തി ബോധിസത്തോ പോക്ഖരണിം ആവിജ്ഝിത്വാ പദം പരിച്ഛിന്ദന്തോ ഓതിണ്ണമേവ പസ്സി, ന ഉത്തിണ്ണം. സോ ‘‘നിസ്സംസയം ഏസാ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സുട്ഠു വോ കതം, താതാ, പാനീയം അപിവന്തേഹി, അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ അയ’’ന്തി ആഹ.

ദകരക്ഖസോപി തേസം അനോതരണഭാവം ഞത്വാ നീലോദരോ പണ്ഡരമുഖോ സുരത്തഹത്ഥപാദോ ബീഭച്ഛദസ്സനോ ഹുത്വാ ഉദകം ദ്വിധാ കത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘കസ്മാ നിസിന്നാത്ഥ, ഓതരിത്വാ പാനീയം പിവഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ പുച്ഛി ‘‘ത്വം ഇധ നിബ്ബത്തദകരക്ഖസോസീ’’തി? ‘‘ആമ, അഹ’’ന്തി. ‘‘ത്വം പോക്ഖരണിം ഓതിണ്ണകേ ലഭസീ’’തി? ‘‘ആമ, ലഭാമി, അഹം ഇധോതിണ്ണം അന്തമസോ സകുണികം ഉപാദായ ന കിഞ്ചി മുഞ്ചാമി, തുമ്ഹേപി സബ്ബേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ന മയം അത്താനം തുയ്ഹം ഖാദിതും ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘പാനീയം പന പിവിസ്സഥാ’’തി. ‘‘ആമ, പാനീയം പിവിസ്സാമ, ന ച തേ വസം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അഥ കഥം പാനീയം പിവിസ്സഥാ’’തി? കിം പന ത്വം മഞ്ഞസി ‘‘ഓതരിത്വാ പിവിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘മയഞ്ഹി അനോതരിത്വാ അസീതിസഹസ്സാനിപി ഏകമേകം നളദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ ഉപ്പലനാളേന ഉദകം പിവന്താ വിയ തവ പോക്ഖരണിയാ പാനീയം പിവിസ്സാമ, ഏവം നോ ത്വം ഖാദിതും ന സക്ഖിസ്സസീ’’തി. ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ പുരിമപദദ്വയം അഭാസി –

൨൦. ‘‘ദിസ്വാ പദമനുത്തിണ്ണം, ദിസ്വാനോതരിതം പദ’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, സോ കപിരാജാ തസ്സാ പോക്ഖരണിയാ ഏകമ്പി ഉത്തിണ്ണപദം നാദ്ദസ, ഓതരിതം പന ഓതിണ്ണപദമേവ അദ്ദസ. ഏവം ദിസ്വാ പദം അനുത്തിണ്ണം ദിസ്വാന ഓതരിതം പദം ‘‘അദ്ധായം പോക്ഖരണീ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ’’തി ഞത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ സപരിസോ ആഹ –

‘‘നളേന വാരിം പിസ്സാമാ’’തി;

തസ്സത്ഥോ – മയം തവ പോക്ഖരണിയം നളേന പാനീയം പിവിസ്സാമാതി. പുന മഹാസത്തോ ആഹ –

‘‘നേവ മം ത്വം വധിസ്സസീ’’തി;

ഏവം നളേന പാനീയം പിവന്തം സപരിസമ്പി മം ത്വം നേവ വധിസ്സസീതി അത്ഥോ.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ബോധിസത്തോ ഏകം നളദണ്ഡകം ആഹരാപേത്വാ പാരമിയോ ആവജ്ജേത്വാ സച്ചകിരിയം കത്വാ മുഖേന ധമി, നളോ അന്തോ കിഞ്ചി ഗണ്ഠിം അസേസേത്വാ സബ്ബത്ഥകമേവ സുസിരോ അഹോസി. ഇമിനാ നിയാമേന അപരമ്പി അപരമ്പി ആഹരാപേത്വാ മുഖേന ധമിത്വാ അദാസി. ഏവം സന്തേപി ന സക്കാ നിട്ഠാപേതും, തസ്മാ ഏവം ന ഗഹേതബ്ബം. ബോധിസത്തോ പന ‘‘ഇമം പോക്ഖരണിം പരിവാരേത്വാ ജാതാ സബ്ബേപി നളാ ഏകച്ഛിദ്ദാ ഹോന്തൂ’’തി അധിട്ഠാസി. ബോധിസത്താനഞ്ഹി ഹിതൂപചാരസ്സ മഹന്തതായ അധിട്ഠാനം സമിജ്ഝതി. തതോ പട്ഠായ സബ്ബേപി തം പോക്ഖരണിം പരിവാരേത്വാ ഉട്ഠിതനളാ ഏകച്ഛിദ്ദാ ജാതാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി കപ്പേ ചത്താരി കപ്പട്ഠിയപാടിഹാരിയാനി നാമ. കതമാനി ചത്താരി? ചന്ദേ സസലക്ഖണം സകലമ്പി ഇമം കപ്പം ഠസ്സതി, വട്ടകജാതകേ അഗ്ഗിനോ നിബ്ബുതട്ഠാനം സകലമ്പി ഇമം കപ്പം അഗ്ഗി ന ഝായിസ്സതി, ഘടീകാരനിവേസനട്ഠാനം സകലമ്പി ഇമം കപ്പം അനോവസ്സകം ഠസ്സതി, ഇമം പോക്ഖരണിം പരിവാരേത്വാ ഉട്ഠിതനളാ സകലമ്പി ഇമം കപ്പം ഏകച്ഛിദ്ദാ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമാനി ചത്താരി കപ്പട്ഠിയപാടിഹാരിയാനി നാമ.

ബോധിസത്തോ ഏവം അധിട്ഠഹിത്വാ ഏകം നളം ആദായ നിസീദി. തേപി അസീതിസഹസ്സവാനരാ ഏകേകം ആദായ പോക്ഖരണിം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. തേപി ബോധിസത്തസ്സ നളേന ആകഡ്ഢിത്വാ പാനീയം പിവനകാലേ സബ്ബേ തീരേ നിസിന്നാവ പിവിംസു. ഏവം തേഹി പാനീയേ പിവിതേ ദകരക്ഖസോ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ അനത്തമനോ സകനിവേസനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോപി സപരിവാരോ അരഞ്ഞമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ പന ‘‘ഇമേസം, ഭിക്ഖവേ, നളാനം ഏകച്ഛിദ്ദഭാവോ നാമ മയ്ഹമേവേതം പോരാണകഅധിട്ഠാന’’ന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദകരക്ഖസോ ദേവദത്തോ അഹോസി, അസീതിസഹസ്സവാനരാ ബുദ്ധപരിസാ, ഉപായകുസലോ പന കപിരാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നളപാനജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

സീലവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നിഗ്രോധം ലക്ഖണം കണ്ഡി, വാതമിഗം ഖരാദിയം;

തിപല്ലത്ഥം മാലുതഞ്ച, മതഭത്ത അയാചിതം;

നളപാനന്തി തേ ദസാതി.