൧. അപണ്ണകവഗ്ഗോ

൧. അപണ്ണകജാതകവണ്ണനാ

ഇമം താവ അപണ്ണകധമ്മദേസനം ഭഗവാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ ജേതവനമഹാവിഹാരേ വിഹരന്തോ കഥേസി. കം പന ആരബ്ഭ അയം കഥാ സമുട്ഠിതാതി? സേട്ഠിസ്സ സഹായകേ പഞ്ചസതേ തിത്ഥിയസാവകേ. ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി അത്തനോ സഹായകേ പഞ്ചസതേ അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകേ ആദായ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനഞ്ചേവ സപ്പിതേലമധുഫാണിതവത്ഥച്ഛാദനാനി ച ഗാഹാപേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ഭേസജ്ജാനി ചേവ വത്ഥാനി ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഛ നിസജ്ജാദോസേ വജ്ജേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേപി അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ സത്ഥു പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം, ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം ബ്രഹ്മകായം, ആവേളാവേളാ യമകയമകാ ഹുത്വാ നിച്ഛരന്തിയോ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ച ഓലോകയമാനാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ സമീപേയേവ നിസീദിംസു.

അഥ നേസം സത്ഥാ മനോസിലാതലേ സീഹനാദം നദന്തോ തരുണസീഹോ വിയ ഗജ്ജന്തോ പാവുസ്സകമേഘോ വിയ ച ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ ച രതനദാമം ഗന്ഥേന്തോ വിയ ച അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന സവനീയേന കമനീയേന ബ്രഹ്മസ്സരേന നാനാനയവിചിത്തം മധുരധമ്മകഥം കഥേസി. തേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്താ ഉട്ഠായ ദസബലം വന്ദിത്വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയസരണം ഭിന്ദിത്വാ ബുദ്ധം സരണം അഗമംസു. തേ തതോ പട്ഠായ നിച്ചകാലം അനാഥപിണ്ഡികേന സദ്ധിം ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തി, ദാനം ദേന്തി, സീലം രക്ഖന്തി, ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തി.

അഥ ഭഗവാ സാവത്ഥിതോ പുനദേവ രാജഗഹം അഗമാസി. തേ തഥാഗതസ്സ ഗതകാലേ തം സരണം ഭിന്ദിത്വാ പുന അഞ്ഞതിത്ഥിയസരണം ഗന്ത്വാ അത്തനോ മൂലട്ഠാനേയേവ പതിട്ഠിതാ. ഭഗവാപി സത്തട്ഠ മാസേ വീതിനാമേത്വാ പുന ജേതവനമേവ അഗമാസി. അനാഥപിണ്ഡികോ പുനപി തേ ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേപി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ നേസം തഥാഗതേ ചാരികം പക്കന്തേ ഗഹിതസരണം ഭിന്ദിത്വാ പുന അഞ്ഞതിത്ഥിയസരണമേവ ഗഹേത്വാ മൂലേ പതിട്ഠിതഭാവം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

ഭഗവാ അപരിമിതകപ്പകോടിയോ നിരന്തരം പവത്തിതവചീസുചരിതാനുഭാവേന ദിബ്ബഗന്ധഗന്ധിതം നാനാഗന്ധപൂരിതം രതനകരണ്ഡകം വിവരന്തോ വിയ മുഖപദുമം വിവരിത്വാ മധുരസ്സരം നിച്ഛാരേന്തോ ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ഉപാസകാ തീണി സരണാനി ഭിന്ദിത്വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയസരണം ഗതാ’’തി പുച്ഛി. അഥ തേഹി പടിച്ഛാദേതും അസക്കോന്തേഹി ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി വുത്തേ സത്ഥാ ‘‘ഉപാസകാ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പരിച്ഛേദം കത്വാ തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സീലാദീഹി ഗുണേഹി ബുദ്ധേന സദിസോ നാമ നത്ഥി, കുതോ അധികതരോ’’തി. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ ബഹുപ്പദാ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി (സം. നി. ൫.൧൩൯; അ. നി. ൪.൩൪), യം കിഞ്ചി വിത്തം ഇധ വാ ഹുരം വാ…പേ… (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) അഗ്ഗതോ വേ പസന്നാന’’ന്തിആദീഹി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) സുത്തേഹി പകാസിതേ രതനത്തയഗുണേ പകാസേത്വാ ‘‘ഏവം ഉത്തമഗുണേഹി സമന്നാഗതം രതനത്തയം സരണം ഗതാ ഉപാസകാ വാ ഉപാസികാ വാ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തകാ നാമ നത്ഥി, അപായനിബ്ബത്തിതോ പന മുച്ചിത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭോന്തി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ഏവരൂപം സരണം ഭിന്ദിത്വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയസരണം ഗച്ഛന്തേഹി അയുത്തം കത’’ന്തി ആഹ.

ഏത്ഥ ച തീണി രതനാനി മോക്ഖവസേന ഉത്തമവസേന സരണഗതാനം അപായേസു നിബ്ബത്തിയാ അഭാവദീപനത്ഥം ഇമാനി സുത്താനി ദസ്സേതബ്ബാനി –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘യേ കേചി ധമ്മം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി.

‘‘യേ കേചി സങ്ഘം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി.

‘‘ബഹും വേ സരണം യന്തി, പബ്ബതാനി വനാനി ച;

ആരാമരുക്ഖചേത്യാനി, മനുസ്സാ ഭയതജ്ജിതാ.

‘‘നേതം ഖോ സരണം ഖേമം, നേതം സരണമുത്തമം;

നേതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതി.

‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയഞ്ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൮൮-൧൯൨);

ന കേവലഞ്ച നേസം സത്ഥാ ഏത്തകംയേവ ധമ്മം ദേസേസി, അപിച ഖോ ‘‘ഉപാസകാ ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം നാമ, ധമ്മാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം നാമ, സങ്ഘാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗം ദേതി, സോതാപത്തിഫലം ദേതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗം ദേതി, സകദാഗാമിഫലം ദേതി, അനാഗാമിമഗ്ഗം ദേതി, അനാഗാമിഫലം ദേതി, അരഹത്തമഗ്ഗം ദേതി, അരഹത്തഫലം ദേതീ’’തിഏവമാദീഹിപി നയേഹി ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ സരണം ഭിന്ദന്തേഹി അയുത്തം തുമ്ഹേഹി കത’’ന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനാദീനം സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിപ്പദാനം ‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. കതമോ ഏകധമ്മോ? ബുദ്ധാനുസ്സതീ’’തിഏവമാദീഹി (അ. നി. ൧.൨൯൬) സുത്തേഹി ദീപേതബ്ബം.

ഏവം ഭഗവാ നാനപ്പകാരേഹി ഉപാസകേ ഓവദിത്വാ ‘‘ഉപാസകാ പുബ്ബേപി മനുസ്സാ അസരണം ‘സരണ’ന്തി തക്കഗ്ഗാഹേന വിരദ്ധഗ്ഗാഹേന ഗഹേത്വാ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതേ കന്താരേ യക്ഖഭക്ഖാ ഹുത്വാ മഹാവിനാസം പത്താ, അപണ്ണകഗ്ഗാഹം പന ഏകംസികഗ്ഗാഹം അവിരദ്ധഗ്ഗാഹം ഗഹിതമനുസ്സാ തസ്മിംയേവ കന്താരേ സോത്ഥിഭാവം പത്താ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അഭിത്ഥവിത്വാ സിരസ്മിം അഞ്ജലിം പതിട്ഠാപേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി താവ ഇമേസം ഉപാസകാനം ഉത്തമസരണം ഭിന്ദിത്വാ തക്കഗ്ഗഹണം അമ്ഹാകം പാകടം, പുബ്ബേ പന അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതേ കന്താരേ തക്കികാനം വിനാസോ, അപണ്ണകഗ്ഗാഹം ഗഹിതമനുസ്സാനഞ്ച സോത്ഥിഭാവോ അമ്ഹാകം പടിച്ഛന്നോ, തുമ്ഹാകമേവ പാകടോ, സാധു വത നോ ഭഗവാ ആകാസേ പുണ്ണചന്ദം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ ഇമം കാരണം പാകടം കരോതൂ’’തി. അഥ ഭഗവാ ‘‘മയാ ഖോ, ഗഹപതി, അപരിമിതകാലം ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ ലോകസ്സ കങ്ഖച്ഛേദനത്ഥമേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധം, സീഹവസായ സുവണ്ണനാളിം പൂരേന്തോ വിയ സക്കച്ചം സോതം ഓദഹിത്വാ സുണോഹീ’’തി സേട്ഠിനോ സതുപ്പാദം ജനേത്വാ ഹിമഗബ്ഭം പദാലേത്വാ പുണ്ണചന്ദം നീഹരന്തോ വിയ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നകാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിനഗരേ ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ സത്ഥവാഹകുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസമാസച്ചയേന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വണിജ്ജം കരോന്തോ വിചരതി. സോ കദാചി പുബ്ബന്തതോ അപരന്തം ഗച്ഛതി, കദാചി അപരന്തതോ പുബ്ബന്തം. ബാരാണസിയംയേവ അഞ്ഞോപി സത്ഥവാഹപുത്തോ അത്ഥി ബാലോ അബ്യത്തോ അനുപായകുസലോ. തദാ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിതോ മഹഗ്ഘം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ പഞ്ച സകടസതാനി പൂരേത്വാ ഗമനസജ്ജാനി കത്വാ ഠപേസി. സോപി ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ തഥേവ പഞ്ച സകടസതാനി പൂരേത്വാ ഗമനസജ്ജാനി കത്വാ ഠപേസി.

തദാ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ അയം ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ മയാ സദ്ധിംയേവ ഗമിസ്സതി, സകടസഹസ്സേ ഏകതോ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേ മഗ്ഗോപി നപ്പഹോസ്സതി, മനുസ്സാനം ദാരുദകാദീനിപി, ബലിബദ്ദാനം തിണാനിപി ദുല്ലഭാനി ഭവിസ്സന്തി, ഏതേന വാ മയാ വാ പുരതോ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോ തം പക്കോസാപേത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ദ്വീഹിപി അമ്ഹേഹി ഏകതോ ഗന്തും ന സക്കാ, കിം ത്വം പുരതോ ഗമിസ്സസി, ഉദാഹു പച്ഛതോ’’തി ആഹ. സോ ചിന്തേസി ‘‘മയി പുരതോ ഗച്ഛന്തേ ബഹൂ ആനിസംസാ, മഗ്ഗേന അഭിന്നേനേവ ഗമിസ്സാമി, ഗോണാ അനാമട്ഠതിണം ഖാദിസ്സന്തി, മനുസ്സാനം അനാമട്ഠം സൂപേയ്യപണ്ണം ഭവിസ്സതി, പസന്നം ഉദകം ഭവിസ്സതി, യഥാരുചിം അഗ്ഘം ഠപേത്വാ ഭണ്ഡം വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘അഹം, സമ്മ, പുരതോ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോപി പച്ഛതോ ഗമനേ ബഹൂ ആനിസംസേ അദ്ദസ. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി – ‘‘പുരതോ ഗച്ഛന്താ മഗ്ഗേ വിസമട്ഠാനം സമം കരിസ്സന്തി, അഹം തേഹി ഗതമഗ്ഗേന ഗമിസ്സാമി, പുരതോ ഗതേഹി ബലിബദ്ദേഹി പരിണതഥദ്ധതിണേ ഖാദിതേ മമ ഗോണാ പുന ഉട്ഠിതാനി മധുരതിണാനി ഖാദിസ്സന്തി, ഗഹിതപണ്ണട്ഠാനതോ ഉട്ഠിതം മനുസ്സാനം സൂപേയ്യപണ്ണം മധുരം ഭവിസ്സതി, അനുദകേ ഠാനേ ആവാടം ഖനിത്വാ ഏതേ ഉദകം ഉപ്പാദേസ്സന്തി, തേഹി കതേസു ആവാടേസു മയം ഉദകം പിവിസ്സാമ, അഗ്ഘട്ഠപനം നാമ മനുസ്സാനം ജീവിതാ വോരോപനസദിസം, അഹം പച്ഛതോ ഗന്ത്വാ ഏതേഹി ഠപിതഗ്ഘേന ഭണ്ഡം വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. അഥ സോ ഏത്തകേ ആനിസംസേ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം പുരതോ ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, സമ്മാ’’തി ബാലസത്ഥവാഹോ സകടാനി യോജേത്വാ നിക്ഖന്തോ അനുപുബ്ബേന മനുസ്സാവാസം അതിക്കമിത്വാ കന്താരമുഖം പാപുണി.

കന്താരം നാമ – ചോരകന്താരം, വാളകന്താരം, നിരുദകകന്താരം, അമനുസ്സകന്താരം, അപ്പഭക്ഖകന്താരന്തി പഞ്ചവിധം. തത്ഥ ചോരേഹി അധിട്ഠിതമഗ്ഗോ ചോരകന്താരം നാമ. സീഹാദീഹി അധിട്ഠിതമഗ്ഗോ വാളകന്താരം നാമ. യത്ഥ ന്ഹായിതും വാ പാതും വാ ഉദകം നത്ഥി, ഇദം നിരുദകകന്താരം നാമ. അമനുസ്സാധിട്ഠിതം അമനുസ്സകന്താരം നാമ. മൂലഖാദനീയാദിവിരഹിതം അപ്പഭക്ഖകന്താരം നാമ. ഇമസ്മിം പഞ്ചവിധേ കന്താരേ തം കന്താരം നിരുദകകന്താരഞ്ചേവ അമനുസ്സകന്താരഞ്ച. തസ്മാ സോ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ സകടേസു മഹന്തമഹന്താ ചാടിയോ ഠപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ സട്ഠിയോജനികം കന്താരം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ കന്താരമജ്ഝം ഗതകാലേ കന്താരേ അധിവത്ഥയക്ഖോ ‘‘ഇമേഹി മനുസ്സേഹി ഗഹിതം ഉദകം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ദുബ്ബലേ കത്വാ സബ്ബേവ നേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി സബ്ബസേതതരുണബലിബദ്ദയുത്തം മനോരമം യാനകം മാപേത്വാ ധനുകലാപഫലകാവുധഹത്ഥേഹി ദസഹി ദ്വാദസഹി അമനുസ്സേഹി പരിവുതോ ഉപ്പലകുമുദാനി പിളന്ധിത്വാ അല്ലകോസോ അല്ലവത്ഥോ ഇസ്സരപുരിസോ വിയ തസ്മിം യാനകേ നിസീദിത്വാ കദ്ദമമക്ഖിതേഹി ചക്കേഹി പടിപഥം അഗമാസി. പരിവാരഅമനുസ്സാപിസ്സ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഗച്ഛന്താ അല്ലകേസാ അല്ലവത്ഥാ ഉപ്പലകുമുദമാലാ പിളന്ധിത്വാ പദുമപുണ്ഡരീകകലാപേ ഗഹേത്വാ ഭിസമുളാലാനി ഖാദന്താ ഉദകബിന്ദൂഹി ചേവ കലലേഹി ച പഗ്ഘരന്തേഹി അഗമംസു. സത്ഥവാഹാ ച നാമ യദാ ധുരവാതോ വായതി, തദാ യാനകേ നിസീദിത്വാ ഉപട്ഠാകപരിവുതാ രജം പരിഹരന്താ പുരതോ ഗച്ഛന്തി. യദാ പച്ഛതോ വാതോ വായതി, തദാ തേനേവ നയേന പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തി. തദാ പന ധുരവാതോ അഹോസി, തസ്മാ സോ സത്ഥവാഹപുത്തോ പുരതോ അഗമാസി.

യക്ഖോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ അത്തനോ യാനകം മഗ്ഗാ ഓക്കമാപേത്വാ ‘‘കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം അകാസി. സത്ഥവാഹോപി അത്തനോ യാനകം മഗ്ഗാ ഓക്കമാപേത്വാ സകടാനം ഗമനോകാസം ദത്വാ ഏകമന്തേ ഠിതോ തം യക്ഖം അവോച ‘‘ഭോ, അമ്ഹേ താവ ബാരാണസിതോ ആഗച്ഛാമ. തുമ്ഹേ പന ഉപ്പലകുമുദാനി പിളന്ധിത്വാ പദുമപുണ്ഡരീകഹത്ഥാ ഭിസമുളാലാനി ഖാദന്താ കദ്ദമമക്ഖിതാ ഉദകബിന്ദൂഹി പഗ്ഘരന്തേഹി ആഗച്ഛഥ. കിം നു ഖോ തുമ്ഹേഹി ആഗതമഗ്ഗേ ദേവോ വസ്സതി, ഉപ്പലാദിസഞ്ഛന്നാനി വാ സരാനി അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. യക്ഖോ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘സമ്മ, കിം നാമേതം കഥേസി. ഏസാ നീലവനരാജി പഞ്ഞായതി. തതോ പട്ഠായ സകലം അരഞ്ഞം ഏകോദകം, നിബദ്ധം ദേവോ വസ്സതി, കന്ദരാ പൂരാ, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പദുമാദിസഞ്ഛന്നാനി സരാനി അത്ഥീ’’തി വത്വാ പടിപാടിയാ ഗച്ഛന്തേസു സകടേസു ‘‘ഇമാനി സകടാനി ആദായ കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അസുകജനപദം നാമാ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം ചിമസ്മിഞ്ച സകടേ കിം നാമ ഭണ്ഡ’’ന്തി? ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ചാ’’തി. ‘‘പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം സകടം അതിവിയ ഗരുകം ഹുത്വാ ആഗച്ഛതി, ഏതസ്മിം കിം ഭണ്ഡ’’ന്തി? ‘‘ഉദകം ഏത്ഥാ’’തി. ‘‘പരതോ താവ ഉദകം ആനേന്തേഹി വോ മനാപം കതം, ഇതോ പട്ഠായ പന ഉദകേന കിച്ചം നത്ഥി, പുരതോ ബഹു ഉദകം, ചാടിയോ ഭിന്ദിത്വാ ഉദകം ഛഡ്ഡേത്വാ സുഖേന ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, അമ്ഹാകം പപഞ്ചോ ഹോതീ’’തി ഥോകം ഗന്ത്വാ തേസം അദസ്സനം പത്വാ അത്തനോ യക്ഖനഗരമേവ അഗമാസി.

സോപി ബാലസത്ഥവാഹോ അത്തനോ ബാലതായ യക്ഖസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ ചാടിയോ ഭിന്ദാപേത്വാ പസതമത്തമ്പി ഉദകം അനവസേസേത്വാ സബ്ബം ഛഡ്ഡാപേത്വാ സകടാനി പാജാപേസി, പുരതോ അപ്പമത്തകമ്പി ഉദകം നാഹോസി, മനുസ്സാ പാനീയം അലഭന്താ കിലമിംസു. തേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഗന്ത്വാ സകടാനി മോചേത്വാ പരിവട്ടകേന ഠപേത്വാ ഗോണേ ചക്കേസു ബന്ധിംസു. നേവ ഗോണാനം ഉദകം അഹോസി, ന മനുസ്സാനം യാഗുഭത്തം വാ. ദുബ്ബലമനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ നിപജ്ജിത്വാ സയിംസു. രത്തിഭാഗസമനന്തരേ യക്ഖാ യക്ഖനഗരതോ ആഗന്ത്വാ സബ്ബേപി ഗോണേ ച മനുസ്സേ ച ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ അട്ഠീനി അവസേസേത്വാ അഗമംസു. ഏവമേകം ബാലസത്ഥവാഹപുത്തം നിസ്സായ സബ്ബേപി തേ വിനാസം പാപുണിംസു, ഹത്ഥട്ഠികാദീനി ദിസാവിദിസാസു വിപ്പകിണ്ണാനി അഹേസും. പഞ്ച സകടസതാനി യഥാപൂരിതാനേവ അട്ഠംസു.

ബോധിസത്തോപി ഖോ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തസ്സ നിക്ഖന്തദിവസതോ മാസഡ്ഢമാസം വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി നഗരാ നിക്ഖമ്മ അനുപുബ്ബേന കന്താരമുഖം പാപുണി. സോ തത്ഥ ഉദകചാടിയോ പൂരേത്വാ ബഹും ഉദകം ആദായ ഖന്ധാവാരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ മനുസ്സേ സന്നിപാതേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘തുമ്ഹേ മം അനാപുച്ഛിത്വാ പസതമത്തമ്പി ഉദകം മാ വളഞ്ജയിത്ഥ, കന്താരേ വിസരുക്ഖാ നാമ ഹോന്തി, പത്തം വാ പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ തുമ്ഹേഹി പുരേ അഖാദിതപുബ്ബം മം അനാപുച്ഛിത്വാ മാ ഖാദിത്ഥാ’’തി. ഏവം മനുസ്സാനം ഓവാദം ദത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി കന്താരം പടിപജ്ജി. തസ്മിം കന്താരമജ്ഝം സമ്പത്തേ സോ യക്ഖോ പുരിമനയേനേവ ബോധിസത്തസ്സ പടിപഥേ അത്താനം ദസ്സേസി. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാവ അഞ്ഞാസി ‘‘ഇമസ്മിം കന്താരേ ഉദകം നത്ഥി, നിരുദകകന്താരോ നാമേസ, അയഞ്ച നിബ്ഭയോ രത്തനേത്തോ, ഛായാപിസ്സ ന പഞ്ഞായതി, നിസ്സംസയം ഇമിനാ പുരതോ ഗതോ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ സബ്ബം ഉദകം ഛഡ്ഡാപേത്വാ കിലമേത്വാ സപരിസോ ഖാദിതോ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹം പന പണ്ഡിതഭാവം ഉപായകോസല്ലം ന ജാനാതി മഞ്ഞേ’’തി. തതോ നം ആഹ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, മയം വാണിജാ നാമ അഞ്ഞം ഉദകം അദിസ്വാ ഗഹിതഉദകം ന ഛഡ്ഡേമ, ദിട്ഠട്ഠാനേ പന ഛഡ്ഡേത്വാ സകടാനി സല്ലഹുകാനി കത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി യക്ഖോ ഥോകം ഗന്ത്വാ അദസ്സനം ഉപഗമ്മ അത്തനോ യക്ഖനഗരമേവ ഗതോ.

യക്ഖേ പന ഗതേ മനുസ്സാ ബോധിസത്തം ആഹംസു ‘‘അയ്യ, ഏതേ മനുസ്സാ ‘ഏസാ നീലവനരാജി പഞ്ഞായതി, തതോ പട്ഠായ നിബദ്ധം ദേവോ വസ്സതീ’തി വത്വാ ഉപ്പലകുമുദമാലാധാരിനോ പദുമപുണ്ഡരീകകലാപേ ആദായ ഭിസമുളാലാനി ഖാദന്താ അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഉദകബിന്ദൂഹി പഗ്ഘരന്തേഹി ആഗതാ, ഉദകം ഛഡ്ഡേത്വാ സല്ലഹുകേഹി സകടേഹി ഖിപ്പം ഗച്ഛാമാ’’തി. ബോധിസത്തോ തേസം കഥം സുത്വാ സകടാനി ഠപാപേത്വാ സബ്ബേ മനുസ്സേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ‘ഇമസ്മിം കന്താരേ സരോ വാ പോക്ഖരണീ വാ അത്ഥീ’തി കസ്സചി സുതപുബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന, അയ്യ, സുതപുബ്ബ’’ന്തി. നിരുദകകന്താരോ നാമ ഏസോ, ഇദാനി ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ‘‘ഏതായ നീലവനരാജിയാ പുരതോ ദേവോ വസ്സതീ’’തി വദന്തി, ‘‘വുട്ഠിവാതോ നാമ കിത്തകം ഠാനം വായതീ’’തി? ‘‘യോജനമത്തം, അയ്യാ’’തി. ‘‘കച്ചി പന വോ ഏകസ്സാപി സരീരം വുട്ഠിവാതോ പഹരതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി അയ്യാ’’തി. ‘‘മേഘസീസം നാമ കിത്തകേ ഠാനേ പഞ്ഞായതീ’’തി? ‘‘തിയോജനമത്തേ അയ്യാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ കേനചി ഏകമ്പി മേഘസീസം ദിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, അയ്യാ’’തി. ‘‘വിജ്ജുലതാ നാമ കിത്തകേ ഠാനേ പഞ്ഞായതീ’’തി? ‘‘ചതുപ്പഞ്ചയോജനമത്തേ, അയ്യാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ കേനചി വിജ്ജുലതോഭാസോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, അയ്യാ’’തി. ‘‘മേഘസദ്ദോ നാമ കിത്തകേ ഠാനേ സുയ്യതീ’’തി? ‘‘ഏകദ്വിയോജനമത്തേ, അയ്യാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ കേനചി മേഘസദ്ദോ സുതോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, അയ്യാ’’തി. ‘‘ന ഏതേ മനുസ്സാ, യക്ഖാ ഏതേ, അമ്ഹേ ഉദകം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ദുബ്ബലേ കത്വാ ഖാദിതുകാമാ ആഗതാ ഭവിസ്സന്തി. പുരതോ ഗതോ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ ന ഉപായകുസലോ. അദ്ധാ സോ ഏതേഹി ഉദകം ഛഡ്ഡാപേത്വാ കിലമേത്വാ ഖാദിതോ ഭവിസ്സതി, പഞ്ച സകടസതാനി യഥാപൂരിതാനേവ ഠിതാനി ഭവിസ്സന്തി. അജ്ജ മയം താനി പസ്സിസ്സാമ, പസതമത്തമ്പി ഉദകം അഛഡ്ഡേത്വാ സീഘസീഘം പാജേഥാ’’തി പാജാപേസി.

സോ ഗച്ഛന്തോ യഥാപൂരിതാനേവ പഞ്ച സകടസതാനി ഗോണമനുസ്സാനഞ്ച ഹത്ഥട്ഠികാദീനി ദിസാവിദിസാസു വിപ്പകിണ്ണാനി ദിസ്വാ സകടാനി മോചാപേത്വാ സകടപരിവട്ടകേന ഖന്ധാവാരം ബന്ധാപേത്വാ കാലസ്സേവ മനുസ്സേ ച ഗോണേ ച സായമാസഭത്തം ഭോജാപേത്വാ മനുസ്സാനം മജ്ഝേ ഗോണേ നിപജ്ജാപേത്വാ സയം ബലനായകോ ഹുത്വാ ഖഗ്ഗഹത്ഥോ തിയാമരത്തിം ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ ഠിതകോവ അരുണം ഉട്ഠാപേസി. പുനദിവസേ പന പാതോവ സബ്ബകിച്ചാനി നിട്ഠാപേത്വാ ഗോണേ ഭോജേത്വാ ദുബ്ബലസകടാനി ഛഡ്ഡാപേത്വാ ഥിരാനി ഗാഹാപേത്വാ അപ്പഗ്ഘം ഭണ്ഡം ഛഡ്ഡാപേത്വാ മഹഗ്ഘം ഭണ്ഡം ആരോപാപേത്വാ യഥാധിപ്പേതം ഠാനം ഗന്ത്വാ ദിഗുണതിഗുണേന മൂലേന ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ സബ്ബം പരിസം ആദായ പുന അത്തനോ നഗരമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ‘‘ഏവം, ഗഹപതി, പുബ്ബേ തക്കഗ്ഗാഹഗാഹിനോ മഹാവിനാസം പത്താ, അപണ്ണകഗ്ഗാഹഗാഹിനോ പന അമനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ സോത്ഥിനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പുന സകട്ഠാനമേവ പച്ചാഗമിംസൂ’’തി വത്വാ ദ്വേപി വത്ഥൂനി ഘടേത്വാ ഇമിസ്സാ അപണ്ണകധമ്മദേസനായ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘അപണ്ണകം ഠാനമേകേ, ദുതിയം ആഹു തക്കികാ;

ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീ, തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണക’’ന്തി.

തത്ഥ അപണ്ണകന്തി ഏകംസികം അവിരദ്ധം നിയ്യാനികം. ഠാനന്തി കാരണം. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തദായത്തവുത്തിതായ ഫലം തിട്ഠതി നാമ, തസ്മാ ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, ‘‘ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൮൦൯) ചസ്സ പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ‘‘അപണ്ണകം ഠാന’’ന്തി പദദ്വയേനാപി ‘‘യം ഏകന്തഹിതസുഖാവഹത്താ പണ്ഡിതേഹി പടിപന്നം ഏകംസികകാരണം അവിരദ്ധകാരണം നിയ്യാനികകാരണം, തം ഇദ’’ന്തി ദീപേതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, പഭേദതോ പന തീണി സരണഗമനാനി, പഞ്ച സീലാനി, ദസ സീലാനി, പാതിമോക്ഖസംവരോ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ആജീവപാരിസുദ്ധി, പച്ചയപടിസേവനം, സബ്ബമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം; ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ജാഗരിയാനുയോഗോ, ഝാനം, വിപസ്സനാ, അഭിഞ്ഞാ, സമാപത്തി, അരിയമഗ്ഗോ, അരിയഫലം, സബ്ബമ്പേതം അപണ്ണകട്ഠാനം അപണ്ണകപടിപദാ, നിയ്യാനികപടിപദാതി അത്ഥോ.

യസ്മാ ച പന നിയ്യാനികപടിപദായ ഏതം നാമം, തസ്മായേവ ഭഗവാ അപണ്ണകപടിപദം ദസ്സേന്തോ ഇമം സുത്തമാഹ –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി നേവ ദവായ ന മദായ…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬).

ഇമസ്മിഞ്ചാപി സുത്തേ തയോവ ധമ്മാ വുത്താ. അയം പന അപണ്ണകപടിപദാ യാവ അരഹത്തഫലം ലബ്ഭതേവ. തത്ഥ അരഹത്തഫലമ്പി, ഫലസമാപത്തിവിഹാരസ്സ ചേവ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനസ്സ ച, പടിപദായേവ നാമ ഹോതി.

ഏകേതി ഏകച്ചേ പണ്ഡിതമനുസ്സാ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘അസുകാ നാമാ’’തി നിയമോ നത്ഥി, ഇദം പന സപരിസം ബോധിസത്തംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദുതിയം ആഹു തക്കികാതി ദുതിയന്തി പഠമതോ അപണ്ണകട്ഠാനതോ നിയ്യാനികകാരണതോ ദുതിയം തക്കഗ്ഗാഹകാരണം അനിയ്യാനികകാരണം. ആഹു തക്കികാതി ഏത്ഥ പന സദ്ധിം പുരിമപദേന അയം യോജനാ – അപണ്ണകട്ഠാനം ഏകംസികകാരണം അവിരദ്ധകാരണം നിയ്യാനികകാരണം ഏകേ ബോധിസത്തപ്പമുഖാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഗണ്ഹിംസു. യേ പന ബാലസത്ഥവാഹപുത്തപ്പമുഖാ തക്കികാ ആഹു, തേ ദുതിയം സാപരാധം അനേകംസികട്ഠാനം വിരദ്ധകാരണം അനിയ്യാനികകാരണം അഗ്ഗഹേസും. തേസു യേ അപണ്ണകട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, തേ സുക്കപടിപദം പടിപന്നാ. യേ ദുതിയം ‘‘പുരതോ ഭവിതബ്ബം ഉദകേനാ’’തി തക്കഗ്ഗാഹസങ്ഖാതം അനിയ്യാനികകാരണം അഗ്ഗഹേസും. തേ കണ്ഹപടിപദം പടിപന്നാ.

തത്ഥ സുക്കപടിപദാ അപരിഹാനിപടിപദാ, കണ്ഹപടിപദാ പരിഹാനിപടിപദാ. തസ്മാ യേ സുക്കപടിപദം പടിപന്നാ, തേ അപരിഹീനാ സോത്ഥിഭാവം പത്താ. യേ പന കണ്ഹപടിപദം പടിപന്നാ, തേ പരിഹീനാ അനയബ്യസനം ആപന്നാതി ഇമമത്ഥം ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിനോ വത്വാ ഉത്തരി ഇദമാഹ ‘‘ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീ, തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണക’’ന്തി.

തത്ഥ ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീതി ‘‘മേധാ’’തി ലദ്ധനാമായ വിപുലായ വിസുദ്ധായ ഉത്തമായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ കുലപുത്തോ ഏതം അപണ്ണകേ ചേവ സപണ്ണകേ ചാതി ദ്വീസു അതക്കഗ്ഗാഹതക്കഗ്ഗാഹസങ്ഖാതേസു ഠാനേസു ഗുണദോസം വുദ്ധിഹാനിം അത്ഥാനത്ഥം ഞത്വാതി അത്ഥോ. തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണകന്തി യം അപണ്ണകം ഏകംസികം സുക്കപടിപദാഅപരിഹാനിയപടിപദാസങ്ഖാതം നിയ്യാനികകാരണം, തദേവ ഗണ്ഹേയ്യ. കസ്മാ? ഏകംസികാദിഭാവതോയേവ. ഇതരം പന ന ഗണ്ഹേയ്യ. കസ്മാ? അനേകംസികാദിഭാവതോയേവ. അയഞ്ഹി അപണ്ണകപടിപദാ നാമ സബ്ബേസം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധപുത്താനം പടിപദാ. സബ്ബബുദ്ധാ ഹി അപണ്ണകപടിപദായമേവ ഠത്വാ ദള്ഹേന വീരിയേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബോധിമൂലേ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിം ഉപ്പാദേന്തി, ബുദ്ധപുത്താ സാവകപാരമിഞാണം പടിവിജ്ഝന്തി.

ഇതി ഭഗവാ തേസം ഉപാസകാനം തിസ്സോ കുലസമ്പത്തിയോ ച ഛ കാമസഗ്ഗേ ബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തിയോ ച ദത്വാപി പരിയോസാനേ അരഹത്തമഗ്ഗഫലദായികാ അപണ്ണകപടിപദാ നാമ, ചതൂസു അപായേസു പഞ്ചസു ച നീചകുലേസു നിബ്ബത്തിദായികാ സപണ്ണകപടിപദാ നാമാതി ഇമം അപണ്ണകധമ്മദേസനം ദസ്സേത്വാ ഉത്തരി ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹി ആകാരേഹി പകാസേസി. ചതുസച്ചപരിയോസാനേ സബ്ബേപി തേ പഞ്ചസതാ ഉപാസകാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ദസ്സേത്വാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേസി – ‘‘തസ്മിം സമയേ ബാലസത്ഥവാഹപുത്തോ ദേവദത്തോ അഹോസി, തസ്സ പരിസാ ദേവദത്തപരിസാവ, പണ്ഡിതസത്ഥവാഹപുത്തപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, പണ്ഡിതസത്ഥവാഹപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

അപണ്ണകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

൨. വണ്ണുപഥജാതകവണ്ണനാ

അകിലാസുനോതി ഇമം ധമ്മദേസനം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ കഥേസി. കം പന ആരബ്ഭാതി? ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും. തഥാഗതേ കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ഏകോ സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്തോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പദായ പഞ്ചവസ്സികോ ഹുത്വാ ദ്വേ മാതികാ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനാചാരം സിക്ഖിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ അത്തനോ ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ തേമാസം വായമന്തോപി ഓഭാസമത്തം വാ നിമിത്തമത്തം വാ ഉപ്പാദേതും നാസക്ഖി.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘സത്ഥാരാ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ കഥിതാ, തേസു മയാ പദപരമേന ഭവിതബ്ബം, നത്ഥി മഞ്ഞേ മയ്ഹം ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ, കിം കരിസ്സാമി അരഞ്ഞവാസേന, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം ബുദ്ധസരീരം ഓലോകേന്തോ മധുരം ധമ്മദേസനം സുണന്തോ വിഹരിസ്സാമീ’’തി പുന ജേതവനമേവ പച്ചാഗമാസി. അഥ നം സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, ത്വം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി ഗതോ, ഇദാനി പന ആഗന്ത്വാ സങ്ഗണികായ അഭിരമമാനോ ചരസി, കിം നു ഖോ തേ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്തം, അപ്പടിസന്ധികോ ജാതോസീ’’തി? ആവുസോ, അഹം മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അലഭിത്വാ ‘‘അഭബ്ബപുഗ്ഗലേന മയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വീരിയം ഓസ്സജിത്വാ ആഗതോമ്ഹീതി. ‘‘അകാരണം തേ, ആവുസോ, കതം ദള്ഹവീരിയസ്സ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീരിയം ഓസ്സജന്തേന, അയുത്തം തേ കതം, ഏഹി തഥാഗതസ്സ ദസ്സേമാ’’തി തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം അഗമംസു.

സത്ഥാ തം ദിസ്വാ ഏവമാഹ ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ ഏതം ഭിക്ഖും അനിച്ഛമാനം ആദായ ആഗതാ, കിം കതം ഇമിനാ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ വീരിയം ഓസ്സജിത്വാ ആഗതോ’’തി ആഹംസു. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഭിക്ഖു വീരിയം ഓസ്സട്ഠ’’ന്തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ മമ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ‘അപ്പിച്ഛോ’തി വാ ‘സന്തുട്ഠോ’തി വാ ‘പവിവിത്തോ’തി വാ ‘ആരദ്ധവീരിയോ’തി വാ ഏവം അത്താനം അജാനാപേത്വാ ‘ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖൂ’തി ജാനാപേസി. നനു ത്വം പുബ്ബേ വീരിയവാ അഹോസി, തയാ ഏകേന കതം വീരിയം നിസ്സായ മരുകന്താരേ പഞ്ചസു സകടസതേസു മനുസ്സാ ച ഗോണാ ച പാനീയം ലഭിത്വാ സുഖിതാ ജാതാ, ഇദാനി കസ്മാ വീരിയം ഓസ്സജസീ’’തി. സോ ഭിക്ഖു ഏത്തകേന വചനേന ഉപത്ഥമ്ഭിതോ അഹോസി.

തം പന കഥം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം യാചിംസു – ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ വീരിയസ്സ ഓസ്സട്ഠഭാവോ അമ്ഹാകം പാകടോ, പുബ്ബേ പനസ്സ ഏകസ്സ വീരിയം നിസ്സായ മരുകന്താരേ ഗോണമനുസ്സാനം പാനീയം ലഭിത്വാ സുഖിതഭാവോ പടിച്ഛന്നോ, തുമ്ഹാകം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവ പാകടോ, അമ്ഹാകമ്പേതം കാരണം കഥേഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥാ’’തി ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം സതുപ്പാദം ജനേത്വാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നകാരണം പാകടമകാസി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സത്ഥവാഹകുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വണിജ്ജം കരോന്തോ വിചരതി. സോ ഏകദാ സട്ഠിയോജനികം മരുകന്താരം പടിപജ്ജി. തസ്മിം കന്താരേ സുഖുമവാലുകാ മുട്ഠിനാ ഗഹിതാ ഹത്ഥേ ന തിട്ഠതി, സൂരിയുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ അങ്ഗാരരാസി വിയ ഉണ്ഹാ ഹോതി, ന സക്കാ അക്കമിതും. തസ്മാ തം പടിപജ്ജന്താ ദാരുദകതിലതണ്ഡുലാദീനി സകടേഹി ആദായ രത്തിമേവ ഗന്ത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ സകടാനി പരിവട്ടം കത്വാ മത്ഥകേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ കാലസ്സേവ ആഹാരകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ഛായായ നിസിന്നാ ദിവസം ഖേപേത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭൂമിയാ സീതലായ ജാതായ സകടാനി യോജേത്വാ ഗച്ഛന്തി, സമുദ്ദഗമനസദിസമേവ ഗമനം ഹോതി. ഥലനിയാമകോ നാമ ലദ്ധും വട്ടതി, സോ താരകസഞ്ഞാ സത്ഥം താരേതി.

സോപി സത്ഥവാഹോ തസ്മിം കാലേ ഇമിനാവ നിയാമേന തം കന്താരം ഗച്ഛന്തോ ഏകൂനസട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ ‘‘ഇദാനി ഏകരത്തേനേവ മരുകന്താരാ നിക്ഖമനം ഭവിസ്സതീ’’തി സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സബ്ബം ദാരുദകം ഖേപേത്വാ സകടാനി യോജേത്വാ പായാസി. നിയാമകോ പന പുരിമസകടേ ആസനം പത്ഥരാപേത്വാ ആകാസേ താരകം ഓലോകേന്തോ ‘‘ഇതോ പാജേഥ, ഇതോ പാജേഥാ’’തി വദമാനോ നിപജ്ജി. സോ ദീഘമദ്ധാനം അനിദ്ദായനഭാവേന കിലന്തോ നിദ്ദം ഓക്കമി, ഗോണേ നിവത്തിത്വാ ആഗതമഗ്ഗമേവ ഗണ്ഹന്തേ ന അഞ്ഞാസി. ഗോണാ സബ്ബരത്തിം അഗമംസു. നിയാമകോ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ പബുദ്ധോ നക്ഖത്തം ഓലോകേത്വാ ‘‘സകടാനി നിവത്തേഥ നിവത്തേഥാ’’തി ആഹ. സകടാനി നിവത്തേത്വാ പടിപാടിം കരോന്താനഞ്ഞേവ അരുണോ ഉഗ്ഗതോ. മനുസ്സാ ‘‘ഹിയ്യോ അമ്ഹാകം നിവിട്ഠഖന്ധാവാരട്ഠാനമേവേതം, ദാരുദകമ്പി നോ ഖീണം, ഇദാനി നട്ഠമ്ഹാ’’തി സകടാനി മോചേത്വാ പരിവട്ടകേന ഠപേത്വാ മത്ഥകേ മണ്ഡപം കത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സകടസ്സ ഹേട്ഠാ അനുസോചന്താ നിപജ്ജിംസു.

ബോധിസത്തോ ‘‘മയി വീരിയം ഓസ്സജന്തേ സബ്ബേ വിനസ്സിസ്സന്തീ’’തി പാതോ സീതലവേലായമേവ ആഹിണ്ഡന്തോ ഏകം ദബ്ബതിണഗച്ഛം ദിസ്വാ ‘‘ഇമാനി തിണാനി ഹേട്ഠാ ഉദകസിനേഹേന ഉട്ഠിതാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ കുദ്ദാലം ഗാഹാപേത്വാ തം പദേസം ഖണാപേസി, തേ സട്ഠിഹത്ഥട്ഠാനം ഖണിംസു. ഏത്തകം ഠാനം ഖണിത്വാ പഹരന്താനം കുദ്ദാലോ ഹേട്ഠാപാസാണേ പടിഹഞ്ഞി, പഹടമത്തേ സബ്ബേ വീരിയം ഓസ്സജിംസു. ബോധിസത്തോ പന ‘‘ഇമസ്സ പാസാണസ്സ ഹേട്ഠാ ഉദകേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഓതരിത്വാ പാസാണേ ഠിതോ ഓണമിത്വാ സോതം ഓദഹിത്വാ സദ്ദം ആവജ്ജേന്തോ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ പവത്തനസദ്ദം സുത്വാ ഉത്തരിത്വാ ചൂളുപട്ഠാകം ആഹ – ‘‘താത, തയാ വീരിയേ ഓസ്സട്ഠേ സബ്ബേ വിനസ്സിസ്സാമ, ത്വം വീരിയം അനോസ്സജന്തോ ഇമം അയകൂടം ഗഹേത്വാ ആവാടം ഓതരിത്വാ ഏതസ്മിം പാസാണേ പഹാരം ദേഹീ’’തി. സോ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേസു വീരിയം ഓസ്സജിത്വാ ഠിതേസുപി വീരിയം അനോസ്സജന്തോ ഓതരിത്വാ പാസാണേ പഹാരം അദാസി. പാസാണോ മജ്ഝേ ഭിജ്ജിത്വാ ഹേട്ഠാ പതിത്വാ സോതം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ അട്ഠാസി, താലക്ഖന്ധപ്പമാണാ ഉദകവട്ടി ഉഗ്ഗഞ്ഛി. സബ്ബേ പാനീയം പിവിത്വാ ന്ഹായിംസു, അതിരേകാനി അക്ഖയുഗാദീനി ഫാലേത്വാ യാഗുഭത്തം പചിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഗോണേ ച ഭോജേത്വാ സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ ഉദകാവാടസമീപേ ധജം ബന്ധിത്വാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം അഗമംസു. തേ തത്ഥ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ ദിഗുണം തിഗുണം ചതുഗ്ഗുണം ലാഭം ലഭിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമംസു. തേ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതാ, ബോധിസത്തോപി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മമേവ ഗതോ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമം ധമ്മദേസനം കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോവ ഇമം ഗാഥം കഥേസി –

൨. ‘‘അകിലാസുനോ വണ്ണുപഥേ ഖണന്താ, ഉദങ്ഗണേ തത്ഥ പപം അവിന്ദും;

ഏവം മുനീ വീരിയബലൂപപന്നോ, അകിലാസു വിന്ദേ ഹദയസ്സ സന്തി’’ന്തി.

തത്ഥ അകിലാസുനോതി നിക്കോസജ്ജാ ആരദ്ധവീരിയാ. വണ്ണുപഥേതി വണ്ണു വുച്ചതി വാലുകാ, വാലുകാമഗ്ഗേതി അത്ഥോ. ഖണന്താതി ഭൂമിം ഖണമാനാ. ഉദങ്ഗണേതി ഏത്ഥ ഉദാതി നിപാതോ, അങ്ഗണേതി മനുസ്സാനം സഞ്ചരണട്ഠാനേ, അനാവാടേ ഭൂമിഭാഗേതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം വണ്ണുപഥേ. പപം അവിന്ദുന്തി ഉദകം പടിലഭിംസു. ഉദകഞ്ഹി പപീയനഭാവേന ‘‘പപാ’’തി വുച്ചതി. പവദ്ധം വാ ആപം പപം, മഹോദകന്തി അത്ഥോ.

ഏവന്തി ഓപമ്മപടിപാദനം. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം, കായമോനേയ്യാദീസു വാ അഞ്ഞതരം, തേന സമന്നാഗതത്താ പുഗ്ഗലോ ‘‘മുനീ’’തി വുച്ചതി. സോ പനേസ അഗാരിയമുനി, അനഗാരിയമുനി, സേക്ഖമുനി, അസേക്ഖമുനി, പച്ചേകബുദ്ധമുനി, മുനിമുനീതി അനേകവിധോ. തത്ഥ അഗാരിയമുനീതി ഗിഹീ ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ. അനഗാരിയമുനീതി തഥാരൂപോവ പബ്ബജിതോ. സേക്ഖമുനീതി സത്ത സേക്ഖാ. അസേക്ഖമുനീതി ഖീണാസവോ. പച്ചേകബുദ്ധമുനീതി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ. മുനിമുനീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന മോനേയ്യസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ‘‘മുനീ’’തി വേദിതബ്ബോ. വീരിയബലൂപപന്നോതി വീരിയേന ചേവ കായബലഞാണബലേന ച സമന്നാഗതോ. അകിലാസൂതി നിക്കോസജ്ജോ –

‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതു;

ഉപസുസ്സതു നിസ്സേസം, സരീരേ മംസലോഹിത’’ന്തി. –

ഏവം വുത്തേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ അനലസോ. വിന്ദേ ഹദയസ്സ സന്തിന്തി ചിത്തസ്സപി ഹദയരൂപസ്സപി സീതലഭാവകരണേന ‘‘സന്തി’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം ഝാനവിപസ്സനാഭിഞ്ഞാഅരഹത്തമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം അരിയധമ്മം വിന്ദതി പടിലഭതീതി അത്ഥോ. ഭഗവതാ ഹി –

‘‘ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, കുസീതോ വിഹരതി വോകിണ്ണോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിഹാപേതി. ആരദ്ധവീരിയോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖം വിഹരതി പവിവിത്തോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിപൂരേതി, ന, ഭിക്ഖവേ, ഹീനേന അഗ്ഗസ്സ പത്തി ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൨) –

ഏവം അനേകേഹി സുത്തേഹി കുസീതസ്സ ദുക്ഖവിഹാരോ, ആരദ്ധവീരിയസ്സ ച സുഖവിഹാരോ സംവണ്ണിതോ. ഇധാപി ആരദ്ധവീരിയസ്സ അകതാഭിനിവേസസ്സ വിപസ്സകസ്സ വീരിയബലേന അധിഗന്തബ്ബം തമേവ സുഖവിഹാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം മുനീ വീരിയബലൂപപന്നോ, അകിലാസു വിന്ദേ ഹദയസ്സ സന്തി’’ന്തി ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ തേ വാണിജാ അകിലാസുനോ വണ്ണുപഥേ ഖണന്താ ഉദകം ലഭിംസു, ഏവം ഇമസ്മിമ്പി സാസനേ അകിലാസു ഹുത്വാ വായമമാനോ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു ഇമം ഝാനാദിഭേദം ഹദയസ്സ സന്തിം ലഭതി. സോ ത്വം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ ഉദകമത്തസ്സ അത്ഥായ വീരിയം കത്വാ ഇദാനി ഏവരൂപേ മഗ്ഗഫലദായകേ നിയ്യാനികസാസനേ കസ്മാ വീരിയം ഓസ്സജസീതി ഏവം ഇമം ധമ്മദേസനം ദസ്സേത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

സത്ഥാപി ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേസി ‘‘തസ്മിം സമയേ വീരിയം അനോസ്സജിത്വാ പാസാണം ഭിന്ദിത്വാ മഹാജനസ്സ ഉദകദായകോ ചൂളുപട്ഠാകോ അയം ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അഹോസി, അവസേസപരിസാ ഇദാനി ബുദ്ധപരിസാ ജാതാ, സത്ഥവാഹജേട്ഠകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

വണ്ണുപഥജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

൩. സേരിവവാണിജജാതകവണ്ണനാ

ഇധ ചേ നം വിരാധേസീതി ഇമമ്പി ധമ്മദേസനം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയമേവ ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി പുരിമനയേനേവ ഭിക്ഖൂഹി ആനീതം ദിസ്വാ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ത്വം ഭിക്ഖു, ഏവരൂപേ മഗ്ഗഫലദായകേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീരിയം ഓസ്സജന്തോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ കഞ്ചനപാതിയാ പരിഹീനോ സേരിവവാണിജോ വിയ ചിരം സോചിസ്സസീ’’തി. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിംസു, ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നകാരണം പാകടമകാസി.

അതീതേ ഇതോ പഞ്ചമേ കപ്പേ ബോധിസത്തോ സേരിവരട്ഠേ കച്ഛപുടവാണിജോ അഹോസി. സോ സേരിവനാമകേന ഏകേന ലോലകച്ഛപുടവാണിജേന സദ്ധിം വോഹാരത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ നീലവാഹം നാമ നദിം ഉത്തരിത്വാ അരിട്ഠപുരം നാമ നഗരം പവിസന്തോ നഗരവീഥിയോ ഭാജേത്വാ അത്തനോ പത്തവീഥിയാ ഭണ്ഡം വിക്കിണന്തോ വിചരി. ഇതരോപി അത്തനോ പത്തവീഥിം ഗണ്ഹി. തസ്മിഞ്ച നഗരേ ഏകം സേട്ഠികുലം പരിജിണ്ണം അഹോസി, സബ്ബേ പുത്തഭാതികാ ച ധനഞ്ച പരിക്ഖയം അഗമംസു, ഏകാ ദാരികാ അയ്യികായ സദ്ധിം അവസേസാ അഹോസി, താ ദ്വേപി പരേസം ഭതിം കത്വാ ജീവന്തി. ഗേഹേ പന താസം മഹാസേട്ഠിനാ പരിഭുത്തപുബ്ബാ സുവണ്ണപാതി ഭാജനന്തരേ നിക്ഖിത്താ ദീഘരത്തം അവലഞ്ജിയമാനാ മലഗ്ഗഹിതാ അഹോസി, താ തസ്സാ സുവണ്ണപാതിഭാവമ്പി ന ജാനന്തി. സോ ലോലവാണിജോ തസ്മിം സമയേ ‘‘മണികേ ഗണ്ഹഥ, മണികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വിചരന്തോ തം ഘരദ്വാരം പാപുണി. സാ കുമാരികാ തം ദിസ്വാ അയ്യികം ആഹ ‘‘അമ്മ മയ്ഹം ഏകം പിളന്ധനം ഗണ്ഹാ’’തി. അമ്മ മയം ദുഗ്ഗതാ, കിം ദത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാതി. അയം നോ പാതി അത്ഥി, നോ ച അമ്ഹാകം ഉപകാരാ, ഇമം ദത്വാ ഗണ്ഹാതി. സാ വാണിജം പക്കോസാപേത്വാ ആസനേ നിസീദാപേത്വാ തം പാതിം ദത്വാ ‘‘അയ്യ, ഇമം ഗഹേത്വാ തവ ഭഗിനിയാ കിഞ്ചിദേവ ദേഹീ’’തി ആഹ. വാണിജോ പാതിം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാവ ‘‘സുവണ്ണപാതി ഭവിസ്സതീ’’തി പരിവത്തേത്വാ പാതിപിട്ഠിയം സൂചിയാ ലേഖം കഡ്ഢിത്വാ സുവണ്ണഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമാസം കിഞ്ചി അദത്വാവ ഇമം പാതിം ഹരിസ്സാമീ’’തി ‘‘അയം കിം അഗ്ഘതി, അഡ്ഢമാസകോപിസ്സാ മൂലം ന ഹോതീ’’തി ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. ഏകേന പവിസിത്വാ നിക്ഖന്തവീഥിം ഇതരോ പവിസിതും ലഭതീതി ബോധിസത്തോ തം വീഥിം പവിസിത്വാ ‘‘മണികേ ഗണ്ഹഥ, മണികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വിചരന്തോ തമേവ ഘരദ്വാരം പാപുണി.

പുന സാ കുമാരികാ തഥേവ അയ്യികം ആഹ. അഥ നം അയ്യികാ ‘‘അമ്മ, പഠമം ആഗതവാണിജോ പാതിം ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ ഗതോ, ഇദാനി കിം ദത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അമ്മ, സോ വാണിജോ ഫരുസവാചോ, അയം പന പിയദസ്സനോ മുദുസല്ലാപോ, അപ്പേവ നാമ നം ഗണ്ഹേയ്യാതി. അമ്മ, തേന ഹി പക്കോസാഹീതി. സാ തം പക്കോസി. അഥസ്സ ഗേഹം പവിസിത്വാ നിസിന്നസ്സ തം പാതിം അദംസു. സോ തസ്സാ സുവണ്ണപാതിഭാവം ഞത്വാ ‘‘അമ്മ, അയം പാതി സതസഹസ്സം അഗ്ഘതി, സതസഹസ്സഗ്ഘനകഭണ്ഡം മയ്ഹം ഹത്ഥേ നത്ഥീ’’തി ആഹ. അയ്യ, പഠമം ആഗതവാണിജോ ‘‘അയം അഡ്ഢമാസകമ്പി ന അഗ്ഘതീ’’തി വത്വാ ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ ഗതോ, അയം പന തവ പുഞ്ഞേന സുവണ്ണപാതി ജാതാ ഭവിസ്സതി, മയം ഇമം തുയ്ഹം ദേമ, കിഞ്ചിദേവ നോ ദത്വാ ഇമം ഗഹേത്വാ യാഹീതി. ബോധിസത്തോ തസ്മിം ഖണേ ഹത്ഥഗതാനി പഞ്ച കഹാപണസതാനി പഞ്ചസതഗ്ഘനകഞ്ച ഭണ്ഡം സബ്ബം ദത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഇമം തുലഞ്ച പസിബ്ബകഞ്ച അട്ഠ ച കഹാപണേ ദേഥാ’’തി ഏത്തകം യാചിത്വാ ആദായ പക്കാമി. സോ സീഘമേവ നദീതീരം ഗന്ത്വാ നാവികസ്സ അട്ഠ കഹാപണേ ദത്വാ നാവം അഭിരുഹി.

തതോ ലോലവാണിജോപി പുന തം ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘ആഹരഥ തം പാതിം, തുമ്ഹാകം കിഞ്ചിദേവ ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാ തം പരിഭാസിത്വാ ‘‘ത്വം അമ്ഹാകം സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം അഡ്ഢമാസഗ്ഘനികമ്പി ന അകാസി, തുയ്ഹം പന സാമികസദിസോ ഏകോ ധമ്മികോ വാണിജോ അമ്ഹാകം സഹസ്സം ദത്വാ തം ആദായ ഗതോ’’തി ആഹ. തം സുത്വാവ ‘‘സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണപാതിയാ പരിഹീനോമ്ഹി, മഹാജാനികരോ വത മേ അയ’’ന്തി സഞ്ജാതബലവസോകോ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ അത്തനോ ഹത്ഥഗതേ കഹാപണേ ചേവ ഭണ്ഡികഞ്ച ഘരദ്വാരേയേവ വികിരിത്വാ നിവാസനപാരുപനം പഹായ തുലാദണ്ഡം മുഗ്ഗരം കത്വാ ആദായ ബോധിസത്തസ്സ അനുപദം പക്കന്തോ നദീതീരം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ, നാവിക, നാവം നിവത്തേഹീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ പന ‘‘താത, മാ നിവത്തയീ’’തി പടിസേധേസി. ഇതരസ്സപി ബോധിസത്തം ഗച്ഛന്തം പസ്സന്തസ്സേവ ബലവസോകോ ഉദപാദി, ഹദയം ഉണ്ഹം അഹോസി, മുഖതോ ലോഹിതം ഉഗ്ഗഞ്ഛി, വാപികദ്ദമോ വിയ ഹദയം ഫലി. സോ ബോധിസത്തേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. ഇദം പഠമം ദേവദത്തസ്സ ബോധിസത്തേ ആഘാതബന്ധനം. ബോധിസത്തോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമം ധമ്മദേസനം കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോവ ഇമം ഗാഥം കഥേസി –

൩. ‘‘ഇധ ചേ നം വിരാധേസി, സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതം;

ചിരം ത്വം അനുതപ്പേസി, സേരിവായംവ വാണിജോ’’തി.

തത്ഥ ഇധ ചേ നം വിരാധേസി, സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതന്തി ഇമസ്മിം സാസനേ ഏതം സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതാസങ്ഖാതം സോതാപത്തിമഗ്ഗം വിരാധേസി. യദി വിരാധേസി, വീരിയം ഓസ്സജന്തോ നാധിഗച്ഛസി ന പടിലഭസീതി അത്ഥോ. ചിരം ത്വം അനുതപ്പേസീതി ഏവം സന്തേ ത്വം ദീഘമദ്ധാനം സോചന്തോ പരിദേവന്തോ അനുതപേസ്സസി, അഥ വാ ഓസ്സട്ഠവീരിയതായ അരിയമഗ്ഗസ്സ വിരാധിതത്താ ദീഘരത്തം നിരയാദീസു ഉപ്പന്നോ നാനപ്പകാരാനി ദുക്ഖാനി അനുഭവന്തോ അനുതപ്പിസ്സസി കിലമിസ്സസീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. കഥം? സേരിവായംവ വാണിജോതി ‘‘സേരിവാ’’തി ഏവംനാമകോ അയം വാണിജോ യഥാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ പുബ്ബേ സേരിവനാമകോ വാണിജോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം ലഭിത്വാ തസ്സാ ഗഹണത്ഥായ വീരിയം അകത്വാ തതോ പരിഹീനോ അനുതപ്പി, ഏവമേവ ത്വമ്പി ഇമസ്മിം സാസനേ പടിയത്തസുവണ്ണപാതിസദിസം അരിയമഗ്ഗം ഓസ്സട്ഠവീരിയതായ അനധിഗച്ഛന്തോ തതോ പരിഹീനോ ദീഘരത്തം അനുതപ്പിസ്സസി. സചേ പന വീരിയം ന ഓസ്സജിസ്സസി, പണ്ഡിതവാണിജോ സുവണ്ണപാതിം വിയ മമ സാസനേ നവവിധമ്പി ലോകുത്തരധമ്മം പടിലഭിസ്സസീതി.

ഏവമസ്സ സത്ഥാ അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ ഇമം ധമ്മദേസനം ദസ്സേത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

സത്ഥാപി ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേസി – ‘‘തദാ ബാലവാണിജോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പണ്ഡിതവാണിജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

സേരിവവാണിജജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

൪. ചൂളസേട്ഠിജാതകവണ്ണനാ

അപ്പകേനപി മേധാവീതി ഇമം ധമ്മദേസനം ഭഗവാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ ജീവകമ്ബവനേ വിഹരന്തോ ചൂളപന്ഥകത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്ഥ ചൂളപന്ഥകസ്സ താവ നിബ്ബത്തി കഥേതബ്ബാ. രാജഗഹേ കിര ധനസേട്ഠികുലസ്സ ധീതാ അത്തനോ ദാസേനേവ സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ ‘‘അഞ്ഞേപി മേ ഇമം കമ്മം ജാനേയ്യു’’ന്തി ഭീതാ ഏവമാഹ ‘‘അമ്ഹേഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ വസിതും ന സക്കാ, സചേ മേ മാതാപിതരോ ഇമം ദോസം ജാനിസ്സന്തി, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരിസ്സന്തി, വിദേസം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ അഞ്ഞേഹി അജാനനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി ഉഭോപി അഗമംസു.

തേസം ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം സംവാസമന്വായ തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സാ ഗബ്ഭപരിപാകം ആഗമ്മ സാമികേന സദ്ധിം മന്തേസി ‘‘ഗബ്ഭോ മേ പരിപാകം ഗതോ, ഞാതിബന്ധുവിരഹിതേ ഠാനേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം നാമ ഉഭിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ദുക്ഖമേവ, കുലഗേഹമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ‘‘സചാഹം ഗമിസ്സാമി, ജീവിതം മേ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി ദിവസേ അതിക്കാമേസി. സാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബാലോ അത്തനോ ദോസമഹന്തതായ ഗന്തും ന ഉസ്സഹതി, മാതാപിതരോ നാമ ഏകന്തഹിതാ, അയം ഗച്ഛതു വാ മാ വാ, മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സാ തസ്മിം ഗേഹാ നിക്ഖന്തേ ഗേഹപരിക്ഖാരം പടിസാമേത്വാ അത്തനോ കുലഘരം ഗതഭാവം അനന്തരഗേഹവാസീനം ആരോചേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥ സോ പുരിസോ ഘരം ആഗതോ തം അദിസ്വാ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുലഘരം ഗതാ’’തി സുത്വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ സമ്പാപുണി. തസ്സാപി തത്ഥേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സോ ‘‘കിം ഇദം ഭദ്ദേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, ഏകോ പുത്തോ ജാതോ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘യസ്സത്ഥായ മയം കുലഘരം ഗച്ഛേയ്യാമ, തം കമ്മം അന്തരാവ നിപ്ഫന്നം, തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമ, നിവത്താമാ’’തി ദ്വേപി ഏകചിത്താ ഹുത്വാ നിവത്തിംസു. തസ്സ ച ദാരകസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ ‘‘പന്ഥകോ’’തി നാമം അകംസു. തസ്സാ ന ചിരസ്സേവ അപരോപി ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തസ്സാപി ദാരകസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ പഠമജാതസ്സ ‘‘മഹാപന്ഥകോ’’തി നാമം കത്വാ ഇതരസ്സ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ’’തി നാമം അകംസു. തേ ദ്വേപി ദാരകേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ആഗതാ.

തേസം തത്ഥ വസന്താനം അയം മഹാപന്ഥകദാരകോ അഞ്ഞേ ദാരകേ ‘‘ചൂളപിതാ മഹാപിതാ’’തി, ‘‘അയ്യകോ അയ്യികാ’’തി ച വദന്തേ സുത്വാ മാതരം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേ ദാരകാ ‘ചൂളപിതാ മഹാപിതാ’തിപി വദന്തി, ‘അയ്യകോ അയ്യികാ’തിപി വദന്തി, അമ്ഹാകം ഞാതകാ നത്ഥീ’’തി. ‘‘ആമ, താത, തുമ്ഹാകം ഏത്ഥ ഞാതകാ നത്ഥി, രാജഗഹനഗരേ പന വോ ധനസേട്ഠി നാമ അയ്യകോ, തത്ഥ തുമ്ഹാകം ബഹൂ ഞാതകാ’’തി. ‘‘കസ്മാ തത്ഥ ന ഗച്ഛഥ, അമ്മാ’’തി? സാ അത്തനോ അഗമനകാരണം പുത്തസ്സ അകഥേത്വാ പുത്തേസു പുനപ്പുനം കഥേന്തേസു സാമികം ആഹ – ‘‘ഇമേ ദാരകാ മം അതിവിയ കിലമേന്തി, കിം നോ മാതാപിതരോ ദിസ്വാ മംസം ഖാദിസ്സന്തി, ഏഹി ദാരകാനം അയ്യകകുലം ദസ്സേസ്സാമാ’’തി. ‘‘അഹം സമ്മുഖാ ഭവിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, തം പന തത്ഥ നയിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, അയ്യ, യേന കേനചി ഉപായേന ദാരകാനം അയ്യകകുലമേവ ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി ദ്വേപി ജനാ ദാരകേ ആദായ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം പത്വാ നഗരദ്വാരേ ഏകിസ്സാ സാലായ നിവാസം കത്വാ ദാരകമാതാ ദ്വേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ആഗതഭാവം മാതാപിതൂനം ആരോചാപേസി.

തേ തം സാസനം സുത്വാ ‘‘സംസാരേ വിചരന്താനം ന പുത്തോ ന ധീതാ നാമ നത്ഥി, തേ അമ്ഹാകം മഹാപരാധികാ, ന സക്കാ തേഹി അമ്ഹാകം ചക്ഖുപഥേ ഠാതും, ഏത്തകം പന ധനം ഗഹേത്വാ ദ്വേപി ജനാ ഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജീവന്തു, ദാരകേ പന ഇധ പേസേന്തൂ’’തി. സേട്ഠിധീതാ മാതാപിതൂഹി പേസിതം ധനം ഗഹേത്വാ ദാരകേ ആഗതദൂതാനംയേവ ഹത്ഥേ ദത്വാ പേസേസി, ദാരകാ അയ്യകകുലേ വഡ്ഢന്തി. തേസു ചൂളപന്ഥകോ അതിദഹരോ, മഹാപന്ഥകോ പന അയ്യകേന സദ്ധിം ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതി. തസ്സ നിച്ചം സത്ഥു സമ്മുഖാ ധമ്മം സുണന്തസ്സ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ അയ്യകം ആഹ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ സമ്പടിച്ഛഥ, അഹം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘കിം വദേസി, താത, മയ്ഹം സകലലോകസ്സപി പബ്ബജ്ജാതോ തവേവ പബ്ബജ്ജാ ഭദ്ദികാ, സചേ സക്കോസി, പബ്ബജ താതാ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗതോ. സത്ഥാ ‘‘കിം മഹാസേട്ഠി ദാരകോ തേ ലദ്ധോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ അയം ദാരകോ മയ്ഹം നത്താ, തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജാമീതി വദതീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അഞ്ഞതരം പിണ്ഡചാരികം ഭിക്ഖും ‘‘ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഹീ’’തി ആണാപേസി. ഥേരോ തസ്സ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ബഹും ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പദം ലഭി. ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ യോനിസോ മനസികാരേ കമ്മം കരോന്തോ അരഹത്തം പാപുണി.

സോ ഝാനസുഖേന, മഗ്ഗസുഖേന, ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ചിന്തേസി ‘‘സക്കാ നു ഖോ ഇമം സുഖം ചൂളപന്ഥകസ്സ ദാതു’’ന്തി. തതോ അയ്യകസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മഹാസേട്ഠി സചേ തുമ്ഹേ സമ്പടിച്ഛഥ, അഹം ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേയ്യ’’ന്തി ആഹ. ‘‘പബ്ബാജേഥ, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ ചൂളപന്ഥകദാരകം പബ്ബാജേത്വാ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. ചൂളപന്ഥകസാമണേരോ പബ്ബജിത്വാവ ദന്ധോ അഹോസി.

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം, പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം, തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൩; അ. നി. ൫.൧൯൫) –

ഇമം ഏകഗാഥം ചതൂഹി മാസേഹി ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി. സോ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ഞവാ ഹുത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ ദന്ധഭിക്ഖുനോ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണകാലേ പരിഹാസകേളിം അകാസി. സോ ഭിക്ഖു തേന പരിഹാസേന ലജ്ജിതോ നേവ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹി, ന സജ്ഝായമകാസി. തേന കമ്മേന അയം പബ്ബജിത്വാവ ദന്ധോ ജാതോ, ഗഹിതഗഹിതം പദം ഉപരൂപരി പദം ഗണ്ഹന്തസ്സ നസ്സതി. തസ്സ ഇമമേവ ഗാഥം ഗഹേതും വായമന്തസ്സ ചത്താരോ മാസാ അതിക്കന്താ.

അഥ നം മഹാപന്ഥകോ ആഹ ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം ഇമസ്മിം സാസനേ അഭബ്ബോ, ചതൂഹി മാസേഹി ഏകമ്പി ഗാഥം ഗഹേതും ന സക്കോസി, പബ്ബജിതകിച്ചം പന ത്വം കഥം മത്ഥകം പാപേസ്സസി, നിക്ഖമ ഇതോ’’തി വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢി. ചൂളപന്ഥകോ ബുദ്ധസാസനേ സിനേഹേന ഗിഹിഭാവം ന പത്ഥേതി. തസ്മിഞ്ച കാലേ മഹാപന്ഥകോ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ബഹും ഗന്ധമാലം ആദായ അത്തനോ അമ്ബവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ദസബലം വന്ദിത്വാ മഹാപന്ഥകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ, സത്ഥു സന്തികേ ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തി. ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, ബുദ്ധപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ അമ്ഹാകം നിവേസനേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘ഉപാസക, ചൂളപന്ഥകോ നാമ ഭിക്ഖു ദന്ധോ അവിരുള്ഹിധമ്മോ, തം ഠപേത്വാ സേസാനം നിമന്തനം സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി ഥേരോ ആഹ. തം സുത്വാ ചൂളപന്ഥകോ ചിന്തേസി ‘‘ഥേരോ ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം നിമന്തനം സമ്പടിച്ഛന്തോ മം ബാഹിരം കത്വാ സമ്പടിച്ഛതി, നിസ്സംസയം മയ്ഹം ഭാതികസ്സ മയി ചിത്തം ഭിന്നം ഭവിസ്സതി, കിം ഇദാനി മയ്ഹം ഇമിനാ സാസനേന, ഗിഹീ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ജീവിസ്സാമീ’’തി.

സോ പുനദിവസേ പാതോവ ‘‘ഗിഹീ ഭവിസ്സാമീ’’തി പായാസി. സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേയേവ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇമം കാരണം ദിസ്വാ പഠമതരം ഗന്ത്വാ ചൂളപന്ഥകസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ചങ്കമന്തോ അട്ഠാസി. ചൂളപന്ഥകോ ഘരം ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കഹം പന, ത്വം ചൂളപന്ഥക, ഇമായ വേലായ ഗച്ഛസീ’’തി ആഹ. ഭാതാ മം, ഭന്തേ, നിക്കഡ്ഢതി, തേനാഹം വിബ്ഭമിതും ഗച്ഛാമീതി. ചൂളപന്ഥക, തവ പബ്ബജ്ജാ നാമ മമ സന്തകാ, ഭാതരാ നിക്കഡ്ഢിതോ കസ്മാ മമ സന്തികം നാഗഞ്ഛി? ഏഹി കിം തേ ഗിഹിഭാവേന, മമ സന്തികേ ഭവിസ്സസീ’’തി ഭഗവാ ചൂളപന്ഥകം ആദായ ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഹുത്വാ ഇമം പിലോതികം ‘രജോഹരണം രജോഹരണ’ന്തി പരിമജ്ജന്തോ ഇധേവ ഹോഹീ’’തി ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖതം പരിസുദ്ധം പിലോതികാഖണ്ഡം ദത്വാ കാലേ ആരോചിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ജീവകസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി.

ചൂളപന്ഥകോപി സൂരിയം ഓലോകേന്തോ തം പിലോതികാഖണ്ഡം ‘‘രജോഹരണം രജോഹരണ’’ന്തി പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി, തസ്സ തം പിലോതികാഖണ്ഡം പരിമജ്ജന്തസ്സ പരിമജ്ജന്തസ്സ കിലിട്ഠം അഹോസി. തതോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം പിലോതികാഖണ്ഡം അതിവിയ പരിസുദ്ധം, ഇമം പന അത്തഭാവം നിസ്സായ പുരിമപകതിം വിജഹിത്വാ ഏവം കിലിട്ഠം ജാതം, അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി ഖയവയം പട്ഠപേന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേസി. സത്ഥാ ‘‘ചൂളപന്ഥകസ്സ ചിത്തം വിപസ്സനം ആരുള്ഹ’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം ഏതം പിലോതികാഖണ്ഡമേവ സംകിലിട്ഠം രജോരഞ്ജിതം ജാതന്തി മാ സഞ്ഞം കരി, അബ്ഭന്തരേ പന തേ രാഗരജാദയോ അത്ഥി, തേ ഹരാഹീ’’തി വത്വാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുരതോ നിസിന്നോ വിയ പഞ്ഞായമാനരൂപോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, രാഗസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘ദോസോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, ദോസസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘മോഹോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി, മോഹസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ, വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ’’തി. (മഹാനി. ൨൦൯; ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭൪);

ഗാഥാപരിയോസാനേ ചൂളപന്ഥകോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി, പടിസമ്ഭിദാഹിയേവസ്സ തീണി പിടകാനി ആഗമംസു. സോ കിര പുബ്ബേ രാജാ ഹുത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ നലാടതോ സേദേ മുച്ചന്തേ പരിസുദ്ധേന സാടകേന നലാടന്തം പുഞ്ഛി, സാടകോ കിലിട്ഠോ അഹോസി. സോ ‘‘ഇമം സരീരം നിസ്സായ ഏവരൂപോ പരിസുദ്ധോ സാടകോ പകതിം ജഹിത്വാ കിലിട്ഠോ ജാതോ, അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തേന കാരണേനസ്സ രജോഹരണമേവ പച്ചയോ ജാതോ.

ജീവകോപി ഖോ കോമാരഭച്ചോ ദസബലസ്സ ദക്ഖിണോദകം ഉപനാമേസി. സത്ഥാ ‘‘നനു, ജീവക, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ അത്ഥീ’’തി ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. മഹാപന്ഥകോ ‘‘ഭന്തേ, വിഹാരേ നത്ഥി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അത്ഥി ജീവകാ’’തി ആഹ. ജീവകോ ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, ഗച്ഛ, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ ജാനാഹീ’’തി പുരിസം പേസേസി. തസ്മിം ഖണേ ചൂളപന്ഥകോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതികോ ‘വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീ’തി ഭണതി, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവമസ്സ പകാസേസ്സാമീ’’തി സകലം അമ്ബവനം ഭിക്ഖൂനംയേവ പൂരേസി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ചീവരകമ്മം കരോന്തി, ഏകച്ചേ രജനകമ്മം, ഏകച്ചേ സജ്ഝായം കരോന്തീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസം ഭിക്ഖുസഹസ്സം മാപേസി. സോ പുരിസോ വിഹാരേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ ‘‘അയ്യ, സകലം അമ്ബവനം ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണ’’ന്തി ജീവകസ്സ ആരോചേസി. ഥേരോപി ഖോ തത്ഥേവ –

‘‘സഹസ്സക്ഖത്തുമത്താനം, നിമ്മിനിത്വാന പന്ഥകോ;

നിസീദമ്ബവനേ രമ്മേ, യാവ കാലപ്പവേദനാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൬൩);

അഥ സത്ഥാ തം പുരിസം ആഹ – ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘സത്ഥാ ചൂളപന്ഥകം നാമ പക്കോസതീ’തി വദേഹീ’’തി. തേന ഗന്ത്വാ തഥാവുത്തേ ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ, അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി മുഖസഹസ്സം ഉട്ഠഹി. പുരിസോ ഗന്ത്വാ ‘‘സബ്ബേപി കിര തേ, ഭന്തേ, ചൂളപന്ഥകായേവ നാമാ’’തി ആഹ. തേന ഹി ത്വം ഗന്ത്വാ യോ പഠമം ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി വദതി, തം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹ, അവസേസാ അന്തരധായിസ്സന്തീതി. സോ തഥാ അകാസി, താവദേവ സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ അന്തരധായിംസു. ഥേരോ തേന പുരിസേന സദ്ധിം അഗമാസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ജീവകം ആമന്തേസി ‘‘ജീവക, ചൂളപന്ഥകസ്സ പത്തം ഗണ്ഹ, അയം തേ അനുമോദനം കരിസ്സതീ’’തി. ജീവകോ തഥാ അകാസി. ഥേരോ സീഹനാദം നദന്തോ തരുണസീഹോ വിയ തീണി പിടകാനി സംഖോഭേത്വാ അനുമോദനം അകാസി.

സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂഹി വത്തേ ദസ്സിതേ ഉട്ഠായാസനാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുഗതോവാദം ദത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉയ്യോജേത്വാ സുരഭിഗന്ധവാസിതം ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം ഉപഗതോ. അഥ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ഇതോ ചിതോ ച സമോസരിത്വാ രത്തകമ്ബലസാണിം പരിക്ഖിപന്താ വിയ നിസീദിത്വാ സത്ഥു ഗുണകഥം ആരഭിംസു ‘‘ആവുസോ, മഹാപന്ഥകോ ചൂളപന്ഥകസ്സ അജ്ഝാസയം അജാനന്തോ ‘ചതൂഹി മാസേഹി ഏകഗാഥം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി, ദന്ധോ അയ’ന്തി വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ അനുത്തരധമ്മരാജതായ ഏകസ്മിംയേവസ്സ അന്തരഭത്തേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം അദാസി, തീണി പിടകാനി പടിസമ്ഭിദാഹിയേവ ആഗതാനി, അഹോ ബുദ്ധാനം ബലം നാമ മഹന്ത’’ന്തി.

അഥ ഭഗവാ ധമ്മസഭായം ഇമം കഥാപവത്തിം ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ബുദ്ധസേയ്യായ ഉട്ഠായ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുലതം വിയ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലസദിസം സുഗതമഹാചീവരം പാരുപിത്വാ സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ മത്തവാരണോ വിയ സീഹവിക്കന്തവിലാസേന വിജമ്ഭമാനോ സീഹോ വിയ അനന്തായ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപമജ്ഝേ സുപഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനം അഭിരുയ്ഹ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ അണ്ണവകുച്ഛിം ഓഭാസയമാനോ യുഗന്ധരമത്ഥകേ ബാലസൂരിയോ വിയ ആസനമജ്ഝേ നിസീദി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പന ആഗതമത്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കഥം പച്ഛിന്ദിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

സത്ഥാ മുദുകേന മേത്തചിത്തേന പരിസം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം പരിസാ അതിവിയ സോഭതി, ഏകസ്സപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ ഖിപിതസദ്ദോ വാ നത്ഥി, സബ്ബേപിമേ ബുദ്ധഗാരവേന സഗാരവാ ബുദ്ധതേജേന തജ്ജിതാ മയി ആയുകപ്പമ്പി അകഥേത്വാ നിസിന്നേ പഠമം കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ന കഥേസ്സന്തി, കഥാസമുട്ഠാപനവത്തം നാമ മയാവ ജാനിതബ്ബം, അഹമേവ പഠമം കഥേസ്സാമീ’’തി മധുരേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, ന മയം ഇമസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നാ അഞ്ഞം തിരച്ഛാനകഥം കഥേമ, തുമ്ഹാകംയേവ പന ഗുണേ വണ്ണയമാനാ നിസിന്നാമ്ഹ ‘‘ആവുസോ മഹാപന്ഥകോ ചൂളപന്ഥകസ്സ അജ്ഝാസയം അജാനന്തോ ‘ചതൂഹി മാസേഹി ഏകം ഗാഥം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി, ദന്ധോ അയ’ന്തി വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അനുത്തരധമ്മരാജതായ ഏകസ്മിംയേവസ്സ അന്തരഭത്തേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം അദാസി, അഹോ ബുദ്ധാനം ബലം നാമ മഹന്ത’’ന്തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചൂളപന്ഥകോ മം നിസ്സായ ഇദാനി താവ ധമ്മേസു ധമ്മമഹന്തതം പത്തോ, പുബ്ബേ പന മം നിസ്സായ ഭോഗേസുപി ഭോഗമഹന്തതം പാപുണീ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിംസു. ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നം കാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭിത്വാ ചൂളസേട്ഠി നാമ അഹോസി, സോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ സബ്ബനിമിത്താനി ജാനാതി. സോ ഏകദിവസം രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അന്തരവീഥിയം മതമൂസികം ദിസ്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ നക്ഖത്തം സമാനേത്വാ ഇദമാഹ ‘‘സക്കാ ചക്ഖുമതാ കുലപുത്തേന ഇമം ഉന്ദൂരം ഗഹേത്വാ പുത്തദാരഭരണഞ്ച കാതും കമ്മന്തേ ച പയോജേതു’’ന്തി? അഞ്ഞതരോ ദുഗ്ഗതകുലപുത്തോ തം സേട്ഠിസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘നായം അജാനിത്വാ കഥേസ്സതീ’’തി തം മൂസികം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ആപണേ ബിളാലസ്സത്ഥായ വിക്കിണിത്വാ കാകണികം ലഭിത്വാ തായ കാകണികായ ഫാണിതം ഗഹേത്വാ ഏകേന ഘടേന പാനീയം ഗണ്ഹി. സോ അരഞ്ഞതോ ആഗച്ഛന്തേ മാലാകാരേ ദിസ്വാ ഥോകം ഥോകം ഫാണിതഖണ്ഡം ദത്വാ ഉളുങ്കേന പാനീയം അദാസി, തേ ചസ്സ ഏകേകം പുപ്ഫമുട്ഠിം അദംസു. സോ തേന പുപ്ഫമൂലേന പുനദിവസേപി ഫാണിതഞ്ച പാനീയഘടഞ്ച ഗഹേത്വാ പുപ്ഫാരാമമേവ ഗതോ. തസ്സ തം ദിവസം മാലാകാരാ അഡ്ഢോചിതകേ പുപ്ഫഗച്ഛേ ദത്വാ അഗമംസു. സോ ന ചിരസ്സേവ ഇമിനാ ഉപായേന അട്ഠ കഹാപണേ ലഭി.

പുന ഏകസ്മിം വാതവുട്ഠിദിവസേ രാജുയ്യാനേ ബഹൂ സുക്ഖദണ്ഡകാ ച സാഖാ ച പലാസഞ്ച വാതേന പാതിതം ഹോതി, ഉയ്യാനപാലോ ഛഡ്ഡേതും ഉപായം ന പസ്സതി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘സചേ ഇമാനി ദാരുപണ്ണാനി മയ്ഹം ദസ്സസി, അഹം തേ ഇമാനി സബ്ബാനി നീഹരിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനപാലം ആഹ, സോ ‘‘ഗണ്ഹ അയ്യാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. ചൂളന്തേവാസികോ ദാരകാനം കീളനമണ്ഡലം ഗന്ത്വാ ഫാണിതം ദത്വാ മുഹുത്തേന സബ്ബാനി ദാരുപണ്ണാനി നീഹരാപേത്വാ ഉയ്യാനദ്വാരേ രാസിം കാരേസി. തദാ രാജകുമ്ഭകാരോ രാജകുലേ ഭാജനാനം പചനത്ഥായ ദാരൂനി പരിയേസമാനോ ഉയ്യാനദ്വാരേ താനി ദിസ്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ കിണിത്വാ ഗണ്ഹി. തം ദിവസം ചൂളന്തേവാസികോ ദാരുവിക്കയേന സോളസ കഹാപണേ ചാടിആദീനി ച പഞ്ച ഭാജനാനി ലഭി.

സോ ചതുവീസതിയാ കഹാപണേസു ജാതേസു ‘‘അത്ഥി അയം ഉപായോ മയ്ഹ’’ന്തി നഗരദ്വാരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ ഏകം പാനീയചാടിം ഠപേത്വാ പഞ്ചസതേ തിണഹാരകേ പാനീയേന ഉപട്ഠഹി. തേ ആഹംസു ‘‘സമ്മ, ത്വം അമ്ഹാകം ബഹൂപകാരോ, കിം തേ കരോമാ’’തി? സോ ‘‘മയ്ഹം കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ ഥലപഥകമ്മികേന ച ജലപഥകമ്മികേന ച സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം അകാസി. തസ്സ ഥലപഥകമ്മികോ ‘‘സ്വേ ഇമം നഗരം അസ്സവാണിജകോ പഞ്ച അസ്സസതാനി ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ആചിക്ഖി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തിണഹാരകേ ആഹ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം ഏകേകം തിണകലാപം ദേഥ, മയാ ച തിണേ അവിക്കിണിതേ അത്തനോ തിണം മാ വിക്കിണഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പഞ്ച തിണകലാപസതാനി ആഹരിത്വാ തസ്സ ഘരേ പാപയിംസു. അസ്സവാണിജോ സകലനഗരേ അസ്സാനം ഗോചരം അലഭിത്വാ തസ്സ സഹസ്സം ദത്വാ തം തിണം ഗണ്ഹി.

തതോ കതിപാഹച്ചയേനസ്സ ജലപഥകമ്മികോ സഹായകോ ആരോചേസി ‘‘പട്ടനമ്ഹി മഹാനാവാ ആഗതാ’’തി. സോ ‘‘അത്ഥി അയം ഉപായോ’’തി അട്ഠഹി കഹാപണേഹി സബ്ബപരിവാരസമ്പന്നം താവകാലികം രഥം ഗഹേത്വാ മഹന്തേന യസേന നാവാപട്ടനം ഗന്ത്വാ ഏകം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം നാവികസ്സ സച്ചകാരം ദത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ സാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ നിസിന്നോ പുരിസേ ആണാപേസി ‘‘ബാഹിരതോ വാണിജേസു ആഗതേസു തതിയേന പടിഹാരേന മം ആരോചേഥാ’’തി. ‘‘നാവാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ ബാരാണസിതോ സതമത്താ വാണിജാ ‘‘ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാമാ’’തി ആഗമിംസു. ഭണ്ഡം തുമ്ഹേ ന ലഭിസ്സഥ, അസുകട്ഠാനേ നാമ മഹാവാണിജേന സച്ചകാരോ ദിന്നോതി. തേ തം സുത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗതാ. പാദമൂലികപുരിസാ പുരിമസഞ്ഞാവസേന തതിയേന പടിഹാരേന തേസം ആഗതഭാവം ആരോചേസും. തേ സതമത്താ വാണിജാ ഏകേകം സഹസ്സം ദത്വാ തേന സദ്ധിം നാവായ പത്തികാ ഹുത്വാ പുന ഏകേകം സഹസ്സം ദത്വാ പത്തിം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ഭണ്ഡം അത്തനോ സന്തകമകംസു.

ചൂളന്തേവാസികോ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ ‘‘കതഞ്ഞുനാ മേ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ഏകം സതസഹസ്സം ഗാഹാപേത്വാ ചൂളസേട്ഠിസ്സ സമീപം ഗതോ. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘കിം തേ, താത, കത്വാ ഇദം ധനം ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘തുമ്ഹേഹി കഥിതഉപായേ ഠത്വാ ചതുമാസമ്ഭന്തരേയേവ ലദ്ധ’’ന്തി മതമൂസികം ആദിം കത്വാ സബ്ബം വത്ഥും കഥേസി. ചൂളസേട്ഠി തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി ഏവരൂപം ദാരകം മമ സന്തകം കാതും വട്ടതീ’’തി വയപ്പത്തം അത്തനോ ധീതരം ദത്വാ സകലകുടുമ്ബസ്സ സാമികം അകാസി. സോ സേട്ഠിനോ അച്ചയേന തസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭി. ബോധിസത്തോപി യഥാകമ്മം അഗമാസി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി ഇമം ധമ്മദേസനം കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോവ ഇമം ഗാഥം കഥേസി –

൪. ‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി.

തത്ഥ അപ്പകേനപീതി ഥോകേനപി പരിത്തകേനപി. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ. പാഭതേനാതി ഭണ്ഡമൂലേന. വിചക്ഖണോതി വോഹാരകുസലോ. സമുട്ഠാപേതി അത്താനന്തി മഹന്തം ധനഞ്ച യസഞ്ച ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ അത്താനം സണ്ഠാപേതി പതിട്ഠാപേതി. യഥാ കിം? അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമം, യഥാ പണ്ഡിതപുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം അനുക്കമേന ഗോമയചുണ്ണാദീനി പക്ഖിപിത്വാ മുഖവാതേന ധമന്തോ സമുട്ഠാപേതി വഡ്ഢേതി മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം കരോതി, ഏവമേവ പണ്ഡിതോ ഥോകമ്പി പാഭതം ലഭിത്വാ നാനാഉപായേഹി പയോജേത്വാ ധനഞ്ച യസഞ്ച വഡ്ഢേതി, വഡ്ഢേത്വാ ച പന തത്ഥ അത്താനം പതിട്ഠാപേതി, തായ ഏവ വാ പന ധനയസമഹന്തതായ അത്താനം സമുട്ഠാപേതി, അഭിഞ്ഞാതം പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ.

ഇതി ഭഗവാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ചൂളപന്ഥകോ മം നിസ്സായ ഇദാനി ധമ്മേസു ധമ്മമഹന്തതം പത്തോ, പുബ്ബേ പന ഭോഗേസുപി ഭോഗമഹന്തതം പാപുണീ’’തി ഏവം ഇമം ധമ്മദേസനം ദസ്സേത്വാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ചൂളന്തേവാസികോ ചൂളപന്ഥകോ അഹോസി, ചൂളകസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ചൂളസേട്ഠിജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

൫. തണ്ഡുലനാളിജാതകവണ്ണനാ

കിമഗ്ഘതി തണ്ഡുലനാളികാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാലുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം സമയേ ആയസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ സങ്ഘസ്സ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. തസ്മിം പാതോവ സലാകഭത്താനി ഉദ്ദിസമാനേ ലാലുദായിത്ഥേരസ്സ കദാചി വരഭത്തം പാപുണാതി, കദാചി ലാമകഭത്തം. സോ ലാമകഭത്തസ്സ പത്തദിവസേ സലാകഗ്ഗം ആകുലം കരോതി, ‘‘കിം ദബ്ബോവ സലാകം ദാതും ജാനാതി, അമ്ഹേ ന ജാനാമാ’’തി വദതി. തസ്മിം സലാകഗ്ഗം ആകുലം കരോന്തേ ‘‘ഹന്ദ ദാനി ത്വമേവ സലാകം ദേഹീ’’തി സലാകപച്ഛിം അദംസു. തതോ പട്ഠായ സോ സങ്ഘസ്സ സലാകം അദാസി. ദേന്തോ ച പന ‘‘ഇദം വരഭത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ലാമകഭത്ത’’ന്തി വാ ‘‘അസുകവസ്സഗ്ഗേ വരഭത്ത’’ന്തി വാ ‘‘അസുകവസ്സഗ്ഗേ ലാമകഭത്ത’’ന്തി വാ ന ജാനാതി, ഠിതികം കരോന്തോപി ‘‘അസുകവസ്സഗ്ഗേ ഠിതികാ’’തി ന സല്ലക്ഖേതി. ഭിക്ഖൂനം ഠിതവേലായ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ അയം ഠിതികാ ഠിതാ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അയ’’ന്തി ഭൂമിയം വാ ഭിത്തിയം വാ ലേഖം കഡ്ഢതി. പുനദിവസേ സലാകഗ്ഗേ ഭിക്ഖൂ മന്ദതരാ വാ ഹോന്തി ബഹുതരാ വാ, തേസു മന്ദതരേസു ലേഖാ ഹേട്ഠാ ഹോതി, ബഹുതരേസു ഉപരി. സോ ഠിതികം അജാനന്തോ ലേഖാസഞ്ഞായ സലാകം ദേതി.

അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, ഉദായി, ലേഖാ നാമ ഹേട്ഠാ വാ ഹോതി ഉപരി വാ, വരഭത്തം പന അസുകവസ്സഗ്ഗേ ഠിതം, ലാമകഭത്തം അസുകവസ്സഗ്ഗേ’’തി ആഹംസു. സോ ഭിക്ഖൂ പടിപ്ഫരന്തോ ‘‘യദി ഏവം അയം ലേഖാ കസ്മാ ഏവം ഠിതാ, കിം അഹം തുമ്ഹാകം സദ്ദഹാമി, ഇമിസ്സാ ലേഖായ സദ്ദഹാമീ’’തി വദതി. അഥ നം ദഹരാ ച സാമണേരാ ച ‘‘ആവുസോ ലാലുദായി തയി സലാകം ദേന്തേ ഭിക്ഖൂ ലാഭേന പരിഹായന്തി, ന ത്വം ദാതും അനുച്ഛവികോ, ഗച്ഛ ഇതോ’’തി സലാകഗ്ഗതോ നിക്കഡ്ഢിംസു. തസ്മിം ഖണേ സലാകഗ്ഗേ മഹന്തം കോലാഹലം അഹോസി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം പുച്ഛി ‘‘ആനന്ദ, സലാകഗ്ഗേ മഹന്തം കോലാഹലം, കിം സദ്ദോ നാമേസോ’’തി. ഥേരോ തഥാഗതസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസി. ‘‘ആനന്ദ, ന ഇദാനേവ ലാലുദായി അത്തനോ ബാലതായ പരേസം ലാഭഹാനിം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി ആഹ. ഥേരോ തസ്സത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഭഗവന്തം യാചി. ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നം കാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ രാജാ അഹോസി. തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഘാപനികോ അഹോസി. ഹത്ഥിഅസ്സാദീനി ചേവ മണിസുവണ്ണാദീനി ച അഗ്ഘാപേസി, അഗ്ഘാപേത്വാ ഭണ്ഡസാമികാനം ഭണ്ഡാനുരൂപമേവ മൂലം ദാപേസി. രാജാ പന ലുദ്ധോ ഹോതി, സോ ലോഭപകതിതായ ഏവം ചിന്തേസി ‘‘അയം അഗ്ഘാപനികോ ഏവം അഗ്ഘാപേന്തോ ന ചിരസ്സേവ മമ ഗേഹേ ധനം പരിക്ഖയം ഗമേസ്സതി, അഞ്ഞം അഗ്ഘാപനികം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ രാജങ്ഗണം ഓലോകേന്തോ ഏകം ഗാമികമനുസ്സം ലോലബാലം രാജങ്ഗണേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഏസ മയ്ഹം അഗ്ഘാപനികകമ്മം കാതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സസി, ഭണേ, അമ്ഹാകം അഗ്ഘാപനികകമ്മം കാതു’’ന്തി ആഹ. സക്ഖിസ്സാമി, ദേവാതി. രാജാ അത്തനോ ധനരക്ഖണത്ഥായ തം ബാലം അഗ്ഘാപനികകമ്മേ ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ സോ ബാലോ ഹത്ഥിഅസ്സാദീനി അഗ്ഘാപേന്തോ അഗ്ഘം ഹാപേത്വാ യഥാരുചിയാ കഥേതി. തസ്സ ഠാനന്തരേ ഠിതത്താ യം സോ കഥേതി, തമേവ മൂലം ഹോതി.

തസ്മിം കാലേ ഉത്തരാപഥതോ ഏകോ അസ്സവാണിജോ പഞ്ച അസ്സസതാനി ആനേസി. രാജാ തം പുരിസം പക്കോസാപേത്വാ അസ്സേ അഗ്ഘാപേസി. സോ പഞ്ചന്നം അസ്സസതാനം ഏകം തണ്ഡുലനാളികം അഗ്ഘമകാസി. കത്വാ ച പന ‘‘അസ്സവാണിജസ്സ ഏകം തണ്ഡുലനാളികം ദേഥാ’’തി വത്വാ അസ്സേ അസ്സസാലായം സണ്ഠാപേസി. അസ്സവാണിജോ പോരാണഅഗ്ഘാപനികസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കത്തബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ആഹ ‘‘തസ്സ പുരിസസ്സ ലഞ്ജം ദത്വാ ഏവം പുച്ഛഥ ‘അമ്ഹാകം താവ അസ്സാ ഏകം തണ്ഡുലനാളികം അഗ്ഘന്തീതി ഞാതമേതം, തുമ്ഹേ പന നിസ്സായ തണ്ഡുലനാളിയാ അഗ്ഘം ജാനിതുകാമമ്ഹാ, സക്ഖിസ്സഥ നോ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠത്വാ സാ തണ്ഡുലനാളികാ ഇദം നാമ അഗ്ഘതീതി വത്തു’ന്തി, സചേ സക്കോമീതി വദതി, തം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗച്ഛഥ, അഹമ്പി തത്ഥ ആഗമിസ്സാമീ’’തി.

അസ്സവാണിജോ ‘‘സാധൂ’’തി ബോധിസത്തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അഗ്ഘാപനികസ്സ ലഞ്ജം ദത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. സോ ലഞ്ജം ലഭിത്വാവ ‘‘സക്ഖിസ്സാമി തണ്ഡുലനാളിം അഗ്ഘാപേതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാമ രാജകുല’’ന്തി തം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി അഞ്ഞേപി ബഹൂ അമച്ചാ അഗമിംസു. അസ്സവാണിജോ രാജാനം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ദേവ, പഞ്ചന്നം അസ്സസതാനം ഏകം തണ്ഡുലനാളിം അഗ്ഘനകഭാവം ജാനാമ, സാ പന തണ്ഡുലനാളി കിം അഗ്ഘതീതി അഗ്ഘാപനികം പുച്ഛഥ ദേവാ’’തി. രാജാ തം പവത്തിം അജാനന്തോ ‘‘അമ്ഭോ അഗ്ഘാപനിക, പഞ്ച അസ്സസതാനി കിം അഗ്ഘന്തീ’’തി പുച്ഛി. തണ്ഡുലനാളിം, ദേവാതി. ‘‘ഹോതു, ഭണേ, അസ്സാ താവ തണ്ഡുലനാളിം അഗ്ഘന്തു. സാ പന കിം അഗ്ഘതി തണ്ഡുലനാളികാ’’തി പുച്ഛി. സോ ബാലപുരിസോ ‘‘ബാരാണസിം സന്തരബാഹിരം അഗ്ഘതി തണ്ഡുലനാളികാ’’തി ആഹ. സോ കിര പുബ്ബേ രാജാനം അനുവത്തന്തോ ഏകം തണ്ഡുലനാളിം അസ്സാനം അഗ്ഘമകാസി. പുന വാണിജസ്സ ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ലഭിത്വാ തസ്സാ തണ്ഡുലനാളികായ ബാരാണസിം സന്തരബാഹിരം അഗ്ഘമകാസി. തദാ പന ബാരാണസിയാ പാകാരപരിക്ഖേപോ ദ്വാദസയോജനികോ ഹോതി. ഇദമസ്സ അന്തരം, ബാഹിരം പന തിയോജനസതികം രട്ഠം. ഇതി സോ ബാലോ ഏവം മഹന്തം ബാരാണസിം സന്തരബാഹിരം തണ്ഡുലനാളികായ അഗ്ഘമകാസി.

തം സുത്വാ അമച്ചാ പാണിം പഹരിത്വാ ഹസമാനാ ‘‘മയം പുബ്ബേ പഥവിഞ്ച രജ്ജഞ്ച അനഗ്ഘന്തി സഞ്ഞിനോ അഹുമ്ഹ, ഏവം മഹന്തം കിര സരാജകം ബാരാണസിരജ്ജം തണ്ഡുലനാളിമത്തം അഗ്ഘതി, അഹോ അഗ്ഘാപനികസ്സ ഞാണസമ്പദാ. കഹം ഏത്തകം കാലം അയം അഗ്ഘാപനികോ വിഹാസി, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ഏവ അനുച്ഛവികോ’’തി പരിഹാസം അകംസു –

൫. ‘‘കിമഗ്ഘതി തണ്ഡുലനാളികായം, അസ്സാന മൂലായ വദേഹി രാജ;

ബാരാണസിം സന്തരബാഹിരം, അയമഗ്ഘതി തണ്ഡുലനാളികാ’’തി.

തസ്മിം കാലേ രാജാ ലജ്ജിതോ തം ബാലം നിക്കഡ്ഢാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സേവ അഗ്ഘാപനികട്ഠാനം അദാസി. ബോധിസത്തോപി യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ഗാമികബാലഅഗ്ഘാപനികോ ലാലുദായീ അഹോസി, പണ്ഡിതഅഗ്ഘാപനികോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

തണ്ഡുലനാളിജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

൬. ദേവധമ്മജാതകവണ്ണനാ

ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നാതി ഇദം ഭഗവാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബഹുഭണ്ഡികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിവാസീ കിരേകോ കുടുമ്ബികോ ഭരിയായ കാലകതായ പബ്ബജി. സോ പബ്ബജന്തോ അത്തനോ പരിവേണഞ്ച അഗ്ഗിസാലഞ്ച ഭണ്ഡഗബ്ഭഞ്ച കാരേത്വാ ഭണ്ഡഗബ്ഭം സപ്പിതണ്ഡുലാദീഹി പൂരേത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച പന അത്തനോ ദാസേ പക്കോസാപേത്വാ യഥാരുചിതം ആഹാരം പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ബഹുപരിക്ഖാരോ ച അഹോസി, രത്തിം അഞ്ഞം നിവാസനപാരുപനം ഹോതി, ദിവാ അഞ്ഞം. വിഹാരപച്ചന്തേ വസതി. തസ്സേകദിവസം ചീവരപച്ചത്ഥരണാദീനി നീഹരിത്വാ പരിവേണേ പത്ഥരിത്വാ സുക്ഖാപേന്തസ്സ സമ്ബഹുലാ ജാനപദാ ഭിക്ഖൂ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ പരിവേണം ഗന്ത്വാ ചീവരാദീനി ദിസ്വാ ‘‘കസ്സിമാനീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘മയ്ഹം, ആവുസോ’’തി ആഹ. ‘‘ആവുസോ, ഇദമ്പി ചീവരം, ഇദമ്പി നിവാസനം, ഇദമ്പി പച്ചത്ഥരണം, സബ്ബം തുയ്ഹമേവാ’’തി? ‘‘ആമ മയ്ഹമേവാ’’തി. ‘‘ആവുസോ ഭഗവതാ തീണി ചീവരാനി അനുഞ്ഞാതാനി, ത്വം ഏവം അപ്പിച്ഛസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏവം ബഹുപരിക്ഖാരോ ജാതോ, ഏഹി തം ദസബലസ്സ സന്തികം നേസ്സാമാ’’തി തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം അഗമംസു.

സത്ഥാ ദിസ്വാവ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ഛമാനകംയേവ ഭിക്ഖും ഗണ്ഹിത്വാ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ ബഹുപരിക്ഖാരോ’’തി. ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘കസ്മാ പന ത്വം ഭിക്ഖു ബഹുഭണ്ഡോ ജാതോ’’? ‘‘നനു അഹം അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിതായ പവിവേകസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണം വദാമീ’’തി. സോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ കുപിതോ ‘‘ഇമിനാ ദാനി നീഹാരേന ചരിസ്സാമീ’’തി പാരുപനം ഛഡ്ഡേത്വാ പരിസമജ്ഝേ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി.

അഥ നം സത്ഥാ ഉപത്ഥമ്ഭയമാനോ ‘‘നനു ത്വം ഭിക്ഖു പുബ്ബേ ഹിരോത്തപ്പഗവേസകോ ദകരക്ഖസകാലേപി ഹിരോത്തപ്പം ഗവേസമാനോ ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി വിഹാസി, അഥ കസ്മാ ഇദാനി ഏവം ഗരുകേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ പാരുപനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പഹായ ഠിതോസീ’’തി? സോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ തം ചീവരം പാരുപിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഭിക്ഖൂ തസ്സത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിംസു, ഭഗവാ ഭവന്തരേന പടിച്ഛന്നം കാരണം പാകടം അകാസി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘മഹിസാസകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ രഞ്ഞോ അഞ്ഞോപി പുത്തോ ജാതോ, തസ്സ ‘‘ചന്ദകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തസ്സ പന ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ ബോധിസത്തസ്സ മാതാ കാലമകാസി, രാജാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ രഞ്ഞോ പിയാ അഹോസി മനാപാ, സാപി സംവാസമന്വായ ഏകം പുത്തം വിജായി, ‘‘സൂരിയകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. രാജാ പുത്തം ദിസ്വാ തുട്ഠചിത്തോ ‘‘ഭദ്ദേ, പുത്തസ്സ തേ വരം ദമ്മീ’’തി ആഹ. ദേവീ, വരം ഇച്ഛിതകാലേ ഗഹേതബ്ബം കത്വാ ഠപേസി. സാ പുത്തേ വയപ്പത്തേ രാജാനം ആഹ – ‘‘ദേവേന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ജാതകാലേ വരോ ദിന്നോ, പുത്തസ്സ മേ രജ്ജം ദേഹീ’’തി. രാജാ ‘‘മയ്ഹം ദ്വേ പുത്താ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ വിയ ജലമാനാ വിചരന്തി, ന സക്കാ തവ പുത്തസ്സ രജ്ജം ദാതു’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാപി തം പുനപ്പുനം യാചമാനമേവ ദിസ്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം പുത്താനം പാപകമ്പി ചിന്തേയ്യാ’’തി പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താതാ, അഹം സൂരിയകുമാരസ്സ ജാതകാലേ വരം അദാസിം. ഇദാനിസ്സ മാതാ രജ്ജം യാചതി, അഹം തസ്സ ന ദാതുകാമോ, മാതുഗാമോ നാമ പാപോ, തുമ്ഹാകം പാപകമ്പി ചിന്തേയ്യ, തുമ്ഹേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മമ അച്ചയേന കുലസന്തകേ നഗരേ രജ്ജം കരേയ്യാഥാ’’തി രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ ഉയ്യോജേസി. തേ പിതരം വന്ദിത്വാ പാസാദാ ഓതരന്തേ രാജങ്ഗണേ കീളമാനോ സൂരിയകുമാരോ ദിസ്വാ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘അഹമ്പി ഭാതികേഹി സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിംയേവ നിക്ഖമി. തേ ഹിമവന്തം പവിസിംസു.

ബോധിസത്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ സൂരിയകുമാരം ആമന്തേസി ‘‘താത സൂരിയകുമാര, ഏതം സരം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പദുമിനിപണ്ണേഹി അമ്ഹാകമ്പി പാനീയം ആനേഹീ’’തി. തം പന സരം വേസ്സവണസ്സ സന്തികാ ഏകേന ദകരക്ഖസേന ലദ്ധം ഹോതി, വേസ്സവണോ ച തം ആഹ – ‘‘ഠപേത്വാ ദേവധമ്മജാനനകേ യേ അഞ്ഞേ ഇമം സരം ഓതരന്തി, തേ ഖാദിതും ലഭസി. അനോതിണ്ണേ ന ലഭസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ സോ രക്ഖസോ യേ തം സരം ഓതരന്തി, തേ ദേവധമ്മേ പുച്ഛിത്വാ യേ ന ജാനന്തി, തേ ഖാദതി. അഥ ഖോ സൂരിയകുമാരോ തം സരം ഗന്ത്വാ അവീമംസിത്വാവ ഓതരി. അഥ നം സോ രക്ഖസോ ഗഹേത്വാ ‘‘ദേവധമ്മേ ജാനാസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ദേവധമ്മാ നാമ ചന്ദിമസൂരിയാ’’തി ആഹ. അഥ നം ‘‘ത്വം ദേവധമ്മേ ന ജാനാസീ’’തി വത്വാ ഉദകം പവേസേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഠപേസി. ബോധിസത്തോപി തം അതിചിരായന്തം ദിസ്വാ ചന്ദകുമാരം പേസേസി. രക്ഖസോ തമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘ദേവധമ്മേ ജാനാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ ജാനാമി, ദേവധമ്മാ നാമ ചതസ്സോ ദിസാ’’തി. രക്ഖസോ ‘‘ന ത്വം ദേവധമ്മേ ജാനാസീ’’തി തമ്പി ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ ഠപേസി.

ബോധിസത്തോ തസ്മിമ്പി ചിരായന്തേ ‘‘ഏകേന അന്തരായേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സയം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദ്വിന്നമ്പി ഓതരണപദവളഞ്ജം ദിസ്വാ ‘‘രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതേന ഇമിനാ സരേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ ധനും ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. ദകരക്ഖസോ ബോധിസത്തം ഉദകം അനോതരന്തം ദിസ്വാ വനകമ്മികപുരിസോ വിയ ഹുത്വാ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘ഭോ, പുരിസ, ത്വം മഗ്ഗകിലന്തോ കസ്മാ ഇമം സരം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ ഭിസമുളാലം ഖാദിത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ യഥാസുഖം ന ഗച്ഛസീ’’തി? ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏസോ യക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തയാ മേ ഭാതികാ ഗഹിതാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഗഹിതാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘അഹം ഇമം സരം ഓതിണ്ണകേ ലഭാമീ’’തി. ‘‘കിം പന സബ്ബേവ ലഭസീ’’തി? ‘‘യേ ദേവധമ്മേ ജാനന്തി, തേ ഠപേത്വാ അവസേസേ ലഭാമീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന തേ ദേവധമ്മേഹി അത്ഥോ’’തി? ‘‘ആമ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം അഹം തേ ദേവധമ്മേ കഥേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി കഥേഹി, അഹം ദേവധമ്മേ സുണിസ്സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ആഹ ‘‘അഹം ദേവധമ്മേ കഥേയ്യം, കിലിട്ഠഗത്തോ പനമ്ഹീ’’തി. യക്ഖോ ബോധിസത്തം ന്ഹാപേത്വാ ഭോജനം ഭോജേത്വാ പാനീയം പായേത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധാപേത്വാ ഗന്ധേഹി വിലിമ്പാപേത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപമജ്ഝേ പല്ലങ്കം അത്ഥരിത്വാ അദാസി.

ബോധിസത്തോ ആസനേ നിസീദിത്വാ യക്ഖം പാദമൂലേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘തേന ഹി ഓഹിതസോതോ സക്കച്ചം ദേവധമ്മേ സുണാഹീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നാ, സുക്കധമ്മസമാഹിതാ;

സന്തോ സപ്പുരിസാ ലോകേ, ദേവധമ്മാതി വുച്ചരേ’’തി.

തത്ഥ ഹിരിഓത്തപ്പസമ്പന്നാതി ഹിരിയാ ച ഓത്തപ്പേന ച സമന്നാഗതാ. തേസു കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരിയതീതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം അധിവചനം. തേഹിയേവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം, പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതേയ്യാ ഹിരീ, ലോകാധിപതേയ്യം ഓത്തപ്പം. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം.

തത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനം ഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി – ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. കഥം? ‘‘പാപകരണം നാമേതം ന ജാതിസമ്പന്നാനം കമ്മം, ഹീനജച്ചാനം കേവട്ടാദീനം കമ്മം, മാദിസസ്സ ജാതിസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം താവ ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകരണം നാമേതം ദഹരേഹി കത്തബ്ബം കമ്മം, മാദിസസ്സ വയേ ഠിതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകമ്മം നാമേതം ദുബ്ബലജാതികാനം കമ്മം, മാദിസസ്സ സൂരഭാവസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘‘പാപകമ്മം നാമേതം അന്ധബാലാനം കമ്മം, ന പണ്ഡിതാനം, മാദിസസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി ഏവം ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനം ഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി. സമുട്ഠാപേത്വാ ച പന അത്തനോ ചിത്തേ ഹിരിം പവേസേത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏവം ഹിരീ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ നാമ ഹോതി.

കഥം ഓത്തപ്പം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം നാമ? ‘‘സചേ ത്വം പാപകമ്മം കരിസ്സസി, ചതൂസു പരിസാസു ഗരഹപ്പത്തോ ഭവിസ്സസി.

‘‘ഗരഹിസ്സന്തി തം വിഞ്ഞൂ, അസുചിം നാഗരികോ യഥാ;

വജ്ജിതോ സീലവന്തേഹി, കഥം ഭിക്ഖു കരിസ്സസീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ബലരാസിവണ്ണനാ) –

ഏവം പച്ചവേക്ഖന്തോ ഹി ബഹിദ്ധാസമുട്ഠിതേന ഓത്തപ്പേന പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏവം ഓത്തപ്പം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം നാമ ഹോതി.

കഥം ഹിരീ അത്താധിപതേയ്യാ നാമ? ഇധേകച്ചോ കുലപുത്തോ അത്താനം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ ‘‘മാദിസസ്സ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ധുതങ്ഗധരസ്സ ന യുത്തം പാപകമ്മം കാതു’’ന്തി പാപം ന കരോതി. ഏവം ഹിരീ അത്താധിപതേയ്യാ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സോ അത്താനംയേവ അധിപതിം കത്വാ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി. സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി. സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൦).