൨൨. മഹാനിപാതോ

[൫൪൩] ൬. ഭൂരിദത്തജാതകവണ്ണനാ

നഗരകണ്ഡം

യം കിഞ്ചി രതനം അത്ഥീതി ഇദം സത്ഥാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപോസഥികേ ഉപാസകേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര ഉപോസഥദിവസേ പാതോവ ഉപോസഥം അധിട്ഠായ ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനവേലായ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ ധമ്മസഭം ആഗന്ത്വാ അലങ്കതബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓലോകേത്വാ ഭിക്ഖുആദീസു പന യേ ആരബ്ഭ ധമ്മകഥാ സമുട്ഠാതി, തേഹി സദ്ധിം തഥാഗതാ സല്ലപന്തി, തസ്മാ അജ്ജ ഉപാസകേ ആരബ്ഭ പുബ്ബചരിയപ്പടിസംയുത്താ ധമ്മകഥാ സമുട്ഠഹിസ്സതീതി ഞത്വാ ഉപാസകേഹി സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ‘‘ഉപോസഥികത്ഥ, ഉപാസകാ’’തി ഉപാസകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ഉപാസകാ, കല്യാണം വോ കതം, അപിച അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, യം തുമ്ഹേ മാദിസം ബുദ്ധം ഓവാദദായകം ആചരിയം ലഭന്താ ഉപോസഥം കരേയ്യാഥ. പോരാണപണ്ഡിതാ പന അനാചരിയകാപി മഹന്തം യസം പഹായ ഉപോസഥം കരിംസുയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേന്തോ പുത്തസ്സ ഉപരജ്ജം ദത്വാ തസ്സ മഹന്തം യസം ദിസ്വാ ‘‘രജ്ജമ്പി മേ ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി ഉപ്പന്നാസങ്കോ ‘‘താത, ത്വം ഇതോ നിക്ഖമിത്വാ യത്ഥ തേ രുച്ചതി, തത്ഥ വസിത്വാ മമ അച്ചയേന കുലസന്തകം രജ്ജം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന യമുനം ഗന്ത്വാ യമുനായ ച സമുദ്ദസ്സ ച പബ്ബതസ്സ ച അന്തരേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ പടിവസതി. തദാ സമുദ്ദസ്സ ഹേട്ഠിമേ നാഗഭവനേ ഏകാ മതപതികാ നാഗമാണവികാ അഞ്ഞാസം സപതികാനം യസം ഓലോകേത്വാ കിലേസം നിസ്സായ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ സമുദ്ദതീരേ വിചരന്തീ രാജപുത്തസ്സ പദവലഞ്ജം ദിസ്വാ പദാനുസാരേന ഗന്ത്വാ തം പണ്ണസാലം അദ്ദസ. തദാ രാജപുത്തോ ഫലാഫലത്ഥായ ഗതോ ഹോതി. സാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ കട്ഠത്ഥരണഞ്ചേവ സേസപരിക്ഖാരേ ച ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം ഏകസ്സ പബ്ബജിതസ്സ വസനട്ഠാനം, വീമംസിസ്സാമി നം ‘സദ്ധായ പബ്ബജിതോ നു ഖോ നോ’തി, സചേ ഹി സദ്ധായ പബ്ബജിതോ ഭവിസ്സതി നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ, ന മേ അലങ്കതസയനം സാദിയിസ്സതി. സചേ കാമാഭിരതോ ഭവിസ്സതി, ന സദ്ധാപബ്ബജിതോ, മമ സയനസ്മിംയേവ നിപജ്ജിസ്സതി. അഥ നം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സാമികം കത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമീ’’തി. സാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി ചേവ ദിബ്ബഗന്ധേ ച ആഹരിത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫസയനം സജ്ജേത്വാ പണ്ണസാലായം പുപ്ഫൂപഹാരം കത്വാ ഗന്ധചുണ്ണം വികിരിത്വാ പണ്ണസാലം അലങ്കരിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതാ.

രാജപുത്തോ സായന്ഹസമയം ആഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം പവിട്ഠോ തം പവത്തിം ദിസ്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഇമം സയനം സജ്ജിത’’ന്തി ഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘അഹോ സുഗന്ധാനി പുപ്ഫാനി, മനാപം വത കത്വാ സയനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി ന സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവേന സോമനസ്സജാതോ പുപ്ഫസയനേ പരിവത്തിത്വാ നിപന്നോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ പുനദിവസേ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഉട്ഠായ പണ്ണസാലം അസമ്മജ്ജിത്വാ ഫലാഫലത്ഥായ അഗമാസി. നാഗമാണവികാ തസ്മിം ഖണേ ആഗന്ത്വാ മിലാതാനി പുപ്ഫാനി ദിസ്വാ ‘‘കാമാധിമുത്തോ ഏസ, ന സദ്ധാപബ്ബജിതോ, സക്കാ നം ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഞത്വാ പുരാണപുപ്ഫാനി നീഹരിത്വാ അഞ്ഞാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ തഥേവ നവപുപ്ഫസയനം സജ്ജേത്വാ പണ്ണസാലം അലങ്കരിത്വാ ചങ്കമേ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതാ. സോ തം ദിവസമ്പി പുപ്ഫസയനേ സയിത്വാ പുനദിവസേ ചിന്തേസി ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം പണ്ണസാലം അലങ്കരോതീ’’തി? സോ ഫലാഫലത്ഥായ അഗന്ത്വാ പണ്ണസാലതോ അവിദൂരേ പടിച്ഛന്നോ അട്ഠാസി. ഇതരാപി ബഹൂ ഗന്ധേ ചേവ പുപ്ഫാനി ച ആദായ അസ്സമപദം അഗമാസി. രാജപുത്തോ ഉത്തമരൂപധരം നാഗമാണവികം ദിസ്വാവ പടിബദ്ധചിത്തോ അത്താനം അദസ്സേത്വാ തസ്സാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ സയനം സജ്ജനകാലേ പവിസിത്വാ ‘‘കാസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം നാഗമാണവികാ, സാമീ’’തി. ‘‘സസാമികാ അസ്സാമികാസീ’’തി. ‘‘സാമി, അഹം പുബ്ബേ സസാമികാ, ഇദാനി പന അസ്സാമികാ വിധവാ’’. ‘‘ത്വം പന കത്ഥ വാസികോസീ’’തി? ‘‘അഹം ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ നാമ’’. ‘‘ത്വം നാഗഭവനം പഹായ കസ്മാ ഇധ വിചരസീ’’തി? ‘‘സാമി, അഹം തത്ഥ സസാമികാനം നാഗമാണവികാനം യസം ഓലോകേത്വാ കിലേസം നിസ്സായ ഉക്കണ്ഠിത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ സാമികം പരിയേസന്തീ വിചരാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഭദ്ദേ, സാധു, അഹമ്പി ന സദ്ധായ പബ്ബജിതോ, പിതരാ പന മേ നീഹരിതത്താ ഇധ വസാമി, ത്വം മാ ചിന്തയി, അഹം തേ സാമികോ ഭവിസ്സാമി, ഉഭോപി ഇധ സമഗ്ഗവാസം വസിസ്സാമാ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തതോ പട്ഠായ തേ ഉഭോപി തത്ഥേവ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. സാ അത്തനോ ആനുഭാവേന മഹാരഹം ഗേഹം മാപേത്വാ മഹാരഹം പല്ലങ്കം ആഹരിത്വാ സയനം പഞ്ഞപേസി. തതോ പട്ഠായ മൂലഫലാഫലം ന ഖാദി, ദിബ്ബഅന്നപാനമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ ജീവികം കപ്പേസി.

അപരഭാഗേ നാഗമാണവികാ ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ പുത്തം വിജായി, സാഗരതീരേ ജാതത്താ തസ്സ ‘‘സാഗരബ്രഹ്മദത്തോ’’തി നാമം കരിംസു. തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ നാഗമാണവികാ ധീതരം വിജായി, തസ്സാ സമുദ്ദതീരേ ജാതത്താ ‘‘സമുദ്ദജാ’’തി നാമം കരിംസു. അഥേകോ ബാരാണസിവാസികോ വനചരകോ തം ഠാനം പത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ രാജപുത്തം സഞ്ജാനിത്വാ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ ‘‘ദേവ, അഹം തുമ്ഹാകം ഇധ വസനഭാവം രാജകുലസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി തം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ നഗരം അഗമാസി. തദാ രാജാ കാലമകാസി. അമച്ചാ തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അരാജകം രജ്ജം നാമ ന സണ്ഠാതി, രാജപുത്തസ്സ വസനട്ഠാനം വാ അത്ഥിഭാവം വാ ന ജാനാമ, ഫുസ്സരഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ രാജാനം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി മന്തയിംസു. തസ്മിം ഖണേ വനചരകോ നഗരം പത്വാ തം കഥം സുത്വാ അമച്ചാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം രാജപുത്തസ്സ സന്തികേ തയോ ചത്താരോ ദിവസേ വസിത്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. അമച്ചാ തസ്സ സക്കാരം കത്വാ തേന മഗ്ഗനായകേന സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ കതപടിസന്ഥാരാ രഞ്ഞോ കാലകതഭാവം ആരോചേത്വാ ‘‘ദേവ, രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി ആഹംസു.

സോ ‘‘നാഗമാണവികായ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, പിതാ മേ കാലകതോ, അമച്ചാ മയ്ഹം ഛത്തം ഉസ്സാപേതും ആഗതാ, ഗച്ഛാമ, ഭദ്ദേ, ഉഭോപി ദ്വാദസയോജനികായ ബാരാണസിയാ രജ്ജം കാരേസ്സാമ, ത്വം സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം ജേട്ഠികാ ഭവിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, ന സക്കാ മയാ ഗന്തു’’ന്തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘മയം ഘോരവിസാ ഖിപ്പകോപാ അപ്പമത്തകേനപി കുജ്ഝാമ, സപത്തിരോസോ ച നാമ ഭാരിയോ. സചാഹം കിഞ്ചി ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ കുദ്ധാ ഓലോകേസ്സാമി, ഭസ്മാമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരിസ്സതി. ഇമിനാ കാരണേന ന സക്കാ മയാ ഗന്തു’’ന്തി. രാജപുത്തോ പുനദിവസേപി യാചതേവ. അഥ നം സാ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം താവ കേനചി പരിയായേന ന ഗമിസ്സാമി, ഇമേ പന മേ പുത്താ നാഗകുമാരാ തവ സമ്ഭവേന ജാതത്താ മനുസ്സജാതികാ. സചേ തേ മയി സിനേഹോ അത്ഥി, ഇമേസു അപ്പമത്തോ ഭവ. ഇമേ ഖോ പന ഉദകബീജകാ സുഖുമാലാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ വാതാതപേന കിലമിത്വാ മരേയ്യും, തസ്മാ ഏകം നാവം ഖണാപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ തായ ദ്വേ പുത്തകേ ഉദകകീളം കീളാപേത്വാ നഗരേപി അന്തോവത്ഥുസ്മിംയേവ പോക്ഖരണിംകാരേയ്യാസി, ഏവം തേ ന കിലമിസ്സന്തീ’’തി.

സാ ഏവഞ്ച പന വത്വാ രാജപുത്തം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പുത്തകേ ആലിങ്ഗിത്വാ ഥനന്തരേ നിപജ്ജാപേത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ രാജപുത്തസ്സ നിയ്യാദേത്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായിത്വാ നാഗഭവനം അഗമാസി. രാജപുത്തോപി ദോമനസ്സപ്പത്തോ അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി നിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ അക്ഖീനി പുഞ്ഛിത്വാ അമച്ചേ ഉപസങ്കമി. തേ തം തത്ഥേവ അഭിസിഞ്ചിത്വാ ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം നഗരം ഗച്ഛാമാ’’തി വദിംസു. തേന ഹി സീഘം നാവം ഖണിത്വാ സകടം ആരോപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ ഉദകപിട്ഠേ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി നാനാപുപ്ഫാനി വികിരഥ, മമ പുത്താ ഉദകബീജകാ, തേ തത്ഥ കീളന്താ സുഖം ഗമിസ്സന്തീ’’തി. അമച്ചാ തഥാ കരിംസു. രാജാ ബാരാണസിം പത്വാ അലങ്കതനഗരം പവിസിത്വാ സോളസസഹസ്സാഹി നാടകിത്ഥീഹി അമച്ചാദീഹി ച പരിവുതോ മഹാതലേ നിസീദിത്വാ സത്താഹം മഹാപാനം പിവിത്വാ പുത്താനം അത്ഥായ പോക്ഖരണിം കാരേസി. തേ നിബദ്ധം തത്ഥ കീളിംസു.

അഥേകദിവസം പോക്ഖരണിയം ഉദകേ പവേസിയമാനേ ഏകോ കച്ഛപോ പവിസിത്വാ നിക്ഖമനട്ഠാനം അപസ്സന്തോ പോക്ഖരണിതലേ നിപജ്ജിത്വാ ദാരകാനം കീളനകാലേ ഉദകതോ ഉട്ഠായ സീസം നീഹരിത്വാ തേ ഓലോകേത്വാ പുന ഉദകേ നിമുജ്ജി. തേ തം ദിസ്വാ ഭീതാ പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘താത, പോക്ഖരണിയം ഏകോ യക്ഖോ അമ്ഹേ താസേതീ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ഗച്ഛഥ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി പുരിസേ ആണാപേസി. തേ ജാലം ഖിപിത്വാ കച്ഛപം ആദായ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. കുമാരാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏസ, താത, പിസാചോ’’തി വിരവിംസു. രാജാ പുത്തസിനേഹേന കച്ഛപസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥസ്സ കമ്മകാരണം കരോഥാ’’തി ആണാപേസി. തത്ര ഏകച്ചേ ‘‘അയം രാജവേരികോ, ഏതം ഉദുക്ഖലേ മുസലേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു, ഏകച്ചേ ‘‘തീഹി പാകേഹി പചിത്വാ ഖാദിതും’’, ഏകച്ചേ ‘‘അങ്ഗാരേസു ഉത്താപേതും,’’ ഏകച്ചേ ‘‘അന്തോകടാഹേയേവ നം പചിതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. ഏകോ പന ഉദകഭീരുകോ അമച്ചോ ‘‘ഇമം യമുനായ ആവട്ടേ ഖിപിതും വട്ടതി, സോ തത്ഥ മഹാവിനാസം പാപുണിസ്സതി. ഏവരൂപാ ഹിസ്സ കമ്മകാരണാ നത്ഥീ’’തി ആഹ. കച്ഛപോ തസ്സ കഥം സുത്വാ സീസം നീഹരിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ, കിം തേ മയാ അപരാധോ കതോ, കേന മം ഏവരൂപം കമ്മകാരണം വിചാരേസി. മയാ ഹി സക്കാ ഇതരാ കമ്മകാരണാ സഹിതും, അയം പന അതികക്ഖളോ, മാ ഏവം അവചാ’’തി. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘ഇമം ഏതദേവ കാരേതും വട്ടതീ’’തി യമുനായ ആവട്ടേ ഖിപാപേസി. പുരിസോ തഥാ അകാസി. സോ ഏകം നാഗഭവനഗാമിം ഉദകവാഹം പത്വാ നാഗഭവനം അഗമാസി.

അഥ നം തസ്മിം ഉദകവാഹേ കീളന്താ ധതരട്ഠനാഗരഞ്ഞോ പുത്താ നാഗമാണവകാ ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ നം ദാസ’’ന്തി ആഹംസു. സോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഹത്ഥാ മുച്ചിത്വാ ഏവരൂപാനം ഫരുസാനം നാഗാനം ഹത്ഥം പത്തോ, കേന നു ഖോ ഉപായേന മുച്ചേയ്യ’’ന്തി. സോ ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി മുസാവാദം കത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ ധതരട്ഠസ്സ നാഗരഞ്ഞോ സന്തകാ ഹുത്വാ കസ്മാ ഏവം വദേഥ, അഹം ചിത്തചൂളോ നാമ കച്ഛപോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ദൂതോ, ധതരട്ഠസ്സ സന്തികം ആഗതോ, അമ്ഹാകം രാജാ ധതരട്ഠസ്സ ധീതരം ദാതുകാമോ മം പഹിണി, തസ്സ മം ദസ്സേഥാ’’തി ആഹ. തേ സോമനസ്സജാതാ തം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ ‘‘ആനേഥ ന’’ന്തി തം പക്കോസാപേത്വാ ദിസ്വാവ അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘ഏവം ലാമകസരീരോ ദൂതകമ്മം കാതും ന സക്കോതീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ കച്ഛപോ ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ദൂതേഹി നാമ താലപ്പമാണേഹി ഭവിതബ്ബം, സരീരഞ്ഹി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ അപ്പമാണം, ഗതഗതട്ഠാനേ കമ്മനിപ്ഫാദനമേവ പമാണം. മഹാരാജ, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ബഹൂ ദൂതാ. ഥലേ കമ്മം മനുസ്സാ കരോന്തി, ആകാസേ പക്ഖിനോ, ഉദകേ അഹമേവ. അഹഞ്ഹി ചിത്തചൂളോ നാമ കച്ഛപോ ഠാനന്തരപ്പത്തോ രാജവല്ലഭോ, മാ മം പരിഭാസഥാ’’തി അത്തനോ ഗുണം വണ്ണേസി. അഥ നം ധതരട്ഠോ പുച്ഛി ‘‘കേന പനത്ഥേന രഞ്ഞാ പേസിതോസീ’’തി. മഹാരാജ, രാജാ മം ഏവമാഹ ‘‘മയാ സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂഹി സദ്ധിം മിത്തധമ്മോ കതോ, ഇദാനി ധതരട്ഠേന നാഗരഞ്ഞാ സദ്ധിം മിത്തധമ്മം കാതും മമ ധീതരം സമുദ്ദജം ദമ്മീ’’തി വത്വാ മം പഹിണി. ‘‘തുമ്ഹേ പപഞ്ചം അകത്വാ മയാ സദ്ധിംയേവ പുരിസം പേസേത്വാ ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ ദാരികം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സോ തുസ്സിത്വാ തസ്സ സക്കാരം കത്വാ തേന സദ്ധിം ചത്താരോ നാഗമാണവകേ പേസേസി ‘‘ഗച്ഛഥ, രഞ്ഞോ വചനം സുത്വാ ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ ഏഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ കച്ഛപം ഗഹേത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിംസു.

കച്ഛപോ യമുനായ ബാരാണസിയാ ച അന്തരേ ഏകം പദുമസരം ദിസ്വാ ഏകേനുപായേന പലായിതുകാമോ ഏവമാഹ – ‘‘ഭോ നാഗമാണവകാ, അമ്ഹാകം രാജാ പുത്തദാരാ ചസ്സ മം ഉദകേ ഗോചരത്താ രാജനിവേസനം ആഗതം ദിസ്വാവ പദുമാനി നോ ദേഹി, ഭിസമൂലാനി ദേഹീതി യാചന്തി. അഹം തേസം അത്ഥായ താനി ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഏത്ഥ മം വിസ്സജ്ജേത്വാ മം അപസ്സന്താപി പുരേതരം രഞ്ഞോ സന്തികം ഗച്ഛഥ, അഹം വോ തത്ഥേവ പസ്സിസ്സാമീ’’തി. തേ തസ്സ സദ്ദഹിത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസും. സോ തത്ഥ ഏകമന്തേ നിലീയി. ഇതരേപി നം അദിസ്വാ ‘‘രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി മാണവകവണ്ണേന രാജാനം ഉപസങ്കമിംസു. രാജാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ധതരട്ഠസ്സ സന്തികാ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ ഇധാഗതാ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, മയം തസ്സ ദൂതാ, ധതരട്ഠോ വോ ആരോഗ്യം പുച്ഛതി. സചേ യം വോ ഇച്ഛഥ, തം നോ വദേഥ. തുമ്ഹാകം കിര ധീതരം സമുദ്ദജം അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ പാദപരിചാരികം കത്വാ ദേഥാ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്താ പഠമം ഗാഥമാഹംസു –

൭൮൪. ‘‘യം കിഞ്ചി രതനം അത്ഥി, ധതരട്ഠനിവേസനേ;

സബ്ബാനി തേ ഉപയന്തു, ധീതരം ദേഹി രാജിനോ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബാനി തേ ഉപയന്തൂതി തസ്സ നിവേസനേ സബ്ബാനി രതനാനി തവ നിവേസനം ഉപഗച്ഛന്തു.

തം സുത്വാ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൮൫. ‘‘ന നോ വിവാഹോ നാഗേഹി, കതപുബ്ബോ കുദാചനം;

തം വിവാഹം അസംയുത്തം, കഥം അമ്ഹേ കരോമസേ’’തി.

തത്ഥ അസംയുത്തന്തി അയുത്തം തിരച്ഛാനേഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗം അനനുച്ഛവികം. അമ്ഹേതി അമ്ഹേ മനുസ്സജാതികാ സമാനാ കഥം തിരച്ഛാനഗതസമ്ബന്ധം കരോമാതി.

തം സുത്വാ നാഗമാണവകാ ‘‘സചേ തേ ധതരട്ഠേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ അനനുച്ഛവികോ, അഥ കസ്മാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകം ചിത്തചൂളം നാമ കച്ഛപം ‘സമുദ്ദജം നാമ തേ ധീതരം ദമ്മീ’തി അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ പേസേസി? ഏവം പേസേത്വാ ഇദാനി തേ അമ്ഹാകം രാജാനം പരിഭവം കരോന്തസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം മയം ജാനിസ്സാമ. മയഞ്ഹി നാഗമാണവകാ’’തി വത്വാ രാജാനം തജ്ജേന്താ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസിംസു –

൭൮൬. ‘‘ജീവിതം നൂന തേ ചത്തം, രട്ഠം വാ മനുജാധിപ;

ന ഹി നാഗേ കുപിതമ്ഹി, ചിരം ജീവന്തി താദിസാ.

൭൮൭. ‘‘യോ ത്വം ദേവ മനുസ്സോസി, ഇദ്ധിമന്തം അനിദ്ധിമാ;

വരുണസ്സ നിയം പുത്തം, യാമുനം അതിമഞ്ഞസീ’’തി.

തത്ഥ രട്ഠം വാതി ഏകംസേന തയാ ജീവിതം വാ രട്ഠം വാ ചത്തം. താദിസാതി തുമ്ഹാദിസാ ഏവം മഹാനുഭാവേ നാഗേ കുപിതേ ചിരം ജീവിതും ന സക്കോന്തി, അന്തരാവ അന്തരധായന്തി. യോ ത്വം, ദേവ, മനുസ്സോസീതി ദേവ, യോ ത്വം മനുസ്സോ സമാനോ. വരുണസ്സാതി വരുണനാഗരാജസ്സ. നിയം പുത്തന്തി അജ്ഝത്തികപുത്തം. യാമുനന്തി യമുനായ ഹേട്ഠാ ജാതം.

തതോ രാജാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൭൮൮. ‘‘നാതിമഞ്ഞാമി രാജാനം, ധതരട്ഠം യസസ്സിനം;

ധതരട്ഠോ ഹി നാഗാനം, ബഹൂനമപി ഇസ്സരോ.

൭൮൯. ‘‘അഹി മഹാനുഭാവോപി, ന മേ ധീതരമാരഹോ;

ഖത്തിയോ ച വിദേഹാനം, അഭിജാതാ സമുദ്ദജാ’’തി.

തത്ഥ ബഹൂനമപീതി പഞ്ചയോജനസതികസ്സ നാഗഭവനസ്സ ഇസ്സരഭാവം സന്ധായേവമാഹ. ന മേ ധീതരമാരഹോതി ഏവം മഹാനുഭാവോപി പന സോ അഹിജാതികത്താ മമ ധീതരം അരഹോ ന ഹോതി. ‘‘ഖത്തിയോ ച വിദേഹാന’’ന്തി ഇദം മാതിപക്ഖേ ഞാതകേ ദസ്സേന്തോ ആഹ. സമുദ്ദജാതി സോ ച വിദേഹരാജപുത്തോ മമ ധീതാ സമുദ്ദജാ ചാതി ഉഭോപി അഭിജാതാ. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംവാസം അരഹന്തി. ന ഹേസാ മണ്ഡൂകഭക്ഖസ്സ സപ്പസ്സ അനുച്ഛവികാതി ആഹ.

നാഗമാണവകാ തം തത്ഥേവ നാസാവാതേന മാരേതുകാമാ ഹുത്വാപി ‘‘അമ്ഹാകം ദിവസം വവത്ഥാപനത്ഥായ പേസിതാ, ഇമം മാരേത്വാ ഗന്തും ന യുത്തം, ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ ജാനിസ്സാമാ’’തി തത്ഥേവ അന്തരഹിതാ ‘‘കിം, താതാ, ലദ്ധാ വോ രാജധീതാ’’തി രഞ്ഞാ പുച്ഛിതാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘കിം, ദേവ, അമ്ഹേ അകാരണാ യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ പേസേസി. സചേപി മാരേതുകാമോ, ഇധേവ നോ മാരേഹി. സോ തുമ്ഹേ അക്കോസതി പരിഭാസതി, അത്തനോ ധീതരം ജാതിമാനേന ഉക്ഖിപതീ’’തി തേന വുത്തഞ്ച അവുത്തഞ്ച വത്വാ രഞ്ഞോ കോധം ഉപ്പാദയിംസു. സോ അത്തനോ പരിസം സന്നിപാതേതും ആണാപേന്തോ ആഹ –

൭൯൦. ‘‘കമ്ബലസ്സതരാ ഉട്ഠേന്തു, സബ്ബേ നാഗേ നിവേദയ;

ബാരാണസിം പവജ്ജന്തു, മാ ച കഞ്ചി വിഹേഠയു’’ന്തി.

തത്ഥ കമ്ബലസ്സതരാ ഉട്ഠേന്തൂതി കമ്ബലസ്സതരാ നാമ തസ്സ മാതുപക്ഖികാ സിനേരുപാദേ വസനനാഗാ, തേ ച ഉട്ഠഹന്തു. അഞ്ഞേ ച ചതൂസു ദിസാസു അനുദിസാസു യത്തകാ വാ മയ്ഹം വചനകരാ, തേ സബ്ബേ നാഗേ നിവേദയ, ഗന്ത്വാ ജാനാപേഥ, ഖിപ്പം കിര സന്നിപാതേഥാതി ആണാപേന്തോ ഏവമാഹ. തതോ സബ്ബേഹേവ സീഘം സന്നിപതിതേഹി ‘‘കിം കരോമ, ദേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘സബ്ബേപി തേ നാഗാ ബാരാണസിം പവജ്ജന്തൂ’’തി ആഹ. ‘‘തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കാതബ്ബം, ദേവ, തം നാസാവാതപ്പഹാരേന ഭസ്മം കരോമാ’’തി ച വുത്തേ രാജധീതരി പടിബദ്ധചിത്തതായ തസ്സാ വിനാസം അനിച്ഛന്തോ ‘‘മാ ച കഞ്ചി വിഹേഠയു’’ന്തി ആഹ, തുമ്ഹേസു കോചി കഞ്ചി മാ വിഹേഠയാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ.

അഥ നം നാഗാ ‘‘സചേ കോചി മനുസ്സോ ന വിഹേഠേതബ്ബോ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. അഥ നേ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഥ, അഹമ്പി ഇദം നാമ കരിസ്സാമീ’’തി ആചിക്ഖന്തോ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൭൯൧. ‘‘നിവേസനേസു സോബ്ഭേസു, രഥിയാ ചച്ചരേസു ച;

രുക്ഖഗ്ഗേസു ച ലമ്ബന്തു, വിതതാ തോരണേസു ച.

൭൯൨. ‘‘അഹമ്പി സബ്ബസേതേന, മഹതാ സുമഹം പുരം;

പരിക്ഖിപിസ്സം ഭോഗേഹി, കാസീനം ജനയം ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ സോബ്ഭേസൂതി പോക്ഖരണീസു. രഥിയാതി രഥികായ. വിതതാതി വിതതസരീരാ മഹാസരീരാ ഹുത്വാ ഏതേസു ചേവ നിവേസനാദീസു ദ്വാരതോരണേസു ച ഓലമ്ബന്തു, ഏത്തകം നാഗാ കരോന്തു, കരോന്താ ച നിവേസനേ താവ മഞ്ചപീഠാനം ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച അന്തോഗബ്ഭബഹിഗബ്ഭാദീസു ച പോക്ഖരണിയം ഉദകപിട്ഠേ രഥികാദീനം പസ്സേസു ചേവ ഥലേസു ച മഹന്താനി സരീരാനി മാപേത്വാ മഹന്തേ ഫണേ കത്വാ കമ്മാരഗഗ്ഗരീ വിയ ധമമാനാ ‘‘സുസൂ’’തി സദ്ദം കരോന്താ ഓലമ്ബഥ ച നിപജ്ജഥ ച. അത്താനം പന തരുണദാരകാനം ജരാജിണ്ണാനം ഗബ്ഭിനിത്ഥീനം സമുദ്ദജായ ചാതി ഇമേസം ചതുന്നം മാ ദസ്സയിത്ഥ. അഹമ്പി സബ്ബസേതേന മഹന്തേന സരീരേന ഗന്ത്വാ സുമഹന്തം കാസിപുരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിസ്സം, മഹന്തേന ഫണേന നം ഛാദേത്വാ ഏകന്ധകാരം കത്വാ കാസീനം ഭയം ജനയന്തോ ‘‘സുസൂ’’തി സദ്ദം മുഞ്ചിസ്സാമീതി.

അഥ സബ്ബേ നാഗാ തഥാ അകംസു. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൭൯൩. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, ഉരഗാനേകവണ്ണിനോ;

ബാരാണസിം പവജ്ജിംസു, ന ച കഞ്ചി വിഹേഠയും.

൭൯൪. ‘‘നിവേസനേസു സോബ്ഭേസു, രഥിയാ ചച്ചരേസു ച;

രുക്ഖഗ്ഗേസു ച ലമ്ബിംസു, വിതതാ തോരണേസു ച.

൭൯൫. ‘‘തേസു ദിസ്വാന ലമ്ബന്തേ, പുഥൂ കന്ദിംസു നാരിയോ;

നാഗേ സോണ്ഡികതേ ദിസ്വാ, പസ്സസന്തേ മുഹും മുഹും.

൭൯൬. ‘‘ബാരാണസീ പബ്യഥിതാ, ആതുരാ സമപജ്ജഥ;

ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പക്കന്ദും, ധീതരം ദേഹി രാജിനോ’’തി.

തത്ഥ അനേകവണ്ണിനോതി നീലാദിവസേന അനേകവണ്ണാ. ഏവരൂപാനി ഹി തേ രൂപാനി മാപയിംസു. പവജ്ജിംസൂതി അഡ്ഢരത്തസമയേ പവിസിംസു. ലമ്ബിംസൂതി ധതരട്ഠേന വുത്തനിയാമേനേവ തേ സബ്ബേസു ഠാനേസു മനുസ്സാനം സഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ ഓലമ്ബിംസു. ദൂതാ ഹുത്വാ ആഗതാ പന ചത്താരോ നാഗമാണവകാ രഞോ സയനസ്സ ചത്താരോ പാദേ പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരിസീസേ മഹന്തേ ഫണേ കത്വാ തുണ്ഡേഹി സീസം പഹരന്താ വിയ ദാഠാ വിവരിത്വാ പസ്സസന്താ അട്ഠംസു. ധതരട്ഠോപി അത്തനാ വുത്തനിയാമേന നഗരം പടിച്ഛാദേസി. പബുജ്ഝമാനാ പുരിസാ യതോ യതോ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ പസാരേന്തി, തത്ഥ തത്ഥ സപ്പേ ഛുപിത്വാ ‘‘സപ്പോ, സപ്പോ’’തി വിരവന്തി. പുഥൂ കന്ദിംസൂതി യേസു ഗേഹേസു ദീപാ ജലന്തി, തേസു ഇത്ഥിയോ പബുദ്ധാ ദ്വാരതോരണഗോപാനസിയോ ഓലോകേത്വാ ഓലമ്ബന്തേ നാഗേ ദിസ്വാ ബഹൂ ഏകപ്പഹാരേനേവ കന്ദിംസു. ഏവം സകലനഗരം ഏകകോലാഹലം അഹോസി. സോണ്ഡികതേതി കതഫണേ.

പക്കന്ദുന്തി വിഭാതായ രത്തിയാ നാഗാനം അസ്സാസവാതേന സകലനഗരേ രാജനിവേസനേ ച ഉപ്പാതിയമാനേ വിയ ഭീതാ മനുസ്സാ ‘‘നാഗരാജാനോ കിസ്സ നോ വിഹേഠഥാ’’തി വത്വാ തുമ്ഹാകം രാജാ ‘‘ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി ധതരട്ഠസ്സ ദൂതം പേസേത്വാ പുന തസ്സ ദൂതേഹി ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തോ അമ്ഹാകം രാജാനം അക്കോസതി പരിഭാസതി. ‘‘സചേ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ധീതരം ന ദസ്സതി, സകലനഗരസ്സ ജീവിതം നത്ഥീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി നോ, സാമി, ഓകാസം ദേഥ, മയം ഗന്ത്വാ രാജാനം യാചിസ്സാമാ’’തി യാചന്താ ഓകാസം ലഭിത്വാ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ മഹന്തേന രവേന പക്കന്തിംസു. ഭരിയായോപിസ്സ അത്തനോ അത്തനോ ഗബ്ഭേസു നിപന്നകാവ ‘‘ദേവ, ധീതരം ധതരട്ഠരഞ്ഞോ ദേഹീ’’തി ഏകപ്പഹാരേന കന്ദിംസു. തേപി ചത്താരോ നാഗമാണവകാ ‘‘ദേഹീ’’തി തുണ്ഹേഹി സീസം പഹരന്താ വിയ ദാഠാ വിവരിത്വാ പസ്സസന്താ അട്ഠംസു.

സോ നിപന്നകോവ നഗരവാസീനഞ്ച അത്തനോ ച ഭരിയാനം പരിദേവിതസദ്ദം സുത്വാ ചതൂഹി ച നാഗമാണവകേഹി തജ്ജിതത്താ മരണഭയഭീതോ ‘‘മമ ധീതരം സമുദ്ദജം ധതരട്ഠസ്സ ദമ്മീ’’തി തിക്ഖത്തും അവച. തം സുത്വാ സബ്ബേപി നാഗരാജാനോ തിഗാവുതമത്തം പടിക്കമിത്വാ ദേവനഗരം വിയ ഏകം നഗരം മാപേത്വാ തത്ഥ ഠിതാ ‘‘ധീതരം കിര നോ പേസേതൂ’’തി പണ്ണാകാരം പഹിണിംസു. രാജാ തേഹി ആഭതം പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, അഹം ധീതരം അമച്ചാനം ഹത്ഥേ പഹിണിസ്സാമീ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ ധീതരം പക്കോസാപേത്വാ ഉപരിപാസാദം ആരോപേത്വാ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ‘‘അമ്മ, പസ്സേതം അലങ്കതനഗരം, ത്വം ഏത്ഥ ഏതസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സസി, ന ദൂരേ ഇതോ തം നഗരം, ഉക്കണ്ഠിതകാലേയേവ ഇധ ആഗന്തും സക്കാ, ഏത്ഥ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി സഞ്ഞാപേത്വാ സീസം ന്ഹാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ പടിച്ഛന്നയോഗ്ഗേ നിസീദാപേത്വാ അമച്ചാനം ഹത്ഥേ ദത്വാ പാഹേസി. നാഗരാജാനോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ മഹാസക്കാരം കരിംസു. അമച്ചാ നഗരം പവിസിത്വാ തം തസ്സ ദത്വാ ബഹും ധനം ആദായ നിവത്തിംസു. തേ രാജധീതരം പാസാദം ആരോപേത്വാ അലങ്കതദിബ്ബസയനേ നിപജ്ജാപേസും. തങ്ഖണഞ്ഞേവ നം നാഗമാണവികാ ഖുജ്ജാദിവേസം ഗഹേത്വാ മനുസ്സപരിചാരികാ വിയ പരിവാരയിംസു. സാ ദിബ്ബസയനേ നിപന്നമത്താവ ദിബ്ബഫസ്സം ഫുസിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി.

ധതരട്ഠോ തം ഗഹേത്വാ സദ്ധിം നാഗപരിസായ തത്ഥ അന്തരഹിതോ നാഗഭവനേയേവ പാതുരഹോസി. രാജധീതാ പബുജ്ഝിത്വാ അലങ്കതദിബ്ബസയനം അഞ്ഞേ ച സുവണ്ണപാസാദമണിപാസാദാദയോ ഉയ്യാനപോക്ഖരണിയോ അലങ്കതദേവനഗരം വിയ നാഗഭവനം ദിസ്വാ ഖുജ്ജാദിപരിചാരികായോ പുച്ഛി ‘‘ഇദം നഗരം അതിവിയ അലങ്കതം, ന അമ്ഹാകം നഗരം വിയ, കസ്സേത’’ന്തി. ‘‘സാമികസ്സ തേ സന്തകം, ദേവി, ന അപ്പപുഞ്ഞാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭന്തി, മഹാപുഞ്ഞതായ തേ അയം ലദ്ധാ’’തി. ധതരട്ഠോപി പഞ്ചയോജനസതികേ നാഗഭവനേ ഭേരിം ചരാപേസി ‘‘യോ സമുദ്ദജായ സപ്പവണ്ണം ദസ്സേതി, തസ്സ രാജദണ്ഡോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏകോപി തസ്സാ സപ്പവണ്ണം ദസ്സേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. സാ മനുസ്സലോകസഞ്ഞായ ഏവ തത്ഥ തേന സദ്ധിം സമ്മോദമാനാ പിയസംവാസം വസി.

നഗരകണ്ഡം നിട്ഠിതം.

ഉപോസഥകണ്ഡം

സാ അപരഭാഗേ ധതരട്ഠം പടിച്ച ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ പുത്തം വിജായി, തസ്സ പിയദസ്സനത്താ ‘‘സുദസ്സനോ’’തി നാമം കരിംസു. പുനാപരം പുത്തം വിജായി, തസ്സ ‘‘ദത്തോ’’തി നാമം അകംസു. സോ പന ബോധിസത്തോ. പുനേകം പുത്തം വിജായി, തസ്സ ‘‘സുഭോഗോ’’തി നാമം കരിംസു. അപരമ്പി പുത്തം വിജായി, തസ്സ ‘‘അരിട്ഠോ’’തി നാമം കരിംസു. ഇതി സാ ചത്താരോ പുത്തേ വിജായിത്വാപി നാഗഭവനഭാവം ന ജാനാതി. അഥേകദിവസം തരുണനാഗാ അരിട്ഠസ്സ ആചിക്ഖിംസു ‘‘തവ മാതാ മനുസ്സിത്ഥീ, ന നാഗിനീ’’തി. അരിട്ഠോ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി ഏകദിവസം ഥനം പിവന്തോവ സപ്പസരീരം മാപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠഖണ്ഡേന മാതു പിട്ഠിപാദേ ഘട്ടേസി. സാ തസ്സ സപ്പസരീരം ദിസ്വാ ഭീതതസിതാ മഹാരവം രവിത്വാ തം ഭൂമിയം ഖിപന്തീ നഖേന തസ്സ അക്ഖിം ഭിന്ദി. തതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരി. രാജാ തസ്സാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിസ്സേസാ വിരവതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ അരിട്ഠേന കതകിരിയം സുത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, നം ദാസം ഗഹേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേഥാ’’തി തജ്ജേന്തോ ആഗച്ഛി. രാജധീതാ തസ്സ കുദ്ധഭാവം ഞത്വാ പുത്തസിനേഹേന ‘‘ദേവ, പുത്തസ്സ മേ അക്ഖി ഭിന്നം, ഖമഥേതസ്സാപരാധ’’ന്തി ആഹ. രാജാ ഏതായ ഏവം വദന്തിയാ ‘‘കിം സക്കാ കാതു’’ന്തി ഖമി. തം ദിവസം സാ ‘‘ഇദം നാഗഭവന’’ന്തി അഞ്ഞാസി. തതോ ച പട്ഠായ അരിട്ഠോ കാണാരിട്ഠോ നാമ ജാതോ. ചത്താരോപി പുത്താ വിഞ്ഞുതം പാപുണിംസു.

അഥ നേസം പിതാ യോജനസതികം യോജനസതികം കത്വാ രജ്ജമദാസി, മഹന്തോ യസോ അഹോസി. സോളസ സോളസ നാഗകഞ്ഞാസഹസ്സാനി പരിവാരയിംസു. പിതു ഏകയോജനസതികമേവ രജ്ജം അഹോസി. തയോ പുത്താ മാസേ മാസേ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തി, ബോധിസത്തോ പന അന്വദ്ധമാസം ആഗച്ഛതി. നാഗഭവനേ സമുട്ഠിതം പഞ്ഹം ബോധിസത്തോവ കഥേതി. പിതരാ സദ്ധിം വിരൂപക്ഖമഹാരാജസ്സപി ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, തസ്സ സന്തികേ സമുട്ഠിതം പഞ്ഹമ്പി സോവ കഥേതി. അഥേകദിവസം വിരൂപക്ഖേ നാഗപരിസായ സദ്ധിം തിദസപുരം ഗന്ത്വാ സക്കം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ ദേവാനം അന്തരേ പഞ്ഹോ സമുട്ഠാസി. തം കോചി കഥേതും നാസക്ഖി, പല്ലങ്കവരഗതോ പന ഹുത്വാ മഹാസത്തോവ കഥേസി. അഥ നം ദേവരാജാ ദിബ്ബഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ‘‘ദത്ത, ത്വം പഥവിസമായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ, ഇതോ പട്ഠായ ഭൂരിദത്തോ നാമ ഹോഹീ’’തി ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’ തിസ്സ നാമം അകാസി. സോ തതോ പട്ഠായ സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അലങ്കതവേജയന്തപാസാദം ദേവച്ഛരാഹി ആകിണ്ണം അതിമനോഹരം സക്കസ്സ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ദേവലോകേ പിയം കത്വാ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ മണ്ഡൂകഭക്ഖേന അത്തഭാവേന, നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥവാസം വസിത്വാ ഇമസ്മിം ദേവലോകേ ഉപ്പത്തികാരണം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ ആപുച്ഛി ‘‘അമ്മതാതാ, അഹം ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, താത, കരോഹി, കരോന്തോ പന ബഹി അഗന്ത്വാ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ നാഗഭവനേ ഏകസ്മിം സുഞ്ഞവിമാനേ കരോഹി, ബഹിഗതാനം പന നാഗാനം മഹന്തം ഭയ’’ന്തി.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തത്ഥേവ സുഞ്ഞവിമാനേ രാജുയ്യാനേ ഉപോസഥവാസം വസതി. അഥ നം നാനാതൂരിയഹത്ഥാ നാഗകഞ്ഞാ പരിവാരേന്തി. സോ ‘‘ന മയ്ഹം ഇധ വസന്തസ്സ ഉപോസഥകമ്മം മത്ഥകം പാപുണിസ്സതി, മനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിവാരണഭയേന മാതാപിതൂനം അനാരോചേത്വാ അത്തനോ ഭരിയായോ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ യമുനാതീരേ നിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി, തസ്സാവിദൂരേ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നിപജ്ജിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമി. മയാ സബ്ബരത്തിം നിപജ്ജിത്വാ ഉപോസഥകമ്മേ കതേ അരുണുഗ്ഗമനവേലായമേവ തുമ്ഹേ ദസ ദസ ഇത്ഥിയോ ആദായ വാരേന വാരേന തൂരിയഹത്ഥാ മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ മം ഗന്ധേഹി ച പുപ്ഫേഹി ച പൂജേത്വാ ഗായിത്വാ നച്ചിത്വാ മം ആദായ നാഗഭവനമേവ ആഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ ‘‘യോ മമ ചമ്മം വാ ന്ഹാരും വാ അട്ഠിം വാ രുഹിരം വാ ഇച്ഛതി, സോ ആഹരതൂ’’തി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നങ്ഗലസീസപ്പമാണം സരീരം മാപേത്വാ നിപന്നോ ഉപോസഥകമ്മമകാസി. അരുണേ ഉട്ഠഹന്തേയേവ തം നാഗമാണവികാ ആഗന്ത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിത്വാ നാഗഭവനം ആനേന്തി. തസ്സ ഇമിനാ നിയാമേന ഉപോസഥം കരോന്തസ്സ ദീഘോ അദ്ധാ വീതിവത്തോ.

ഉപോസഥഖണ്ഡം നിട്ഠിതം.

ഗരുളഖണ്ഡം

തദാ ഏകോ ബാരാണസിദ്വാരഗാമവാസീ ബ്രാഹ്മണോ സോമദത്തേന നാമ പുത്തേന സദ്ധിം അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ സൂലയന്തപാസവാഗുരാദീഹി ഓഡ്ഡേത്വാ മിഗേ വധിത്വാ മംസം കാജേനാഹരിത്വാ വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം അന്തമസോ ഗോധാമത്തമ്പി അലഭിത്വാ ‘‘താത സോമദത്ത, സചേ തുച്ഛഹത്ഥാ ഗമിസ്സാമ, മാതാ തേ കുജ്ഝിസ്സതി, യം കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തസ്സ നിപന്നവമ്മികട്ഠാനാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ പാനീയം പാതും യമുനം ഓതരന്താനം മിഗാനം പദവലഞ്ജം ദിസ്വാ ‘‘താത, മിഗമഗ്ഗോ പഞ്ഞായതി, ത്വം പടിക്കമിത്വാ തിട്ഠാഹി, അഹം പാനീയത്ഥായ ആഗതം മിഗം വിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ധനും ആദായ മിഗം ഓലോകേന്തോ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥേകോ മിഗോ സായന്ഹസമയേ പാനീയം പാതും ആഗതോ. സോ തം വിജ്ഝി. മിഗോ തത്ഥ അപതിത്വാ സരവേഗേന തജ്ജിതോ ലോഹിതേന പഗ്ഘരന്തേന പലായി. പിതാപുത്താ നം അനുബന്ധിത്വാ പതിതട്ഠാനേ മംസം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞാ നിക്ഖമിത്വാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ തം നിഗ്രോധം പത്വാ ‘‘ഇദാനി അകാലോ, ന സക്കാ ഗന്തും, ഇധേവ വസിസ്സാമാ’’തി മംസം ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ രുക്ഖം ആരുയ്ഹ വിടപന്തരേ നിപജ്ജിംസു. ബ്രാഹ്മണോ പച്ചൂസസമയേ പബുജ്ഝിത്വാ മിഗസദ്ദസവനായ സോതം ഓദഹി.

തസ്മിം ഖണേ നാഗമാണവികായോ ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും. സോ അഹിസരീരം അന്തരധാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം ദിബ്ബസരീരം മാപേത്വാ സക്കലീലായ പുപ്ഫാസനേ നിസീദി. നാഗമാണവികാപി നം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ദിബ്ബതൂരിയാനി വാദേത്വാ നച്ചഗീതം പട്ഠപേസും. ബ്രാഹ്മണോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഏസ, ജാനിസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘പുത്ത, പുത്താ’’തി വത്വാപി പുത്തം പബോധേതും അസക്കോന്തോ ‘‘സയതു ഏസ, കിലന്തോ ഭവിസ്സതി, അഹമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. നാഗമാണവികാ തം ദിസ്വാ സദ്ധിം തൂരിയേഹി ഭൂമിയം നിമുജ്ജിത്വാ അത്തനോ നാഗഭവനമേവ ഗതാ. ബോധിസത്തോ ഏകകോവ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തോ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൭൯൭. ‘‘പുപ്ഫാഭിഹാരസ്സ വനസ്സ മജ്ഝേ, കോ ലോഹിതക്ഖോ വിതതന്തരംസോ;

കാ കമ്ബുകായൂരധരാ സുവത്ഥാ, തിട്ഠന്തി നാരിയോ ദസ വന്ദമാനാ.

൭൯൮. ‘‘കോ ത്വം ബ്രഹാബാഹു വനസ്സ മജ്ഝേ, വിരോചസി ഘതസിത്തോവ അഗ്ഗി;

മഹേസക്ഖോ അഞ്ഞതരോസി യക്ഖോ, ഉദാഹു നാഗോസി മഹാനുഭാവോ’’തി.

തത്ഥ പുപ്ഫാഭിഹാരസ്സാതി ബോധിസത്തസ്സ പൂജനത്ഥായ ആഭതേന ദിബ്ബപുപ്ഫാഭിഹാരേന സമന്നാഗതസ്സ. കോതി കോ നാമ ത്വം. ലോഹിതക്ഖോതി രത്തക്ഖോ. വിതതന്തരംസോതി പുഥുലഅന്തരംസോ. കമ്ബുകായൂരധരാതി സുവണ്ണാലങ്കാരധരാ. ബ്രഹാബാഹൂതി മഹാബാഹു.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘സചേപി ‘സക്കാദീസു അഞ്ഞതരോഹമസ്മീ’തി വക്ഖാമി, സദ്ദഹിസ്സതേവായം ബ്രാഹ്മണോ, അജ്ജ പന മയാ സച്ചമേവ കഥേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ നാഗരാജഭാവം കഥേന്തോ ആഹ –

൭൯൯. ‘‘നാഗോഹമസ്മി ഇദ്ധിമാ, തേജസ്സീ ദുരതിക്കമോ;

ഡംസേയ്യം തേജസാ കുദ്ധോ, ഫീതം ജനപദം അപി.

൮൦൦. ‘‘സമുദ്ദജാ ഹി മേ മാതാ, ധതരട്ഠോ ച മേ പിതാ;

സുദസ്സനകനിട്ഠോസ്മി, ഭൂരിദത്തോതി മം വിദൂ’’തി.

തത്ഥ തേജസ്സീതി വിസതേജേന തേജവാ. ദുരതിക്കമോതി അഞ്ഞേന അതിക്കമിതും അസക്കുണേയ്യോ. ഡംസേയ്യന്തി സചാഹം കുദ്ധോ ഫീതം ജനപദം അപി ഡംസേയ്യം, പഥവിയം മമ ദാഠായ പതിതമത്തായ സദ്ധിം പഥവിയാ മമ തേജേന സോ സബ്ബോ ജനപദോ ഭസ്മാ ഭവേയ്യാതി വദതി. സുദസ്സനകനിട്ഠോസ്മീതി അഹം മമ ഭാതു സുദസ്സനസ്സ കനിട്ഠോ അസ്മി. വിദൂതി ഏവം മമം പഞ്ചയോജനസതികേ നാഗഭവനേ ജാനന്തീതി.

ഇദഞ്ച പന വത്വാ മഹാസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ, അഹിതുണ്ഡികസ്സ ആരോചേത്വാ ഉപോസഥകമ്മസ്സ മേ അന്തരായമ്പി കരേയ്യ, യം നൂനാഹം ഇമം നാഗഭവനം നേത്വാ മഹന്തം യസം ദത്വാ ഉപോസഥകമ്മം അദ്ധനിയം കരേയ്യ’’ന്തി. അഥ നം ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മഹന്തം തേ യസം ദസ്സാമി, രമണീയം നാഗഭവനം, ഏഹി തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സാമി, പുത്തോ മേ അത്ഥി, തസ്മിം ഗച്ഛന്തേ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം മഹാസത്തോ ‘‘ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, ആനേഹി ന’’ന്തി വത്വാ അത്തനോ ആവാസം ആചിക്ഖന്തോ ആഹ –

൮൦൧. ‘‘യം ഗമ്ഭീരം സദാവട്ടം, രഹദം ഭേസ്മം പേക്ഖസി;

ഏസ ദിബ്യോ മമാവാസോ, അനേകസതപോരിസോ.

൮൦൨. ‘‘മയൂരകോഞ്ചാഭിരുദം, നീലോദം വനമജ്ഝതോ;

യമുനം പവിസ മാ ഭീതോ, ഖേമം വത്തവതം സിവ’’ന്തി.

തത്ഥ സദാവട്ടന്തി സദാ പവത്തം ആവട്ടം. ഭേസ്മന്തി ഭയാനകം. പേക്ഖസീതി യം ഏവരൂപം രഹദം പസ്സസി. മയൂരകോഞ്ചാഭിരുദന്തി ഉഭോസു തീരേസു വനഘടായം വസന്തേഹി മയൂരേഹി ച കോഞ്ചേഹി ച അഭിരുദം ഉപകൂജിതം. നീലോദന്തി നീലസലിലം. വനമജ്ഝതോതി വനമജ്ഝേന സന്ദമാനം. പവിസ മാ ഭീതോതി ഏവരൂപം യമുനം അഭീതോ ഹുത്വാ പവിസ. വത്തവതന്തി വത്തസമ്പന്നാനം ആചാരവന്താനം വസനഭൂമിം പവിസ, ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, പുത്തം ആനേഹീതി.

ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ പുത്തം ആനേസി. മഹാസത്തോ തേ ഉഭോപി ആദായ യമുനാതീരം ഗന്ത്വാ തീരേ ഠിതോ ആഹ –

൮൦൩. ‘‘തത്ഥ പത്തോ സാനുചരോ, സഹ പുത്തേന ബ്രാഹ്മണ;

പൂജിതോ മയ്ഹം കാമേഹി, സുഖം ബ്രാഹ്മണ വച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ തത്ഥ പത്തോതി ത്വം അമ്ഹാകം നാഗഭവനം പത്തോ ഹുത്വാ. മയ്ഹന്തി മമ സന്തകേഹി കാമേഹി പൂജിതോ. വച്ഛസീതി തത്ഥ നാഗഭവനേ സുഖം വസിസ്സതി.

ഏവം വത്വാ മഹാസത്തോ ഉഭോപി തേ പിതാപുത്തേ അത്തനോ ആനുഭാവേന നാഗഭവനം ആനേസി. തേസം തത്ഥ ദിബ്ബോ അത്തഭാവോ പാതുഭവി. അഥ നേസം മഹാസത്തോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം ദത്വാ ചത്താരി ചത്താരി നാഗകഞ്ഞാസതാനി അദാസി. തേ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. ബോധിസത്തോപി അപ്പമത്തോ ഉപോസഥകമ്മം അകാസി. അന്വഡ്ഢമാസം മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ തതോ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘യേന തേ അത്ഥോ, തം വദേയ്യാസി, അനുക്കണ്ഠമാനോ അഭിരമാ’’തി വത്വാ സോമദത്തേനപി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ അത്തനോ നിവേസനം അഗച്ഛി. ബ്രാഹ്മണോ ഏകസംവച്ഛരം നാഗഭവനേ വസിത്വാ മന്ദപുഞ്ഞതായ ഉക്കണ്ഠിതോ മനുസ്സലോകം ഗന്തുകാമോ അഹോസി. നാഗഭവനമസ്സ ലോകന്തരനിരയോ വിയ അലങ്കതപാസാദോ ബന്ധനാഗാരം വിയ അലങ്കതനാഗകഞ്ഞാ യക്ഖിനിയോ വിയ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ ‘‘അഹം താവ ഉക്കണ്ഠിതോ, സോമദത്തസ്സപി ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആഹ ‘‘കിം, താത, ഉക്കണ്ഠസീ’’തി? ‘‘കസ്മാ ഉക്കണ്ഠിസ്സാമി ന ഉക്കണ്ഠാമി, ത്വം പന ഉക്കണ്ഠസി, താതാ’’തി? ‘‘ആമ താതാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി. ‘‘തവ മാതു ചേവ ഭാതുഭഗിനീനഞ്ച അദസ്സനേന ഉക്കണ്ഠാമി, ഏഹി, താത സോമദത്ത, ഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ‘‘ന ഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാപി പുനപ്പുനം പിതരാ യാചിയമാനോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ മനോ ലദ്ധോ, സചേ പനാഹം ഭൂരിദത്തസ്സ ‘ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹീ’തി വക്ഖാമി, അതിരേകതരം മേ യസം ദസ്സതി, ഏവം മേ ഗമനം ന ഭവിസ്സതി. ഏകേന പന ഉപായേന തസ്സ സമ്പത്തിം വണ്ണേത്വാ ‘ത്വം ഏവരൂപം സമ്പത്തിം പഹായ കിംകാരണാ മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കരോസീ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘സഗ്ഗത്ഥായാ’തി വുത്തേ ‘ത്വം താവ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം പഹായ സഗ്ഗത്ഥായ ഉപോസഥകമ്മം കരോസി, കിമങ്ഗം പന മയംയേവ പരധനേന ജീവികം കപ്പേമ, അഹമ്പി മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഞാതകേ ദിസ്വാ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നം സഞ്ഞാപേസ്സാമി. അഥ മേ സോ ഗമനം അനുജാനിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകദിവസം തേനാഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, ഉക്കണ്ഠസീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തികാ അമ്ഹാകം ന കിഞ്ചി പരിഹായതീ’’തി കിഞ്ചി ഗമനപടിബദ്ധം അവത്വാവ ആദിതോ താവ തസ്സ സമ്പത്തിം വണ്ണേന്തോ ആഹ –

൮൦൪. ‘‘സമാ സമന്തപരിതോ, പഹൂതതഗരാ മഹീ;

ഇന്ദഗോപകസഞ്ഛന്നാ, സോഭതി ഹരിതുത്തമാ.

൮൦൫. ‘‘രമ്മാനി വനചേത്യാനി, രമ്മാ ഹംസൂപകൂജിതാ;

ഓപുപ്ഫപദ്ധാ തിട്ഠന്തി, പോക്ഖരഞ്ഞോ സുനിമ്മിതാ.

൮൦൬. ‘‘അട്ഠംസാ സുകതാ ഥമ്ഭാ, സബ്ബേ വേളുരിയാമയാ;

സഹസ്സഥമ്ഭാ പാസാദാ, പൂരാ കഞ്ഞാഹി ജോതരേ.

൮൦൭. ‘‘വിമാനം ഉപപന്നോസി, ദിബ്യം പുഞ്ഞേഹി അത്തനോ;

അസമ്ബാധം സിവം രമ്മം, അച്ചന്തസുഖസംഹിതം.

൮൦൮. ‘‘മഞ്ഞേ സഹസ്സനേത്തസ്സ, വിമാനം നാഭികങ്ഖസി;

ഇദ്ധീ ഹി ത്യായം വിപുലാ, സക്കസ്സേവ ജുതീമതോ’’തി.

തത്ഥ സമാ സമന്തപരിതോതി പരിസമന്തതോ സബ്ബദിസാഭാഗേസു അയം തവ നാഗഭവനേ മഹീ സുവണ്ണരജതമണി മുത്താവാലുകാപരികിണ്ണാ സമതലാ. പഹൂതതഗരാ മഹീതി ബഹുകേഹി തഗരഗച്ഛേഹി സമന്നാഗതാ. ഇന്ദഗോപകസഞ്ഛന്നാതി സുവണ്ണഇന്ദഗോപകേഹി സഞ്ഛന്നാ. സോഭതി ഹരിതുത്തമാതി ഹരിതവണ്ണദബ്ബതിണസഞ്ഛന്നാ സോഭതീതി അത്ഥോ. വനചേത്യാനീതി വനഘടാ. ഓപുപ്ഫപദ്ധാതി പുപ്ഫിത്വാ പതിതേഹി പദുമപത്തേഹി സഞ്ഛന്നാ ഉദകപിട്ഠാ. സുനിമ്മിതാതി തവ പുഞ്ഞസമ്പത്തിയാ സുട്ഠു നിമ്മിതാ. അട്ഠംസാതി തവ വസനപാസാദേസു അട്ഠംസാ സുകതാ വേളുരിയമയാ ഥമ്ഭാ. തേഹി ഥമ്ഭേഹി സഹസ്സഥമ്ഭാ തവ പാസാദാ നാഗകഞ്ഞാഹി പൂരാ വിജ്ജോതന്തി. ഉപപന്നോസീതി ഏവരൂപേ വിമാനേ നിബ്ബത്തോസീതി അത്ഥോ. സഹസ്സനേത്തസ്സ വിമാനന്തി സക്കസ്സ വേജയന്തപാസാദം. ഇദ്ധീ ഹി ത്യായം വിപുലാതി യസ്മാ തവായം വിപുലാ ഇദ്ധി, തസ്മാ ത്വം തേന ഉപോസഥകമ്മേന സക്കസ്സ വിമാനമ്പി ന പത്ഥേസി, അഞ്ഞം തതോ ഉത്തരി മഹന്തം ഠാനം പത്ഥേസീതി മഞ്ഞാമി.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘മാ ഹേവം, ബ്രാഹ്മണ, അവച, സക്കസ്സ യസം പടിച്ച അമ്ഹാകം യസോ സിനേരുസന്തികേ സാസപോ വിയ, മയം തസ്സ പരിചാരകേപി ന അഗ്ഘാമാ’’തി വത്വാ ഗാഥമാഹ –

൮൦൯. ‘‘മനസാപി ന പത്തബ്ബോ, ആനുഭാവോ ജുതീമതോ;

പരിചാരയമാനാനം, സഇന്ദാനം വസവത്തിന’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ബ്രാഹ്മണ, സക്കസ്സ യസോ നാമ ഏകം ദ്വേ തയോ ചത്താരോ വാ ദിവസേ ‘‘ഏത്തകോ സിയാ’’തി മനസാ ചിന്തേന്തേനപി ന അഭിപത്തബ്ബോ. യേപി നം ചത്താരോ മഹാരാജാനോ പരിചാരേന്തി, തേസം ദേവരാജാനം പരിചാരയമാനാനം ഇന്ദം നായകം കത്വാ ചരന്താനം സഇന്ദാനം വസവത്തീനം ചതുന്നം ലോകപാലാനം യസസ്സപി അമ്ഹാകം തിരച്ഛാനഗതാനം യസോ സോളസിം കലം നഗ്ഘതീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘ഇദം തേ മഞ്ഞേ സഹസ്സനേത്തസ്സ വിമാന’’ന്തി വചനം സുത്വാ അഹം തം അനുസ്സരിം. ‘‘അഹഞ്ഹി വേജയന്തം പത്ഥേന്തോ ഉപോസഥകമ്മം കരോമീ’’തി തസ്സ അത്തനോ പത്ഥനം ആചിക്ഖന്തോ ആഹ –

൮൧൦. ‘‘തം വിമാനം അഭിജ്ഝായ, അമരാനം സുഖേസിനം;

ഉപോസഥം ഉപവസന്തോ, സേമി വമ്മികമുദ്ധനീ’’തി.

തത്ഥ അഭിജ്ഝായാതി പത്ഥേത്വാ. അമരാനന്തി ദീഘായുകാനം ദേവാനം. സുഖേസിനന്തി ഏസിതസുഖാനം സുഖേ പതിട്ഠിതാനം.

കം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദാനി മേ ഓകാസോ ലദ്ധോ’’തി സോമനസ്സപ്പത്തോ ഗന്തും ആപുച്ഛന്തോ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൮൧൧. ‘‘അഹഞ്ച മിഗമേസാനോ, സപുത്തോ പാവിസിം വനം;

തം മം മതം വാ ജീവം വാ, നാഭിവേദേന്തി ഞാതകാ.

൮൧൨. ‘‘ആമന്തയേ ഭൂരിദത്തം, കാസിപുത്തം യസസ്സിനം;

തയാ നോ സമനുഞ്ഞാതാ, അപി പസ്സേമു ഞാതകേ’’തി.

തത്ഥ നാഭിവേദേന്തീതി ന ജാനന്തി, കഥേന്തോപി നേസം നത്ഥി. ആമന്തയേതി ആമന്തയാമി. കാസിപുത്തന്തി കാസിരാജധീതായ പുത്തം.

തതോ ബോധിസത്തോ ആഹ –

൮൧൩. ‘‘ഏസോ ഹി വത മേ ഛന്ദോ, യം വസേസി മമന്തികേ;

ന ഹി ഏതാദിസാ കാമാ, സുലഭാ ഹോന്തി മാനുസേ.

൮൧൪. ‘‘സചേ ത്വം നിച്ഛസേ വത്ഥും, മമ കാമേഹി പൂജിതോ;

മയാ ത്വം സമനുഞ്ഞാതോ, സോത്ഥിം പസ്സാഹി ഞാതകേ’’തി.

മഹാസത്തോ ഗാഥാദ്വയം വത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മണിം നിസ്സായ സുഖം ജീവന്തോ കസ്സചി നാചിക്ഖിസ്സതി, ഏതസ്സ സബ്ബകാമദദം മണിം ദസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ തം ദദന്തോ ആഹ –

൮൧൫. ‘‘ധാരയിമം മണിം ദിബ്യം, പസും പുത്തേ ച വിന്ദതി;

അരോഗോ സുഖിതോ ഹോതി, ഗച്ഛേവാദായ ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

തത്ഥ പസും പുത്തേ ച വിന്ദതീതി ഇമം മണിം ധാരയമാനോ ഇമസ്സാനുഭാവേന പസുഞ്ച പുത്തേ ച അഞ്ഞഞ്ച യം ഇച്ഛതി, തം സബ്ബം ലഭതി.

തതോ ബ്രാഹ്മണോ ഗാഥമാഹ –

൮൧൬. ‘‘കുസലം പടിനന്ദാമി, ഭൂരിദത്ത വചോ തവ;

പബ്ബജിസ്സാമി ജിണ്ണോസ്മി, ന കാമേ അഭിപത്ഥയേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭൂരിദത്ത, തവ വചനം കുസലം അനവജ്ജം, തം പടിനന്ദാമി ന പടിക്ഖിപാമി. അഹം പന ജിണ്ണോ അസ്മി, തസ്മാ പബ്ബജിസ്സാമി, ന കാമേ അഭിപത്ഥയാമി, കിം മേ മണിനാതി.

ബോധിസത്തോ ആഹ –

൮൧൭. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചേ ഭങ്ഗോ, ഹോതി ഭോഗേഹി കാരിയം;

അവികമ്പമാനോ ഏയ്യാസി, ബഹും ദസ്സാമി തേ ധന’’ന്തി.

തത്ഥ ചേ ഭങ്ഗോതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ നാമ ദുക്കരോ, അനഭിരതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചേ ഭങ്ഗോ ഹോതി, തദാ ഗിഹിഭൂതസ്സ ഭോഗേഹി കാരിയം ഹോതി, ഏവരൂപേ കാലേ ത്വം നിരാസങ്കോ ഹുത്വാ മമ സന്തികം ആഗച്ഛേയ്യാസി, ബഹും തേ ധനം ദസ്സാമീതി.

ബ്രാഹ്മണോ ആഹ –

൮൧൮. ‘‘കുസലം പടിനന്ദാമി, ഭൂരിദത്ത വചോ തവ;

പുനപി ആഗമിസ്സാമി, സചേ അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ പുനപീതി പുന അപി, അയമേവ വാ പാഠോ.

അഥസ്സ തത്ഥ അവസിതുകാമതം ഞത്വാ മഹാസത്തോ നാഗമാണവകേ ആണാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണം മനുസ്സലോകം പാപേസി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൮൧൯. ‘‘ഇദം വത്വാ ഭൂരിദത്തോ, പേസേസി ചതുരോ ജനേ;

ഏഥ ഗച്ഛഥ ഉട്ഠേഥ, ഖിപ്പം പാപേഥ ബ്രാഹ്മണം.

൮൨൦. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, ഉട്ഠായ ചതുരോ ജനാ;

പേസിതാ ഭൂരിദത്തേന, ഖിപ്പം പാപേസു ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

തത്ഥ പാപേസൂതി യമുനാതോ ഉത്താരേത്വാ ബാരാണസിമഗ്ഗം പാപയിംസു, പാപയിത്വാ ച പന ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ നാഗഭവനമേവ പച്ചാഗമിംസു.

ബ്രാഹ്മണോപി ‘‘താത സോമദത്ത, ഇമസ്മിം ഠാനേ മിഗം വിജ്ഝിമ്ഹാ, ഇമസ്മിം സൂകര’’ന്തി പുത്തസ്സ ആചിക്ഖന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ പോക്ഖരണിം ദിസ്വാ ‘‘താത സോമദത്ത, ന്ഹായാമാ’’തി വത്വാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി വുത്തേ ഉഭോപി ദിബ്ബാഭരണാനി ചേവ ദിബ്ബവത്ഥാനി ച ഓമുഞ്ചിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ പോക്ഖരണീതീരേ ഠപേത്വാ ഓതരിത്വാ ന്ഹായിംസു. തസ്മിം ഖണേ താനി അന്തരധായിത്വാ നാഗഭവനമേവ അഗമംസു. പഠമം നിവത്ഥകാസാവപിലോതികാവ നേസം സരീരേ പടിമുഞ്ചിംസു, ധനുസരസത്തിയോപി പാകതികാവ അഹേസും. സോമദത്തോ ‘‘നാസിതാമ്ഹാ തയാ, താതാ’’തി പരിദേവി. അഥ നം പിതാ ‘‘മാ ചിന്തയി, മിഗേസു സന്തേസു അരഞ്ഞേ മിഗേ വധിത്വാ ജീവികം കപ്പേസ്സാമാ’’തി അസ്സാസേസി. സോമദത്തസ്സ മാതാ തേസം ആഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഘരം നേത്വാ അന്നപാനേന സന്തപ്പേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഭുഞ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. ഇതരാ പുത്തം പുച്ഛി ‘‘താത, ഏത്തകം കാലം കുഹിം ഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘അമ്മ, ഭൂരിദത്തനാഗരാജേന അമ്ഹേ നാഗഭവനം നീതാ, തതോ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ഇദാനി ആഗതാ’’തി. ‘‘കിഞ്ചി പന വോ രതനം ആഭത’’ന്തി. ‘‘നാഭതം അമ്മാ’’തി. ‘‘കിം തുമ്ഹാകം തേന കിഞ്ചി ന ദിന്ന’’ന്തി. ‘‘അമ്മ, ഭൂരിദത്തേന മേ പിതു സബ്ബകാമദദോ മണി ദിന്നോ അഹോസി, ഇമിനാ പന ന ഗഹിതോ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി. ‘‘പബ്ബജിസ്സതി കിരാ’’തി. സാ ‘‘ഏത്തകം കാലം ദാരകേ മമ ഭാരം കരോന്തോ നാഗഭവനേ വസിത്വാ ഇദാനി കിര പബ്ബജിസ്സതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ വീഹിഭഞ്ജനദബ്ബിയാ പിട്ഠിം പോഥേന്തീ ‘‘അരേ, ദുട്ഠബ്രാഹ്മണ, പബ്ബജിസ്സാമീതി കിര മണിരതനം ന ഗണ്ഹസി, അഥ കസ്മാ അപബ്ബജിത്വാ ഇധാഗതോസി, നിക്ഖമ മമ ഘരാ സീഘ’’ന്തി സന്തജ്ജേസി. അഥ നം ‘‘ഭദ്ദേ, മാ കുജ്ഝി, അരഞ്ഞേ മിഗേസു സന്തേസു അഹം തം പോസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ പുരിമനിയാമേനേവ ജീവികം കപ്പേസി.

തദാ ദക്ഖിണമഹാസമുദ്ദസ്സ ദിസാഭാഗേ സിമ്ബലിവാസീ ഏകോ ഗരുളോ പക്ഖവാതേഹി സമുദ്ദേ ഉദകം വിയൂഹിത്വാ ഏകം നാഗരാജാനം സീസേ ഗണ്ഹി. തദാഹി സുപണ്ണാ നാഗം ഗഹേതും അജാനനകായേവ, പച്ഛാ പണ്ഡരജാതകേ ജാനിംസു. സോ പന തം സീസേ ഗഹേത്വാപി ഉദകേ അനോത്ഥരന്തേയേവ ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലമ്ബന്തം ആദായ ഹിമവന്തമത്ഥകേന പായാസി. തദാ ചേകോ കാസിരട്ഠവാസീ ബ്രാഹ്മണോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ പടിവസതി. തസ്സ ചങ്കമനകോടിയം മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി. സോ തസ്സ മൂലേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. സുപണ്ണോ നിഗ്രോധമത്ഥകേന നാഗം ഹരതി. നാഗോ ഓലമ്ബന്തോ മോക്ഖത്ഥായ നങ്ഗുട്ഠേന നിഗ്രോധവിടപം വേഠേസി. സുപണ്ണോ തം അജാനന്തോവ മഹബ്ബലതായ ആകാസേ പക്ഖന്ദിയേവ. നിഗ്രോധരുക്ഖോ സമൂലോ ഉപ്പാടിതോ. സുപണ്ണോ നാഗം സിമ്ബലിവനം നേത്വാ തുണ്ഡേന പഹരിത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ നാഗമേദം ഖാദിത്വാ സരീരം സമുദ്ദകുച്ഛിമ്ഹി ഛഡ്ഡേസി. നിഗ്രോധരുക്ഖോ പതന്തോ മഹാസദ്ദമകാസി. സുപണ്ണോ ‘‘കിസ്സ ഏസോ സദ്ദോ’’തി അധോ ഓലോകേന്തോ നിഗ്രോധരുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഏസ മയാ ഉപ്പാടിതോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘താപസസ്സ ചങ്കമനകോടിയാ നിഗ്രോധോ ഏസോ’’തി തഥതോ ഞത്വാ ‘‘അയം തസ്സ ബഹൂപകാരോ, ‘അകുസലം നു ഖോ മേ പസുതം, ഉദാഹു നോ’തി തമേവ പുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി മാണവകവേസേന തസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

തസ്മിം ഖണേ താപസോ തം ഠാനം സമം കരോതി. സുപണ്ണരാജാ താപസം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ അജാനന്തോ വിയ ‘‘കിസ്സ ഠാനം, ഭന്തേ, ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഉപാസക, ഏകോ സുപണ്ണോ ഭോജനത്ഥായ നാഗം ഹരന്തോ നാഗേന മോക്ഖത്ഥായ നിഗ്രോധവിടപം നങ്ഗുട്ഠേന വേഠിതായപി അത്തനോ മഹബ്ബലതായ പക്ഖന്തിത്വാ ഗതോ, അഥ നിഗ്രോധരുക്ഖോ ഉപ്പാടിതോ, ഇദം തസ്സ ഉപ്പാടിതട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തസ്സ സുപണ്ണസ്സ അകുസലം ഹോതി, ഉദാഹു നോ’’തി? ‘‘സചേ ന ജാനാതി, അചേതനകമ്മം നാമ അകുസലം ന ഹോതീ’’തി. ‘‘കിം നാഗസ്സ പന, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സോ ഇമം നാസേതും ന ഗണ്ഹി, മോക്ഖത്ഥായ ഗണ്ഹി, തസ്മാ തസ്സപി ന ഹോതിയേവാ’’തി. സുപണ്ണോ താപസസ്സ തുസ്സിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അഹം സോ സുപണ്ണരാജാ, തുമ്ഹാകഞ്ഹി പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന തുട്ഠോ. തുമ്ഹേ അരഞ്ഞേ വസഥ, അഹഞ്ചേകം അലമ്പായനമന്തം ജാനാമി, അനഗ്ഘോ മന്തോ. തമഹം തുമ്ഹാകം ആചരിയഭാഗം കത്വാ ദമ്മി, പടിഗ്ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ആഹ. ‘‘അലം മയ്ഹം മന്തേന, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി. സോ തം പുനപ്പുനം യാചിത്വാ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ മന്തം ദത്വാ ഓസധാനി ആചിക്ഖിത്വാ പക്കാമി.

ഗരുളകണ്ഡം നിട്ഠിതം.

കീളനകണ്ഡം

തസ്മിം കാലേ ബാരാണസിയം ഏകോ ദലിദ്ദബ്രാഹ്മണോ ബഹും ഇണം ഗഹേത്വാ ഇണസാമികേഹി ചോദിയമാനോ ‘‘കിം മേ ഇധ വാസേന, അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മതം സേയ്യോ’’തി നിക്ഖമിത്വാ വനം പവിസിത്വാ അനുപുബ്ബേന തം അസ്സമപദം പത്വാ താപസം വത്തസമ്പദായ ആരാധേസി. താപസോ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ മയ്ഹം അതിവിയ ഉപകാരകോ, സുപണ്ണരാജേന ദിന്നം ദിബ്ബമന്തമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, അഹം അലമ്പായനമന്തം ജാനാമി, തം തേ ദമ്മി, ഗണ്ഹാഹി ന’’ന്തി വത്വാ ‘‘അലം, ഭന്തേ, ന മയ്ഹം മന്തേനത്ഥോ’’തി വുത്തേപി പുനപ്പുനം വത്വാ നിപ്പീളേത്വാ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ അദാസിയേവ. തസ്സ ച മന്തസ്സ അനുച്ഛവികാനി ഓസധാനി ചേവ മന്തുപചാരഞ്ച സബ്ബം കഥേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ലദ്ധോ മേ ജീവിതുപായോ’’തി കതിപാഹം വസിത്വാ ‘‘വാതാബാധോ മേ, ഭന്തേ, ബാധതീ’’തി അപദേസം കത്വാ താപസേന വിസ്സജ്ജിതോ തം വന്ദിത്വാ ഖമാപേത്വാ അരഞ്ഞാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന യമുനായ തീരം പത്വാ തം മന്തം സജ്ഝായന്തോ മഹാമഗ്ഗം ഗച്ഛതി.

തസ്മിം കാലേ സഹസ്സമത്താ ഭൂരിദത്തസ്സ പരിചാരികാ നാഗമാണവികാ തം സബ്ബകാമദദം മണിരതനം ആദായ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ യമുനാതീരേ വാലുകരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ തസ്സ ഓഭാസേന സബ്ബരത്തിം ഉദകകീളം കീളിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ സബ്ബാലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ മണിരതനം പരിവാരേത്വാ സിരിം പവേസയമാനാ നിസീദിംസു. ബ്രാഹ്മണോപി മന്തം സജ്ഝായന്തോ തം ഠാനം പാപുണി. താ മന്തസദ്ദം സുത്വാവ ‘‘ഇമിനാ സുപണ്ണേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി മരണഭയതജ്ജിതാ മണിരതനം അഗ്ഗഹേത്വാ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ നാഗഭവനം അഗമിംസു. ബ്രാഹ്മണോപി മണിരതനം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനേവ മേ മന്തോ സമിദ്ധോ’’തി തുട്ഠമാനസോ മണിരതനം ആദായ പായാസി. തസ്മിം ഖണേ നേസാദബ്രാഹ്മണോ സോമദത്തേന സദ്ധിം മിഗവധായ അരഞ്ഞം പവിസന്തോ തസ്സ ഹത്ഥേ തം മണിരതനം ദിസ്വാ പുത്തം ആഹ ‘‘താത, നനു ഏസോ അമ്ഹാകം ഭൂരിദത്തേന ദിന്നോ മണീ’’തി? ‘‘ആമ, താത, ഏസോ മണീ’’തി. ‘‘തേന ഹിസ്സ അഗുണം കഥേത്വാ ഇമം ബ്രാഹ്മണം വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹാമേതം മണിരതന’’ന്തി. ‘‘താത, പുബ്ബേ ഭൂരിദത്തേന ദീയമാനം ന ഗണ്ഹി, ഇദാനി പനേസ ബ്രാഹ്മണോ തഞ്ഞേവ വഞ്ചേസ്സതി, തുണ്ഹീ ഹോഹീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഹോതു, താത, പസ്സസി ഏതസ്സ വാ മമ വാ വഞ്ചനഭാവ’’ന്തി അലമ്പായനേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ആഹ –

൮൨൧. ‘‘മണിം പഗ്ഗയ്ഹ മങ്ഗല്യം, സാധുവിത്തം മനോരമം;

സേലം ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, കോ ഇമം മണിമജ്ഝഗാ’’തി.

തത്ഥ മങ്ഗല്യന്തി മങ്ഗലസമ്മതം സബ്ബകാമദദം. കോ ഇമന്തി കുഹിം ഇമം മണിം അധിഗതോസി.

തതോ അലമ്പായനോ ഗാഥമാഹ –

൮൨൨. ‘‘ലോഹിതക്ഖസഹസ്സാഹി, സമന്താ പരിവാരിതം;