൨൨. മഹാനിപാതോ

[൫൩൮] ൧. മൂഗപക്ഖജാതകവണ്ണനാ

മാ പണ്ഡിച്ചയം വിഭാവയാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭഗവതോ നേക്ഖമ്മപാരമിം വണ്ണയന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി മമ പൂരിതപാരമിസ്സ രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നാമ അനച്ഛരിയം. അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ അപരിപക്കേ ഞാണേ പാരമിയോ പൂരേന്തോപി രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖന്തോയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം കാസിരാജാ നാമ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ സോളസസഹസ്സാ ഇത്ഥിയോ അഹേസും. താസു ഏകാപി പുത്തം വാ ധീതരം വാ ന ലഭി. നാഗരാ ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ വംസാനുരക്ഖകോ ഏകോപി പുത്തോ നത്ഥീ’’തി രാജങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ കുസജാതകേ (ജാ. ൨.൨൦.൧ ആദയോ) ആഗതനയേനേവ രാജാനം ഏവമാഹംസു ‘‘ദേവ, പുത്തം പത്ഥേഥാ’’തി. രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ സോളസസഹസ്സാ ഇത്ഥിയോ ‘‘തുമ്ഹേ പുത്തം പത്ഥേഥാ’’തി ആണാപേസി. താ ചന്ദാദീനം ദേവതാനം ആയാചനഉപട്ഠാനാദീനി കത്വാ പത്ഥേന്തിയോപി പുത്തം വാ ധീതരം വാ ന ലഭിംസു. അഗ്ഗമഹേസീ പനസ്സ മദ്ദരാജധീതാ ചന്ദാദേവീ നാമ സീലസമ്പന്നാ അഹോസി. രാജാ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വമ്പി പുത്തം പത്ഥേഹീ’’തി ആഹ. സാ പുണ്ണമദിവസേ ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ ചൂളസയനേ നിപന്നാവ അത്തനോ സീലം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘സചാഹം അഖണ്ഡസീലാ ഇമിനാ മേ സച്ചേന പുത്തോ ഉപ്പജ്ജതൂ’’തി സച്ചകിരിയം അകാസി.

തസ്സാ സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ചന്ദാദേവീ പുത്തം പത്ഥേതി, ഹന്ദാഹം പുത്തം ദസ്സാമീ’’തി തസ്സാനുച്ഛവികം പുത്തം ഉപധാരേന്തോ ബോധിസത്തം പസ്സി. ബോധിസത്തോപി തദാവീസതിവസ്സാനി ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേത്വാ തതോ ചുതോ ഉസ്സദനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി തത്ഥ പച്ചിത്വാ തതോ ചവിത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തത്ഥാപി യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഉപരിദേവലോകം ഗന്തുകാമോ അഹോസി. സക്കോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മാരിസ, തയി മനുസ്സലോകേ ഉപ്പന്നേ പാരമിയോ ച തേ പൂരിസ്സന്തി, മഹാജനസ്സ വുഡ്ഢി ച ഭവിസ്സതി, അയം കാസിരഞ്ഞോ ചന്ദാദേവീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ പുത്തം പത്ഥേതി, തസ്സാ കുച്ഛിയം ഉപ്പജ്ജാഹീ’’തി വത്വാ അഞ്ഞേസഞ്ച ചവനധമ്മാനം പഞ്ചസതാനം ദേവപുത്താനം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സകട്ഠാനമേവ അഗമാസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പഞ്ചഹി ദേവപുത്തസതേഹി സദ്ധിം ദേവലോകതോ ചവിത്വാ സയം ചന്ദാദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ഇതരേ പന ദേവപുത്താ അമച്ചഭരിയാനം കുച്ഛീസു പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിംസു.

തദാ ചന്ദാദേവിയാ കുച്ഛി വജിരപുണ്ണാ വിയ അഹോസി. സാ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. തം സുത്വാ രാജാ ഗബ്ഭസ്സ പരിഹാരം ദാപേസി. സാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ദസമാസച്ചയേന ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണസമ്പന്നം പുത്തം വിജായി. തം ദിവസമേവ അമച്ചഗേഹേസു പഞ്ച കുമാരസതാനി ജായിംസു. തസ്മിം ഖണേ രാജാ അമച്ചഗണപരിവുതോ മഹാതലേ നിസിന്നോ അഹോസി. അഥസ്സ ‘‘പുത്തോ, തേ ദേവ, ജാതോ’’തി ആരോചയിംസു. തേസം വചനം സുത്വാ രഞ്ഞോ പുത്തപേമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഛവിയാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി, അബ്ഭന്തരേ പീതി ഉപ്പജ്ജി, ഹദയം സീതലം ജാതം. സോ അമച്ചേ പുച്ഛി ‘‘തുട്ഠാ നു ഖോ തുമ്ഹേ, മമ പുത്തോ ജാതോ’’തി? ‘‘കിം കഥേഥ, ദേവ, മയം പുബ്ബേ അനാഥാ, ഇദാനി പന സനാഥാ ജാതാ, സാമികോ നോ ലദ്ധോ’’തി ആഹംസു. രാജാ മഹാസേനഗുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ആണാപേസി ‘‘മമ പുത്തസ്സ പരിവാരോ ലദ്ധും വട്ടതി, ഗച്ഛ ത്വം അമച്ചഗേഹേസു അജ്ജ ജാതാ ദാരകാ കിത്തകാ നാമാതി ഓലോകേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അമച്ചഗേഹാനി ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ പഞ്ച കുമാരസതാനി ദിസ്വാ പുനാഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി.

രാജാ പഞ്ചന്നം ദാരകസതാനം കുമാരപസാധനാനി പേസേത്വാ പുന പഞ്ച ധാതിസതാനി ച ദാപേസി. മഹാസത്തസ്സ പന അതിദീഘാദിദോസവജ്ജിതാ അലമ്ബത്ഥനിയോ മധുരഥഞ്ഞായോ ചതുസട്ഠി ധാതിയോ അദാസി. അതിദീഘായ ഹി ഇത്ഥിയാ പസ്സേ നിസീദിത്വാ ഥഞ്ഞം പിവതോ ദാരകസ്സ ഗീവാ ദീഘാ ഹോതി, അതിരസ്സായ പസ്സേ നിസീദിത്വാ ഥഞ്ഞം പിവന്തോ ദാരകോ നിപ്പീളിതഖന്ധട്ഠികോ ഹോതി, അതികിസായ പസ്സേ നിസീദിത്വാ ഥഞ്ഞം പിവതോ ദാരകസ്സ ഊരൂ രുജ്ജന്തി, അതിഥൂലായ പസ്സേ നിസീദിത്വാ ഥഞ്ഞം പിവന്തോ ദാരകോ പക്ഖപാദോ ഹോതി, അതികാളികായ ഖീരം അതിസീതലം ഹോതി, അതിഓദാതായ ഖീരം അതിഉണ്ഹം ഹോതി, ലമ്ബത്ഥനിയാ പസ്സേ നിസീദിത്വാ ഥഞ്ഞം പിവന്തോ ദാരകോ നിപ്പീളിതനാസികോ ഹോതി. കാസാനഞ്ച പന ഇത്ഥീനം ഖീരം അതിഅമ്ബിലം ഹോതി, സാസാനഞ്ച പന ഇത്ഥീനം ഖീരം അതികടുകാദിഭേദം ഹോതി, തസ്മാ തേ സബ്ബേപി ദോസേ വിവജ്ജേത്വാ അലമ്ബത്ഥനിയോ മധുരഥഞ്ഞായോ ചതുസട്ഠി ധാതിയോ ദത്വാ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ ചന്ദാദേവിയാപി വരം അദാസി. സാപി ഗഹിതകം കത്വാ ഠപേസി.

രാജാ കുമാരസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ലക്ഖണപാഠകേ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ കുമാരസ്സ അന്തരായാഭാവം പുച്ഛി. തേ തസ്സ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘മഹാരാജ, ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണസമ്പന്നോ അയം കുമാരോ, തിട്ഠതു ഏകദീപോ, ദ്വിസഹസ്സപരിവാരാനം ചതുന്നമ്പി മഹാദീപാനം രജ്ജം കാരേതും സമത്ഥോ ഹോതി, നാസ്സ കോചി അന്തരായോ പഞ്ഞായതീ’’തി വദിംസു. രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ തുസ്സിത്വാ കുമാരസ്സ നാമം കരോന്തോ യസ്മാ കുമാരസ്സ ജാതദിവസേ സകലകാസിരട്ഠേ ദേവോ വസ്സി, യസ്മാ ച രഞ്ഞോ ചേവ അമച്ചാനഞ്ച ഹദയം സീതലം ജാതം, യസ്മാ ച തേമയമാനോ ജാതോ, തസ്മാ ‘‘തേമിയകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അകാസി. അഥ നം ധാതിയോ ഏകമാസികം അലങ്കരിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനയിംസു. രാജാ പിയപുത്തം ആലിങ്ഗിത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ അങ്കേ നിസീദാപേത്വാ രമയമാനോ നിസീദി.

തസ്മിം ഖണേ ചത്താരോ ചോരാ ആനീതാ. രാജാ തേ ദിസ്വാ ‘‘തേസു ഏകസ്സ ചോരസ്സ സകണ്ടകാഹി കസാഹി പഹാരസഹസ്സം കരോഥ, ഏകസ്സ സങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ ബന്ധനാഗാരപവേസനം കരോഥ, ഏകസ്സ സരീരേ സത്തിപഹാരം കരോഥ, ഏകസ്സ സൂലാരോപനം കരോഥാ’’തി ആണാപേസി. അഥ മഹാസത്തോ പിതു വചനം സുത്വാ ഭീതതസിതോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ മമ പിതാ രജ്ജം നിസ്സായ അതിഭാരിയം നിരയഗാമികമ്മം അകാസീ’’തി ചിന്തേസി. പുനദിവസേ പന തം സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ അലങ്കതസിരിസയനേ നിപജ്ജാപേസും. സോ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ സേതച്ഛത്തം ഓലോകേന്തോ മഹന്തം സിരിവിഭവം പസ്സി. അഥസ്സ പകതിയാപി ഭീതതസിതസ്സ അതിരേകതരം ഭയം ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘കുതോ നു ഖോ അഹം ഇമം ചോരഗേഹം ആഗതോമ്ഹീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ജാതിസ്സരഞാണേന ദേവലോകതോ ആഗതഭാവം ഞത്വാ തതോ പരം ഓലോകേന്തോ ഉസ്സദനിരയേ പക്കഭാവം പസ്സി, തതോ പരം ഓലോകേന്തോ തസ്മിംയേവ നഗരേ രാജഭാവം അഞ്ഞാസി.

അഥസ്സ ‘‘അഹം വീസതിവസ്സാനി ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേത്വാ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഉസ്സദനിരയേ പച്ചിം, ഇദാനി പുനപി ഇമസ്മിംയേവ ചോരഗേഹേ നിബ്ബത്തോമ്ഹി, പിതാ മേ ഹിയ്യോ ചതൂസു ചോരേസു ആനീതേസു തഥാരൂപം ഫരുസം നിരയസംവത്തനികം കഥം കഥേസി, സചാഹം രജ്ജം കാരേസ്സാമി, പുനപി നിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ മഹന്തം ഭയം ഉപ്പജ്ജി. ബോധിസത്തസ്സ കഞ്ചനവണ്ണം സരീരം ഹത്ഥേന പരിമദ്ദിതം പദുമം വിയ മിലാതം ദുബ്ബണ്ണം അഹോസി. സോ ‘‘കഥം നു ഖോ ഇമമ്ഹാ ചോരഗേഹാ മുച്ചേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ നിപജ്ജി. അഥ നം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ മാതുഭൂതപുബ്ബാ ഛത്തേ അധിവത്ഥാ ദേവധീതാ അസ്സാസേത്വാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, മാ ഭായി, മാ സോചി, മാ ചിന്തയി. സചേ ഇതോ മുച്ചിതുകാമോസി, ത്വം അപീഠസപ്പീപി പീഠസപ്പീ വിയ ഹോഹി, അബധിരോപി ബധിരോ വിയ ഹോഹി, അമൂഗോപി മൂഗോ വിയ ഹോഹി, ഇമാനി തീണി അങ്ഗാനി അധിട്ഠായ അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവം മാ പകാസേഹീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘മാ പണ്ഡിച്ചയം വിഭാവയ, ബാലമതോ ഭവ സബ്ബപാണിനം;

സബ്ബോ തം ജനോ ഓചിനായതു, ഏവം തവ അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ പണ്ഡിച്ചയന്തി പണ്ഡിച്ചം, അയമേവ വാ പാഠോ. ബാലമതോതി ബാലോ ഇതി സമ്മതോ. സബ്ബോ ജനോതി സകലോ അന്തോജനോ ചേവ ബഹിജനോ ച. ഓചിനായതൂതി ‘‘നീഹരഥേതം കാളകണ്ണി’’ന്തി അവമഞ്ഞതു, അവജാനാതൂതി അത്ഥോ.

സോ തസ്സാ വചനേന അസ്സാസം പടിലഭിത്വാ –

൨. ‘‘കരോമി തേ തം വചനം, യം മം ഭണസി ദേവതേ;

അത്ഥകാമാസി മേ അമ്മ, ഹിതകാമാസി ദേവതേ’’തി. –

ഇമം ഗാഥം വത്വാ താനി തീണി അങ്ഗാനി അധിട്ഠാസി. സാ ച ദേവധീതാ അന്തരധായി. രാജാ പുത്തസ്സ അനുക്കണ്ഠനത്ഥായ താനി പഞ്ച കുമാരസതാനി തസ്സ സന്തികേയേവ ഠപേസി. തേ ദാരകാ ഥഞ്ഞത്ഥായ രോദന്തി പരിദേവന്തി. മഹാസത്തോ പന നിരയഭയതജ്ജിതോ ‘‘രജ്ജതോ മേ സുസ്സിത്വാ മതമേവ സേയ്യോ’’തി ന രോദതി ന പരിദേവതി. അഥസ്സ ധാതിയോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ചന്ദാദേവിയാ ആരോചയിംസു. സാപി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ നേമിത്തകേ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി. അഥ ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു ‘‘ദേവ, കുമാരസ്സ പകതിവേലം അതിക്കമിത്വാ ഥഞ്ഞം ദാതും വട്ടതി, ഏവം സോ രോദമാനോ ഥനം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ സയമേവ പിവിസ്സതീ’’തി. തതോ പട്ഠായ ധാതിയോ കുമാരസ്സ പകതിവേലം അതിക്കമിത്വാ ഥഞ്ഞം ദേന്തി. ദദമാനാ ച കദാചി ഏകവാരം അതിക്കമിത്വാ ദേന്തി, കദാചി സകലദിവസം ഖീരം ന ദേന്തി.

വീമംസനകണ്ഡം

സോ നിരയഭയതജ്ജിതോ സുസ്സന്തോപി ഥഞ്ഞത്ഥായ ന രോദതി, ന പരിദേവതി. അഥ നം അരോദന്തമ്പി ദിസ്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ഛാതോ’’തി മാതാ വാ ഥഞ്ഞം പായേതി, കദാചി ധാതിയോ വാ പായേന്തി. സേസദാരകാ ഥഞ്ഞം അലദ്ധവേലായമേവ രോദന്തി പരിദേവന്തി. മഹാസത്തോ പന നിരയഭയതജ്ജിതോ ന രോദതി, ന പരിദേവതി, ന നിദ്ദായതി, ന ഹത്ഥപാദേ സമിഞ്ജതി, ന സദ്ദം കരോതി. അഥസ്സ ധാതിയോ ‘‘പീഠസപ്പീനം ഹത്ഥപാദാ നാമ ന ഏവരൂപാ ഹോന്തി, മൂഗാനം ഹനുകപരിയോസാനം നാമ ന ഏവരൂപം ഹോതി, ബധിരാനം കണ്ണസോതാനി നാമ ന ഏവരൂപാനി ഹോന്തി, ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേന, വീമംസിസ്സാമ ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഖീരേന താവ നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി സകലദിവസം ഖീരം ന ദേന്തി. സോ സുസ്സന്തോപി ഖീരത്ഥായ സദ്ദം ന കരോതി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘പുത്തോ മേ ഛാതോ’’തി സയമേവ ഥഞ്ഞം പായേതി. ഏവം അന്തരന്തരാ ഖീരം അദത്വാ ഏകസംവച്ഛരം വീമംസന്താപിസ്സ അന്തരം ന പസ്സിംസു.

തതോ അമച്ചാദയോ രഞ്ഞോ ആരോചേസും ‘‘ഏകവസ്സികദാരകാ നാമ പൂവഖജ്ജകം പിയായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി പഞ്ച കുമാരസതാനി തസ്സ സന്തികേയേവ നിസീദാപേത്വാ നാനാപൂവഖജ്ജകാനി ഉപനാമേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അവിദൂരേ ഠപേത്വാ ‘‘യഥാരുചി താനി പൂവഖജ്ജകാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി. സേസദാരകാ കലഹം കരോന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരന്താ തം തം ഗഹേത്വാ ഖാദന്തി. മഹാസത്തോ പന അത്താനം ഓവദിത്വാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, നിരയഭയം ഇച്ഛന്തോ പൂവഖജ്ജകം ഇച്ഛാഹീ’’തി നിരയഭയതജ്ജിതോ പൂവഖജ്ജകം ന ഓലോകേസി. ഏവം പൂവഖജ്ജകേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘ദ്വിവസ്സികദാരകാ നാമ ഫലാഫലം പിയായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി നാനാഫലാനി ഉപനാമേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അവിദൂരേ ഠപേത്വാ വീമംസിംസു. സേസദാരകാ കലഹം കത്വാ യുജ്ഝന്താ തം തം ഗഹേത്വാ ഖാദന്തി. സോ നിരയഭയതജ്ജിതോ തമ്പി ന ഓലോകേസി. ഏവം ഫലാഫലേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘തിവസ്സികദാരകാ നാമ കീളനഭണ്ഡകം പിയായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി നാനാസുവണ്ണമയാനി ഹത്ഥിഅസ്സരൂപകാദീനി കാരാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അവിദൂരേ ഠപേസും. സേസദാരകാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിലുമ്പന്താ ഗണ്ഹിംസു. മഹാസത്തോ പന ന കിഞ്ചി ഓലോകേസി. ഏവം കീളനഭണ്ഡകേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘ചതുവസ്സികദാരകാ നാമ ഭോജനം പിയായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി നാനാഭോജനാനി ഉപനാമേസും. സേസദാരകാ തം പിണ്ഡം പിണ്ഡം കത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. മഹാസത്തോ പന അത്താനം ഓവദിത്വാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, അലദ്ധഭോജനാനം തേ അത്തഭാവാനം ഗണനാ നാമ നത്ഥീ’’തി നിരയഭയതജ്ജിതോ തമ്പി ന ഓലോകേസി. അഥസ്സ മാതാ സയമേവ ഹദയേന ഭിജ്ജമാനേന വിയ അസഹന്തേന സഹത്ഥേന ഭോജനം ഭോജേസി. ഏവം ഭോജനേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘പഞ്ചവസ്സികദാരകാ നാമ അഗ്ഗിനോ ഭായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി രാജങ്ഗണേ അനേകദ്വാരയുത്തം മഹന്തം ഗേഹം കാരേത്വാ താലപണ്ണേഹി ഛാദേത്വാ തം സേസദാരകേഹി പരിവുതം തസ്സ മജ്ഝേ നിസീദാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദേന്തി. സേസദാരകാ അഗ്ഗിം ദിസ്വാ വിരവന്താ പലായിംസു. മഹാസത്തോ പന ചിന്തേസി ‘‘നിരയഅഗ്ഗിസന്താപനതോ ഇദമേവ അഗ്ഗിസന്താപനം സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന വരതര’’ന്തി നിരോധസമാപന്നോ മഹാഥേരോ വിയ നിച്ചലോവ അഹോസി. അഥ നം അഗ്ഗിമ്ഹി ആഗച്ഛന്തേ ഗഹേത്വാ അപനേന്തി. ഏവം അഗ്ഗിനാപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘ഛവസ്സികദാരകാ നാമ മത്തഹത്ഥിനോ ഭായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി ഏകം ഹത്ഥിം സുസിക്ഖിതം സിക്ഖാപേത്വാ ബോധിസത്തം സേസദാരകേഹി പരിവുതം രാജങ്ഗണേ നിസീദാപേത്വാ തം ഹത്ഥിം മുഞ്ചന്തി. സോ കോഞ്ചനാദം നദന്തോ സോണ്ഡായ ഭൂമിയം പോഥേന്തോ ഭയം ദസ്സേന്തോ ആഗച്ഛതി. സേസദാരകാ തം ദിസ്വാ മരണഭയഭീതാ ദിസാവിദിസാസു പലായിംസു. മഹാസത്തോ പന മത്തഹത്ഥിം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ചണ്ഡനിരയേ പച്ചനതോ ചണ്ഡഹത്ഥിനോ ഹത്ഥേ മരണമേവ സേയ്യോ’’തി നിരയഭയതജ്ജിതോ തത്ഥേവ നിസീദി. സുസിക്ഖിതോ ഹത്ഥീ മഹാസത്തം പുപ്ഫകലാപം വിയ ഉക്ഖിപിത്വാ അപരാപരം കത്വാ അകിലമേത്വാവ ഗച്ഛതി. ഏവം ഹത്ഥിനാപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘സത്തവസ്സികദാരകാ നാമ സപ്പസ്സ ഭായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി ബോധിസത്തം സേസദാരകേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നിസീദാപേത്വാ ഉദ്ധടദാഠേ കതമുഖബന്ധേ സപ്പേ വിസ്സജ്ജേസും. സേസദാരകാ തേ ദിസ്വാ വിരവന്താ പലായിംസു. മഹാസത്തോ പന നിരയഭയം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ചണ്ഡസപ്പസ്സ മുഖേ വിനാസമേവ വരതര’’ന്തി നിരോധസമാപന്നോ മഹാഥേരോ വിയ നിച്ചലോവ അഹോസി. അഥസ്സ സപ്പോ സകലസരീരം വേഠേത്വാ മത്ഥകേ ഫണം കത്വാ അച്ഛി. തദാപി സോ നിച്ചലോവ അഹോസി. ഏവം സപ്പേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘അട്ഠവസ്സികദാരകാ നാമ നടസമജ്ജം പിയായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി തം പഞ്ചദാരകസതേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നിസീദാപേത്വാ നടസമജ്ജം കാരാപേസും. സേസദാരകാ തം നടസമജ്ജം ദിസ്വാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി വദന്താ മഹാഹസിതം ഹസന്തി. മഹാസത്തോ പന ‘‘നിരയേ നിബ്ബത്തകാലേ തവ ഖണമത്തമ്പി ഹാസോ വാ സോമനസ്സം വാ നത്ഥീ’’തി നിരയഭയം ആവജ്ജേത്വാ നിച്ചലോവ അഹോസി, തം ന ഓലോകേസി. ഏവം നടസമജ്ജേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ‘‘നവവസ്സികദാരകാ നാമ അസിനോ ഭായന്തി, തേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി തം പഞ്ചദാരകസതേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നിസീദാപേത്വാ ദാരകാനം കീളനകാലേ ഏകോ പുരിസോ ഫലികവണ്ണം അസിം ഗഹേത്വാ പരിബ്ഭമന്തോ നദന്തോ വഗ്ഗന്തോ താസേന്തോ ലങ്ഘന്തോ അപ്ഫോടേന്തോ മഹാസദ്ദം കരോന്തോ ‘‘കാസിരഞ്ഞോ കിര കാളകണ്ണീ ഏകോ പുത്തോ അത്ഥി, സോ കുഹിം, സീസമസ്സ ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി അഭിധാവതി. തം പുരിസം ദിസ്വാ സേസദാരകാ ഭീതതസിതാ ഹുത്വാ വിരവന്താ ദിസാവിദിസാസു പലായിംസു. മഹാസത്തോ പന നിരയഭയം ആവജ്ജേത്വാ അജാനന്തോ വിയ നിസീദി. അഥ നം സോ പുരിസോ അസിനാ സീസേ പരാമസിത്വാ ‘‘സീസം തേ ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി താസേന്തോപി താസേതും അസക്കോന്തോ അപഗമി. ഏവം ഖഗ്ഗേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ദസവസ്സികകാലേ പനസ്സ ബധിരഭാവവീമംസനത്ഥം സിരിസയനേ നിസീദാപേത്വാ സാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ ചതൂസു പസ്സേസു ഛിദ്ദാനി കത്വാ തസ്സ അദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാസയനേ സങ്ഖധമകേ നിസീദാപേത്വാ ഏകപ്പഹാരേനേവ സങ്ഖേ ധമാപേന്തി, ഏകനിന്നാദം അഹോസി. അമച്ചാ ചതൂസു പസ്സേസു ഠത്വാ സാണിയാ ഛിദ്ദേഹി ഓലോകേന്താപി മഹാസത്തസ്സ ഏകദിവസമ്പി സതിസമ്മോസം വാ ഹത്ഥപാദവികാരം വാ ഫന്ദനമത്തം വാ ന പസ്സിംസു. ഏവം ഏകസംവച്ഛരം സങ്ഖസദ്ദേനപി അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ പരമ്പി ഏകാദസവസ്സികകാലേ ഏകസംവച്ഛരം തഥേവ ഭേരിസദ്ദേന വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ ദ്വാദസവസ്സികകാലേ ‘‘ദീപേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി ‘‘രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരേ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഫന്ദാപേതി നു ഖോ, നോ’’തി ഘടേസു ദീപേ ജാലേത്വാ സേസദീപേ നിബ്ബാപേത്വാ ഥോകം അന്ധകാരേ സയാപേത്വാ ഘടേഹി ദീപേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകപ്പഹാരേനേവ ആലോകം കത്വാ ഇരിയാപഥം ഉപധാരേന്തി. ഏവം ദീപേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ കിഞ്ചി ഫന്ദനമത്തമ്പി ന പസ്സിംസു.

തതോ തേരസവസ്സികകാലേ ‘‘ഫാണിതേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി സകലസരീരം ഫാണിതേന മക്ഖേത്വാ ബഹുമക്ഖികേ ഠാനേ നിപജ്ജാപേസും. മക്ഖികാ ഉട്ഠഹന്തി, താ തസ്സ സകലസരീരം പരിവാരേത്വാ സൂചീഹി വിജ്ഝമാനാ വിയ ഖാദന്തി. സോ നിരോധസമാപന്നോ മഹാഥേരോ വിയ നിച്ചലോവ അഹോസി. ഏവം ഫാണിതേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ കിഞ്ചി ഫന്ദനമത്തമ്പി ന പസ്സിംസു.

അഥസ്സ ചുദ്ദസവസ്സികകാലേ ‘‘ഇദാനി പനേസ മഹല്ലകോ ജാതോ സുചികാമോ അസുചിജിഗുച്ഛകോ, അസുചിനാ നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി തതോ പട്ഠായ നം നേവ ന്ഹാപേന്തി ന ച ആചമാപേന്തി. സോ ഉച്ചാരപസ്സാവം കത്വാ തത്ഥേവ പലിപന്നോ സയതി. ദുഗ്ഗന്ധഭാവേന പനസ്സ അന്തരുധീനം നിക്ഖമനകാലോ വിയ അഹോസി, അസുചിഗന്ധേന മക്ഖികാ ഖാദന്തി. സോ നിച്ചലോവ അഹോസി. അഥ നം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ധാതിയോ ആഹംസു ‘‘താത തേമിയകുമാര, ത്വം മഹല്ലകോ ജാതോ, കോ തം സബ്ബദാ പടിജഗ്ഗിസ്സതി, കിം ന ലജ്ജസി, കസ്മാ നിപന്നോസി, ഉട്ഠായ തേ സരീരം പടിജഗ്ഗാഹീ’’തി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി. സോ തഥാരൂപേ പടികൂലേ ഗൂഥരാസിമ്ഹി നിമുഗ്ഗോപി ദുഗ്ഗന്ധഭാവേന യോജനസതമത്ഥകേ ഠിതാനമ്പി ഹദയുപ്പതനസമത്ഥസ്സ ഗൂഥനിരയസ്സ ദുഗ്ഗന്ധഭാവം ആവജ്ജേത്വാ നിച്ചലോവ അഹോസി. ഏവം അസുചിനാപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

തതോ പന്നരസവസ്സികകാലേ ‘‘അങ്ഗാരേന നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി അഥസ്സ ഹേട്ഠാമഞ്ചകേ അഗ്ഗികപല്ലാനി ഠപയിംസു ‘‘അപ്പേവ നാമ ഉണ്ഹേന പീളിതോ ദുക്ഖവേദനം അസഹന്തോ വിപ്ഫന്ദനാകാരം ദസ്സേയ്യാ’’തി. അഥസ്സ സരീരേ ഫോടാനി ഉട്ഠഹന്തി. മഹാസത്തോ ‘‘അവീചിനിരയസന്താപോ യോജനസതമത്ഥകേ ഫരതി, തമ്ഹാ ദുക്ഖതോ ഇദം ദുക്ഖം സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന വരതര’’ന്തി അധിവാസേത്വാ നിച്ചലോവ അഹോസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ഭിജ്ജമാനഹദയാ വിയ മനുസ്സേ പടിക്കമാപേത്വാ തം തതോ അഗ്ഗിസന്താപനതോ അപനേത്വാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, മയം തവ അപീഠസപ്പിആദിഭാവം ജാനാമ. ന ഹി ഏതേസം ഏവരൂപാനി ഹത്ഥപാദകണ്ണസോതാനി ഹോന്തി, ത്വം അമ്ഹേഹി പത്ഥേത്വാ ലദ്ധപുത്തകോ, മാ നോ നാസേഹി, സകലജമ്ബുദീപേ വസന്താനം രാജൂനം സന്തികേ ഗരഹതോ നോ മോചേഹീ’’തി യാചിംസു. ഏവം സോ തേഹി യാചിതോപി അസുണന്തോ വിയ ഹുത്വാ നിച്ചലോവ നിപജ്ജി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ രോദമാനാ പരിദേവമാനാ പടിക്കമന്തി. ഏകദാ മാതാ ഏകികാ ഉപസങ്കമിത്വാ യാചതി, ഏകദാ പിതാ ഏകകോവ ഉപസങ്കമിത്വാ യാചതി. ഏവം ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

അഥസ്സ സോളസവസ്സികകാലേ അമച്ചബ്രാഹ്മണാദയോ ചിന്തയിംസു ‘‘പീഠസപ്പീ വാ ഹോതു, മൂഗോ വാ ബധിരോ വാ ഹോതു, വയേ പരിണതേ രജനീയേ അരജ്ജന്താ നാമ നത്ഥി, ദുസ്സനീയേ അദുസ്സന്താ നാമ നത്ഥി, സമയേ സമ്പത്തേ പുപ്ഫവികസനം വിയ ഹി ധമ്മതാ ഏസാ, നാടകാനമ്പിസ്സ പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ താഹി നം വീമംസിസ്സാമാ’’തി. തതോ ഉത്തമരൂപധരാ ദേവകഞ്ഞായോ വിയ വിലാസസമ്പന്നാ നാടകിത്ഥിയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘യാ കുമാരം ഹസാപേതും വാ കിലേസേഹി ബന്ധിതും വാ സക്കോതി, സാ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ കുമാരം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദേവപുത്തം വിയ അലങ്കരിത്വാ ദേവവിമാനസദിസേ സിരിഗബ്ഭേ സുപഞ്ഞത്തേ സിരിസയനേ ആരോപേത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി അന്തോഗബ്ഭം ഏകഗന്ധസമോദകം കത്വാ പടിക്കമിംസു. അഥ നം താ ഇത്ഥിയോ പരിവാരേത്വാ നച്ചഗീതേഹി ചേവ മധുരവചനാദീഹി ച നാനപ്പകാരേഹി അഭിരമാപേതും വായമിംസു. സോ ബുദ്ധിസമ്പന്നതായ താ ഇത്ഥിയോ അനോലോകേത്വാ ‘‘ഇമാ ഇത്ഥിയോ മമ സരീരസമ്ഫസ്സം മാ വിന്ദന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ അസ്സാസപസ്സാസേ സന്നിരുമ്ഭി, അഥസ്സ സരീരം ഥദ്ധം അഹോസി. താ തസ്സ സരീരസമ്ഫസ്സം അവിന്ദന്തിയോ ഹുത്വാ ‘‘ഥദ്ധസരീരോ ഏസ, നായം മനുസ്സോ, യക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഭീതതസിതാ ഹുത്വാ അത്താനം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തിയോ പലായിംസു. ഏവം നാടകേനപി ഏകസംവച്ഛരം അന്തരന്തരാ വീമംസന്താപിസ്സ നേവ അന്തരം പസ്സിംസു.

ഏവം സോളസ സംവച്ഛരാനി സോളസഹി മഹാവീമംസാഹി ചേവ അനേകാഹി ഖുദ്ദകവീമംസാഹി ച വീമംസമാനാപി തസ്സ ചിത്തം പരിഗ്ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖിംസു.

വീമംസനകണ്ഡം നിട്ഠിതം.

രജ്ജയാചനകണ്ഡം

തതോ രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ലക്ഖണപാഠകേ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ കുമാരസ്സ ജാതകാലേ ‘ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണസമ്പന്നോ അയം കുമാരോ, നാസ്സ കോചി അന്തരായോ പഞ്ഞായതീ’തി മേ കഥയിത്ഥ, ഇദാനി പന സോ പീഠസപ്പീ മൂഗബധിരോ ജാതോ, കഥാ വോ ന സമേതീ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണാ വദിംസു ‘‘മഹാരാജ, ആചരിയേഹി അദിട്ഠകം നാമ നത്ഥി, അപിച ഖോ പന, ദേവ, ‘രാജകുലേഹി പത്ഥേത്വാ ലദ്ധപുത്തകോ കാളകണ്ണീ’തി വുത്തേ ‘തുമ്ഹാകം ദോമനസ്സം സിയാ’തി ന കഥയിമ്ഹാ’’തി. അഥ നേ രാജാ ഏവമാഹ ‘‘ഇദാനി പന കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, ഇമസ്മിം കുമാരേ ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസന്തേ തയോ അന്തരായാ പഞ്ഞായിസ്സന്തി – ജീവിതസ്സ വാ അന്തരായോ, സേതച്ഛത്തസ്സ വാ അന്തരായോ, അഗ്ഗമഹേസിയാ വാ അന്തരായോ’’തി. ‘‘തസ്മാ, ദേവ, പപഞ്ചം അകത്വാ അവമങ്ഗലരഥേ അവമങ്ഗലഅസ്സേ യോജേത്വാ തത്ഥ നം നിപജ്ജാപേത്വാ പച്ഛിമദ്വാരേന നീഹരിത്വാ ആമകസുസാനേ ചതുബ്ഭിത്തികം ആവാടം ഖണിത്വാ നിഖണിതും വട്ടതീ’’തി. രാജാ അന്തരായഭയേന ഭീതോ തേസം വചനം ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

തദാ ചന്ദാദേവീ തം പവത്തിം സുത്വാ തുരിതതുരിതാവ ഏകികാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം വരോ ദിന്നോ, മയാ ച ഗഹിതകോ കത്വാ ഠപിതോ, ഇദാനി തം മേ ദേഥാ’’തി യാചി. ‘‘ഗണ്ഹാഹി, ദേവീ’’തി. ‘‘ദേവ, പുത്തസ്സ മേ രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ, ദേവാ’’തി. ‘‘പുത്തോ, തേ ദേവി, കാളകണ്ണീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, യാവജീവം അദദന്താപി സത്ത വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ഛ വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, പഞ്ച വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ചത്താരി വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, തീണി വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ദ്വേ വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ഏകവസ്സം രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, സത്ത മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ഛ മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, പഞ്ച മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ചത്താരി മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, തീണി മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ദ്വേ മാസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ഏകമാസം രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, അഡ്ഢമാസം രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, സത്ത ദിവസാനി രജ്ജം ദേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു, ദേവി, ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സാ തസ്മിം ഖണേ പുത്തം അലങ്കാരാപേത്വാ ‘‘തേമിയകുമാരസ്സ ഇദം രജ്ജ’’ന്തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ സകലനഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ പുത്തം ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ആരോപേത്വാ സേതച്ഛത്തം തസ്സ മത്ഥകേ കാരാപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ അന്തോനഗരം പവേസേത്വാ തം സിരിസയനേ നിപജ്ജാപേത്വാ പിയപുത്തം സബ്ബരത്തിം യാചി ‘‘താത തേമിയകുമാര, തം നിസ്സായ സോളസ വസ്സാനി നിദ്ദം അലഭിത്വാ രോദമാനായ മേ അക്ഖീനി ഉപക്കാനി, സോകേന മേ ഹദയം ഭിജ്ജമാനം വിയ അഹോസി, അഹം തവ അപീഠസപ്പിആദിഭാവം ജാനാമി, മാ മം അനാഥം കരീ’’തി. സാ ഇമിനാ ഉപായേനേവ പുനദിവസേപി പുനദിവസേപീതി പഞ്ച ദിവസാനി യാചി.

രജ്ജയാചനകണ്ഡം നിട്ഠിതം.

അഥ ഛട്ഠേ ദിവസേ രാജാ സുനന്ദം നാമ സാരഥിം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, സുനന്ദസാരഥി സ്വേ പാതോവ അവമങ്ഗലരഥേ അവമങ്ഗലഅസ്സേ യോജേത്വാ കുമാരം തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ പച്ഛിമദ്വാരേന നീഹരിത്വാ ആമകസുസാനേ ചതുബ്ഭിത്തികം ആവാടം ഖണിത്വാ തത്ഥ നം പക്ഖിപിത്വാ കുദ്ദാലപിട്ഠേന മത്ഥകം ഭിന്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ഉപരി പംസും ദത്വാ പഥവിവഡ്ഢനകമ്മം കത്വാ ന്ഹത്വാ ഏഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. അഥ ഛട്ഠമ്പി രത്തിം ദേവീ കുമാരം യാചിത്വാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, തവ പിതാ കാസിരാജാ തം സ്വേ പാതോവ ആമകസുസാനേ നിഖണിതും ആണാപേസി, സ്വേ പാതോവ മരണം പാപുണിസ്സസി പുത്താ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ മഹാസത്തസ്സ ‘‘താത തേമിയകുമാര, സോളസ വസ്സാനി തയാ കതോ വായാമോ ഇദാനി മത്ഥകം പക്കോ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പീതി ഉപ്പജ്ജി. മാതുയാ പനസ്സ ഹദയം ഭിജ്ജമാനം വിയ അഹോസി, ഏവം സന്തേപി ‘‘മനോരഥോ മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീ’’തി മാതുയാ സദ്ധിം നാലപി.

അഥസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പാതോവ സുനന്ദോ സാരഥി രഥം യോജേന്തോ ദേവതാനുഭാവേന മഹാസത്തസ്സ പാരമിതാനുഭാവേന ച മങ്ഗലരഥേ മങ്ഗലഅസ്സേ യോജേത്വാ രഥം രാജദ്വാരേ ഠപേത്വാ മഹാതലം അഭിരുഹിത്വാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദേവിം വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ദേവി, മയ്ഹം മാ കുജ്ഝ, രഞ്ഞോ ആണാ’’തി വത്വാ പുത്തം ആലിങ്ഗിത്വാ നിപന്നം ദേവിം പിട്ഠിഹത്ഥേന അപനേത്വാ പുപ്ഫകലാപം വിയ കുമാരം ഉക്ഖിപിത്വാ പാസാദാ ഓതരി. തദാ ചന്ദാദേവീ ഉരം പഹരിത്വാ മഹന്തേന സദ്ദേന പരിദേവിത്വാ മഹാതലേ ഓഹീയി. അഥ നം മഹാസത്തോ ഓലോകേത്വാ ‘‘മയി അകഥേന്തേ മാതാ ഹദയേന ഫലിതേന മരിസ്സതീ’’തി കഥേതുകാമോ ഹുത്വാപി ‘‘സചേ അഹം കഥേസ്സാമി, സോളസ വസ്സാനി കതോ വായാമോ മേ മോഘോ ഭവിസ്സതി, അകഥേന്തോ പനാഹം അത്തനോ ച മാതാപിതൂനഞ്ച മഹാജനസ്സ ച പച്ചയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അധിവാസേസി.

അഥ നം സാരഥി രഥം ആരോപേത്വാ ‘‘പച്ഛിമദ്വാരാഭിമുഖം രഥം പേസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ രഥം പേസേസി. തദാ മഹാസത്തസ്സ പാരമിതാനുഭാവേന ദേവതാവിഗ്ഗഹിതോ ഹുത്വാ രഥം നിവത്താപേത്വാ പാചീനദ്വാരാഭിമുഖം രഥം പേസേസി, അഥ രഥചക്കം ഉമ്മാരേ പതിഹഞ്ഞി. മഹാസത്തോപി തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘മനോരഥോ മേ മത്ഥകം പത്തോ’’തി സുട്ഠുതരം തുട്ഠചിത്തോ അഹോസി. രഥോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ദേവതാനുഭാവേന തിയോജനികം ഠാനം ഗതോ. തത്ഥ വനഘടം സാരഥിസ്സ ആമകസുസാനം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘ഇദം ഠാനം ഫാസുക’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ രഥം മഗ്ഗാ ഓക്കമാപേത്വാ മഗ്ഗപസ്സേ ഠപേത്വാ രഥാ ഓരുയ്ഹ മഹാസത്തസ്സ ആഭരണഭണ്ഡം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ ഏകമന്തം ഠപേത്വാ കുദ്ദാലം ആദായ രഥസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ ചതുബ്ഭിത്തികം ആവാടം ഖണിതും ആരഭി.

തതോ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അയം മേ വായാമകാലോ, അഹഞ്ഹി സോളസ വസ്സാനി ഹത്ഥപാദേ ന ചാലേസിം, കിം നു ഖോ മേ ബലം അത്ഥി, ഉദാഹു നോ’’തി. സോ ഉട്ഠായ വാമഹത്ഥേന ദക്ഖിണഹത്ഥം, ദക്ഖിണഹത്ഥേന വാമഹത്ഥം പരാമസന്തോ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പാദേ സമ്ബാഹിത്വാ രഥാ ഓതരിതും ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. താവദേവസ്സ പാദപതിതട്ഠാനേ വാതപുണ്ണഭസ്തചമ്മം വിയ മഹാപഥവീ അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഥസ്സ പച്ഛിമന്തം ആഹച്ച അട്ഠാസി. മഹാസത്തോ രഥാ ഓതരിത്വാ കതിപയേ വാരേ അപരാപരം ചങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമിനാവ നിയാമേന ഏകദിവസം യോജനസതമ്പി മേ ഗന്തും ബലം അത്ഥീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സചേ, സാരഥി, മയാ സദ്ധിം വിരുജ്ഝേയ്യ, അത്ഥി നു ഖോ മേ തേന സഹ പടിവിരുജ്ഝിതും ബല’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ രഥസ്സ പച്ഛിമന്തം ഗഹേത്വാ കുമാരകാനം കീളനയാനകം വിയ ഉക്ഖിപിത്വാ രഥം പരിബ്ഭമേന്തോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ ‘‘അത്ഥി മേ തേന സഹ പടിവിരുജ്ഝിതും ബല’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പസാധനത്ഥായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി.

തംഖണഞ്ഞേവ സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘തേമിയകുമാരസ്സ മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇദാനി പസാധനത്ഥായ ചിത്തം ഉപ്പന്നം, കിം ഏതസ്സ മാനുസകേന പസാധനേനാ’’തി ദിബ്ബപസാധനം ഗാഹാപേത്വാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത വിസ്സകമ്മ ദേവപുത്ത, ത്വം ഗച്ഛ, കാസിരാജസ്സ പുത്തം തേമിയകുമാരം അലങ്കരോഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ താവതിംസഭവനതോ ഓതരിത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദസഹി ദുസ്സസഹസ്സേഹി വേഠനം കത്വാ ദിബ്ബേഹി ചേവ മാനുസകേഹി ച അലങ്കാരേഹി സക്കം വിയ തം അലങ്കരിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. സോ ദേവരാജലീലായ സാരഥിസ്സ ഖണനോകാസം ഗന്ത്വാ ആവാടതീരേ ഠത്വാ പുച്ഛന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘കിം നു സന്തരമാനോവ, കാസും ഖണസി സാരഥി;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, കിം കാസുയാ കരിസ്സസീ’’തി.

തത്ഥ കാസുന്തി ആവാടം.

തം സുത്വാ സാരഥി ആവാടം ഖണന്തോ ഉദ്ധം അനോലോകേത്വാവ ചതുത്ഥം ഗാഥാമാഹ –

൪. ‘‘രഞ്ഞോ മൂഗോ ച പക്ഖോ ച, പുത്തോ ജാതോ അചേതസോ;

സോമ്ഹി രഞ്ഞാ സമജ്ഝിട്ഠോ, പുത്തം മേ നിഖണം വനേ’’തി.

തത്ഥ പക്ഖോതി പീഠസപ്പീ. ‘‘മൂഗോ’’തി വചനേനേവ പനസ്സ ബധിരഭാവോപി സിജ്ഝതി ബധിരസ്സ ഹി പടിവചനം കഥേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. അചേതസോതി അചിത്തകോ വിയ ജാതോ. സോളസ വസ്സാനി അകഥിതത്താ ഏവമാഹ. സമജ്ഝിട്ഠോതി ആണത്തോ, പേസിതോതി അത്ഥോ. നിഖണം വനേതി വനേ നിഖണേയ്യാസി.

അഥ നം മഹാസത്തോ ആഹ –

൫. ‘‘ന ബധിരോ ന മൂഗോസ്മി, ന പക്ഖോ ന ച വീകലോ;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ.

൬. ‘‘ഊരൂ ബാഹുഞ്ച മേ പസ്സ, ഭാസിതഞ്ച സുണോഹി മേ;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ’’തി.

തത്ഥ ന ബധിരോതി സമ്മ സാരഥി, സചേ തം രാജാ ഏവരൂപം പുത്തം മാരാപേതും ആണാപേസി, അഹം പന ഏവരൂപോ ന ഭവാമീതി ദീപേതും ഏവമാഹ. മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേതി സചേ ബധിരഭാവാദിവിരഹിതം ഏവരൂപം മം വനേ നിഖണേയ്യാസി, അധമ്മം കമ്മം കരേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ‘‘ഊരൂ’’തി ഇദം സോ പുരിമഗാഥം സുത്വാപി നം അനോലോകേന്തമേവ ദിസ്വാ ‘‘അലങ്കതസരീരമസ്സ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – സമ്മ സാരഥി, ഇമേ കഞ്ചനകദലിക്ഖന്ധസദിസേ ഊരൂ, കനകച്ഛവിം ബാഹുഞ്ച മേ പസ്സ, മധുരവചനഞ്ച മേ സുണാഹീതി.

തതോ സാരഥി ഏവം ചിന്തേസി ‘‘കോ നു ഖോ ഏസ, ആഗതകാലതോ പട്ഠായ അത്താനമേവ വണ്ണേതീ’’തി. സോ ആവാടഖണനം പഹായ ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ തസ്സ രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അയം പുരിസോ കോ നു ഖോ, മനുസ്സോ വാ ദേവോ വാ’’തി അജാനന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘ദേവതാ നുസി ഗന്ധബ്ബോ, അദു സക്കോ പുരിന്ദദോ;

കോ വാ ത്വം കസ്സ വാ പുത്തോ, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി.

അഥസ്സ മഹാസത്തോ അത്താനം ആചിക്ഖിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ആഹ –

൮. ‘‘നമ്ഹി ദേവോ ന ഗന്ധബ്ബോ, നമ്ഹി സക്കോ പുരിന്ദദോ;

കാസിരഞ്ഞോ അഹം പുത്തോ, യം കാസുയാ നിഹഞ്ഞസി.

൯. ‘‘തസ്സ രഞ്ഞോ അഹം പുത്തോ, യം ത്വം സമ്മൂപജീവസി;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ.

൧൦. ‘‘യസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായായ, നിസീദേയ്യ സയേയ്യ വാ;

ന തസ്സ സാഖം ഭഞ്ജേയ്യ, മിത്തദുബ്ഭോ ഹി പാപകോ.

൧൧. ‘‘യഥാ രുക്ഖോ തഥാ രാജാ, യഥാ സാഖാ തഥാ അഹം;

യഥാ ഛായൂപഗോ പോസോ, ഏവം ത്വമസി സാരഥി;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ’’തി.

തത്ഥ നിഹഞ്ഞസീതി നിഹനിസ്സസി. യം ത്വം ഏത്ഥ നിഹനിസ്സാമീതി സഞ്ഞായ കാസും ഖണസി, സോ അഹന്തി ദീപേതി. സോ ‘‘രാജപുത്തോ അഹ’’ന്തി വുത്തേപി ന സദ്ദഹതിയേവ, മധുരകഥായ പനസ്സ ബജ്ഝിത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ അട്ഠാസി. മിത്തദുബ്ഭോതി പരിഭുത്തഛായസ്സ രുക്ഖസ്സ പത്തം വാ സാഖം വാ അങ്കുരം വാ ഭഞ്ജന്തോ മിത്തഘാതകോ ഹോതി ലാമകപുരിസോ, കിമങ്ഗം പന സാമിപുത്തഘാതകോ. ഛായൂപഗോതി പരിഭോഗത്ഥായ ഛായം ഉപഗതോ പുരിസോ വിയ രാജാനം നിസ്സായ ജീവമാനോ ത്വന്തി വദതി.

സോ ഏവം കഥേന്തേപി ബോധിസത്തേ ന സദ്ദഹതിയേവ. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘സദ്ദഹാപേസ്സാമി ന’’ന്തി ദേവതാനം സാധുകാരേന ചേവ അത്തനോ ഘോസേന ച വനഘടം ഉന്നാദേന്തോ ദസ മിത്തപൂജഗാഥാ നാമ ആരഭി –

൧൨. ‘‘പഹൂതഭക്ഖോ ഭവതി, വിപ്പവുട്ഠോ സകംഘരാ;

ബഹൂ നം ഉപജീവന്തി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൩. ‘‘യം യം ജനപദം യാതി, നിഗമേ രാജധാനിയോ;

സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ ഹോതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൪. ‘‘നാസ്സ ചോരാ പസാഹന്തി, നാതിമഞ്ഞന്തി ഖത്തിയാ;

സബ്ബേ അമിത്തേ തരതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൫. ‘‘അക്കുദ്ധോ സഘരം ഏതി, സഭായം പടിനന്ദിതോ;

ഞാതീനം ഉത്തമോ ഹോതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൬. ‘‘സക്കത്വാ സക്കതോ ഹോതി, ഗരു ഹോതി സഗാരവോ;

വണ്ണകിത്തിഭതോ ഹോതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൭. ‘‘പൂജകോ ലഭതേ പൂജം, വന്ദകോ പടിവന്ദനം;

യസോകിത്തിഞ്ച പപ്പോതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൮. ‘‘അഗ്ഗി യഥാ പജ്ജലതി, ദേവതാവ വിരോചതി;

സിരിയാ അജഹിതോ ഹോതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൧൯. ‘‘ഗാവോ തസ്സ പജായന്തി, ഖേത്തേ വുത്തം വിരൂഹതി;

വുത്താനം ഫലമസ്നാതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൨൦. ‘‘ദരിതോ പബ്ബതാതോ വാ, രുക്ഖതോ പതിതോ നരോ;

ചുതോ പതിട്ഠം ലഭതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതി.

൨൧. ‘‘വിരൂള്ഹമൂലസന്താനം, നിഗ്രോധമിവ മാലുതോ;

അമിത്താ നപ്പസാഹന്തി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതീ’’തി.

തത്ഥ സകം ഘരാതി സകഘരാ, അയമേവ വാ പാഠോ. ന ദുബ്ഭതീതി ന ദുസ്സതി. മിത്താനന്തി ബുദ്ധാദീനം കല്യാണമിത്താനം ന ദുബ്ഭതി. ‘‘സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ ഹോതീ’’തി ഇദം സീവലിവത്ഥുനാ വണ്ണേതബ്ബം. ന പസാഹന്തീതി പസയ്ഹകാരം കാതും ന സക്കോന്തി. ഇദം സംകിച്ചസാമണേരവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം. ‘‘നാതിമഞ്ഞന്തി ഖത്തിയാ’’തി ഇദം ജോതികസേട്ഠിവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം. തരതീതി അതിക്കമതി. സഘരന്തി അത്തഘരം. മിത്താനം ദുബ്ഭന്തോ അത്തനോ ഘരം ആഗച്ഛന്തോപി ഘട്ടിതചിത്തോ കുദ്ധോവ ആഗച്ഛതി, അയം പന അകുദ്ധോവ സകഘരം ഏതി. പടിനന്ദിതോതി ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനേ അമിത്തദുബ്ഭിനോ ഗുണകഥം കഥേന്തി, തായ സോ പടിനന്ദിതോ ഹോതി പമുദിതചിത്തോ.

സക്കത്വാ സക്കതോ ഹോതീതി പരം സക്കത്വാ സയമ്പി പരേഹി സക്കതോ ഹോതി. ഗരു ഹോതി സഗാരവോതി പരേസു സഗാരവോ സയമ്പി പരേഹി ഗരുകോ ഹോതി. വണ്ണകിത്തിഭതോതി ഭതവണ്ണകിത്തി, ഗുണഞ്ചേവ കിത്തിസദ്ദഞ്ച ഉക്ഖിപിത്വാ ചരന്തോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. പൂജകോതി മിത്താനം പൂജകോ ഹുത്വാ സയമ്പി പൂജം ലഭതി. വന്ദകോതി ബുദ്ധാദീനം കല്യാണമിത്താനം വന്ദകോ ഹുത്വാ പുനബ്ഭവേ പടിവന്ദനം ലഭതി. യസോകിത്തിഞ്ചാതി ഇസ്സരിയപരിവാരഞ്ചേവ ഗുണകിത്തിഞ്ച പപ്പോതി. ഇമായ ഗാഥായ ചിത്തഗഹപതിനോ വത്ഥു (ധ. പ. ൭൩-൭൪) കഥേതബ്ബം.

പജ്ജലതീതി ഇസ്സരിയപരിവാരേന പജ്ജലതി. സിരിയാ അജഹിതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ വത്ഥു (ധ. പ. ൧൧൯-൧൨൦) കഥേതബ്ബം. അസ്നാതീതി പരിഭുഞ്ജതി. ‘‘പതിട്ഠം ലഭതീ’’തി ഇദം ചൂളപദുമജാതകേന (ജാ. ൧.൨.൮൫-൮൬) ദീപേതബ്ബം. വിരൂള്ഹമൂലസന്താനന്തി വഡ്ഢിതമൂലപാരോഹം. അമിത്താ നപ്പസാഹന്തീതി ഏത്ഥ കുരരഘരിയസോണത്ഥേരസ്സ മാതു ഗേഹം പവിട്ഠചോരവത്ഥു കഥേതബ്ബം.

സുനന്ദോ സാരഥി ഏത്തകാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേന്തമ്പി തം അസഞ്ജാനിത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ അയ’’ന്തി ആവാടഖണനം പഹായ രഥസമീപം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തഞ്ച പസാധനഭണ്ഡഞ്ച ഉഭയം അദിസ്വാ പുന ആഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ തം സഞ്ജാനിത്വാ തസ്സ പാദേസു പതിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ യാചന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨. ‘‘ഏഹി തം പടിനേസ്സാമി, രാജപുത്ത സകം ഘരം;

രജ്ജം കാരേഹി ഭദ്ദന്തേ, കിം അരഞ്ഞേ കരിസ്സസീ’’തി.

അഥ നം മഹാസത്തോ ആഹ –

൨൩. ‘‘അലം മേ തേന രജ്ജേന, ഞാതകേഹി ധനേന വാ;

യം മേ അധമ്മചരിയായ, രജ്ജം ലബ്ഭേഥ സാരഥീ’’തി.

തത്ഥ അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം.

സാരഥി ആഹ –

൨൪. ‘‘പുണ്ണപത്തം മം ലാഭേഹി, രാജപുത്ത ഇതോ ഗതോ;

പിതാ മാതാ ച മേ ദജ്ജും, രാജപുത്ത തയീ ഗതേ.

൨൫. ‘‘ഓരോധാ ച കുമാരാ ച, വേസിയാനാ ച ബ്രാഹ്മണാ;

തേപി അത്തമനാ ദജ്ജും, രാജപുത്ത തയീ ഗതേ.

൨൬. ‘‘ഹത്ഥാരോഹാ അനീകട്ഠാ, രഥികാ പത്തികാരകാ;

തേപി അത്തമനാ ദജ്ജും, രാജപുത്ത തയീ ഗതേ.

൨൭. ‘‘ബഹുധഞ്ഞാ ജാനപദാ, നേഗമാ ച സമാഗതാ;

ഉപായനാനി മേ ദജ്ജും, രാജപുത്ത തയീ ഗതേ’’തി.

തത്ഥ പുണ്ണപത്തന്തി തുട്ഠിദായം. ദജ്ജുന്തി സത്തരതനവസ്സം വസ്സന്താ വിയ മമ അജ്ഝാസയപൂരണം തുട്ഠിദായം ദദേയ്യും. ഇദം സോ ‘‘അപ്പേവ നാമ മയി അനുകമ്പായ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ. വേസിയാനാ ചാതി വേസ്സാ ച. ഉപായനാനീതി പണ്ണാകാരാനി.

അഥ നം മഹാസത്തോ ആഹ –

൨൮. ‘‘പിതു മാതു ചഹം ചത്തോ, രട്ഠസ്സ നിഗമസ്സ ച;

അഥോ സബ്ബകുമാരാനം, നത്ഥി മയ്ഹം സകം ഘരം.

൨൯. ‘‘അനുഞ്ഞാതോ അഹം മത്യാ, സഞ്ചത്തോ പിതരാ മഹം;

ഏകോരഞ്ഞേ പബ്ബജിതോ, ന കാമേ അഭിപത്ഥയേ’’തി.

തത്ഥ പിതു മാതു ചാതി പിതരാ ച മാതരാ ച അഹം ചത്തോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. മത്യാതി സമ്മ സാരഥി, അഹം സത്താഹം രജ്ജം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വരം ഗണ്ഹന്തിയാ മാതരാ അനുഞ്ഞാതോ നാമ. സഞ്ഛത്തോതി സുട്ഠു ചത്തോ. പബ്ബജിതോതി പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വസനത്ഥായ നിക്ഖന്തോതി അത്ഥോ.

ഏവം മഹാസത്തസ്സ അത്തനോ ഗുണേ കഥേന്തസ്സ പീതി ഉപ്പജ്ജി, തതോ പീതിവേഗേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ആഹ –

൩൦. ‘‘അപി അതരമാനാനം, ഫലാസാവ സമിജ്ഝതി;

വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മി, ഏവം ജാനാഹി സാരഥി.

൩൧. ‘‘അപി അതരമാനാനം, സമ്മദത്ഥോ വിപച്ചതി;

വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മി, നിക്ഖന്തോ അകുതോഭയോ’’തി.

തത്ഥ ഫലാസാവാതി അതരമാനസ്സ മമ സോളസവസ്സേഹി കതവായാമസ്സ സമിദ്ധം അജ്ഝാസയഫലം ദസ്സേതും ഏവമാഹ. വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മീതി നിട്ഠപ്പത്തമനോരഥോ. സമ്മദത്ഥോ വിപച്ചതീതി സമ്മാ ഉപായേന കാരണേന കത്തബ്ബകിച്ചം സമ്പജ്ജതി.

സാരഥി ആഹ –

൩൨. ‘‘ഏവം വഗ്ഗുകഥോ സന്തോ, വിസട്ഠവചനോ ചസി;

കസ്മാ പിതു ച മാതുച്ച, സന്തികേ ന ഭണീ തദാ’’തി.

തത്ഥ വഗ്ഗുകഥോതി സഖിലകഥോ.

തതോ മഹാസത്തോ ആഹ –

൩൩. ‘‘നാഹം അസന്ധിതാ പക്ഖോ, ന ബധിരോ അസോതതാ;

നാഹം അജിവ്ഹതാ മൂഗോ, മാ മം മൂഗമധാരയി.

൩൪. ‘‘പുരിമം സരാമഹം ജാതിം, യത്ഥ രജ്ജമകാരയിം;

കാരയിത്വാ തഹിം രജ്ജം, പാപത്ഥം നിരയം ഭുസം.

൩൫. ‘‘വീസതിഞ്ചേവ വസ്സാനി, തഹിം രജ്ജമകാരയിം;

അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി, നിരയമ്ഹി അപച്ചിസം.

൩൬. ‘‘തസ്സ രജ്ജസ്സഹം ഭീതോ, മാ മം രജ്ജാഭിസേചയും;

തസ്മാ പിതു ച മാതുച്ച, സന്തികേ ന ഭണിം തദാ.

൩൭. ‘‘ഉച്ഛങ്ഗേ മം നിസാദേത്വാ, പിതാ അത്ഥാനുസാസതി;

ഏകം ഹനഥ ബന്ധഥ, ഏകം ഖാരാപതച്ഛികം;

ഏകം സൂലസ്മിം ഉപ്പേഥ, ഇച്ചസ്സ മനുസാസതി.

൩൮. ‘‘തായാഹം ഫരുസം സുത്വാ, വാചായോ സമുദീരിതാ;

അമൂഗോ മൂഗവണ്ണേന, അപക്ഖോ പക്ഖസമ്മതോ;

സകേ മുത്തകരീസസ്മിം, അച്ഛാഹം സമ്പരിപ്ലുതോ.

൩൯. ‘‘കസിരഞ്ച പരിത്തഞ്ച, തഞ്ച ദുക്ഖേന സംയുതം;

കോമം ജീവിതമാഗമ്മ, വേരം കയിരാഥ കേനചി.

൪൦. ‘‘പഞ്ഞായ ച അലാഭേന, ധമ്മസ്സ ച അദസ്സനാ;

കോമം ജീവിതമാഗമ്മ, വേരം കയിരാഥ കേനചി.

൪൧. ‘‘അപി അതരമാനാനം, ഫലാസാവ സമിജ്ഝതി;