൨൧. അസീതിനിപാതോ

[൫൩൩] ൧. ചൂളഹംസജാതകവണ്ണനാ

സുമുഖാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ജീവിതപരിച്ചാഗം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തേന ഹി തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേതും പയോജിതേസു ധനുഗ്ഗഹേസു സബ്ബപഠമം പേസിതേന ആഗന്ത്വാ ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, സക്കോമി തം ഭഗവന്തം ജീവിതാ വോരോപേതും, മഹിദ്ധികോ സോ ഭഗവാ മഹാനുഭാവോ’’തി വുത്തേ ദേവദത്തോ ‘‘അലം, ആവുസോ, മാ ത്വം സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേഹി, അഹമേവ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ തഥാഗതേ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതസ്സ പച്ഛിമഛായായ ചങ്കമന്തേ സയം ഗിജ്ഝകൂടം പബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ യന്തവേഗേന മഹതിം സിലം പവിജ്ഝി, ‘‘ഇമായ സിലായ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീ’’തി. തദാ ദ്വേ പബ്ബതകൂടാ സമാഗന്ത്വാ തം സിലം സമ്പടിച്ഛിംസു. തതോ പപടികാ ഉപ്പതിത്വാ ഭഗവതോ പാദം പഹരിത്വാ രുഹിരം ഉപ്പാദേസി, ബലവവേദനാ പവത്തിംസു. ജീവകോ തഥാഗതസ്സ പാദം സത്ഥകേന ഫാലേത്വാ ദുട്ഠലോഹിതം വമേത്വാ പൂതിമംസം അപനേത്വാ ധോവിത്വാ ഭേസജ്ജം ആലിമ്പിത്വാ നിരോഗമകാസി. സത്ഥാ പുരിമസദിസമേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ മഹതിയാ ബുദ്ധലീലായ വിചരി.

അഥ നം ദിസ്വാ ദേവദത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം സരീരം ദിസ്വാ കോചി മനുസ്സഭൂതോ ഉപസങ്കമിതും ന സക്കോതി, രഞ്ഞോ ഖോ പന നാളാഗിരി നാമ ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ ഫരുസോ മനുസ്സഘാതകോ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ ന ജാനാതി, സോ തം ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സതീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേസി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഹത്ഥാചരിയം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സമ്മ, സ്വേ നാളാഗിരിം മത്തം കത്വാ പാതോവ സമണേന ഗോതമേന പടിപന്നവീഥിയം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി ആഹ. ദേവദത്തോപി നം ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഹത്ഥീ കിത്തകം സുരം പിവതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അട്ഠ ഘടേ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി സ്വേ ത്വം തം സോളസ ഘടേ പായേത്വാ സമണേന ഗോതമേന പടിപന്നവീഥിയം അഭിമുഖം കരേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. രാജാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘സ്വേ നാളാഗിരിം മത്തം കത്വാ നഗരേ വിസ്സജ്ജേസ്സതി, നാഗരാ പാതോവ സബ്ബകിച്ചാനി കത്വാ അന്തരവീഥിം മാ പടിപജ്ജിംസൂ’’തി. ദേവദത്തോപി രാജനിവേസനാ ഓരുയ്ഹ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിഗോപകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘മയം ഭണേ ഉച്ചട്ഠാനിയം നീചട്ഠാനേ, നീചട്ഠാനിയം വാ ഉച്ചട്ഠാനേ കാതും സമത്ഥാ, സചേ വോ യസേന അത്ഥോ, സ്വേ പാതോവ നാളാഗിരിം തിഖിണസുരായ സോളസ ഘടേ പായേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആഗമനവേലായ തുത്തതോമരേഹി വിജ്ഝിത്വാ കുജ്ഝാപേത്വാ ഹത്ഥിസാലം ഭിന്ദാപേത്വാ സമണേന ഗോതമേന പടിപന്നവീഥിയം അഭിമുഖം കത്വാ സമണം ഗോതമം ജീവിതക്ഖയം പാപേഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു.

സാ പവത്തി സകലനഗരേ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘമാമകാ ഉപാസകാ തം സുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ദേവദത്തോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സ്വേ തുമ്ഹേഹി പടിപന്നവീഥിയം നാളാഗിരിം വിസ്സജ്ജാപേസ്സതി, സ്വേ പിണ്ഡായ അപവിസിത്വാ ഇധേവ ഹോഥ, മയം വിഹാരേയേവ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’’തി വദിംസു. സത്ഥാപി ‘‘സ്വേ പിണ്ഡായ ന പവിസിസ്സാമീ’’തി അവത്വാവ ‘‘അഹം സ്വേ നാളാഗിരിം ദമേത്വാ പാടിഹാരിയം കത്വാ തിത്ഥിയേ മദ്ദിത്വാ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ അചരിത്വാവ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ വേളുവനമേവ ആഗമിസ്സാമി, രാജഗഹവാസിനോപി ബഹൂനി ഭത്തഭാജനാനി ഗഹേത്വാ വേളുവനമേവ ആഗമിസ്സന്തി, സ്വേ വിഹാരേയേവ ഭത്തഗ്ഗം ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന തേസം അധിവാസേസി. തേ തഥാഗതസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഭത്തഭാജനാനി ആഹരിത്വാ ‘‘വിഹാരേയേവ ദാനം ദസ്സാമാ’’തി പക്കമിംസു.

സത്ഥാപി പഠമയാമേ ധമ്മം ദേസേത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ പച്ഛിമയാമസ്സ പഠമകോട്ഠാസേ സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ ദുതിയകോട്ഠാസേ ഫലസമാപത്തിയാ വീതിനാമേത്വാ തതിയകോട്ഠാസേ മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ നാളാഗിരിദമനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയം ദിസ്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ കതസരീരപടിജഗ്ഗനോ ഹുത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, അജ്ജ രാജഗഹപരിവത്തകേസു അട്ഠാരസസു മഹാവിഹാരേസു സബ്ബേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം മയാസദ്ധിം രാജഗഹം പവിസിതും ആരോചേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ തഥാ അകാസി. സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ വേളുവനേ സന്നിപതിംസു. സത്ഥാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം പാവിസി. അഥ ഹത്ഥിമേണ്ഡാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിംസു, മഹന്തോ സമാഗമോ അഹോസി. സദ്ധാസമ്പന്നാ മനുസ്സാ ‘‘അജ്ജ കിര ബുദ്ധനാഗസ്സ തിരച്ഛാനനാഗേന സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി, അനൂപമായ ബുദ്ധലീലായ നാളാഗിരിദമനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പാസാദഹമ്മിയഗേഹച്ഛദനാദീനി അഭിരുഹിത്വാ അട്ഠംസു. അസദ്ധാ പന മിച്ഛാദിട്ഠികാ ‘‘അയം നാളാഗിരി ചണ്ഡോ ഫരുസോ മനുസ്സഘാതകോ ബുദ്ധാദീനം ഗുണം ന ജാനാതി, സോ അജ്ജ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം വിദ്ധംസേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സതി, അജ്ജ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠിം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പാസാദാദീസു അട്ഠംസു.

ഹത്ഥീപി ഭഗവന്തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സേ താസേന്തോ ഗേഹാനി വിദ്ധംസേന്തോ സകടാനി സംചുണ്ണേന്തോ സോണ്ഡം ഉസ്സാപേത്വാ പഹട്ഠകണ്ണവാലോ പബ്ബതോ വിയ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ യേന ഭഗവാ തേനാഭിധാവി. തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, നാളാഗിരി ചണ്ഡോ ഫരുസോ മനുസ്സഘാതകോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ, ന ഖോ പനായം ബുദ്ധാദിഗുണം ജാനാതി, പടിക്കമതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ, പടിക്കമതു സുഗതോ’’തി. മാ, ഭിക്ഖവേ, ഭായിത്ഥ, പടിബലോ അഹം നാളാഗിരിം ദമേതുന്തി. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ സത്ഥാരം യാചി – ‘‘ഭന്തേ, പിതു ഉപ്പന്നകിച്ചം നാമ ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഭാരോ, അഹമേവ തം ദമേമീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘സാരിപുത്ത, ബുദ്ധബലം നാമ അഞ്ഞം, സാവകബലം അഞ്ഞം, തിട്ഠ ത്വ’’ന്തി പടിബാഹി. ഏവം യേഭുയ്യേന അസീതി മഹാഥേരാ യാചിംസു. സത്ഥാ സബ്ബേപി പടിബാഹി. അഥ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥരി ബലവസിനേഹേന അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘അയം ഹത്ഥീ പഠമം മം മാരേതൂ’’തി തഥാഗതസ്സത്ഥായ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അപേഹി, ആനന്ദ, മാ മേ പുരതോ അട്ഠാസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, അയം ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ ഫരുസോ മനുസ്സഘാതകോ കപ്പുട്ഠാനഗ്ഗിസദിസോ പഠമം മം മാരേത്വാ പച്ഛാ തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛതൂ’’തി ഥേരോ അവച. യാവതതിയം വുച്ചമാനോപി തഥേവ അട്ഠാസി ന പടിക്കമി. അഥ നം ഭഗവാ ഇദ്ധിബലേന പടിക്കമാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഠപേസി.

തസ്മിം ഖണേ ഏകാ ഇത്ഥീ നാളാഗിരിം ദിസ്വാ മരണഭയഭീതാ പലായമാനാ അങ്കേന ഗഹിതം ദാരകം ഹത്ഥിനോ ച തഥാഗതസ്സ ച അന്തരേ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായി. ഹത്ഥീ തം അനുബന്ധിത്വാ നിവത്തിത്വാ ദാരകസ്സ സന്തികം അഗമാസി. തദാ ദാരകോ മഹാരവം രവി. സത്ഥാ നാളാഗിരിം ഓദിസ്സകമേത്തായ ഫരിത്വാ സുമധുരം ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ നാളാഗിരി തം സോളസ സുരാഘടേ പായേത്വാ മത്തം കരോന്താ ന ‘അഞ്ഞം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി കരിംസു, ‘മം ഗണ്ഹിസ്സതീ’തി പന കരിംസു, മാ അകാരണേന ജങ്ഘായോ കിലമേന്തോ വിചരി, ഇതോ ഏഹീ’’തി പക്കോസി. സോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഭഗവതോ രൂപസിരിം ഓലോകേത്വാ പടിലദ്ധസംവേഗോ ബുദ്ധതേജേന പച്ഛിന്നസുരാമദോ സോണ്ഡം ഓലമ്ബേന്തോ കണ്ണേ ചാലേന്തോ ആഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ പാദേസു പതി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘നാളാഗിരി, ത്വം തിരച്ഛാനഹത്ഥീ, അഹം ബുദ്ധവാരണോ, ഇതോ പട്ഠായ മാ ചണ്ഡോ ഫരുസോ മനുസ്സഘാതകോ ഭവ, സബ്ബസത്തേസു മേത്തചിത്തം പടിലഭാ’’തി വത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ കുമ്ഭേ പരാമസിത്വാ –

‘‘മാ കുഞ്ജര നാഗമാസദോ, ദുക്ഖോ ഹി കുഞ്ജര നാഗമാസദോ;

ന ഹി നാഗഹതസ്സ കുഞ്ജര, സുഗതി ഹോതി ഇതോ പരം യതോ.

‘‘മാ ച മദോ മാ ച പമാദോ, ന ഹി പമത്താ സുഗതിം വജന്തി തേ;

ത്വഞ്ഞേവ തഥാ കരിസ്സസി, യേന ത്വം സുഗതിം ഗമിസ്സസീ’’തി. (ചൂളവ. ൩൪൨) –

ധമ്മം ദേസേസി.

തസ്സ സകലസരീരം പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടം അഹോസി. സചേ കിര തിരച്ഛാനഗതോ നാഭവിസ്സാ, സോതാപത്തിഫലം അധിഗമിസ്സാ. മനുസ്സാ തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ഉന്നദിംസു അപ്ഫോടിംസു, സഞ്ജാതസോമനസ്സാ നാനാഭരണാനി ഖിപിംസു, താനി ഹത്ഥിസ്സ സരീരം പടിച്ഛാദയിംസു. തതോ പട്ഠായ നാളാഗിരി ധനപാലകോ നാമ ജാതോ. തസ്മിം ഖോ പന ധനപാലകസമാഗമേ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതം പിവിംസു. സത്ഥാ ധനപാലകം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. സോ സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാദേ പംസൂനി ഗഹേത്വാ ഉപരി മുദ്ധനി ആകിരിത്വാ പടികുടിതോവ പടിക്കമിത്വാ ദസ്സനൂപചാരേ ഠിതോ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിവത്തിത്വാ ഹത്ഥിസാലം പാവിസി. തതോ പട്ഠായ ദന്തസുദന്തോ ഹുത്വാ ന കഞ്ചി വിഹേഠേതി. സത്ഥാ നിപ്ഫന്നമനോരഥോ ‘‘യേഹി യം ധനം ഖിത്തം, തേസഞ്ഞേവ തം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠായ ‘‘അജ്ജ മയാ മഹന്തം പാടിഹാരിയം കതം, ഇമസ്മിം നഗരേ പിണ്ഡായ ചരണം അപ്പടിരൂപ’’ന്തി തിത്ഥിയേ മദ്ദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ജയപ്പത്തോ വിയ ഖത്തിയോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ വേളുവനമേവ ഗതോ. നഗരവാസിനോ ബഹും അന്നപാനഖാദനീയം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ മഹാദാനം പവത്തയിംസു.

തം ദിവസം സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭം പൂരേത്വാ സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന തഥാഗതസ്സത്ഥായ അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജന്തേന ദുക്കരം കതം, നാളാഗിരിം ദിസ്വാ സത്ഥാരാ തിക്ഖത്തും പടിബാഹിയമാനോപി നാപഗതോ, അഹോ ദുക്കരകാരകോ, ആവുസോ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ആനന്ദസ്സ ഗുണകഥാ പവത്തതി, ഗന്തബ്ബം മയാ ഏത്ഥാ’’തി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ആനന്ദോ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി മമത്ഥായ ജീവിതം പരിച്ചജിയേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഹിംസകരട്ഠേ സാഗലനഗരേ സാഗലോ നാമ രാജാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തദാ നഗരതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം നേസാദഗാമകേ അഞ്ഞതരോ നേസാദോ പാസേഹി സകുണേ ബന്ധിത്വാ നഗരേ വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേസി. നഗരതോ ച അവിദൂരേ ആവട്ടതോ ദ്വാദസയോജനോ മാനുസിയോ നാമ പദുമസരോ അഹോസി പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നോ. തത്ഥ നാനപ്പകാരോ സകുണസങ്ഘോ ഓതരി. സോ നേസാദോ തത്ഥ അനിയാമേന പാസേ ഓഡ്ഡേസി. തസ്മിം കാലേ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ ഛന്നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരോ ചിത്തകൂടപബ്ബതേ സുവണ്ണഗുഹായം വസതി, സുമുഖോ നാമസ്സ സേനാപതി അഹോസി. അഥേകദിവസം തതോ ഹംസയൂഥാ കതിപയാ സുവണ്ണഹംസാ മാനുസിയം സരം ഗന്ത്വാ പഹൂതഗോചരേ തസ്മിം യഥാസുഖം വിചരിത്വാ സുഹിതാ ചിത്തകൂടം ആഗന്ത്വാ ധതരട്ഠസ്സ ആരോചേസും – ‘‘മഹാരാജ, മനുസ്സപഥേ മാനുസിയോ നാമ പദുമസരോ സമ്പന്നഗോചരോ, തത്ഥ ഗോചരം ഗണ്ഹിതും ഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ‘‘മനുസ്സപഥോ നാമ സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ, മാ വോ രുച്ചിത്ഥാ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാപി തേഹി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ ‘‘സചേ തുമ്ഹാകം രുച്ചതി, ഗച്ഛാമാ’’തി സപരിവാരോ തം സരം അഗമാസി. സോ ആകാസാ ഓതരന്തോ പാദം പാസേ പവേസേന്തോയേവ ഓതരി. അഥസ്സ പാസോ പാദം അയപട്ടകേന കഡ്ഢന്തോ വിയ ആബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹി. അഥസ്സ ‘‘ഛിന്ദിസ്സാമി ന’’ന്തി ആകഡ്ഢന്തസ്സ പഠമവാരേ ചമ്മം ഛിജ്ജി, ദുതിയവാരേ മംസം ഛിജ്ജി, തതിയവാരേ ന്ഹാരു ഛിജ്ജി, പാസോ അട്ഠിം ആഹച്ച അട്ഠാസി, ലോഹിതം പഗ്ഘരി, ബലവവേദനാ പവത്തിംസു.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ബദ്ധരവം രവിസ്സാമി, ഞാതകാ മേ ഉത്രസ്താ ഹുത്വാ ഗോചരം അഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഛാതജ്ഝത്താവ പലായന്താ ദുബ്ബലതായ മഹാസമുദ്ദേ പതിസ്സന്തീ’’തി. സോ വേദനം അധിവാസേത്വാ ഞാതീനം യാവദത്ഥം ചരിത്വാ ഹംസാനം കീളനകാലേ മഹന്തേന സദ്ദേന ബദ്ധരവം രവി. തം സുത്വാ തേ ഹംസാ മരണഭയതജ്ജിതാ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ ചിത്തകൂടാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേസു പക്കന്തേസു സുമുഖോ ഹംസസേനാപതി ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇദം ഭയം മഹാരാജസ്സ ഉപ്പന്നം, ജാനിസ്സാമി ന’’ന്തി വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ ഹംസഗണസ്സ അന്തരേ മഹാസത്തം അദിസ്വാ മജ്ഝിമഹംസഗണം വിചിനി, തത്ഥപി അദിസ്വാ പച്ഛിമഹംസഗണം വിചിനി, തത്ഥപി അദിസ്വാ ‘‘നിസ്സംസയം തസ്സേവേദം ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി നിവത്തിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ മഹാസത്തം പാസേ ബദ്ധം ലോഹിതമക്ഖിതം ദുക്ഖാതുരം പങ്കപിട്ഠേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, അഹം മമ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ തുമ്ഹേ പാസതോ മോചേസ്സാമീ’’തി വദന്തോ ഓതരിത്വാ മഹാസത്തം അസ്സാസേന്തോവ പങ്കപിട്ഠേ നിസീദി. അഥ നം വീമംസന്തോ മഹാസത്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘സുമുഖ അനുപചിനന്താ, പക്കമന്തി വിഹങ്ഗമാ;

ഗച്ഛ തുവമ്പി മാ കങ്ഖി, നത്ഥി ബദ്ധേ സഹായതാ’’തി.

തത്ഥ അനുപചിനന്താതി സിനേഹേന ആലയവസേന അനോലോകേന്താ. പക്കമന്തീതി ഏതേ ഛന്നവുതി ഹംസസഹസ്സാ ഞാതിവിഹങ്ഗമാ മം ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ത്വമ്പി ഗച്ഛ, മാ ഇധ വാസം ആകങ്ഖി, ഏവഞ്ഹി പാസേന ബദ്ധേ മയി സഹായതാ നാമ നത്ഥി, ന ഹി തേ അഹം ഇദാനി കിഞ്ചി സഹായകിച്ചം കാതും സക്ഖിസ്സാമി, കിം തേ മയാ നിരൂപകാരേന, പപഞ്ചം അകത്വാ ഗച്ഛേവാതി വദതി.

ഇതോ പരം –

൨. ‘‘ഗച്ഛേ വാഹം ന വാ ഗച്ഛേ, ന തേന അമരോ സിയം;

സുഖിതം തം ഉപാസിത്വാ, ദുക്ഖിതം തം കഥം ജഹേ.

൩. ‘‘മരണം വാ തയാ സദ്ധിം, ജീവിതം വാ തയാ വിനാ;

തദേവ മരണം സേയ്യോ, യഞ്ചേ ജീവേ തയാ വിനാ.

൪. ‘‘നേസ ധമ്മോ മഹാരാജ, യം തം ഏവം ഗതം ജഹേ;

യാ ഗതി തുയ്ഹം സാ മയ്ഹം, രുച്ചതേ വിഹഗാധിപ.

൫. ‘‘കാ നു പാസേന ബദ്ധസ്സ, ഗതി അഞ്ഞാ മഹാനസാ;

സാ കഥം ചേതയാനസ്സ, മുത്തസ്സ തവ രുച്ചതി.

൬. ‘‘കം വാ ത്വം പസ്സസേ അത്ഥം, മമ തുയ്ഹഞ്ച പക്ഖിമ;

ഞാതീനം വാവസിട്ഠാനം, ഉഭിന്നം ജീവിതക്ഖയേ.

൭. ‘‘യം ന കഞ്ചനദേപിഞ്ഛ, അന്ധേന തമസാ ഗതം;

താദിസേ സഞ്ചജം പാണം, കമത്ഥമഭിജോതയേ.

൮. ‘‘കഥം നു പതതം സേട്ഠ, ധമ്മേ അത്ഥം ന ബുജ്ഝസി;

ധമ്മോ അപചിതോ സന്തോ, അത്ഥം ദസ്സേതി പാണിനം.

൯. ‘‘സോഹം ധമ്മം അപേക്ഖാനോ, ധമ്മാ ചത്ഥം സമുട്ഠിതം;

ഭത്തിഞ്ച തയി സമ്പസ്സം, നാവകങ്ഖാമി ജീവിതം.

൧൦. ‘‘അദ്ധാ ഏസോ സതം ധമ്മോ, യോ മിത്തോ മിത്തമാപദേ.

ന ചജേ ജീവിതസ്സാപി, ഹേതുധമ്മമനുസ്സരം.

൧൧. ‘‘സ്വായം ധമ്മോ ച തേ ചിണ്ണോ, ഭത്തി ച വിദിതാ മയി;

കാമം കരസ്സു മയ്ഹേതം, ഗച്ഛേവാനുമതോ മയാ.

൧൨. ‘‘അപി ത്വേവം ഗതേ കാലേ, യം ഖണ്ഡം ഞാതിനം മയാ;

തയാ തം ബുദ്ധിസമ്പന്നം, അസ്സ പരമസംവുതം.

൧൩. ‘‘ഇച്ചേവം മന്തയന്താനം, അരിയാനം അരിയവുത്തിനം;

പച്ചദിസ്സഥ നേസാദോ, ആതുരാനമിവന്തകോ.

൧൪. ‘‘തേ സത്തുമഭിസഞ്ചിക്ഖ, ദീഘരത്തം ഹിതാ ദിജാ;

തുണ്ഹീമാസിത്ഥ ഉഭയോ, ന സഞ്ചലേസുമാസനാ.

൧൫. ‘‘ധതരട്ഠേ ച ദിസ്വാന, സമുഡ്ഡേന്തേ തതോ തതോ;

അഭിക്ഖമഥ വേഗേന, ദിജസത്തു ദിജാധിപേ.

൧൬. ‘‘സോ ച വേഗേനഭിക്കമ്മ, ആസജ്ജ പരമേ ദിജേ;

പച്ചകമിത്ഥ നേസാദോ, ബദ്ധാ ഇതി വിചിന്തയം.

൧൭. ‘‘ഏകംവ ബദ്ധമാസീനം, അബദ്ധഞ്ച പുനാപരം;

ആസജ്ജ ബദ്ധമാസീനം, പേക്ഖമാനമദീനവം.

൧൮. ‘‘തതോ സോ വിമതോയേവ, പണ്ഡരേ അജ്ഝഭാസഥ;

പവഡ്ഢകായേ ആസീനേ, ദിജസങ്ഘഗണാധിപേ.

൧൯. ‘‘യം നു പാസേന മഹതാ, ബദ്ധോ ന കുരുതേ ദിസം;

അഥ കസ്മാ അബദ്ധോ ത്വം, ബലീ പക്ഖി ന ഗച്ഛസി.

൨൦. ‘‘കിം നു ത്യായം ദിജോ ഹോതി, മുത്തോ ബദ്ധം ഉപാസസി;

ഓഹായ സകുണാ യന്തി, കിം ഏകോ അവഹീയസി.

൨൧. ‘‘രാജാ മേ സോ ദിജാമിത്ത, സഖാ പാണസമോ ച മേ;

നേവ നം വിജഹിസ്സാമി, യാവ കാലസ്സ പരിയായം.

൨൨. ‘‘കഥം പനായം വിഹങ്ഗോ, നാദ്ദസ പാസമോഡ്ഡിതം;

പദഞ്ഹേതം മഹന്താനം, ബോദ്ധുമരഹന്തി ആപദം.

൨൩. ‘‘യദാ പരാഭവോ ഹോതി, പോസോ ജീവിതസങ്ഖയേ;

അഥ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝതി.

൨൪. ‘‘അപി ത്വേവ മഹാപഞ്ഞ, പാസാ ബഹുവിധാ തതാ;

ഗുയ്ഹമാസജ്ജ ബജ്ഝന്തി, അഥേവം ജീവിതക്ഖയേ’’തി. –

ഇമാസം ഗാഥാനം സമ്ബന്ധോ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ഗച്ഛേ വാതി, മഹാരാജ, അഹം ഇതോ ഗച്ഛേയ്യം വാ ന വാ, നാഹം തേന ഗമനേന വാ അഗമനേന വാ അമരോ സിയം, അഹഞ്ഹി ഇതോ ഗതോപി അഗതോപി മരണതോ അമുത്തോവ, ഇതോ പുബ്ബേ പന സുഖിതം തം ഉപാസിത്വാ ഇദാനി ദുക്ഖിതം തം കഥം ജഹേയ്യന്തി വദതി. മരണം വാതി മമ അഗച്ഛന്തസ്സ വാ തയാ സദ്ധിം മരണം ഭവേയ്യ, ഗച്ഛന്തസ്സ വാ തയാ വിനാ ജീവിതം. തേസു ദ്വീസു യം തയാ സദ്ധിം മരണം, തദേവ മേ വരം, യം തയാ വിനാ ജീവേയ്യം, ന മേ തം വരന്തി അത്ഥോ. രുച്ചതേതി യാ തവ ഗതി നിപ്ഫത്തി, സാവ മയ്ഹം രുച്ചതി. സാ കഥന്തി സമ്മ സുമുഖ മമ താവ ദള്ഹേന വാലപാസേന ബദ്ധസ്സ പരഹത്ഥം ഗതസ്സ സാ ഗതി രുച്ചതു, തവ പന ചേതയാനസ്സ സചേതനസ്സ പഞ്ഞവതോ മുത്തസ്സ കഥം രുച്ചതി.

പക്ഖിമാതി പക്ഖസമ്പന്ന. ഉഭിന്നന്തി അമ്ഹാകം ദ്വിന്നം ജീവിതക്ഖയേ സതി ത്വം മമ വാ തവ വാ അവസിട്ഠഞാതീനം വാ കം അത്ഥം പസ്സസി. യം നാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ ഉപമാനേ. കഞ്ചനദേപിഞ്ഛാതി കഞ്ചനദ്വേപിഞ്ഛ, അയമേവ വാ പാഠോ, കഞ്ചനസദിസഉഭയപക്ഖാതി അത്ഥോ. തമസാതി തമസി. ഗതന്തി കതം, അയമേവ വാ പാഠോ. പുരിമസ്സ ന-കാരസ്സ ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ‘‘ന കത’’ന്തി കതം വിയാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തയി പാണം ചജന്തേപി അചജന്തേപി മമ ജീവിതസ്സ അഭാവാ യം തവ പാണസഞ്ചജനം, തം അന്ധേന തമസി കതം വിയ കിഞ്ചിദേവ രൂപകമ്മം അപച്ചക്ഖഗുണം, താദിസേ തവ അപച്ചക്ഖഗുണേ പാണസഞ്ചജനേ ത്വം പാണം സഞ്ചജന്തോ കമത്ഥം ജോതേയ്യാസീതി.

ധമ്മോ അപചിതോ സന്തോതി ധമ്മോ പൂജിതോ മാനിതോ സമാനോ. അത്ഥം ദസ്സേതീതി വുദ്ധിം ദസ്സേതി. അപേക്ഖാനോതി അപേക്ഖന്തോ. ധമ്മാ ചത്ഥന്തി ധമ്മതോ ച അത്ഥം സമുട്ഠിതം പസ്സന്തോ. ഭത്തിന്തി സിനേഹം. സതം ധമ്മോതി പണ്ഡിതാനം സഭാവോ. യോ മിത്തോതി യോ മിത്തോ ആപദാസു മിത്തം ന ചജേ, തസ്സ അചജന്തസ്സ മിത്തസ്സ ഏസ സഭാവോ നാമ അദ്ധാ സതം ധമ്മോ. വിദിതാതി പാകടാ ജാതാ. കാമം കരസ്സൂതി ഏതം മമ കാമം മയാ ഇച്ഛിതം മമ വചനം കരസ്സു. അപി ത്വേവം ഗതേ കാലേതി അപി തു ഏവം ഗതേ കാലേ മയി ഇമസ്മിം ഠാനേ പാസേന ബദ്ധേ. പരമസംവുതന്തി പരമപരിപുണ്ണം.

ഇച്ചേവം മന്തയന്താനന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ന ഗച്ഛാമീ’’തി ഏവം കഥേന്താനം അരിയാനന്തി ആചാരഅരിയാനം. പച്ചദിസ്സഥാതി കാസായാനി നിവാസേത്വാ രത്തമാലം പിളന്ധിത്വാ മുഗ്ഗരം ആദായ ആഗച്ഛന്തോ അദിസ്സഥ. ആതുരാനന്തി ഗിലാനാനം മച്ചു വിയ. അഭിസഞ്ചിക്ഖാതി, ഭിക്ഖവേ, തേ ഉഭോപി സത്തും ആയന്തം പസ്സിത്വാ. ഹിതാതി ദീഘരത്തം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹിതാ മുദുചിത്താ. ന സഞ്ചലേസുമാസനാതി ആസനതോ ന ചലിംസു, യഥാനിസിന്നാവ അഹേസും. സുമുഖോ പന ‘‘അയം നേസാദോ ആഗന്ത്വാ പഹരന്തോ മം പഠമം പഹരതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാസത്തം പച്ഛതോ കത്വാ നിസീദി.

ധതരട്ഠേതി ഹംസേ. സമുഡ്ഡേന്തേതി മരണഭയേന ഇതോ ചിതോ ച ഉപ്പതന്തേ ദിസ്വാ. ആസജ്ജാതി ഇതരേ ദ്വേ ജനേ ഉപഗന്ത്വാ. പച്ചകമിത്ഥാതി ‘‘ബദ്ധാ, ന ബദ്ധാ’’തി ചിന്തേന്തോ ഉപധാരേന്തോ അകമിത്ഥ, വേഗം ഹാപേത്വാ സണികം അഗമാസി. ആസജ്ജ ബദ്ധമാസീനന്തി ബദ്ധം മഹാസത്തം ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നം സുമുഖം. അദീനവന്തിആദീനവമേവ ഹുത്വാ മഹാസത്തം ഓലോകേന്തം ദിസ്വാ. വിമതോതി കിം നു ഖോ അബദ്ധോ ബദ്ധസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ, കാരണം പുച്ഛിസ്സാമീതി വിമതിജാതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പണ്ഡരേതി ഹംസേ, അഥ വാ പരിസുദ്ധേ നിമ്മലേ, സമ്പഹട്ഠകഞ്ചനവണ്ണേതി അത്ഥോ. പവഡ്ഢകായേതി വഡ്ഢിതകായേ മഹാസരീരേ. യം നൂതി യം താവ ഏസോ മഹാപാസേന ബദ്ധോ. ന കുരുതേ ദിസന്തി പലായനത്ഥായ ഏകം ദിസം ന ഭജതി, തം യുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ബലീതി ബലസമ്പന്നോ ഹുത്വാപി. പക്ഖീതി തം ആലപതി. ഓഹായാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. യന്തീതി സേസസകുണാ ഗച്ഛന്തി. അവഹീയസീതി ഓഹീയസി.

ദിജാമിത്താതി ദിജാനം അമിത്ത. യാവ കാലസ്സ പരിയായന്തി യാവ മരണസ്സ വാരോ ആഗച്ഛതി. കഥം പനായന്തി ത്വം രാജാ മേ സോതി വദസി, രാജാനോ ച നാമ പണ്ഡിതാ ഹോന്തി, ഇതിപി പണ്ഡിതോ സമാനോ കേന കാരണേന ഓഡ്ഡിതം പാസം ന അദ്ദസ. പദം ഹേതന്തി യസമഹത്തം വാ ഞാണമഹത്തം വാ പത്താനം അത്തനോ ആപദബുജ്ഝനം നാമ പദം കാരണം, തസ്മാ തേ ആപദം ബോദ്ധുമരഹന്തി. പരാഭവോതി അവഡ്ഢി. ആസജ്ജാപീതി ഉപഗന്ത്വാപി ന ബുജ്ഝതി. തതാതി വിതതാ ഓഡ്ഡിതാ. ഗുയ്ഹമാസജ്ജാതി തേസു പാസേസു യോ ഗുള്ഹോ പടിച്ഛന്നോ പാസോ, തം ആസജ്ജ ബജ്ഝന്തി. അഥേവന്തി അഥ ഏവം ജീവിതക്ഖയേ ബജ്ഝന്തേവാതി അത്ഥോ.

ഇതി നം സോ കഥാസല്ലാപേന മുദുഹദയം കത്വാ മഹാസത്തസ്സ ജീവിതം യാചന്തോ ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘അപി നായം തയാ സദ്ധിം, സംവാസസ്സ സുഖുദ്രയോ;

അപി നോ അനുമഞ്ഞാസി, അപി നോ ജീവിതം ദദേ’’തി.

തത്ഥ അപി നായന്തി അപി നു അയം. സുഖുദ്രയോതി സുഖഫലോ. അപി നോ അനുമഞ്ഞാസീതി ചിത്തകൂടം ഗന്ത്വാ ഞാതകേ പസ്സിതും ത്വം അപി നോ അനുജാനേയ്യാസി. അപി നോ ജീവിതം ദദേതി അപി നോ ഇമായ കഥായ ഉപ്പന്നവിസ്സാസോ ന മാരേയ്യാസീതി.

സോ തസ്സ മധുരകഥായ ബജ്ഝിത്വാ ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘ന ചേവ മേ ത്വം ബദ്ധോസി, നപി ഇച്ഛാമി തേ വധം;

കാമം ഖിപ്പമിതോ ഗന്ത്വാ, ജീവ ത്വം അനിഘോ ചിര’’ന്തി.

തതോ സുമുഖോ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭. ‘‘നേവാഹമേതമിച്ഛാമി, അഞ്ഞത്രേതസ്സ ജീവിതാ;

സചേ ഏകേന തുട്ഠോസി, മുഞ്ചേതം മഞ്ച ഭക്ഖയ.

൨൮. ‘‘ആരോഹപരിണാഹേന, തുല്യാസ്മാ വയസാ ഉഭോ;

ന തേ ലാഭേന ജീവത്ഥി, ഏതേന നിമിനാ തുവം.

൨൯. ‘‘തദിങ്ഘ സമപേക്ഖസ്സു, ഹോതു ഗിദ്ധി തവമ്ഹസു;

മം പുബ്ബേ ബന്ധ പാസേന, പച്ഛാ മുഞ്ച ദിജാധിപം.

൩൦. ‘‘താവദേവ ച തേ ലാഭോ, കതാസ്സ യാചനായ ച;

മിത്തി ച ധതരട്ഠേഹി, യാവജീവായ തേ സിയാ’’തി.

തത്ഥ ഏതന്തി യം അഞ്ഞത്ര ഏതസ്സ ജീവിതാ മമ ജീവിതം, ഏതം അഹം നേവ ഇച്ഛാമി. തുല്യാസ്മാതി സമാനാ ഹോമ. നിമിനാ തുവന്തി പരിവത്തേഹി ത്വം. തവമ്ഹസൂതി തവ അമ്ഹേസു ഗിദ്ധി ഹോതു, കിം തേ ഏതേന, മയി ലോഭം ഉപ്പാദേഹീതി വദതി. താവദേവാതി തത്തകോയേവ. യാചനായ ചാതി യാ മമ യാചനാ, സാവ കതാ അസ്സാതി അത്ഥോ.

ഇതി സോ തായ ധമ്മദേസനായ തേലേ പക്ഖിത്തകപ്പാസപിചു വിയ മുദുഗതഹദയോ മഹാസത്തം തസ്സ ദായം കത്വാ ദദന്തോ ആഹ –

൩൧. ‘‘പസ്സന്തു നോ മഹാസങ്ഘാ, തയാ മുത്തം ഇതോ ഗതം;

മിത്താമച്ചാ ച ഭച്ചാ ച, പുത്തദാരാ ച ബന്ധവാ.

൩൨. ‘‘ന ച തേ താദിസാ മിത്താ, ബഹൂനം ഇധ വിജ്ജതി;

യഥാ ത്വം ധതരട്ഠസ്സ, പാണസാധാരണോ സഖാ.

൩൩. ‘‘സോ തേ സഹായം മുഞ്ചാമി, ഹോതു രാജാ തവാനുഗോ;

കാമം ഖിപ്പമിതോ ഗന്ത്വാ, ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചഥാ’’തി.

തത്ഥ നോതി നിപാതമത്തം. തയാ മുത്തന്തി ഇമഞ്ഹി ത്വഞ്ഞേവ മുഞ്ചസി നാമ, തസ്മാ ഇമം തയാ മുത്തം ഇതോ ചിത്തകൂടപബ്ബതം ഗതം മഹന്താ ഞാതിസങ്ഘാ ഏതേ ച മിത്താദയോ പസ്സന്തു. ഏത്ഥ ച ബന്ധവാതി ഏകലോഹിതസമ്ബന്ധാ. വിജ്ജതീതി വിജ്ജന്തി. പാണസാധാരണോതി സാധാരണപാണോ അവിഭത്തജീവികോ, യഥാ ത്വം ഏതസ്സ സഖാ, ഏതാദിസാ അഞ്ഞേസം ബഹൂനം മിത്താ നാമ ന വിജ്ജന്തി. തവാനുഗോതി ഏതം ദുക്ഖിതം ആദായ പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ തവ അയം അനുഗോ ഹോതൂതി.

ഏവം വത്വാ പന നേസാദപുത്തോ മേത്തചിത്തേന മഹാസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ ആലിങ്ഗിത്വാ സരതോ നിക്ഖാമേത്വാ സരതീരേ തരുണദബ്ബതിണപിട്ഠേ നിസീദാപേത്വാ പാദേ ബന്ധനപാസം മുദുചിത്തേന സണികം മോചേത്വാ ദൂരേ ഖിപിത്വാ മഹാസത്തേ ബലവസിനേഹം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ മേത്തചിത്തേന ഉദകം ആദായ ലോഹിതം ധോവിത്വാ പുനപ്പുനം പരിമജ്ജി. തസ്സ മേത്തചിത്താനുഭാവേന ബോധിസത്തസ്സ പാദേ സിരാ സിരാഹി, മംസം മംസേന, ചമ്മം ചമ്മേന ഘടിതം, താവദേവ പാദോ സംരുള്ഹോ സഞ്ജാതഛവിസഞ്ജാതലോമോ അഹോസി അബദ്ധപാദേന നിബ്ബിസേസോ. ബോധിസത്തോ സുഖിതോ പകതിഭാവേനേവ നിസീദി. അഥ സുമുഖോ അത്താനം നിസ്സായ മഹാസത്തസ്സ സുഖിതഭാവം ദിസ്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ നേസാദസ്സ ഥുതിമകാസി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൩൪. ‘‘സോ പതീതോ പമുത്തേന, ഭത്തുനാ ഭത്തുഗാരവോ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗോ, വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം.

൩൫. ‘‘ഏവം ലുദ്ദക നന്ദസ്സു, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ നന്ദാമി, മുത്തം ദിസ്വാ ദിജാധിപ’’ന്തി.

തത്ഥ വക്കങ്ഗോതി വങ്കഗീവോ.

ഏവം ലുദ്ദസ്സ ഥുതിം കത്വാ സുമുഖോ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഇമിനാ അമ്ഹാകം മഹാഉപകാരോ കതോ, അയഞ്ഹി അമ്ഹാകം വചനം അകത്വാ കീളാഹംസേ നോ കത്വാ ഇസ്സരാനം ദേന്തോ ബഹും ധനം ലഭേയ്യ, മാരേത്വാ മംസം വിക്കിണന്തോ മൂലമ്പി ലഭേഥ, അത്തനോ പന ജീവിതം അനോലോകേത്വാ അമ്ഹാകം വചനം അകരി, ഇമം രഞ്ഞോ സന്തികം നേത്വാ സുഖജീവിതം കരോമാ’’തി. മഹാസത്തോ സമ്പടിച്ഛി. സുമുഖോ അത്തനോ ഭാസായ മഹാസത്തേന സദ്ധിം കഥേത്വാ പുന മനുസ്സഭാസായ ലുദ്ദപുത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം കിമത്ഥം പാസേ ഓഡ്ഡേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ധനത്ഥ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഏവം സന്തേ അമ്ഹേ ആദായ നഗരം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി, ബഹും തേ ധനം ദാപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആഹ –

൩൬. ‘‘ഏഹി തം അനുസിക്ഖാമി, യഥാ ത്വമപി ലച്ഛസേ;

ലാഭം തവായം ധതരട്ഠോ, പാപം കിഞ്ചി ന ദക്ഖതി.

൩൭. ‘‘ഖിപ്പമന്തേപുരം നേത്വാ, രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി നോ ഉഭോ;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ ഉഭയതോ ഠിതേ.

൩൮. ‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ.

൩൯. ‘‘അസംസയം ഇമം ദിസ്വാ, ഹംസരാജം നരാധിപോ.

പതീതോ സുമനോ വിത്തോ, ബഹും ദസ്സതി തേ ധന’’ന്തി.

തത്ഥ അനുസിക്ഖാമീതി അനുസാസാമി. പാപന്തി ലാമകം. രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി നോ ഉഭോതി അമ്ഹേ ഉഭോപി രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി. അയം ബോധിസത്തസ്സ പഞ്ഞാപഭാവദസ്സനത്ഥം, അത്തനോ മിത്തധമ്മസ്സ ആവിഭാവനത്ഥം, ലുദ്ദസ്സ ധനലാഭത്ഥം, രഞ്ഞോ സീലേസു പതിട്ഠാപനത്ഥഞ്ചാതി ചതൂഹി കാരണേഹി ഏവമാഹ. ധതരട്ഠാതി നേത്വാ ച പന രഞ്ഞോ ഏവം ആചിക്ഖേയ്യാസി, ‘‘മഹാരാജ, ഇമേ ധതരട്ഠകുലേ ജാതാ ദ്വേ ഹംസാധിപതിനോ, ഏതേസു അയം രാജാ, ഇതരോ സേനാപതീ’’തി. ഇതി നം സിക്ഖാപേസി. ‘‘പതീതോ’’തിആദീനി തീണിപി തുട്ഠാകാരവേവചനാനേവ.

ഏവം വുത്തേ ലുദ്ദോ, ‘‘സാമി, മാ വോ രാജദസ്സനം രുച്ചി, രാജാനോ നാമ ചലചിത്താ, കീളാഹംസേ വാ വോ കരേയ്യും മാരാപേയ്യും വാ’’തി വത്വാ, ‘‘സമ്മ, മാ ഭായി, അഹം താദിസം കക്ഖളം ലുദ്ദം ലോഹിതപാണിം ധമ്മകഥായ മുദുകം കത്വാ മമ പാദേസു പാതേസിം, രാജാനോ നാമ പുഞ്ഞവന്തോ പഞ്ഞവന്തോ ച സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതഞ്ഞൂ ച, ഖിപ്പം അമ്ഹേ രഞ്ഞോ ദസ്സേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി മാ മയ്ഹം കുജ്ഝിത്ഥ, അഹം അവസ്സം തുമ്ഹാകം രുചിയാ നേമീ’’തി വത്വാ ഉഭോപി കാജം ആരോപേത്വാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാ രഞ്ഞാ പുട്ഠോ യഥാഭൂതം ആരോചേസി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൪൦. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, കമ്മുനാ ഉപപാദയി;

ഖിപ്പമന്തേപുരം ഗന്ത്വാ, രഞ്ഞോ ഹംസേ അദസ്സയി;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ ഉഭയതോ ഠിതേ.

൪൧. ‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ;

൪൨. ‘‘കഥം പനിമേ വിഹങ്ഗാ, തവ ഹത്ഥത്തമാഗതാ;

കഥം ലുദ്ദോ മഹന്താനം, ഇസ്സരേ ഇധ അജ്ഝഗാ.

൪൩. ‘‘വിഹിതാ സന്തിമേ പാസാ, പല്ലലേസു ജനാധിപ;

യം യദായതനം മഞ്ഞേ, ദിജാനം പാണരോധനം.

൪൪. ‘‘താദിസം പാസമാസജ്ജ, ഹംസരാജാ അബജ്ഝഥ;

തം അബദ്ധോ ഉപാസിനോ, മമായം അജ്ഝഭാസഥ.

൪൫. ‘‘സുദുക്കരം അനരിയേഭി, ദഹതേ ഭാവമുത്തമം;

ഭത്തുരത്ഥേ പരക്കന്തോ, ധമ്മയുത്തോ വിഹങ്ഗമോ.

൪൬. ‘‘അത്തനായം ചജിത്വാന, ജീവിതം ജീവിതാരഹോ;

അനുത്ഥുനന്തോ ആസീനോ, ഭത്തു യാചിത്ഥ ജീവിതം.

൪൭. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, പസാദമഹമജ്ഝഗാ;

തതോ നം പാമുചിം പാസാ, അനുഞ്ഞാസിം സുഖേന ച.

൪൮. ‘‘സോ പതീതോ പമുത്തേന, ഭത്തുനാ ഭത്തുഗാരവോ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗോ, വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം.

൪൯. ‘‘ഏവം ലുദ്ദക നന്ദസ്സു, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ നന്ദാമി, മുത്തം ദിസ്വാ ദിജാധിപം.

൫൦. ‘‘ഏഹി തം അനുസിക്ഖാമി, യഥാ ത്വമപി ലച്ഛസേ;

ലാഭം തവായം ധതരട്ഠോ, പാപം കിഞ്ചി ന ദക്ഖതി.

൫൧. ‘‘ഖിപ്പമന്തേപുരം നേത്വാ, രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി നോ ഉഭോ;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ ഉഭയതോ ഠിതേ.

൫൨. ‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ.

൫൩. ‘‘അസംസയം ഇമം ദിസ്വാ, ഹംസരാജം നരാധിപോ;

പതീതോ സുമനോ വിത്തോ, ബഹും ദസ്സതി തേ ധനം.

൫൪. ‘‘ഏവമേതസ്സ വചനാ, ആനീതാമേ ഉഭോ മയാ;

ഏത്ഥേവ ഹി ഇമേ ആസും, ഉഭോ അനുമതാ മയാ.

൫൫. ‘‘സോയം ഏവം ഗതോ പക്ഖീ, ദിജോ പരമധമ്മികോ;

മാദിസസ്സ ഹി ലുദ്ദസ്സ, ജനയേയ്യാഥ മദ്ദവം.

൫൬. ‘‘ഉപായനഞ്ച തേ ദേവ, നാഞ്ഞം പസ്സാമി ഏദിസം;