൨൦. സത്തതിനിപാതോ

[൫൩൧] ൧. കുസജാതകവണ്ണനാ

ഇദം തേ രട്ഠന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിതോ ഏകദിവസം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഏകം അലങ്കതഇത്ഥിം ദിസ്വാ സുഭനിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന ഓലോകേത്വാ കിലേസാഭിഭൂതോ അനഭിരതോ വിഹാസി ദീഘകേസനഖോ കിലിട്ഠചീവരോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനീസന്ഥതഗത്തോ. യഥാ ഹി ദേവലോകാ ചവനധമ്മാനം ദേവപുത്താനം പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, മാലാ മിലായന്തി, വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തി, സരീരേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതി, ഉഭോഹി കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, ദേവോ ദേവാസനേ നാഭിരമതി, ഏവമേവ സാസനാ ചവനധമ്മാനം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖൂനം പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, സദ്ധാപുപ്ഫാനി മിലായന്തി, സീലവത്ഥാനി കിലിസ്സന്തി, സരീരേ മങ്കുതായ ചേവ അയസവസേന ച ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതി, കിലേസസേദാ മുച്ചന്തി, അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലസുഞ്ഞാഗാരേസു നാഭിരമന്തി. തസ്സപി താനി പഞ്ഞായിംസു. അഥ നം ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി ദസ്സേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി തം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘മാ, ഭിക്ഖു, കിലേസവസികോ ഹോഹി, മാതുഗാമോ നാമേസ പാപോ, തസ്മിം പടിബദ്ധചിത്തതം വിനോദേഹി, സാസനേ അഭിരമ, മാതുഗാമേ പടിബദ്ധചിത്തതായ ഹി തേജവന്തോപി പോരാണകപണ്ഡിതാ നിത്തേജാ ഹുത്വാ അനയബ്യസനം പാപുണിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മല്ലരട്ഠേ കുസാവതീരാജധാനിയം ഓക്കാകോ നാമ രാജാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം ജേട്ഠികാ സീലവതീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ അഹോസി, സാ നേവ പുത്തം, ന ധീതരം ലഭി. അഥസ്സ നാഗരാ ചേവ രട്ഠവാസിനോ ച രാജനിവേസനദ്വാരേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘രട്ഠം നസ്സിസ്സതി, രട്ഠം നസ്സിസ്സതീ’’തി ഉപക്കോസിംസു. രാജാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ‘‘മയി രജ്ജം കാരേന്തേ അധമ്മകാരോ നാമ നത്ഥി, കസ്മാ ഉപക്കോസഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ദേവ, അധമ്മകാരോ നാമ നത്ഥി, അപിച വംസാനുരക്ഖകോ പന വോ പുത്തോ നത്ഥി, അഞ്ഞോ രജ്ജം ഗഹേത്വാ രട്ഠം നാസേസ്സതി, തസ്മാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതും സമത്ഥം പുത്തം പത്ഥേഥാ’’തി. ‘‘പുത്തം പത്ഥേന്തോ കിം കരോമീ’’തി? ‘‘പഠമം താവ ഏകം സത്താഹം ചുല്ലനാടകം ധമ്മനാടകം കത്വാ വിസ്സജ്ജേഥ, സചേ സാ പുത്തം ലഭിസ്സതി, സാധു, നോ ചേ, അഥ മജ്ഝിമനാടകം വിസ്സജ്ജേഥ, തതോ ജേട്ഠനാടകം, അവസ്സം ഏത്തകാസു ഇത്ഥീസു ഏകാ പുഞ്ഞവതീ പുത്തം ലഭിസ്സതീ’’തി. രാജാ തേസം വചനേന തഥാ കത്വാ സത്ത ദിവസേ യഥാസുഖം അഭിരമിത്വാ ആഗതാഗതം പുച്ഛി – ‘‘കച്ചി വോ പുത്തോ ലദ്ധോ’’തി? സബ്ബാ ‘‘ന ലഭാമ, ദേവാ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ന മേ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി അനത്തമനോ അഹോസി. നാഗരാ പുന തഥേവ ഉപക്കോസിംസു. രാജാ ‘‘കിം ഉപക്കോസഥ, മയാ തുമ്ഹാകം വചനേന നാടകാനി വിസ്സട്ഠാനി, ഏകാപി പുത്തം ന ലഭതി, ഇദാനി കിം കരോമാ’’തി ആഹ. ‘‘ദേവ, ഏതാ ദുസ്സീലാ ഭവിസ്സന്തി നിപ്പുഞ്ഞാ, നത്ഥി ഏതാസം പുത്തലാഭായ പുഞ്ഞം, തുമ്ഹേ ഏതാസു പുത്തം അലഭന്തീസുപി മാ അപ്പോസ്സുക്കതം ആപജ്ജഥ, അഗ്ഗമഹേസീ വോ സീലവതീ ദേവീ സീലസമ്പന്നാ, തം വിസ്സജ്ജേഥ, തസ്സാ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഇതോ കിര സത്തമേ ദിവസേ രാജാ സീലവതിം ദേവിം ധമ്മനാടകം കത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സതി, പുരിസാ സന്നിപതന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ദേവിം അലങ്കാരാപേത്വാ രാജനിവേസനാ ഓതാരേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തസ്സാ സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദേവിയാ പുത്തപത്ഥനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഏതിസ്സാ മയാ പുത്തം ദാതും വട്ടതി, അത്ഥി നു ഖോ ദേവലോകേ ഏതിസ്സാ അനുച്ഛവികോ പുത്തോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ബോധിസത്തം അദ്ദസ. സോ കിര തദാ താവതിംസഭവനേ ആയും ഖേപേത്വാ ഉപരിദേവലോകേ നിബ്ബത്തിതുകാമോ അഹോസി. സക്കോ തസ്സ വിമാനദ്വാരം ഗന്ത്വാ തം പക്കോസിത്വാ, ‘‘മാരിസ, തയാ മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഓക്കാകരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ അപരമ്പി ദേവപുത്തം ‘‘ത്വമ്പി ഏതിസ്സാ ഏവ പുത്തോ ഭവിസ്സസീ’’തി വത്വാ ‘‘മാ ഖോ പനസ്സാ കോചി സീലം ഭിന്ദതൂ’’തി മഹല്ലകബ്രാഹ്മണവേസേന രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം അഗമാസി.

മഹാജനോപി ന്ഹാതോ അലങ്കതോ ‘‘അഹം ദേവിം ഗണ്ഹിസ്സാമി, അഹം ദേവിം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി രാജദ്വാരേ സന്നിപതിത്വാ സക്കഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘ത്വം കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി പരിഹാസമകാസി. സക്കോ ‘‘കിം മം തുമ്ഹേ ഗരഹഥ, സചേപി മേ സരീരം ജിണ്ണം, രാഗോ പന ന ജീരതി, സചേ സീലവതിം ലഭിസ്സാമി, ആദായ നം ഗമിസ്സാമീതി ആഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവേന സബ്ബേസം പുരതോവ അട്ഠാസി. അഞ്ഞോ കോചി തസ്സ തേജേന പുരതോ ഭവിതും നാസക്ഖി. സോ തം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം നിവേസനാ നിക്ഖമന്തിഞ്ഞേവ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ പക്കാമി. അഥ നം തത്ഥ തത്ഥ ഠിതാ ഗരഹിംസു ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, മഹല്ലകബ്രാഹ്മണോ ഏവം ഉത്തമരൂപധരം ദേവിം ആദായ ഗച്ഛതി, അത്തനോ യുത്തം ന ജാനാതീ’’തി. ദേവീപി ‘‘മഹല്ലകോ മം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി ന അട്ടീയതി ന ഹരായതി. രാജാപി വാതപാനേ ഠത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ദേവിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ അനത്തമനോ അഹോസി.

സക്കോ തം ആദായ നഗരദ്വാരതോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരസമീപേ ഏകം ഘരം മാപേസി വിവടദ്വാരം പഞ്ഞത്തകട്ഠത്ഥരികം. അഥ നം സാ ‘‘ഇദം തേ നിവേസന’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ആമ, ഭദ്ദേ, പുബ്ബേ പനാഹം ഏകോ, ഇദാനിമ്ഹാ മയം ദ്വേ ജനാ, അഹം ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ തണ്ഡുലാദീനി ആഹരിസ്സാമി, ത്വം ഇമിസ്സാ കട്ഠത്ഥരികായ നിപജ്ജാഹീ’’തി വത്വാ തം മുദുനാ ഹത്ഥേന പരാമസന്തോ ദിബ്ബസമ്ഫസ്സം ഫരാപേത്വാ തത്ഥ നിപജ്ജാപേസി. സാ ദിബ്ബസമ്ഫസ്സഫരണേന സഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേസി. അഥ നം അത്തനോ ആനുഭാവേന താവതിംസഭവനം നേത്വാ അലങ്കതവിമാനേ ദിബ്ബസയനേ നിപജ്ജാപേസി. സാ സത്തമേ ദിവസേ പബുജ്ഝിത്വാ തം സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ന സോ ബ്രാഹ്മണോ മനുസ്സോ, സക്കോ ഭവിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. സക്കോപി തസ്മിം സമയേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ ദിബ്ബനാടകപരിവുതോ നിസിന്നോ അഹോസി. സാ സയനാ ഉട്ഠായ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സക്കോ ‘‘വരം തേ, ദേവി, ദദാമി, ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ഏകം പുത്തം മേ ദേഹീ’’തി. ‘‘ദേവി, തിട്ഠതു ഏകോ പുത്തോ, അഹം തേ ദ്വേ പുത്തേ ദസ്സാമി. തേസു പന ഏകോ പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി വിരൂപവാ, ഏകോ രൂപവാ ന പഞ്ഞവാ. തേസു കതരം പഠമം ഇച്ഛസീ’’തി? ‘‘പഞ്ഞവന്തം, ദേവാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തസ്സാ കുസതിണം ദിബ്ബവത്ഥം ദിബ്ബചന്ദനം പാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം കോകനുദഞ്ച നാമ വീണം ദത്വാ തം ആദായ രഞ്ഞോ സയനഘരം പവിസിത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഏകസയനേ നിപജ്ജാപേത്വാ അങ്ഗുട്ഠകേന തസ്സാ നാഭിം പരാമസി. തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തോ തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സക്കോപി സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. പണ്ഡിതാ ദേവീ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ജാനി.

അഥ നം പബുദ്ധോ രാജാ ദിസ്വാ, ‘‘ദേവി, കേന നീതാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സക്കേന, ദേവാ’’തി. ‘‘അഹം പച്ചക്ഖതോ ഏകം മഹല്ലകബ്രാഹ്മണം തം ആദായ ഗച്ഛന്തം അദ്ദസം, കസ്മാ മം വഞ്ചേസീ’’തി? ‘‘സദ്ദഹഥ, ദേവ, സക്കോ മം ഗഹേത്വാ ദേവലോകം നേസീ’’തി. ‘‘ന സദ്ദഹാമി, ദേവീ’’തി. അഥസ്സ സാ സക്കദത്തിയം കുസതിണം ദസ്സേത്വാ ‘‘സദ്ദഹഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘കുസതിണം നാമ യതോ കുതോചി ലബ്ഭതീ’’തി ന സദ്ദഹി. അഥസ്സ സാ ദിബ്ബവത്ഥാദീനി ദസ്സേസി. രാജാ താനി ദിസ്വാ സദ്ദഹിത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, സക്കോ താവ തം നേതു, പുത്തോ പന തേ ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ലദ്ധോ മഹാരാജ, ഗബ്ഭോ മേ പതിട്ഠിതോ’’തി. സോ തുട്ഠോ തസ്സാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി. സാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായി, തസ്സ അഞ്ഞം നാമം അകത്വാ കുസതിണനാമമേവ അകംസു. കുസകുമാരസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ ഇതരോ ദേവപുത്തോ തസ്സാ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ ദസമാസേ പരിപുണ്ണേ പുത്തം വിജായി, തസ്സ ‘‘ജയമ്പതീ’’തി നാമം കരിംസു. തേ മഹന്തേന യസേന വഡ്ഢിംസു. ബോധിസത്തോ പഞ്ഞവാ ആചരിയസ്സ സന്തികേ കിഞ്ചി സിപ്പം അനുഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനോവ പഞ്ഞായ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പാപുണി.

അഥസ്സ സോളസവസ്സകാലേ രാജാ രജ്ജം ദാതുകാമോ ദേവിം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, പുത്തസ്സ തേ രജ്ജം ദത്വാ നാടകാനി ഉപട്ഠപേസ്സാമ, മയം ജീവന്തായേവ നം രജ്ജേ പതിട്ഠിതം പസ്സിസ്സാമ, സകലജമ്ബുദീപേ ഖോ പന യസ്സ രഞ്ഞോ ധീതരം ഇച്ഛതി, തമസ്സ ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം കരിസ്സാമ, ചിത്തമസ്സ ജാനാഹി, കതരം രാജധീതരം രോചേസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘കുമാരസ്സ ഇമം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ചിത്തം ജാനാഹീ’’തി ഏകം പരിചാരികം പേസേസി. സാ ഗന്ത്വാ തസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസി. തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ന രൂപവാ, രൂപസമ്പന്നാ രാജധീതാ ആനീതാപി മം ദിസ്വാ ‘കിം മേ ഇമിനാ വിരൂപേനാ’തി പലായിസ്സതി ഇതി നോ ലജ്ജിതബ്ബകം ഭവിസ്സതി, കിം മേ ഘരാവാസേന, ധരമാനേ മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹിത്വാ തേസം അച്ചയേന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘മയ്ഹം നേവ രജ്ജേനത്ഥോ, ന നാടകേഹി, അഹം മാതാപിതൂനം അച്ചയേന പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാ ഗന്ത്വാ തസ്സ കഥം ദേവിയാ ആരോചേസി, ദേവീപി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ അനത്തമനോ ഹുത്വാ പുന കതിപാഹച്ചയേന സാസനം പേസേസി. സോപി പടിബാഹതിയേവ. ഏവം യാവതതിയം പടിബാഹിത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ചിന്തേസി – ‘‘മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഏകന്തേന പടിപക്ഖഭാവോ നാമ ന യുത്തോ, ഏകം ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി.

സോ കമ്മാരജേട്ഠകം പക്കോസാപേത്വാ ബഹും സുവണ്ണം ദത്വാ ‘‘ഏകം ഇത്ഥിരൂപകം കരോഹീ’’തി ഉയ്യോജേത്വാ തസ്മിം പക്കന്തേ അഞ്ഞം സുവണ്ണം ഗഹേത്വാ സയമ്പി ഇത്ഥിരൂപകം അകാസി. ബോധിസത്താനഞ്ഹി അധിപ്പായോ നാമ സമിജ്ഝതി. തം സുവണ്ണരൂപകം ജിവ്ഹായ അവണ്ണനീയസോഭം അഹോസി. അഥ നം മഹാസത്തോ ഖോമം നിവാസാപേത്വാ സിരിഗബ്ഭേ ഠപാപേസി. സോ കമ്മാരജേട്ഠകേന ആഭതരൂപകം ദിസ്വാ തം ഗരഹിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ അമ്ഹാകം സിരിഗബ്ഭേ ഠപിതരൂപകം ആഹരാ’’തി ആഹ. സോ സിരിഗബ്ഭം പവിട്ഠോ തം ദിസ്വാ ‘‘കുമാരേന സദ്ധിം അഭിരമിതും ഏകാ ദേവച്ഛരാ, ആഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേതും അവിസഹന്തോ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ദേവ, സിരിഗബ്ഭേ അയ്യാ ഏകികാവ ഠിതാ, ഉപഗന്തും ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, ഗച്ഛ, സുവണ്ണരൂപകം ഏതം, ആഹരാ’’തി പുന പേസിതോ ആഹരി. കുമാരോ കമ്മാരേന കതം രൂപകം സുവണ്ണഗബ്ഭേ നിക്ഖിപാപേത്വാ അത്തനാ കതം അലങ്കാരാപേത്വാ രഥേ ഠപാപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം ലഭന്തോ ഗണ്ഹാമീ’’തി മാതു സന്തികം പഹിണി.

സാ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താതാ, മയ്ഹം പുത്തോ മഹാപുഞ്ഞോ സക്കദത്തിയോ അനുച്ഛവികം കുമാരികം ലഭിസ്സതി, തുമ്ഹേ ഏവരൂപം ലഭന്താ ഗണ്ഹിസ്സഥ, ഇമം രൂപകം പടിച്ഛന്നയാനേ ഠപേത്വാ സകലജമ്ബുദീപം ചരന്താ യസ്സ രഞ്ഞോ ഏവരൂപം ധീതരം പസ്സഥ, തസ്സേതം ദത്വാ ‘ഓക്കാകരാജാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആവാഹം കരിസ്സതീ’തി ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി തം ആദായ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമിത്വാ വിചരന്താ യം രാജധാനിം പാപുണന്തി, തത്ഥ സായന്ഹസമയേ മഹാജനസ്സ സമോസരണട്ഠാനേ തം രൂപകം വത്ഥപുപ്ഫാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ സുവണ്ണസിവികം ആരോപേത്വാ തിത്ഥമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ അമച്ചാ സയം പടിക്കമിത്വാ ആഗതാഗതാനം കഥാസവനത്ഥം ഏകമന്തേ തിട്ഠന്തി. മഹാജനോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘സുവണ്ണരൂപക’’ന്തി സഞ്ഞം അകത്വാ ‘‘അയം മനുസ്സിത്ഥീ സമാനാപി ദേവച്ഛരപടിഭാഗാ അതിവിയ സോഭതി, കിം നു ഖോ ഏത്ഥ ഠിതാ, കുതോ വാ ആഗതാ, അമ്ഹാകം നഗരേ ഏവരൂപാ നത്ഥീ’’തി വണ്ണേന്തോ പക്കമതി. തം സുത്വാ അമച്ചാ ‘‘സചേ ഇധ ഏവരൂപാ ദാരികാ ഭവേയ്യ, ‘അസുകാ രാജധീതാ വിയ അസുകാ അമച്ചധീതാ വിയാ’തി വദേയ്യും, അദ്ധാ ഇധ ഏവരൂപാ നത്ഥീ’’തി തം ആദായ അഞ്ഞം നഗരം ഗച്ഛന്തി.

തേ ഏവം വിചരന്താ അനുപുബ്ബേന മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരം സമ്പാപുണിംസു. തത്ഥ മദ്ദരഞ്ഞോ അട്ഠ ധീതരോ ഉത്തമരൂപധരാ ദേവച്ഛരപടിഭാഗാ, താസം സബ്ബജേട്ഠികാ പഭാവതീ നാമ. തസ്സാ സരീരതോ ബാലസൂരിയസ്സ പഭാ വിയ പഭാ നിച്ഛരന്തി, അന്ധകാരേപി ചതുഹത്ഥേ അന്തോഗബ്ഭേ പദീപകിച്ചം നത്ഥി, സബ്ബോ ഗബ്ഭോ ഏകോഭാസോവ ഹോതി. ധാതീ പനസ്സാ ഖുജ്ജാ, സാ പഭാവതിം ഭോജേത്വാ തസ്സാ സീസന്ഹാപനത്ഥം അട്ഠഹി വണ്ണദാസീഹി അട്ഠ ഘടേ ഗാഹാപേത്വാ സായന്ഹസമയേ ഉദകത്ഥായ ഗച്ഛന്തീ തിത്ഥമഗ്ഗേ ഠിതം തം രൂപകം ദിസ്വാ ‘‘പഭാവതീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘അയം ദുബ്ബിനീതാ ‘സീസം ന്ഹായിസ്സാമീ’തി അമ്ഹേ ഉദകത്ഥായ പേസേത്വാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ തിത്ഥമഗ്ഗേ ഠിതാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അരേ കുലലജ്ജാപനികേ അമ്ഹേഹി പുരിമതരം ആഗന്ത്വാ കസ്മാ ഇധ ഠിതാസി, സചേ രാജാ ജാനിസ്സതി, നാസേസ്സതി നോ’’തി വത്വാ ഹത്ഥേന ഗണ്ഡപസ്സേ പഹരി, ഹത്ഥതലം ഭിജ്ജമാനം വിയ ജാതം. തതോ ‘‘സുവണ്ണരൂപക’’ന്തി ഞത്വാ ഹസമാനാ താസം വണ്ണദാസീനം സന്തികം ഗച്ഛന്തീ ‘‘പസ്സഥേതം മേ കമ്മം, മമ ധീതാതിസഞ്ഞായ പഹാരം അദാസിം, അയം മമ ധീതു സന്തികേ കിമഗ്ഘതി, കേവലം മേ ഹത്ഥോ ദുക്ഖാപിതോ’’തി ആഹ.

അഥ നം രാജദൂതാ ഗഹേത്വാ ‘‘ത്വം ‘മമ ധീതാ ഇതോ അഭിരൂപതരാ’തി വദന്തീ കം നാമ കഥേസീ’’തി ആഹംസു. ‘‘മദ്ദരഞ്ഞോ ധീതരം പഭാവതിം, ഇദം രൂപകം തസ്സാ സോളസിമ്പി കലം ന അഗ്ഘതീ’’തി. തേ തുട്ഠമാനസാ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഓക്കാകരഞ്ഞോ ദൂതാ ദ്വാരേ ഠിതാ’’തി പടിഹാരേസും. രാജാ ആസനാ വുട്ഠായ ഠിതകോവ ‘‘പക്കോസഥാ’’തി ആഹ. തേ പവിസിത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹാകം രാജാ തുമ്ഹാകം ആരോഗ്യം പുച്ഛതീ’’തി വത്വാ കതസക്കാരസമ്മാനാ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതത്ഥാ’’തി പുട്ഠാ ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ സീഹസ്സരോ പുത്തോ കുസകുമാരോ നാമ, രാജാ തസ്സ രജ്ജം ദാതുകാമോ അമ്ഹേ തുമ്ഹാകം സന്തികം പഹിണി, തുമ്ഹാകം കിര ധീതാ പഭാവതീ, തം തസ്സ ദേഥ, ഇമഞ്ച സുവണ്ണരൂപകം ദേയ്യധമ്മം ഗണ്ഹഥാ’’തി തം രൂപകം തസ്സ അദംസു. സോപി ‘‘ഏവരൂപേന മഹാരാജേന സദ്ധിം വിവാഹമങ്ഗലം ഭവിസ്സതീ’’തി തുട്ഠചിത്തോ സമ്പടിച്ഛി. അഥ നം ദൂതാ ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹേഹി ന സക്കാ പപഞ്ചം കാതും, കുമാരികായ ലദ്ധഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമ, അഥ നം സോ ആഗന്ത്വാ ആദായ ഗമിസ്സതീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തേസം സക്കാരം കത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ച ദേവിയാ ച ആരോചേസും. രാജാ മഹന്തേന പരിവാരേന കുസാവതിതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാഗലനഗരം പാപുണി. മദ്ദരാജാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തം നഗരം പവേസേത്വാ മഹന്തം സക്കാരമകാസി.

സീലവതീ ദേവീ പണ്ഡിതത്താ ‘‘കോ ജാനാതി, കിം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകാഹദ്വീഹച്ചയേന മദ്ദരാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, സുണിസം ദട്ഠുകാമാമ്ഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തം പക്കോസാപേസി. പഭാവതീ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ധാതിഗണപരിവുതാ ആഗന്ത്വാ സസ്സും വന്ദി. സാ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം കുമാരികാ അഭിരൂപാ, മയ്ഹം പുത്തോ വിരൂപോ. സചേ ഏസാ തം പസ്സിസ്സതി, ഏകാഹമ്പി അവസിത്വാ പലായിസ്സതി, ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി. സാ മദ്ദരാജാനം ആമന്തേത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, സുണിസാ മേ പുത്തസ്സ അനുച്ഛവികാ, അപിച ഖോ പന അമ്ഹാകം കുലപവേണിയാ ആഗതം ചാരിത്തം അത്ഥി, സചേ അയം തസ്മിം ചാരിത്തേ വത്തിസ്സതി, നേസ്സാമി ന’’ന്തി ആഹ. ‘‘കിം പന വോ ചാരിത്ത’’ന്തി. ‘‘അമ്ഹാകം വംസേ യാവ ഏകസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠാനം ഹോതി, താവ ദിവാ സാമികം പസ്സിതും ന ലഭതി. സചേ ഏസാ തഥാ കരിസ്സതി, നേസ്സാമി ന’’ന്തി. രാജാ ‘‘കിം, അമ്മ, സക്ഖിസ്സസി ഏവം വത്തിതു’’ന്തി ധീതരം പുച്ഛി. സാ ‘‘ആമ താതാ’’തി ആഹ. തതോ ഓക്കാകരാജാ മദ്ദരഞ്ഞോ ബഹും ധനം ദത്വാ തം ആദായ പക്കാമി. മദ്ദരാജാപി മഹന്തേന പരിവാരേന ധീതരം ഉയ്യോജേസി.

ഓക്കാകോ കുസാവതിം ഗന്ത്വാ നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ സബ്ബബന്ധനാനി മോചേത്വാ പുത്തസ്സ അഭിസേകം കത്വാ രജ്ജം ദത്വാ പഭാവതിം അഗ്ഗമഹേസിം കാരേത്വാ നഗരേ ‘‘കുസരാജസ്സ ആണാ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. സകലജമ്ബുദീപതലേ രാജാനോ യേസം ധീതരോ അത്ഥി, തേ കുസരഞ്ഞോ ധീതരോ പഹിണിംസു. യേസം പുത്താ അത്ഥി, തേ തേന സദ്ധിം മിത്തഭാവം ആകങ്ഖന്താ പുത്തേ ഉപട്ഠാകേ കത്വാ പഹിണിംസു. ബോധിസത്തസ്സ നാടകപരിവാരോ മഹാ അഹോസി, മഹന്തേന യസേന രജ്ജം കാരേസി. സോ പഭാവതിം ദിവാ പസ്സിതും ന ലഭതി, സാപി തം ദിവാ പസ്സിതും ന ലഭതി, ഉഭിന്നം രത്തിദസ്സനമേവ ഹോതി. തത്ഥ പഭാവതിയാ സരീരപ്പഭാപി അബ്ബോഹാരികാ അഹോസി. ബോധിസത്തോ സിരിഗബ്ഭതോ രത്തിംയേവ നിക്ഖമതി.

സോ കതിപാഹച്ചയേന പഭാവതിം ദിവാ ദട്ഠുകാമോ മാതുയാ ആരോചേസി. സാ ‘‘മാ തേ താത, രുച്ചി, യാവ ഏകം പുത്തം ലഭസി, താവ ആഗമേഹീ’’തി, പടിക്ഖിപി. സോ പുനപ്പുനം യാചിയേവ. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘തേന ഹി ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിമേണ്ഡവേസേന തിട്ഠ, അഹം തം തത്ഥ ആനേസ്സാമി, അഥ നം അക്ഖീനി പൂരേത്വാ ഓലോകേയ്യാസി, മാ ച അത്താനം ജാനാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഹത്ഥിസാലം അഗമാസി. അഥസ്സ മാതാ ഹത്ഥിസാലം അലങ്കാരാപേത്വാ പഭാവതിം ‘‘ഏഹി സാമികസ്സ ഹത്ഥിനോ പസ്സാമാ’’തി തത്ഥ നേത്വാ ‘‘അയം ഹത്ഥീ അസുകോ നാമ, അയം ഹത്ഥീ അസുകോ നാമാ’’തി തസ്സാ ദസ്സേസി. തത്ഥ തം രാജാ മാതു പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ഹത്ഥിഗോപകവേസേന ഹത്ഥിഛകണപിണ്ഡേന പിട്ഠിയം പഹരി. സാ കുദ്ധാ ‘‘രഞ്ഞോ കഥേത്വാ തേ ഹത്ഥം ഛിന്ദാപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ദേവിം ഉജ്ഝാപേസി. രാജമാതാ ‘‘മാ അമ്മ കുജ്ഝീ’’തി സുണിസം സഞ്ഞാപേത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജി. പുനപി രാജാ തം ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ അസ്സസാലായ അസ്സഗോപകവേസേന തം ദിസ്വാ തഥേവ അസ്സഛകണപിണ്ഡേന പഹരി. തദാപി തം കുദ്ധം സസ്സു സഞ്ഞാപേസി.

പുനേകദിവസേ പഭാവതീ മഹാസത്തം പസ്സിതുകാമാ ഹുത്വാ സസ്സുയാ ആരോചേത്വാ ‘‘അലം മാ തേ രുച്ചീ’’തി പടിക്ഖിത്താപി പുനപ്പുനം യാചി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘തേന ഹി സ്വേ മമ പുത്തോ നഗരം പദക്ഖിണം കരിസ്സതി, ത്വം സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ തം പസ്സേയ്യാസീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുനദിവസേ നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ ജയമ്പതികുമാരം രാജവേസം ഗാഹാപേത്വാ ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസീദാപേത്വാ ബോധിസത്തം പച്ഛിമാസനേ നിസീദാപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കാരാപേസി. സാ പഭാവതിം ആദായ സീഹപഞ്ജരേ ഠത്വാ ‘‘പസ്സ തവ സാമികസ്സ സിരിസോഭഗ്ഗ’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘അനുച്ഛവികോ മേ സാമികോ ലദ്ധോ’’തി അത്തമനാ അഹോസി. തം ദിവസം പന മഹാസത്തോ ഹത്ഥിമേണ്ഡവേസേന ജയമ്പതിസ്സ പച്ഛിമാസനേ നിസീദിത്വാ യഥാധിപ്പായേന പഭാവതിം ഓലോകേന്തോ ഹത്ഥവികാരാദിവസേന ചിത്തരുചിയാ കേളിം ദസ്സേസി. ഹത്ഥിമ്ഹി അതിക്കന്തേ രാജമാതാ പഭാവതിം പുച്ഛി – ‘‘ദിട്ഠോ തേ, അമ്മ, സാമികോ’’തി. ‘‘ആമ അയ്യേ, പച്ഛിമാസനേ പനസ്സ നിസിന്നോ ഹത്ഥിമേണ്ഡോ അതിവിയ ദുബ്ബിനീതോ, മയ്ഹം ഹത്ഥവികാരാദീനി ദസ്സേസി, കസ്മാ ഏവരൂപം അലക്ഖികം രഞ്ഞോ പച്ഛിമാസനേ നിസീദാപേസും, നീഹരാപേഹി ന’’ന്തി? ‘‘അമ്മ, രഞ്ഞോ പച്ഛിമാസനേ രക്ഖാ നാമ ഇച്ഛിതബ്ബാ’’തി.

സാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഹത്ഥിമേണ്ഡോ അതിവിയ നിബ്ഭയോ, രാജാനം ‘രാജാ’തിപി ന മഞ്ഞതി, കിം നു ഖോ ഏസോവ കുസരാജാ, അദ്ധാ ഹി ഏസോ അതിവിയ വിരൂപോ ഏവ ഭവിസ്സതി, തേനേവ മം ന ദസ്സേന്തീ’’തി. സാ ഖുജ്ജം കണ്ണമൂലേ ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഗച്ഛ താവ ജാനാഹി, കിം പുരിമാസനേ നിസിന്നകോ രാജാ, ഉദാഹു പച്ഛിമാസനേ’’തി? ‘‘കഥം പനാഹം ജാനിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ ഹി സോ രാജാ ഭവിസ്സതി, പഠമതരം ഹത്ഥിപിട്ഠിതോ ഓതരിസ്സതി, ഇമായ സഞ്ഞായ ജാനാഹീ’’തി. സാ ഗന്ത്വാ ഏകമന്തേ ഠിതാ പഠമം മഹാസത്തം ഓതരന്തം അദ്ദസ, പച്ഛാ ജയമ്പതികുമാരം. മഹാസത്തോപി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ ഖുജ്ജം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേന ഏസാ ആഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമം അന്തരം പഭാവതിയാ മാ കഥേഹീ’’തി ദള്ഹം വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സാ ഗന്ത്വാ ‘‘പുരിമാസനേ നിസിന്നോ പഠമം ഓതരീ’’തി ആഹ. പഭാവതീ തസ്സാ വചനം സദ്ദഹി.

മഹാസത്തോപി പുന ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ മാതരം യാചി. സാ പടിക്ഖിപിതും അസക്കോന്തീ ‘‘തേന ഹി അഞ്ഞാതകവേസേന ഉയ്യാനം ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണിയം ഗലപ്പമാണം ഉദകം പവിസിത്വാ പദുമിനിപത്തേന സീസം ഛാദേത്വാ പുപ്ഫിതപദുമേന മുഖം ആവരിത്വാ അട്ഠാസി. മാതാപിസ്സ പഭാവതിം ഉയ്യാനം നേത്വാ സായന്ഹസമയേ ‘‘ഇമേ രുക്ഖേ പസ്സ, സകുണേ പസ്സ, മിഗേ പസ്സാ’’തി പലോഭയമാനാ പോക്ഖരണീതീരം പായാസി. സാ പഞ്ചവിധപദുമസഞ്ഛന്നം പോക്ഖരണിം ദിസ്വാ ന്ഹായിതുകാമാ പരിചാരികാഹി സദ്ധിം പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ കീളന്തീ തം പദുമം ദിസ്വാ വിചിനിതുകാമാ ഹത്ഥം പസാരേസി. അഥ നം രാജാ പദുമിനിപത്തം അപനേത്വാ ‘‘അഹം കുസരാജാ’’തി വത്വാ ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. സാ തസ്സ മുഖം ദിസ്വാ ‘‘യക്ഖോ മം ഗണ്ഹീ’’തി വിരവിത്വാ തത്ഥേവ വിസഞ്ഞിതം പത്താ. അഥസ്സാ രാജാ ഹത്ഥം മുഞ്ചി. സാ സഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ‘‘കുസരാജാ കിര മം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി, ഇമിനാവാഹം ഹത്ഥിസാലായ ഹത്ഥിഛകണപിണ്ഡേന, അസ്സസാലായ അസ്സഛകണപിണ്ഡേന പഹടാ, അയമേവ മം ഹത്ഥിസ്സ പച്ഛിമാസനേ നിസീദിത്വാ ഉപ്പണ്ഡേസി, കിം മേ ഏവരൂപേന ദുമ്മുഖേന പതിനാ, ഇമം ജഹിത്വാ അഹം ജീവന്തീ അഞ്ഞം പതിം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ആഗതേ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മമ യാനവാഹനം സജ്ജം കരോഥ, അജ്ജേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹം. തേ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ഗന്തും ന ലഭിസ്സതി, ഹദയമസ്സാ ഫലിസ്സതി, ഗച്ഛതു പുന തം അത്തനോ ബലേന ആനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അഥസ്സാ ഗമനം അനുജാനി. സാ പിതുനഗരമേവ അഗമാസി.

മഹാസത്തോപി ഉയ്യാനതോ നഗരം പവിസിത്വാ അലങ്കതപാസാദം അഭിരുഹി. ബോധിസത്തഞ്ഹി സാ പുബ്ബപത്ഥനാവസേന ന ഇച്ഛി, സോപി പുബ്ബകമ്മവസേനേവ വിരൂപോ അഹോസി. അതീതേ കിര ബാരാണസിയം ദ്വാരഗാമേ ഉപരിമവീഥിയാ ച ഹേട്ഠിമവീഥിയാ ച ദ്വേ കുലാനി വസിംസു. ഏകസ്സ കുലസ്സ ദ്വേ പുത്താ അഹേസും. ഏകസ്സ ഏകാവ ധീതാ അഹോസി. ദ്വീസു പുത്തേസു ബോധിസത്തോ കനിട്ഠോ. തം കുമാരികം ജേട്ഠകസ്സ അദംസു. കനിട്ഠോ അദാരഭരണോ ഭാതു സന്തികേയേവ വസി. അഥേകദിവസം തസ്മിം ഘരേ അതിരസകപൂവേ പചിംസു. ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞം ഗതോ ഹോതി. തസ്സ പൂവം ഠപേത്വാ അവസേസേ ഭാജേത്വാ ഖാദിംസു. തസ്മിം ഖണേ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭിക്ഖായ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. ബോധിസത്തസ്സ ഭാതുജായാ ‘‘ചൂളപതിനോ അഞ്ഞം പൂവം പചിസ്സാമീ’’തി തം ഗഹേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ അദാസി. സോപി തം ഖണഞ്ഞേവ അരഞ്ഞതോ ആഗച്ഛി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘സാമി, ചിത്തം പസാദേഹി, തവ കോട്ഠാസോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദിന്നോ’’തി. സോ ‘‘തവ കോട്ഠാസം ഖാദിത്വാ മമ കോട്ഠാസം ദേസി, അഹം കിം ഖാദിസ്സാമീ’’തി കുദ്ധോ പച്ചേകബുദ്ധം അനുഗന്ത്വാ പത്തതോ പൂവം ഗണ്ഹി. സാ മാതു ഘരം ഗന്ത്വാ നവവിലീനം ചമ്പകപുപ്ഫവണ്ണം സപ്പിം ആഹരിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തം പൂരേസി, തം ഓഭാസം മുഞ്ചി. സാ തം ദിസ്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ ദാനബലേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ മേ സരീരം ഓഭാസജാതം ഹോതു, ഉത്തമരൂപധരാ ച ഭവേയ്യം, ഇമിനാ ച മേ അസപ്പുരിസേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വാസോ മാ അഹോസീ’’തി. ഇതി സാ ഇമിസ്സാ പുബ്ബപത്ഥനായ വസേന തം ന ഇച്ഛി. ബോധിസത്തോപി തം പൂവ തസ്മിം സപ്പിപത്തേ ഓസീദാപേത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമം യോജനസതേ വസന്തിമ്പി ആനേത്വാ മമ പാദപരിചാരികം കാതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. തത്ഥ യം സോ കുദ്ധോ ഗന്ത്വാ പൂവം ഗണ്ഹി, തസ്സ പുബ്ബകമ്മസ്സ വസേന വിരൂപോ അഹോസി, പുബ്ബപത്ഥനായ സാ ച തം ന ഇച്ഛീതി.

സോ പഭാവതിയാ ഗതായ സോകപ്പത്തോ അഹോസി, നാനാകാരേഹി പരിചാരയമാനാപി നം സേസിത്ഥിയോ ഓലോകാപേതുമ്പി നാസക്ഖിംസു,, പഭാവതിരഹിതമസ്സ സകലമ്പി നിവേസനം തുച്ഛം വിയ ഖായി. സോ ‘‘ഇദാനി സാഗലനഗരം പത്താ ഭവിസ്സതീ’’തി പച്ചൂസസമയേ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അമ്മ, അഹം പഭാവതിം ആനേസ്സാമി, തുമ്ഹേ രജ്ജം അനുസാസഥാ’’തി വദന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘ഇദം തേ രട്ഠം സധനം സയോഗ്ഗം, സകായുരം സബ്ബകാമൂപപന്നം;

ഇദം തേ രജ്ജം അനുസാസ അമ്മ, ഗച്ഛാമഹം യത്ഥ പിയാ പഭാവതീ’’തി.

തത്ഥ സയോഗ്ഗന്തി ഹത്ഥിയോഗ്ഗാദിസഹിതം. സകായുരന്തി സപഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡം. അനുസാസ, അമ്മാതി സോ കിര പുരിസസ്സ രജ്ജം ദത്വാ പുന ഗണ്ഹനം നാമ ന യുത്തന്തി പിതു വാ ഭാതു വാ അനിയ്യാദേത്വാ മാതു നിയ്യാദേന്തോ ഏവമാഹ.

സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, അപ്പമത്തോ ഭവേയ്യാസി, മാതുഗാമോ നാമ അപരിസുദ്ധഹദയോ’’തി വത്വാ നാനഗ്ഗരസഭോജനസ്സ സുവണ്ണകരോടിം പൂരേത്വാ ‘‘ഇദം അന്തരാമഗ്ഗേ ഭുഞ്ജേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ തം ആദായ മാതരം വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ‘‘ജീവന്തോ പുന തുമ്ഹേ പസ്സിസ്സാമീ’’തി വത്വാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ പഞ്ചാവുധം സന്നയ്ഹിത്വാ ഭത്തകരോടിയാ സദ്ധിം കഹാപണസഹസ്സം പസിബ്ബകേ കത്വാ കോകനുദഞ്ച വീണം ആദായ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ മഹബ്ബലോ മഹാഥാമോ യാവ മജ്ഝന്ഹികാ പണ്ണാസ യോജനാനി ഗന്ത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സേസദിവസഭാഗേന പുന പണ്ണാസ യോജനാനി ഗന്ത്വാ ഏകാഹേനേവ യോജനസതികം മഗ്ഗം ഖേപേത്വാ സായന്ഹസമയേ ന്ഹത്വാ സാഗലനഗരം പാവിസി. തസ്മിം പവിട്ഠമത്തേയേവ തസ്സ തേജേന പഭാവതീ സയനപിട്ഠേ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം നിപജ്ജി. ബോധിസത്തം കിലന്തിന്ദ്രിയം വീഥിയാ ഗച്ഛന്തം അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ നിസീദാപേത്വാ പാദേ ധോവാപേത്വാ സയനം ദാപേസി. സോ കിലന്തകായോ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി.

അഥ സാ തസ്മിം നിദ്ദമുപഗതേ ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ തം പബോധേത്വാ ഭത്തം ഭോജേസി. സോ തുട്ഠോ തസ്സാ സദ്ധിം ഭത്തകരോടിയാ കഹാപണസഹസ്സം അദാസി. സോ പഞ്ചാവുധം തത്ഥേവ ഠപേത്വാ ‘‘ഗന്തബ്ബട്ഠാനം മേ അത്ഥീ’’തി വത്വാ വീണം ആദായ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ‘‘അജ്ജ മേ ഇധ വസിതും ദേഥ, ഗന്ധബ്ബം വോ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഹത്ഥിഗോപകേഹി അനുഞ്ഞാതോ ഏകമന്തേ നിപജ്ജിത്വാ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥോ ഉട്ഠായ വീണം മുഞ്ചിത്വാ ‘‘സാഗലനഗരവാസിനോ ഇമം സദ്ദം സുണന്തൂ’’തി വീണം വാദേന്തോ ഗായി. പഭാവതീ ഭൂമിയം നിപന്നാ തം സദ്ദം സുത്വാവ ‘‘അയം ന അഞ്ഞസ്സ വീണാസദ്ദോ, നിസ്സംസയം കുസരാജാ മമത്ഥായ ആഗതോ’’തി അഞ്ഞാസി. മദ്ദരാജാപി തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അതിവിയ മധുരം വാദേതി, സ്വേ ഏതം പക്കോസാപേത്വാ മമ ഗന്ധബ്ബം കാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

ബോധിസത്തോ ‘‘ന സക്കാ ഇധ വസമാനേന പഭാവതീ ദട്ഠും, അട്ഠാനമേത’’ന്തി പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ സായം ഭുത്തഗേഹേയേവ പാതരാസം ഭുഞ്ജിത്വാ വീണം ഠപേത്വാ രാജകുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ അന്തേവാസികഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ഏകദിവസേനേവ ഘരം മത്തികായ പൂരേത്വാ ‘‘ഭാജനാനി കരോമി ആചരിയാ’’തി വത്വാ, ‘‘ആമ, കാരോഹീ’’തി വുത്തേ ഏകം മത്തികാപിണ്ഡം ചക്കേ ഠപേത്വാ ചക്കം ആവിഞ്ഛി, സകിം ആവിദ്ധമേവ യാവ മജ്ഝന്ഹികാതിക്കമാ ഭമിയേവ. സോ നാനാവണ്ണാനി ഖുദ്ദകമഹന്താനി ഭാജനാനി കത്വാ പഭാവതിയാ അത്ഥായ ഭാജനം കരോന്തോ നാനാരൂപാനി സമുട്ഠാപേസി. ബോധിസത്താനഞ്ഹി അധിപ്പായോ നാമ സമിജ്ഝതി, ‘‘താനി രൂപാനി പഭാവതീയേവ പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. സോ സബ്ബഭാജനാനി സുക്ഖാപേത്വാ പചിത്വാ ഗേഹം പൂരേസി. കുമ്ഭകാരോ നാനാഭാജനാനി ഗഹേത്വാ രാജകുലം അഗമാസി. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘കേനിമാനി കതാനീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയാ, ദേവാ’’തി. ‘‘അഹം തയാ കതാനി ജാനാമി, കഥേഹി, കേന കതാനീ’’തി? ‘‘അന്തേവാസികേന മേ ദേവാ’’തി. ‘‘ന തേ സോ അന്തേവാസീ, ആചരിയോ തേ സോ, ത്വം തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖ, ഇതോ പട്ഠായ ച സോ മമ ധീതാനം ഭാജനാനി കരോതു, ഇമഞ്ചസ്സ സഹസ്സം ദേഹീ’’തി സഹസ്സം ദാപേത്വാ ‘‘നാനാവണ്ണാനി ഇമാനി ഖുദ്ദകഭാജനാനി മമ ധീതാനം ദേഹീ’’തി ആഹ.

സോ താനി താസം സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഇമാനി വോ കീളനത്ഥായ ഖുദ്ദകഭാജനാനീ’’തി ആഹ. താ സബ്ബാ ആഗമിംസു. കുമ്ഭകാരോ മഹാസത്തേന പഭാവതിയാ അത്ഥായ കതഭാജനമേവ തസ്സാ അദാസി. സാ ച ഭാജനം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അത്തനോ ച മഹാസത്തസ്സ ച ഖുജ്ജായ ച രൂപം പസ്സിത്വാ ‘‘ഇദം ന അഞ്ഞേന കതം, കുസരാജേനേവ കത’’ന്തി ഞത്വാ കുജ്ഝിത്വാ ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ ‘‘ഇമിനാ മയ്ഹം അത്ഥോ നത്ഥി, ഇച്ഛന്താനം ദേഹീ’’തി ആഹ. അഥസ്സാ ഭഗിനിയോ കുദ്ധഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഖുദ്ദകഭാജനം കുസരഞ്ഞാ കതന്തി മഞ്ഞസി, ഇദം തേന ന കതം, കുമ്ഭകാരേനേവ കതം, ഗണ്ഹാഹി ന’’ന്തി അവഹസിംസു. സാ തേന കതഭാവം തസ്സ ച ആഗതഭാവം താസം ന കഥേസി. കുമ്ഭകാരോ സഹസ്സം ബോധിസത്തസ്സ ദത്വാ ‘‘താത, രാജാ തേ തുട്ഠോ, ഇതോ കിര പട്ഠായ രാജധീതാനം ഭാജനാനി കരേയ്യാസി, അഹം താസം ഹരിസ്സാമീ’’തി ആഹ.

സോ ‘‘ഇധാപി വസന്തേന ന സക്കാ പഭാവതീ ദട്ഠു’’ന്തി തം സഹസ്സം തസ്സേവ ദത്വാ രാജുപട്ഠാകസ്സ നളകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ അന്തേവാസികോ ഹുത്വാ പഭാവതിയാ അത്ഥായ താലവണ്ടം കത്വാ തത്ഥേവ സേതച്ഛത്തഞ്ച ആപാനഭൂമിഞ്ച വത്ഥം ഗഹേത്വാ ഠിതം പഭാവതിഞ്ചാതി നാനാരൂപാനി ദസ്സേസി. നളകാരോ തഞ്ച അഞ്ഞഞ്ച തേന കതഭണ്ഡകം ആദായ രാജകുലം അഗമാസി. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘കേനിമാനി കതാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ പുരിമനയേനേവ സഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഇമാനി നളകാരഭണ്ഡാനി മമ ധീതാനം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോപി ബോധിസത്തേന പഭാവതിയാ അത്ഥായ കതം താലവണ്ടം തസ്സായേവ അദാസി. തത്രപി രൂപാനി അഞ്ഞോ ജനോ ന പസ്സതി, പഭാവതീ പന ദിസ്വാ കുസരഞ്ഞാ കതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഗണ്ഹിതുകാമാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി കുദ്ധാ ഭൂമിയം ഖിപി. അഥ നം സേസാ അവഹസിംസു. നളകാരോ സഹസ്സം ആഹരിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി.

സോ ‘‘ഇദമ്പി മയ്ഹം അവസനട്ഠാന’’ന്തി സഹസ്സം തസ്സേവ ദത്വാ രാജമാലാകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അന്തേവാസികഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നാനാവിധം മാലാവികതിം ഗന്ഥിത്വാ പഭാവതിയാ അത്ഥായ നാനാരൂപവിചിത്രം ഏകം ചുമ്ബടകം അകാസി. മാലാകാരോ തം സബ്ബം ആദായ രാജകുലം അഗമാസി. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘കേനിമാനി ഗന്ഥിതാനീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയാ, ദേവാ’’തി. ‘‘അഹം തയാ ഗന്ഥിതാനി ജാനാമി, കഥേഹി, കേന ഗന്ഥിതാനീ’’തി? ‘‘അന്തേവാസികേന മേ, ദേവാ’’തി. ‘‘ന സോ അന്തേവാസീ, ആചരിയോ തേ സോ, ത്വം തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖ, ഇതോ പട്ഠായ ച സോ മമ ധീതാനം പുപ്ഫാനി ഗന്ഥതു, ഇമഞ്ചസ്സ സഹസ്സം ദേഹീ’’തി സഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഇമാനി പുപ്ഫാനി മമ ധീതാനം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോപി ബോധിസത്തേന പഭാവതിയാ അത്ഥായ കതം ചുമ്ബടകം തസ്സായേവ അദാസി. സാ തത്ഥ അത്തനോ ച രഞ്ഞോ ച രൂപേഹി സദ്ധിം നാനാരൂപാനി ദിസ്വാ തേന കതഭാവം ഞത്വാ കുജ്ഝിത്വാ ഭൂമിയം ഖിപി. സേസാ ഭഗിനിയോ തം തഥേവ അവഹസിംസു. മാലാകാരോപി സഹസ്സം ആഹരിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി.

സോ ‘‘ഇദമ്പി മയ്ഹം അവസനട്ഠാന’’ന്തി സഹസ്സം തസ്സേവ ദത്വാ രഞ്ഞോ സൂദസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അന്തേവാസികഭാവം ഉപഗച്ഛി. അഥേകദിവസം സൂദോ രഞ്ഞോ ഭോജനവികതിം ഹരന്തോ അത്തനോ അത്ഥായ പചിതും ബോധിസത്തസ്സ അട്ഠിമംസം അദാസി. സോ തം തഥാ സമ്പാദേസി, യഥാസ്സ ഗന്ധോ സകലനഗരം അവത്ഥരി. രാജാ തം ഘായിത്വാ ‘‘കിം തേ മഹാനസേ അഞ്ഞമ്പി മംസം പചസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നത്ഥി, ദേവ, അപിച ഖോ പന മേ അന്തേവാസികസ്സ അട്ഠിമംസം പചനത്ഥായ ദിന്നം, തസ്സേവ സോ ഗന്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി. രാജാ ആഹരാപേത്വാ തതോ ഥോകം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേസി, താവദേവ സത്ത രസഹരണിസഹസ്സാനി ഖോഭേന്തം ഫരി. രാജാ രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ തവ അന്തേവാസിനാ മമ ച ധീതാനഞ്ച മേ ഭത്തം പചാപേത്വാ ത്വം മയ്ഹം ആഹര, സോ മേ ധീതാനം ഹരതൂ’’തി ആഹ. സൂദോ ഗന്ത്വാ തസ്സ ആരോചേസി. സോ തം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇദാനി പനാഹം പഭാവതിം ദട്ഠും ലഭിസ്സാമീ’’തി തുട്ഠോ തം സഹസ്സം തസ്സേവ ദത്വാ പുനദിവസേ ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ രഞ്ഞോ ഭത്തഭാജനാനി പേസേത്വാ രാജധീതാനം ഭത്തകാജം സയം ഗഹേത്വാ പഭാവതിയാ വസനപാസാദം അഭിരുഹി. സാ തം ഭത്തകാജം ആദായ പാസാദം അഭിരുഹന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം അത്തനോ അനനുച്ഛവികം ദാസകമ്മകരേഹി കത്തബ്ബം കരോതി. സചേ പനാഹം കതിപാഹം തുണ്ഹീ ഭവിസ്സാമി, ‘ഇദാനി മം ഏസാ രോചതീ’തി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ കത്ഥചി അഗന്ത്വാ മം ഓലോകേന്തോ ഇധേവ വസിസ്സതി, ഇദാനേവ തം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ മുഹുത്തമ്പി ഇധ വസിതും അദത്വാ പലാപേസ്സാമീ’’തി. സാ ദ്വാരം അഡ്ഢവിവടം കത്വാ ഏകം ഹത്ഥം കവാടേ ലഗ്ഗേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന അഗ്ഗളം ഉപ്പീളേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘അനുജ്ജുഭൂതേന ഹരം മഹന്തം, ദിവാ ച രത്തോ ച നിസീഥകാലേ;

പടിഗച്ഛ ത്വം ഖിപ്പം കുസാവതിം കുസ, നിച്ഛാമി ദുബ്ബണ്ണമഹം വസന്ത’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, ത്വം ഭത്തകാരകോ ഹുത്വാ ഉജുകേന ചിത്തേന യോപി തേ സീസം ഭിന്ദേയ്യ, തസ്സപേതം കമ്മം ന കരോസി, അനുജുഭൂതേന പന ചിത്തേന മമത്ഥായ ഏതം മഹന്തം കാജം ഹരന്തോ ദിവാ ച രത്തോ ച നിസീഥകാലേ ച മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവിസ്സസി, കിം തേ തേന അനുഭൂതേന ദുക്ഖേന, ത്വം അത്തനോ നഗരം കുസാവതിമേവ പടിഗച്ഛ, അഞ്ഞം അത്തനാ സദിസിം അതിരസകപൂവസണ്ഠാനമുഖിം യക്ഖിനിം അഗ്ഗമഹേസിം കത്വാ രജ്ജം കാരേഹീതി. നിച്ഛാമി ദുബ്ബണ്ണമഹം വസന്തന്തി അഹം പന തം ദുബ്ബണ്ണം ദുസ്സണ്ഠിതം ഇധ വസന്തം ന ഇച്ഛാമീതി.

സോ ‘‘പഭാവതിയാ മേ സന്തികാ കഥാ ലദ്ധാ’’തി തുട്ഠചിത്തോ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൩. ‘‘നാഹം ഗമിസ്സാമി ഇതോ കുസാവതിം, പഭാവതീ വണ്ണപലോഭിതോ തവ;

രമാമി മദ്ദസ്സ നികേതരമ്മേ, ഹിത്വാന രട്ഠം തവ ദസ്സനേ രതോ.

൪. ‘‘പഭാവതീ വണ്ണപലോഭിതോ തവ, സമ്മൂള്ഹരൂപോ വിചരാമി മേദിനിം;

ദിസം ന ജാനാമി കുതോമ്ഹി ആഗതോ, തയമ്ഹി മത്തോ മിഗമന്ദലോചനേ.

൫. ‘‘സുവണ്ണചീരവസനേ, ജാതരൂപസുമേഖലേ;

സുസ്സോണി തവ കാമാ ഹി, നാഹം രജ്ജേന മത്ഥികോ’’തി.

തത്ഥ രമാമീതി അഭിരമാമി ന ഉക്കണ്ഠാമി. സമ്മൂള്ഹരൂപോതി കിലേസസമ്മൂള്ഹോ ഹുത്വാ. തയമ്ഹി മത്തോതി തയി മത്തോമ്ഹി, തയാ വാ മത്തോമ്ഹി. സുവണ്ണചീരവസനേതി സുവണ്ണഖചിതവത്ഥവസനേ. നാഹം രജ്ജേന മത്ഥികോതി ന അഹം രജ്ജേന അത്ഥികോ.

ഏവം വുത്തേ സാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏതം ‘വിപ്പടിസാരീ ഭവിസ്സതീ’തി പരിഭാസാമി, അയം പന രജ്ജിത്വാവ കഥേതി, സചേ ഖോ പന മം ‘അഹം കുസരാജാ’തി വത്വാ ഹത്ഥേ ഗണ്ഹേയ്യ, കോ തം നിവാരേയ്യ, കോചി നോ ഇമം കഥം സുണേയ്യാ’’തി ദ്വാരം ഥകേത്വാ സൂചിം ദത്വാ അന്തോ അട്ഠാസി. സോപി ഭത്തകാജം ആഹരിത്വാ ഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ രാജധീതരോ ഭോജേസി. പഭാവതീ ‘‘ഗച്ഛ കുസരാജേന പക്കഭത്തം ആഹരാ’’തി ഖുജ്ജം പേസേസി. സാ ആഹരിത്വാ ‘‘ഭുഞ്ജാഹീ’’തി ആഹ. നാഹം തേന പക്കഭത്തം ഭുഞ്ജാമി, ത്വം ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ ലദ്ധനിവാപം ഗഹേത്വാ ഭത്തം പചിത്വാ ആഹര, കുസരഞ്ഞോ ആഗതഭാവഞ്ച മാ കസ്സചി ആരോചേസീതി. ഖുജ്ജാ തതോ പട്ഠായ തസ്സാ കോട്ഠാസം ആഹരിത്വാ സയം ഭുഞ്ജതി, അത്തനോ കോട്ഠാസം തസ്സാ ഉപനേതി. കുസരാജാപി തതോ പട്ഠായ തം പസ്സിതും അലഭന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ പഭാവതിയാ മയി സിനേഹോ, ഉദാഹു നത്ഥി, വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി. സോ പന രാജധീതരോ ഭോജേത്വാ ഭത്തകാജം ആദായ നിക്ഖന്തോ തസ്സാ ഗബ്ഭദ്വാരേ പാസാദതലം പാദേന പഹരിത്വാ ഭാജനാനി ഘട്ടേത്വാ നിത്ഥുനിത്വാ വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ വിയ അവകുജ്ജോ പതി. സാ തസ്സ നിത്ഥുനിതസദ്ദേന ദ്വാരം വിവരിത്വാ തം ഭത്തകാജേന ഓത്ഥതം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ മം നിസ്സായ രത്തിന്ദിവം ദുക്ഖം അനുഭോതി, സുഖുമാലതായ ഭത്തകാജേന അവത്ഥതോ പതതി, ജീവതി നു ഖോ, നോ വാ’’തി. സാ ഗബ്ഭതോ നിക്ഖമിത്വാ തസ്സ നാസവാതം ഉപധാരേതും ഗീവം പസാരേത്വാ മുഖം ഓലോകേസി. സോ മുഖപൂരം ഖേളം ഗഹേത്വാ തസ്സാ സരീരേ പാതേസി. സാ തം പരിഭാസിത്വാ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദ്വാരം അഡ്ഢവിവടം ഥകേത്വാ ഠിതാ ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘അബ്ഭൂതി തസ്സ ഭോ ഹോതി, യോ അനിച്ഛന്തമിച്ഛതി;

അകാമം രാജ കാമേസി, അകന്തം കന്തുമിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ അബ്ഭൂതീതി അഭൂതി, അവുഡ്ഢീതി അത്ഥോ.

സോ പന പടിബദ്ധചിത്തതായ അക്കോസിയമാനോപി പരിഭാസിയമാനോപി വിപ്പടിസാരം അനുപ്പാദേത്വാവ അനന്തരം ഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘അകാമം വാ സകാമം വാ, യോ നരോ ലഭതേ പിയം;

ലാഭമേത്ഥ പസംസാമ, അലാഭോ തത്ഥ പാപകോ’’തി.

സാപി തസ്മിം ഏവം കഥേന്തേപി അനോസക്കിത്വാ ഥദ്ധതരവചനം വത്വാ പലാപേതുകാമാ ഇതരം ഗാഥമാഹ –

൮. ‘‘പാസാണസാരം ഖണസി, കണികാരസ്സ ദാരുനാ;

വാതം ജാലേന ബാധേസി, യോ അനിച്ഛന്തമിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ കണികാരസ്സ ദാരുനാതി കണികാരകട്ഠേന. ബാധേസീതി ബന്ധസീതി.

തം സുത്വാ രാജാ തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി –

൯. ‘‘പാസാണോ നൂന തേ ഹദയേ, ഓഹിതോ മുദുലക്ഖണേ;

യോ തേ സാതം ന വിന്ദാമി, തിരോജനപദാഗതോ.

൧൦. ‘‘യദാ മം ഭകുടിം കത്വാ, രാജപുത്തീ ഉദിക്ഖതി;

ആളാരികോ തദാ ഹോമി, രഞ്ഞോ മദ്ദസ്സന്തേപുരേ.

൧൧. ‘‘യദാ ഉമ്ഹയമാനാ മം, രാജപുത്തീ ഉദിക്ഖതി;

നാളാരികോ തദാ ഹോമി, രാജാ ഹോമി തദാ കുസോ’’തി.

തത്ഥ മുദുലക്ഖണേതി മുദുനാ ഇത്ഥിലക്ഖണേന സമന്നാഗതേ. യോതി യോ അഹം തിരോരട്ഠാ ആഗതോ തവ സന്തികേ വസന്തോ പടിസന്ഥാരമത്തമ്പി സാതം ന ലഭാമി, സോ ഏവം മഞ്ഞാമി, മയി സിനേഹുപ്പത്തിനിവാരണായ നൂന തവ ഹദയേ പാസാണോ ഠപിതോ. ഭകുടിം കത്വാതി കോധവസേന വലിവിസമം നലാടം കത്വാ. ആളാരികോതി ഭത്തകാരകോ. തസ്മിം ഖണേ അഹം മദ്ദരഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ഭത്തകാരകദാസോ വിയ ഹോമീതി വദതി. ഉമ്ഹയമാനാതി പഹട്ഠാകാരം ദസ്സേത്വാ ഹസമാനാ. രാജാ ഹോമീതി തസ്മിം ഖണേ അഹം കുസാവതീനഗരേ രജ്ജം കാരേന്തോ രാജാ വിയ ഹോമി, കസ്മാസി ഏവം ഫരുസാ, ഇതോ പട്ഠായ മാ ഏവരൂപം കരി, ഭദ്ദേതി.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം അതിവിയ അല്ലീയിത്വാ കഥേതി, മുസാവാദം കത്വാ ഉപായേന നം ഇതോ പലാപേസ്സാമീ’’തി ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘സചേ ഹി വചനം സച്ചം, നേമിത്താനം ഭവിസ്സതി;

നേവ മേ ത്വം പതീ അസ്സ, കാമം ഛിന്ദന്തു സത്തധാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, മയാ ‘‘അയം കുസരാജാ മയ്ഹം പതി ഭവിസ്സതി, ന ഭവിസ്സതീ’’തി ബഹൂ നിമിത്തപാഠകാ പുച്ഛിതാ, തേ ‘‘കാമം കിര മം സത്തധാ ഛിന്ദന്തു, നേവ മേ ത്വം പതി ഭവിസ്സസീ’’തി വദിംസൂതി.

തം സുത്വാ രാജാ തം പടിബാഹന്തോ ‘‘ഭദ്ദേ, മയാപി അത്തനോ രട്ഠേ നേമിത്തകാ പുച്ഛിതാ, തേ ‘അഞ്ഞത്ര സീഹസ്സരകുസരാജതോ തവ പതി നാമ അഞ്ഞോ നത്ഥീ’തി ബ്യാകരിംസു, അഹമ്പി അത്തനോ ഞാണബലനിമിത്തേന ഏവമേവ കഥേസി’’ന്തി വത്വാ അനന്തരം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘സചേ ഹി വചനം സച്ചം, അഞ്ഞേസം യദി വാ മമ;

നേവ തുയ്ഹം പതീ അത്ഥി, അഞ്ഞോ സീഹസ്സരാ കുസാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യദി ഹി അഞ്ഞേസം നേമിത്താനം വചനം സച്ചം, യദി വാ മമ വചനം സച്ചം, തവ അഞ്ഞോ പതി നാമ നത്ഥീതി.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ന സക്കാ ഇമം ലജ്ജാപേതും വാ പലാപേതും വാ, കിം മേ ഇമിനാ’’തി ദ്വാരം പിധായ അത്താനം ന ദസ്സേസി. സോപി കാജം ഗഹേത്വാ ഓതരി, തതോ പട്ഠായ തം ദട്ഠും ന ലഭതി, ഭത്തകാരകകമ്മം കരോന്തോ അതിവിയ കിലമതി, ഭുത്തപാതരാസോ ദാരൂനി ഫാലേതി, ഭാജനാനി ധോവതി, കാജേന ഉദകം ആഹരതി, സയന്തോ അമ്ബണപിട്ഠേ സയതി, പാതോ വുട്ഠായ യാഗുആദീനി പചതി ഹരതി ഭോജേതി, നന്ദിരാഗം നിസ്സായ അതിദുക്ഖം അനുഭോതി. സോ ഏകദിവസം ഭത്തഗേഹദ്വാരേന ഗച്ഛന്തിം ഖുജ്ജം ദിസ്വാ പക്കോസി. സാ പഭാവതിയാ ഭയേന തസ്സ സന്തികം ഗന്തും അവിസഹന്തീ തുരിതതുരിതാ വിയ ഗച്ഛതി. അഥ നം വേഗേന ഉപഗന്ത്വാ ‘‘ഖുജ്ജേ’’തി ആഹ.

സാ നിവത്തിത്വാ ഠിതാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി വത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം സദ്ദം ന സുണാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ‘‘ഖുജ്ജേ ത്വമ്പി സാമിനീപി തേ ഉഭോപി അതിവിയ ഥദ്ധാ, ഏത്തകം കാലം തുമ്ഹാകം സന്തികേ വസന്തോ ആരോഗ്യസാസനമത്തമ്പി ന ലഭാമി, ദേയ്യധമ്മം പന കിം ദസ്സഥ, തിട്ഠതു താവേതം, അപി മേ പഭാവതിം മുദുകം കത്വാ ദസ്സേതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. അഥ നം ‘‘സചേ മേ തം ദസ്സേതും സക്ഖിസ്സസി, ഖുജ്ജഭാവം തേ ഉജുകം കത്വാ ഗീവേയ്യകം ദസ്സാമീ’’തി പലോഭേന്തോ പഞ്ച ഗാഥായോ അഭാസി –

൧൪. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കാരേസ്സം, പത്വാ ഖുജ്ജേ കുസാവതിം;

സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, ഓലോകേയ്യ പഭാവതീ.

൧൫. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കാരേസ്സം, പത്വാ ഖുജ്ജേ കുസാവതിം;

സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, ആലപേയ്യ പഭാവതീ.

൧൬. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കാരേസ്സം, പത്വാ ഖുജ്ജേ കുസാവതിം;

സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, ഉമ്ഹായേയ്യ പഭാവതീ.

൧൭. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കാരേസ്സം, പത്വാ ഖുജ്ജേ കുസാവതിം;

സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, പമ്ഹായേയ്യ പഭാവതീ.

൧൮. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കാരേസ്സം, പത്വാ ഖുജ്ജേ കുസാവതിം;

സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, പാണീഹി ഉപസമ്ഫുസേ’’തി.

തത്ഥ നേക്ഖം ഗീവം തേതി തവ ഗീവേയ്യം സബ്ബസുവണ്ണമയമേവ കാരേസ്സാമീതി അത്ഥോ. ‘‘നേക്ഖം ഗീവം തേ കരിസ്സാമീ’’തിപി പാഠോ, തവ ഗീവായ നേക്ഖമയം പിളന്ധനം പിളന്ധേസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഓലോകേയ്യാതി സചേ തവ വചനേന മം പഭാവതീ ഓലോകേയ്യ, സചേ മം തായ ഓലോകാപേതും സക്ഖിസ്സസീതി അത്ഥോ. ‘‘ആലപേയ്യാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ഉമ്ഹായേയ്യാതി മന്ദഹസിതവസേന പരിഹാസേയ്യ. പമ്ഹായേയ്യാതി മഹാഹസിതവസേന പരിഹാസേയ്യ.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ദേവ, കതിപാഹച്ചയേന നം തുമ്ഹാകം വസേ കരിസ്സാമി, പസ്സഥ മേ പരക്കമ’’ന്തി വത്വാ തം കരണീയം തീരേത്വാ പഭാവതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സാ വസനഗബ്ഭം സോധേന്തീ വിയ പഹരണയോഗ്ഗം ലേഡ്ഡുഖണ്ഡമ്പി അസേസേത്വാ അന്തമസോ പാദുകാപി നീഹരിത്വാ സകലഗബ്ഭം സമ്മജ്ജിത്വാ ഗബ്ഭദ്വാരേ ഉമ്മാരം അന്തരം കത്വാ ഉച്ചാസനം പഞ്ഞപേത്വാ പഭാവതിയാ ഏകം നീചപീഠകം അത്ഥരിത്വാ ‘‘ഏഹി, അമ്മ, സീസേ തേ ഊകാ വിചിനിസ്സാമീ’’തി തം തത്ഥ പീഠകേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ ഊരുഅന്തരേ തസ്സാ സീസം ഠപേത്വാ ഥോകം കണ്ഡുയിത്വാ ‘‘അഹോ ഇമിസ്സാ സീസേ ബഹൂ ഊകാ’’തി സകസീസതോ ഊകാ ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘പസ്സ കിത്തകാ തേ സീസേ ഊകാ’’തി പിയകഥം കഥേത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഗുണം കഥേന്തീ ഗാഥമാഹ –

൧൯. ‘‘ന ഹി നൂനായം രാജപുത്തീ, കുസേ സാതമ്പി വിന്ദതി;

ആളാരികേ ഭതേ പോസേ, വേതനേന അനത്ഥികേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഏകംസേന അയം രാജപുത്തീ പുബ്ബേ കുസാവതീനഗരേ കുസനരിന്ദസ്സ സന്തികേ മാലാഗന്ധവിലേപനവത്ഥാലങ്കാരവസേന അപ്പമത്തകമ്പി സാതം ന വിന്ദതി ന ലഭതി, തമ്ബൂലമത്തമ്പി ഏതേന ഏതിസ്സാ ദിന്നപുബ്ബം ന ഭവിസ്സതി. കിംകാരണാ? ഇത്ഥിയോ നാമ ഏകദിവസമ്പി അങ്കം അവത്ഥരിത്വാ നിപന്നസാമികമ്ഹി ഹദയം ഭിന്ദിതും ന സക്കോന്തി, അയം പന ആളാരികേ ഭതേ പോസേ ആളാരികത്തഞ്ച ഭതകത്തഞ്ച ഉപഗതേ ഏതസ്മിം പുരിസേ മൂലേനപി അനത്ഥികേ കേവലം തംയേവ നിസ്സായ രജ്ജം പഹായ ആഗന്ത്വാ ഏവം ദുക്ഖം അനുഭവന്തേ പടിസന്ഥാരമത്തമ്പി ന കരോതി, സചേപി തേ, അമ്മ, തസ്മിം സിനേഹോ നത്ഥി, സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ മം നിസ്സായ കിലമതീതി തസ്സ കിഞ്ചിദേവ ദാതും അരഹസീതി.

സാ തം സുത്വാ ഖുജ്ജായ കുജ്ഝി. അഥ നം ഖുജ്ജാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ അന്തോഗബ്ഭേ ഖിപിത്വാ സയം ബഹി ഹുത്വാ ദ്വാരം പിധായ ആവിഞ്ഛനരജ്ജുമ്ഹി ഓലമ്ബന്തീ അട്ഠാസി. പഭാവതീ തം ഗഹേതും അസക്കോന്തീ ദ്വാരമൂലേ ഠത്വാ അക്കോസന്തീ ഇതരം ഗാഥമാഹ –

൨൦. ‘‘ന ഹി നൂനായം സാ ഖുജ്ജാ, ലഭതി ജിവ്ഹായ ഛേദനം;

സുനിസിതേന സത്ഥേന, ഏവം ദുബ്ഭാസിതം ഭണ’’ന്തി.

തത്ഥ സുനിസിതേനാതി സുട്ഠു നിസിതേന തിഖിണസത്ഥേന. ഏവം ദുബ്ഭാസിതന്തി ഏവം അസോതബ്ബയുത്തകം ദുബ്ഭാസിതം ഭണന്തീ.

അഥ ഖുജ്ജാ ആവിഞ്ചനരജ്ജും ഗഹേത്വാ ഠിതാവ ‘‘നിപ്പഞ്ഞേ ദുബ്ബിനീതേ തവ രൂപം കിം കരിസ്സതി, കിം മയം തവ രൂപം ഖാദിത്വാ യാപേസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേരസഹി ഗാഥാഹി ബോധിസത്തസ്സ ഗുണം പകാസേന്തീ ഖുജ്ജാഗജ്ജിതം നാമ ഗജ്ജി –

൨൧. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഹായസോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൨. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഹദ്ധനോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൩. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഹബ്ബലോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൪. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഹാരട്ഠോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൫. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഹാരാജാതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൬. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

സീഹസ്സരോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൭. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

വഗ്ഗുസ്സരോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൮. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

ബിന്ദുസ്സരോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൨൯. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മഞ്ജുസ്സരോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൩൦. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

മധുസ്സരോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൩൧. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

സതസിപ്പോതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൩൨. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

ഖത്തിയോതിപി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയം.

൩൩. ‘‘മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന പഭാവതി;

കുസരാജാതി കത്വാന, കരസ്സു രുചിരേ പിയ’’ന്തി.

തത്ഥ മാ നം രൂപേന പാമേസി, ആരോഹേന, പഭാവതീതി അരേ പഭാവതി, മാ ത്വം ഏതം കുസനരിന്ദം അത്തനോ രൂപേന ആരോഹപരിണാഹേന പമിനി, ഏവം പമാണം ഗണ്ഹി. മഹായസോതി മഹാനുഭാവോ സോതി ഏവം ഹദയേ കത്വാന രുചിരേ പിയദസ്സനേ കരസ്സു തസ്സ പിയം. ആനുഭാവോയേവ ഹിസ്സ രൂപന്തി വദതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപി ച മഹായസോതി മഹാപരിവാരോ. മഹദ്ധനോതി മഹാഭോഗോ. മഹബ്ബലോതി മഹാഥാമോ. മഹാരട്ഠോതി വിപുലരട്ഠോ. മഹാരാജാതി സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ. സീഹസ്സരോതി സീഹസദ്ദസമാനസദ്ദോ. വഗ്ഗുസ്സരോതി ലീലായുത്തസ്സരോ. ബിന്ദുസ്സരോതി സമ്പിണ്ഡിതഘനസ്സരോ. മഞ്ജുസ്സരോതി സുന്ദരസ്സരോ. മധുസ്സരോതി മധുരയുത്തസ്സരോ. സതസിപ്പോതി പരേസം സന്തികേ അസിക്ഖിത്വാ അത്തനോ ബലേനേവ നിപ്ഫന്നഅനേകസതസിപ്പോ. ഖത്തിയോതി ഓക്കാകപവേണിയം ജാതോ അസമ്ഭിന്നഖത്തിയോ. കുസരാജാതി സക്കദത്തിയകുസതിണസമാനനാമോ രാജാ. ഏവരൂപോ ഹി അഞ്ഞോ രാജാ നാമ നത്ഥീതി ജാനിത്വാ ഏതസ്സ പിയം കരോഹീതി ഖുജ്ജാ ഏത്തകാഹി ഗാഥാഹി തസ്സ ഗുണം കഥേസി.

പഭാവതീ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഖുജ്ജേ അതിവിയ ഗജ്ജസി, ഹത്ഥേന പാപുണന്തീ സസാമികഭാവം തേ ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ഖുജ്ജം തജ്ജേസി. സാപി തം ‘‘അഹം തം രക്ഖമാനാ പിതുനോ തേ കുസരാജസ്സ ആഗതഭാവം നാരോചേസിം, ഹോതു, അജ്ജ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന സദ്ദേന ഭായാപേസി. സാപി ‘‘കോചിദേവ സുണേയ്യാ’’തി ഖുജ്ജം സഞ്ഞാപേസി. ബോധിസത്തോപി തം പസ്സിതും അലഭന്തോ സത്ത മാസേ ദുബ്ഭോജനേന ദുക്ഖസേയ്യായ കിലമന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘കോ മേ ഏതായ അത്ഥോ, സത്ത മാസേ വസന്തോ ഏതം പസ്സിതുമ്പി ന ലഭാമി, അതിവിയ കക്ഖളാ സാഹസികാ, ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ പസ്സിസ്സാമീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തസ്സ ഉക്കണ്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘രാജാ സത്ത മാസേ പഭാവതിം ദട്ഠുമ്പി ന ലഭി, ലഭനാകാരമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി മദ്ദരഞ്ഞോ ദൂതേ കത്വാ സത്തന്നം രാജൂനം ദൂതം പാഹേന്തോ ‘‘പഭാവതീ, കുസരാജം ഛഡ്ഡേത്വാ ആഗതാ, ആഗച്ഛന്തു പഭാവതിം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ഏകേകസ്സ വിസും വിസും സാസനം പഹിണി. തേ മഹാപരിവാരേന ഗന്ത്വാ നഗരം പത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആഗതകാരണം ന ജാനന്തി. തേ ‘‘ത്വം കസ്മാ ആഗതോ, ത്വം കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം ഞത്വാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഏകം കിര ധീതരം സത്തന്നം ദസ്സതി, പസ്സഥസ്സ അനാചാരം, ഉപ്പണ്ഡേതി നോ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ‘‘സബ്ബേസമ്പി അമ്ഹാകം പഭാവതിം ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി സാസനാനി പഹിണിത്വാ നഗരം പരിവാരയിംസു. മദ്ദരാജാ സാസനം സുത്വാ ഭീതതസിതോ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ ‘‘കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം അമച്ചാ ‘‘ദേവ, സത്തപി രാജാനോ പഭാവതിം നിസ്സായ ആഗതാ, ‘സചേ ന ദസ്സതി, പാകാരം ഭിന്ദിത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ തം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’തി വദന്തി, പാകാരേ അഭിന്നേയേവ തേസം പഭാവതിം പേസേസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഗാഥമാഹംസു –

൩൪. ‘‘ഏതേ നാഗാ ഉപത്ഥദ്ധാ, സബ്ബേ തിട്ഠന്തി വമ്മിതാ;

പുരാ മദ്ദന്തി പാകാരം, ആനേന്തേതം പഭാവതി’’ന്തി.

തത്ഥ ഉപത്ഥദ്ധാതി അതിഥദ്ധാ ദപ്പിതാ. ആനേന്തേതം പഭാവതിന്തി ആനേന്തു ഏതം പഭാവതിന്തി സാസനാനി പഹിണിംസു. തസ്മാ യാവ ഏതേ നാഗാ പാകാരം ന മദ്ദന്തി, താവ നേസം പഭാവതിം പേസേഹി, മഹാരാജാതി.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘സചാഹം ഏകസ്സ പഭാവതിം പേസേസ്സാമി, സേസാ യുദ്ധം കരിസ്സന്തി, ന സക്കാ ഏകസ്സ ദാതും, സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാനം ‘വിരൂപോ’തി ഛഡ്ഡേത്വാ ആഗതാ ആഗമനസ്സ ഫലം ലഭതു, വധിത്വാന നം സത്ത ഖണ്ഡാനി കത്വാ സത്തന്നം ഖത്തിയാനം പേസേസ്സാമീ’’തി വദന്തോ അനന്തരം ഗാഥമാഹ –

൩൫. ‘‘സത്ത ബിലേ കരിത്വാന, അഹമേതം പഭാവതിം;

ഖത്തിയാനം പദസ്സാമി, യേ മം ഹന്തും ഇധാഗതാ’’തി.

തസ്സ സാ കഥാ സകലനിവേസനേ പാകടാ അഹോസി. പരിചാരികാ ഗന്ത്വാ ‘‘രാജാ കിര തം സത്ത ഖണ്ഡാനി കത്വാ സത്തന്നം രാജൂനം പേസേസ്സതീ’’തി പഭാവതിയാ ആരോചേസും. സാ മരണഭയഭീതാ ആസനാ വുട്ഠായ ഭഗിനീഹി പരിവുതാ മാതു സിരിഗബ്ഭം അഗമാസി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൩൬. ‘‘അവുട്ഠഹി രാജപുത്തീ, സാമാ കോസേയ്യവാസിനീ;

അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി, ദാസീഗണപുരക്ഖതാ’’തി.

തത്ഥ സാമാതി സുവണ്ണവണ്ണാ. കോസേയ്യവാസിനീതി സുവണ്ണഖചിതകോസേയ്യനിവസനാ.

സാ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ മാതരം വന്ദിത്വാ പരിദേവമാനാ ആഹ –

൩൭. ‘‘തം നൂന കക്കൂപനിസേവിതം മുഖം, ആദാസദന്താഥരുപച്ചവേക്ഖിതം;

സുഭം സുനേത്തം വിരജം അനങ്ഗണം, ഛുദ്ധം വനേ ഠസ്സതി ഖത്തിയേഹി.

൩൮. ‘‘തേ നൂന മേ അസിതേ വേല്ലിതഗ്ഗേ, കേസേ മുദൂ ചന്ദനസാരലിത്തേ;

സമാകുലേ സീവഥികായ മജ്ഝേ, പാദേഹി ഗിജ്ഝാ പരികഡ്ഢിസ്സന്തി.

൩൯. ‘‘താ നൂന മേ തമ്ബനഖാ സുലോമാ, ബാഹാ മുദൂ ചന്ദനസാരലിത്താ;

ഛിന്നാ വനേ ഉജ്ഝിതാ ഖത്തിയേഹി, ഗയ്ഹ ധങ്കോ ഗച്ഛതി യേനകാമം.

൪൦. ‘‘തേ നൂന താലൂപനിഭേ അലമ്ബേ, നിസേവിതേ കാസികചന്ദനേന;

ഥനേസു മേ ലമ്ബിസ്സതി സിങ്ഗാലോ, മാതൂവ പുത്തോ തരുണോ തനൂജോ.

൪൧. ‘‘തം നൂന സോണിം പുഥുലം സുകോട്ടിതം, നിസേവിതം കഞ്ചനമേഖലാഹി;

ഛിന്നം വനേ ഖത്തിയേഹീ അവത്ഥം, സിങ്ഗാലസങ്ഘാ പരികഡ്ഢിസ്സന്തി.

൪൨. ‘‘സോണാ ധങ്കാ സിങ്ഗാലാ ച, യേ ചഞ്ഞേ സന്തി ദാഠിനോ;

അജരാ നൂന ഹേസ്സന്തി, ഭക്ഖയിത്വാ പഭാവതിം.

൪൩. ‘‘സചേ മംസാനി ഹരിംസു, ഖത്തിയാ ദൂരഗാമിനോ;

അട്ഠീനി അമ്മ യാചിത്വാ, അനുപഥേ ദഹാഥ നം.

൪൪. ‘‘ഖേത്താനി അമ്മ കാരേത്വാ, കണികാരേത്ഥ രോപയ;

യദാ തേ പുപ്ഫിതാ അസ്സു, ഹേമന്താനം ഹിമച്ചയേ;

സരേയ്യാഥ മമം അമ്മ, ഏവംവണ്ണാ പഭാവതീ’’തി.

തത്ഥ കക്കൂപനിസേവിതന്തില കക്കൂപനിസേവിതന്തി സാസപകക്കലോണകക്കമത്തികകക്കതിലകക്കഹലിദ്ദികക്കമുഖചുണ്ണകേഹി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കക്കേഹി ഉപനിസേവിതം. ആദാസദന്താഥരുപച്ചവേക്ഖിതന്തി ദന്തമയഥരുമ്ഹി ആദാസേ പച്ചവേക്ഖിതം തത്ഥ ഓലോകേത്വാ മണ്ഡിതം. സുഭന്തി സുഭമുഖം. വിരജന്തി വിഗതരജം നിമ്മലം. അനങ്ഗണന്തി ഗണ്ഡപിളകാദിദോസരഹിതം. ഛുദ്ധന്തി അമ്മ ഏവരൂപം മമ മുഖം അദ്ധാ ഇദാനി ഖത്തിയേഹി ഛഡ്ഡിതം വനേ അരഞ്ഞേ ഠസ്സതീതി പരിദേവതി. അസിതേതി കാളകേ. വേല്ലിതഗ്ഗേതി ഉന്നതഗ്ഗേ. സീവഥികായാതി സുസാനമ്ഹി. പരികഡ്ഢിസ്സന്തീതി ഏവരൂപേ മമ കേസേ മനുസ്സമംസഖാദകാ ഗിജ്ഝാ പാദേഹി പഹരിത്വാ നൂന പരികഡ്ഢിസ്സന്തി. ഗയ്ഹ ധങ്കോ ഗച്ഛതി യേനകാമന്തി അമ്മ മമ ഏവരൂപം ബാഹം നൂന ധങ്കോ ഗഹേത്വാ ലുഞ്ജിത്വാ ഖാദന്തോ യേനകാമം ഗച്ഛിസ്സതി.

താലൂപനിഭേതി സുവണ്ണതാലഫലസദിസേ. കാസികചന്ദനേനാതി സുഖുമചന്ദനേന നിസേവിതേ. ഥനേസു മേതി അമ്മ മമ സുസാനേ പതിതായ ഏവരൂപേ ഥനേ ദിസ്വാ മുഖേന ഡംസിത്വാ തേസു മേ ഥനേസു അത്തനോ തനുജോ മാതു തരുണപുത്തോ വിയ നൂന സിങ്ഗാലോ ലമ്ബിസ്സതി. സോണിന്തി കടിം. സുകോട്ടിതന്തി ഗോഹനുകേന പഹരിത്വാ സുവഡ്ഢിതം. അവത്ഥന്തി ഛഡ്ഡിതം. ഭക്ഖയിത്വാതി അമ്മ ഏതേ ഏത്തകാ നൂന മമ മംസം ഖാദിത്വാ അജരാ ഭവിസ്സന്തി.

സചേ മംസാനി ഹരിംസൂതി അമ്മ സചേ തേ ഖത്തിയാ മയിം പടിബദ്ധചിത്താ മമ മംസാനി ഹരേയ്യും, അഥ തുമ്ഹേ അട്ഠീനി യാചിത്വാ അനുപഥേ ദഹാഥനം, ജങ്ഘമഗ്ഗമഹാമഗ്ഗാനം അന്തരേ ദഹേയ്യാഥാതി വദതി. ഖേത്താനീതി അമ്മ മമ ഝാപിതട്ഠാനേ മാലാദിവത്ഥൂനി കാരേത്വാ ഏത്ഥ ഏതേസു ഖേത്തേസു കണികാരരുക്ഖേ രോപയ. ഹിമച്ചയേതി ഹിമപാതാതിക്കമേ ഫഗ്ഗുണമാസേ. സരേയ്യാഥാതി തേസം പുപ്ഫാനം സുവണ്ണചങ്കോടകം പൂരേത്വാ ഊരൂസു ഠപേത്വാ മമ ധീതാ പഭാവതീ ഏവംവണ്ണാതി സരേയ്യാഥ.