൧൯. സട്ഠിനിപാതോ

[൫൨൯] ൧. സോണകജാതകവണ്ണനാ

കസ്സ സുത്വാ സതം ദമ്മീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ നേക്ഖമ്മപാരമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി ഭഗവാ ധമ്മസഭായം നേക്ഖമ്മപാരമിം വണ്ണയന്താനം ഭിക്ഖൂനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ രാജഗഹേ മഗധരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി, നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ ‘‘അരിന്ദമകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. തസ്സ ജാതദിവസേയേവ പുരോഹിതസ്സപി പുത്തോ ജായി, ‘‘സോണകകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. തേ ഉഭോപി ഏകതോവ വഡ്ഢിത്വാ വയപ്പത്താ ഉത്തമരൂപധരാ രൂപേന നിബ്ബിസേസാ ഹുത്വാ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സബ്ബസമയസിപ്പഞ്ച ദേസചാരിത്തഞ്ച ജാനിസ്സാമാ’’തി അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്താ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം പവിസിംസു. തം ദിവസഞ്ച ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ‘‘ബ്രാഹ്മണവാചനകം കരിസ്സാമാ’’തി പായാസം പടിയാദേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ആഗച്ഛന്തേ തേ കുമാരേ ദിസ്വാ ഘരം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേസും. തത്ഥ ബോധിസത്തസ്സ പഞ്ഞത്താസനേ സുദ്ധവത്ഥം അത്ഥതം അഹോസി, സോണകസ്സ രത്തകമ്ബലം. സോ തം നിമിത്തം ദിസ്വാവ ‘‘അജ്ജ മേ പിയസഹായോ അരിന്ദമകുമാരോ ബാരാണസിരാജാ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹം പന സേനാപതിട്ഠാനം ദസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. തേ ഉഭോപി കതഭത്തകിച്ചാ ഉയ്യാനമേവ അഗമംസു.

തദാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ കാലകതസ്സ സത്തമോ ദിവസോ ഹോതി, അപുത്തകം രാജകുലം. അമച്ചാദയോ പാതോവ സസീസം ന്ഹാതാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘രജ്ജാരഹസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സതീ’’തി ഫുസ്സരഥം യോജേത്വാ വിസ്സജ്ജേസും. സോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന രാജുയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനദ്വാരേ നിവത്തിത്വാ ആരോഹണസജ്ജോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ മങ്ഗലസിലാപട്ടേസസീസം പാരുപിത്വാ നിപജ്ജി, സോണകകുമാരോ തസ്സ സന്തികേ നിസീദി. സോ തൂരിയസദ്ദം സുത്വാ ‘‘അരിന്ദമസ്സ ഫുസ്സരഥോ ആഗച്ഛതി, അജ്ജേസ രാജാ ഹുത്വാ മമ സേനാപതിട്ഠാനം ദസ്സതി, ന ഖോ പന മയ്ഹം ഇസ്സരിയേനത്ഥോ, ഏതസ്മിം ഗതേ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകമന്തേ പടിച്ഛന്നേ അട്ഠാസി. പുരോഹിതോ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ മഹാസത്തം നിപന്നകം ദിസ്വാ തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസി. മഹാസത്തോ പബുജ്ഝിത്വാ പരിവത്തിത്വാ ഥോകം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ സിലാപട്ടേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. അഥ നം പുരോഹിതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഹ – ‘‘രജ്ജം തേ, ദേവ, പാപുണാതീ’’തി. ‘‘കിം അപുത്തകം രാജകുല’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സാധൂ’’തി. അഥ നം തേ തത്ഥേവ അഭിസിഞ്ചിത്വാ രഥം ആരോപേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നഗരം പവേസേസും. സോ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ പാസാദം അഭിരൂഹി. സോ യസമഹന്തതായ സോണകകുമാരം ന സരി.

സോപി തസ്മിം നഗരം പവിട്ഠേ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ സിലാപട്ടേ നിസീദി. അഥസ്സ പുരതോ ബന്ധനാ പവുത്തം സാലരുക്ഖതോ പണ്ഡുപലാസം പതി. സോ തം ദിസ്വാവ ‘‘യഥേവേതം, തഥാ മമപി സരീരം ജരം പത്വാ പതിസ്സതീ’’തി അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ പച്ചേകബോധിം പാപുണി. തംഖണഞ്ഞേവസ്സ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, പബ്ബജിതലിങ്ഗം പാതുരഹോസി. സോ ‘‘നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമാസി. മഹാസത്തോപി ചത്താലീസമത്താനം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന സരിത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ മേ സഹായോ സോണകോ’’തി സോണകം പുനപ്പുനം സരന്തോപി ‘‘മയാ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ’’തി വത്താരം അലഭിത്വാ അലങ്കതമഹാതലേ രാജപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ഗന്ധബ്ബനാടകനച്ചഗീതാദീഹി പരിവുതോ സമ്പത്തിമനുഭവന്തോ ‘‘യോ മേ കസ്സചി സന്തികേ സുത്വാ ‘അസുകട്ഠാനേ നാമ സോണകോ വസതീ’തി ആചിക്ഖിസ്സതി, തസ്സ സതം ദസ്സാമി, യോ മേ സാമം ദിസ്വാ ആരോചേസ്സതി, തസ്സ സഹസ്സ’’ന്തി ഏകം ഉദാനം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഗീതവസേന ഉദാനേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കസ്സ സുത്വാ സതം ദമ്മി, സഹസ്സം ദിട്ഠ സോണകം;

കോ മേ സോണകമക്ഖാതി, സഹായം പംസുകീളിത’’ന്തി.

അഥസ്സ മുഖതോ ലുഞ്ചന്തീ വിയ ഗഹേത്വാ ഏകാ നാടകീത്ഥീ തം ഗായി. അഥഞ്ഞാ അഥഞ്ഞാതി ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ പിയഗീത’’ന്തി സബ്ബാ ഓരോധാ ഗായിംസു. അനുക്കമേന നഗരവാസിനോപി ജാനപദാപി തമേവ ഗീതം ഗായിംസു. രാജാപി പുനപ്പുനം തമേവ ഗീതം ഗായതി. പണ്ണാസമത്താനം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന പനസ്സ ബഹൂ പുത്തധീതരോ അഹേസും, ജേട്ഠപുത്തോ ദീഘാവുകുമാരോ നാമ അഹോസി. തദാ സോണകപച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘അരിന്ദമരാജാ മം ദട്ഠുകാമോ, അഹം തത്ഥ ഗന്ത്വാ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ചാനിസംസം കഥേത്വാ പബ്ബജ്ജനാകാരം കരോമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇദ്ധിയാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ നിസീദി. തദാ ഏകോ സത്തവസ്സികോ പഞ്ചചൂളകകുമാരകോ മാതരാ പഹിതോ ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനവനേ ദാരൂനി ഉദ്ധരന്തോ പുനപ്പുനം തമേവ ഗീതം ഗായി. അഥ നം സോ പക്കോസിത്വാ ‘‘കുമാരക, ത്വം അഞ്ഞം അഗായിത്വാ ഏകമേവ ഗീതം ഗായസി, കിം അഞ്ഞം ന ജാനാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജാനാമി, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പന രഞ്ഞോ ഇദമേവ പിയം, തേന നം പുന്നപ്പുനം ഗായാമീ’’തി. ‘‘ഏതസ്സ പന തേ ഗീതസ്സ പടിഗീതം ഗായന്തോ കോചി ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി. ‘‘ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഹം തം സിക്ഖാപേസ്സാമി, സക്ഖിസ്സസി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ പടിഗീതം ഗായിതു’’ന്തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. അഥസ്സ സോ പടിഗീതം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘മയ്ഹം സുത്വാ’’തിആദിമാഹ. ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ച പന തം ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛ, കുമാരക, ഇമം പടിഗീതം രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗായാഹി, രാജാ തേ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദസ്സതി, കിം തേ ദാരൂഹി, വേഗേന യാഹീ’’തി.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി തം പടിഗീതം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യാവാഹം രാജാനം ആനേമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി വത്വാ വേഗേന മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അമ്മ, ഖിപ്പം മം ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരോഥ, അജ്ജ തം ദലിദ്ദഭാവതോ മോചേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ന്ഹാതമണ്ഡിതോ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘അയ്യ ദോവാരിക, ‘ഏകോ ദാരകോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പടിഗീതം ഗായിസ്സാമീതി ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠിതോ’തി രഞ്ഞോ അരോചേഹീ’’തി ആഹ. സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘ആഗച്ഛതൂ’’തി പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, ത്വം മയാ സദ്ധിം പടിഗീതം ഗായിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗായസ്സൂ’’തി. ‘‘ദേവ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ന ഗായാമി, നഗരേ പന ഭേരിം ചരാപേത്വാ മഹാജനം സന്നിപാതാപേഥ, മഹാജനമജ്ഝേ ഗായിസ്സാമീ’’തി. രാജാ തഥാ കാരേത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപേ പല്ലങ്കമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ തസ്സാനുരൂപം ആസനം ദാപേത്വാ ‘‘ഇദാനി തവ ഗീതം ഗായസ്സൂ’’തി ആഹ. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ താവ ഗായഥ, അഥാഹം പടിഗീതം ഗായിസ്സാമീ’’തി. തതോ രാജാ പഠമം ഗായന്തോ ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘കസ്സ സുത്വാ സതം ദമ്മി, സഹസ്സം ദിട്ഠ സോണകം;

സോ മേ സോണകമക്ഖാതി, സഹായം പംസുകീളിത’’ന്തി.

തത്ഥ സുത്വാതി ‘‘അസുകട്ഠാനേ നാമ തേ പിയസഹായോ സോണകോ വസതീ’’തി തസ്സ വസനട്ഠാനം സുത്വാ ആരോചേന്തസ്സ കസ്സ സതം ദമ്മി. ദിട്ഠാതി ‘‘അസുകട്ഠാനേ നാമ മയാ ദിട്ഠോ’’തി ദിസ്വാ ആരോചേന്തസ്സ കസ്സ സഹസ്സം ദമ്മീതി.

ഏവം രഞ്ഞാ പഠമം ഉദാനഗാഥായ ഗീതായ പഞ്ചചൂളകദാരകേന പടിഗീതഭാവം പകാസേന്തോ സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദീയഡ്ഢഗാഥാ അഭാസി –

൨. ‘‘അഥബ്രവീ മാണവകോ, ദഹരോ പഞ്ചചൂളകോ;

മയ്ഹം സുത്വാ സതം ദേഹി, സഹസ്സം ദിട്ഠ സോണകം;

അഹം തേ സോണകക്ഖിസ്സം, സഹായം പംസുകീളിത’’ന്തി.

തേന വുത്തഗാഥായ പന അയമത്ഥോ – മഹാരാജ, യം ത്വം ‘‘സുത്വാ ആരോചേന്തസ്സ സതം ദമ്മീ’’തി വദസി, തമ്പി മമേവ ദേഹി, യം ‘‘ദിസ്വാ ആരോചേന്തസ്സ സഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വദസി, തമ്പി മയ്ഹമേവ ദേഹി, അഹം തേ പിയസഹായം ഇദാനേവ പച്ചക്ഖതോവ ‘‘അയം സോണകോ’’തി ആചിക്ഖിസ്സന്തി.

ഇതോ പരം സുവിഞ്ഞേയ്യാ സമ്ബുദ്ധഗാഥാ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബാ –

൩. ‘‘കതമസ്മിം സോ ജനപദേ, രട്ഠേസു നിഗമേസു ച;

കത്ഥ സോണകമദ്ദക്ഖി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ.

൪. ‘‘തവേവ ദേവ വിജിതേ, തവേവുയ്യാനഭൂമിയം;

ഉജുവംസാ മഹാസാലാ, നീലോഭാസാ മനോരമാ.

൫. ‘‘തിട്ഠന്തി മേഘസമാനാ, രമ്മാ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ;

തേസം മൂലമ്ഹി സോണകോ, ഝായതീ അനുപാദനോ;

ഉപാദാനേസു ലോകേസു, ഡയ്ഹമാനേസു നിബ്ബുതോ.

൬. ‘‘തതോ ച രാജാ പായാസി, സേനായ ചതുരങ്ഗിയാ;

കാരാപേത്വാ സമം മഗ്ഗം, അഗമാ യേന സോണകോ.

൭. ‘‘ഉയ്യാനഭൂമിം ഗന്ത്വാന, വിചരന്തോ ബ്രഹാവനേ;

ആസീനം സോണകം ദക്ഖി, ഡയ്ഹമാനേസു നിബ്ബുത’’ന്തി.

തത്ഥ ഉജുവംസാതി ഉജുക്ഖന്ധാ. മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ. മേഘസമാനാതി നീലമേഘസദിസാ. രമ്മാതി രമണീയാ. അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാതി സാഖാഹി സാഖം, മൂലേന മൂലം സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതാ. തേസന്തി തേസം ഏവരൂപാനം തവ ഉയ്യാനവനേ സാലാനം ഹേട്ഠാ. ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനസങ്ഖാതേഹി ഝാനേഹി ഝായതി. അനുപാദനോതി കാമുപാദാനാദിവിരഹിതോ. ഡയ്ഹമാനേസൂതി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ഡയ്ഹമാനേസു സത്തേസു. നിബ്ബുതോതി തേ അഗ്ഗീ നിബ്ബാപേത്വാ സീതലേന ഹദയേന ഝായമാനോ തവ ഉയ്യാനേ മങ്ഗലസാലരുക്ഖമൂലേ സിലാപട്ടേ നിസിന്നോ ഏസ തേ സഹായോ കഞ്ചനപടിമാ വിയ സോഭമാനോ പടിമാനേതീതി. തതോ ചാതി, ഭിക്ഖവേ, തതോ സോ അരിന്ദമോ രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാവ ‘‘സോണകപച്ചേകബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പായാസി നിക്ഖമി. വിചരന്തോതി ഉജുകമേവ അഗന്ത്വാ തസ്മിം മഹന്തേ വനസണ്ഡേ വിചരന്തോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ആസീനം അദ്ദക്ഖി.

സോ തം അവന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ അത്തനോ കിലേസാഭിരതത്താ തം ‘‘കപണോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮. ‘‘കപണോ വതയം ഭിക്ഖു, മുണ്ഡോ സങ്ഘാടിപാരുതോ;

അമാതികോ അപിതികോ, രുക്ഖമൂലസ്മി ഝായതീ’’തി.

തത്ഥ ഝായതീതി നിമ്മാതികോ നിപ്പിതികോ കാരുഞ്ഞപ്പത്തോ ഝായതി.

൯. ‘‘ഇമം വാക്യം നിസാമേത്വാ, സോണകോ ഏതദബ്രവി;

ന രാജ കപണോ ഹോതി, ധമ്മം കായേന ഫസ്സയം.

൧൦. ‘‘യോ ച ധമ്മം നിരംകത്വാ, അധമ്മമനുവത്തതി;

സ രാജ കപണോ ഹോതി, പാപോ പാപപരായണോ’’തി.

തത്ഥ ഇമന്തി തസ്സ കിലേസാഭിരതസ്സ പബ്ബജ്ജം അരോചേന്തസ്സ ഇമം പബ്ബജ്ജാഗരഹവചനം സുത്വാ. ഏതദബ്രവീതി പബ്ബജ്ജായ ഗുണം പകാസേന്തോ ഏതം അബ്രവി. ഫസ്സയന്തി ഫസ്സയന്തോ യേന അരിയമഗ്ഗധമ്മോ നാമകായേന ഫസ്സിതോ, സോ കപണോ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. നിരംകത്വാതി അത്തഭാവതോ നീഹരിത്വാ. പാപോ പാപപരായണോതി സയം പാപാനം കരണേന പാപോ, അഞ്ഞേസമ്പി കരോന്താനം പതിട്ഠാഭാവേന പാപപരായണോതി.

ഏവം സോ ബോധിസത്തം ഗരഹി. സോ അത്തനോ ഗരഹിതഭാവം അജാനന്തോ വിയ ഹുത്വാ നാമഗോത്തം കഥേത്വാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘അരിന്ദമോതി മേ നാമം, കാസിരാജാതി മം വിദൂ;

കച്ചി ഭോതോ സുഖസ്സേയ്യാ, ഇധ പത്തസ്സ സോണകാ’’തി.

തത്ഥ കച്ചീതി അമ്ഹാകം താവ ന കിഞ്ചി അഫാസുകം, ഭോതോ പന കച്ചി ഇധ പത്തസ്സ ഇമസ്മിം ഉയ്യാനേ വസതോ സുഖവിഹാരോതി പുച്ഛതി.

അഥ നം പച്ചേകബുദ്ധോ, ‘‘മഹാരാജ, ന കേവലം ഇധ, അഞ്ഞത്രാപി വസന്തസ്സ മേ അസുഖം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ തസ്സ സമണഭദ്രഗാഥായോ നാമ ആരഭി –

൧൨. ‘‘സദാപി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

ന തേസം കോട്ഠേ ഓപേന്തി, ന കുമ്ഭിം ന കളോപിയം;

പരനിട്ഠിതമേസാനാ, തേന യാപേന്തി സുബ്ബതാ.

൧൩. ‘‘ദുതിയമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അനവജ്ജപിണ്ഡോ ഭോത്തബ്ബോ, ന ച കോചൂപരോധതി.

൧൪. ‘‘തതിയമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

നിബ്ബുതോ പിണ്ഡോ ഭോത്തബ്ബോ, ന ച കോചൂപരോധതി.

൧൫. ‘‘ചതുത്ഥമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

മുത്തസ്സ രട്ഠേ ചരതോ, സങ്ഗോ യസ്സ ന വിജ്ജതി.

൧൬. ‘‘പഞ്ചമമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

നഗരമ്ഹി ഡയ്ഹമാനമ്ഹി, നാസ്സ കിഞ്ചി അഡയ്ഹഥ.

൧൭. ‘‘ഛട്ഠമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

രട്ഠേ വിലുമ്പമാനമ്ഹി, നാസ്സ കിഞ്ചി അഹീരഥ.

൧൮. ‘‘സത്തമമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

ചോരേഹി രക്ഖിതം മഗ്ഗം, യേ ചഞ്ഞേ പരിപന്ഥികാ;

പത്തചീവരമാദായ, സോത്ഥിം ഗച്ഛതി സുബ്ബതോ.

൧൯. ‘‘അട്ഠമമ്പി ഭദ്രമധനസ്സ, അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

യം യം ദിസം പക്കമതി, അനപേക്ഖോവ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ അനാഗാരസ്സാതി, മഹാരാജ, ഘരാവാസം പഹായ അനാഗാരിയഭാവം പത്തസ്സ അധനസ്സ അകിഞ്ചനസ്സ ഭിക്ഖുനോ സബ്ബകാലം ഭദ്രമേവ. ന തേസന്തി, മഹാരാജ, തേസം അധനാനം ഭിക്ഖൂനം ന കോട്ഠാഗാരേ ധനധഞ്ഞാനി ഓപേന്തി, ന കുമ്ഭിയം, ന പച്ഛിയം, തേ പന സുബ്ബതാ പരനിട്ഠിതം പരേസം ഘരേ പക്കം ആഹാരം സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ കപാലമാദായ ഘരപടിപാടിയാ ഏസാനാ പരിയേസന്താ തേന തതോ ലദ്ധേന പിണ്ഡേന തം ആഹാരം നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ജീവിതവുത്തിം യാപേന്തി.

അനവജ്ജപിണ്ഡോ ഭോത്തബ്ബോതി വേജ്ജകമ്മാദികായ അനേസനായ വാ കുഹനാ ലപനാ നേമിത്തികതാ നിപ്പേസികതാ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാതി ഏവരൂപേന മിച്ഛാജീവേന വാ ഉപ്പാദിതാ ചത്താരോ പച്ചയാ, ധമ്മേന ഉപ്പാദിതാപി അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുത്താ സാവജ്ജപിണ്ഡോ നാമ. അനേസനം പന പഹായ മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഉപ്പാദിതാ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവാമീ’’തി വുത്തനയേനേവ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുത്താ അനവജ്ജപിണ്ഡോ നാമ. യേന ഏവരൂപോ അനവജ്ജപിണ്ഡോ ഭോത്തബ്ബോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ, യഞ്ച ഏവരൂപം അനവജ്ജം പിണ്ഡം ഭുഞ്ജമാനാനം പച്ചയേ നിസ്സായ കോചി അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ ന ഉപരോധതി ന പീളേതി, തസ്സ ദുതിയമ്പി ഭദ്രം അധനസ്സ അനാഗാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

നിബ്ബുതോതി പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനോ ധമ്മേന ഉപ്പന്നപിണ്ഡോപി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനോ നിബ്ബുതപിണ്ഡോ നാമ, ഏകന്തതോ പന ഖീണാസവസ്സ പിണ്ഡോവ നിബ്ബുതപിണ്ഡോ നാമ. കിംകാരണാ? സോ ഹി ഥേയ്യപരിഭോഗോ, ഇണപരിഭോഗോ, ദായജ്ജപരിഭോഗോ, സാമിപരിഭോഗോതി ഇമേസു ചതൂസു പരിഭോഗേസു സാമിപരിഭോഗവസേന തം ഭുഞ്ജതി, തണ്ഹാദാസബ്യം അതീതോ സാമീ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ന തം തപ്പച്ചയാ കോചി അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ ഉപരോധതി.

മുത്തസ്സ രട്ഠേ ചരതോതി ഉപട്ഠാകകുലാദീസു അലഗ്ഗമാനസസ്സ ഛിന്നവലാഹകസ്സ വിയ രാഹുമുഖാ പമുത്തസ്സ വിമലചന്ദമണ്ഡലസ്സ വിയ ച യസ്സ ഗാമനിഗമാദീസു ചരന്തസ്സ രാഗസങ്ഗാദീസു ഏകോപി സങ്ഗോ നത്ഥി. ഏകച്ചോ ഹി കുലേഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി സഹസോകീ സഹനന്ദീ, ഏകച്ചോ മാതാപിതൂസുപി അലഗ്ഗമാനസോ വിചരതി കോരുനഗരഗാമവാസീ ദഹരോ വിയ, ഏവരൂപസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സപി ഭദ്രമേവ.

നാസ്സ കിഞ്ചീതി യോ ഹി ബഹുപരിക്ഖാരോ ഹോതി, സോ ‘‘മാ മേ ചോരാ പരിക്ഖാരേ ഹരിംസൂ’’തി അതിരേകാനി ച ചീവരാദീനി അന്തോനഗരേ ഉപട്ഠാകകുലേ നിക്ഖിപതി, അഥ നഗരമ്ഹി ഡയ്ഹമാനേ ‘‘അസുകകുലേ നാമ അഗ്ഗി ഉട്ഠിതോ’’തി സുത്വാ സോചതി കിലമതി, ഏവരൂപസ്സ ഭദ്രം നാമ നത്ഥി. യോ പന, മഹാരാജ, സകുണവത്തം പൂരേതി, കായപടിബദ്ധപരിക്ഖാരോവ ഹോതി, തസ്സ താദിസസ്സ ന കിഞ്ചി അഡയ്ഹഥ, തേനസ്സ പഞ്ചമമ്പി ഭദ്രമേവ.

വിലുമ്പമാനമ്ഹീതി വിലുപ്പമാനമ്ഹി, അയമേവ വാ പാഠോ. അഹീരഥാതി യഥാ പബ്ബതഗഹനാദീഹി നിക്ഖമിത്വാ രട്ഠം വിലുമ്പമാനേസു ചോരേസു ബഹുപരിക്ഖാരസ്സ അന്തോഗാമേ ഠപിതം വിലുമ്പതി ഹരതി, തഥാ യസ്സ അധനസ്സ കായപടിബദ്ധപരിക്ഖാരസ്സ ന കിഞ്ചി അഹീരഥ തസ്സ ഛട്ഠമ്പി ഭദ്രമേവ.

യേ ചഞ്ഞേ പരിപന്ഥികാതി യേ ച അഞ്ഞേപി തേസു തേസു ഠാനേസു സുങ്കഗഹണത്ഥായ ഠപിതാ പരിപന്ഥികാ, തേഹി ച രക്ഖിതം. പത്തചീവരന്തി ചോരാനം അനുപകാരം സുങ്കികാനം അസുങ്കാരഹം മത്തികാപത്തഞ്ചേവ കതദള്ഹീകമ്മപരിഭണ്ഡം പംസുകൂലചീവരഞ്ച അപ്പഗ്ഘാനി കായബന്ധനപരിസ്സാവനസൂചിവാസിപത്തത്ഥവികാനി ചാതി സബ്ബേപി അട്ഠ പരിക്ഖാരേ കായപടിബദ്ധേ കത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ കേനചി അവിഹേഠിയമാനോ സോത്ഥിം ഗച്ഛതി. സുബ്ബതോതി ലോഭനീയാനി ഹി ചീവരാദീനി ദിസ്വാ ചോരാ ഹരന്തി, സുങ്കികാപി ‘‘കിം നു ഖോ ഏതസ്സ ഹത്ഥേ’’തി പത്തത്ഥവികാദീനി സോധേന്തി, സുബ്ബതോ പന സല്ലഹുകവുത്തി തേസം പസ്സന്താനഞ്ഞേവ സോത്ഥിം ഗച്ഛതി, തേനസ്സ സത്തമമ്പി ഭദ്രമേവ.

അനപേക്ഖോവ ഗച്ഛതീതി കായപടിബദ്ധതോ അതിരേകസ്സ വിഹാരേ പടിസാമിതസ്സ കസ്സചി പരിക്ഖാരസ്സ അഭാവാ വസനട്ഠാനം നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേതി. യം യം ദിസം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തം തം ഗച്ഛന്തോ അനപേക്ഖോവ ഗച്ഛതി അനുരാധപുരാ നിക്ഖമിത്വാ ഥൂപാരാമേ പബ്ബജിതാനം ദ്വിന്നം കുലപുത്താനം വുഡ്ഢതരോ വിയ.

ഇതി സോണകപച്ചേകബുദ്ധോ അട്ഠ സമണഭദ്രകാനി കഥേസി. തതോ ഉത്തരിം പന സതമ്പി സഹസ്സമ്പി അപരിമാണാനി സമണഭദ്രകാനി ഏസ കഥേതും സമത്ഥോയേവ. രാജാ പന കാമാഭിരതത്താ തസ്സ കഥം പച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സമണഭദ്രകേഹി അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി അത്തനോ കാമാധിമുത്തതം പകാസേന്തോ ആഹ –

൨൦. ‘‘ബഹൂനി സമണഭദ്രാനി, യേ ത്വം ഭിക്ഖു പസംസസി;

അഹഞ്ച ഗിദ്ധോ കാമേസു, കഥം കാഹാമി സോണക.

൨൧. ‘‘പിയാ മേ മാനുസാ കാമാ, അഥോ ദിബ്യാപി മേ പിയാ;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഉഭോ ലോകേ ലഭാമസേ’’തി.

തത്ഥ വണ്ണേനാതി കാരണേന.

അഥ നം പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ –

൨൨. ‘‘കാമേ ഗിദ്ധാ കാമരതാ, കാമേസു അധിമുച്ചിതാ;

നരാ പാപാനി കത്വാന, ഉപപജ്ജന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൨൩. ‘‘യേ ച കാമേ പഹന്ത്വാന, നിക്ഖന്താ അകുതോഭയാ;

ഏകോദിഭാവാധിഗതാ, ന തേ ഗച്ഛന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൨൪. ‘‘ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, തം സുണോഹി അരിന്ദമ;

ഉപമായ മിധേകച്ചേ, അത്ഥം ജാനന്തി പണ്ഡിതാ.

൨൫. ‘‘ഗങ്ഗായ കുണപം ദിസ്വാ, വുയ്ഹമാനം മഹണ്ണവേ;

വായസോ സമചിന്തേസി, അപ്പപഞ്ഞോ അചേതസോ.

൨൬. ‘‘യാനഞ്ച വതിദം ലദ്ധം, ഭക്ഖോ ചായം അനപ്പകോ;

തത്ഥ രത്തിം തത്ഥ ദിവാ, തത്ഥേവ നിരതോ മനോ.

൨൭. ‘‘ഖാദം നാഗസ്സ മംസാനി, പിവം ഭാഗീരഥോദകം;

സമ്പസ്സം വനചേത്യാനി, ന പലേത്ഥ വിഹങ്ഗമോ.

൨൮. ‘‘തഞ്ച ഓതരണീ ഗങ്ഗാ, പമത്തം കുണപേ രതം;

സമുദ്ദം അജ്ഝഗാഹാസി, അഗതീ യത്ഥ പക്ഖിനം.

൨൯. ‘‘സോ ച ഭക്ഖപരിക്ഖീണോ, ഉദപത്വാ വിഹങ്ഗമോ;

ന പച്ഛതോ ന പുരതോ, നുത്തരം നോപി ദക്ഖിണം.

൩൦. ‘‘ദീപം സോ നജ്ഝഗാഗഞ്ഛി, അഗതീ യത്ഥ പക്ഖിനം;

സോ ച തത്ഥേവ പാപത്ഥ, യഥാ ദുബ്ബലകോ തഥാ.

൩൧. ‘‘തഞ്ച സാമുദ്ദികാ മച്ഛാ, കുമ്ഭീലാ മകരാ സുസൂ;

പസയ്ഹകാരാ ഖാദിംസു, ഫന്ദമാനം വിപക്ഖകം.

൩൨. ‘‘ഏവമേവ തുവം രാജ, യേ ചഞ്ഞേ കാമഭോഗിനോ;

ഗിദ്ധാ ചേ ന വമിസ്സന്തി, കാകപഞ്ഞാവ തേ വിദൂ.

൩൩. ‘‘ഏസാ തേ ഉപമാ രാജ, അത്ഥസന്ദസ്സനീ കതാ;

ത്വഞ്ച പഞ്ഞായസേ തേന, യദി കാഹസി വാ ന വാ’’തി.

തത്ഥ പാപാനീതി, മഹാരാജ, ത്വം കാമഗിദ്ധോ, നരാ ച കാമേ നിസ്സായ കായദുച്ചരിതാദീനി പാപാനി കത്വാ യത്ഥ സുപിനന്തേപി ദിബ്ബാ ച മാനുസികാ ച കാമാ ന ലബ്ഭന്തി, തം ദുഗ്ഗതിം ഉപപജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. പഹന്ത്വാനാതി ഖേളപിണ്ഡം വിയ പഹായ. അകുതോഭയാതി രാഗാദീസു കുതോചി അനാഗതഭയാ. ഏകോദിഭാവാധിഗതാതി ഏകോദിഭാവം ഏകവിഹാരികതം അധിഗതാ. ന തേതി തേ ഏവരൂപാ പബ്ബജിതാ ദുഗ്ഗതിം ന ഗച്ഛന്തി.

ഉപമം തേതി, മഹാരാജ, ദിബ്ബമാനുസകേ കാമേ പത്ഥേന്തസ്സ ഹത്ഥികുണപേ പടിബദ്ധകാകസദിസസ്സ തവ ഏകം ഉപമം കരിസ്സാമി, തം സുണോഹീതി അത്ഥോ. കുണപന്തി ഹത്ഥികളേവരം. മഹണ്ണവേതി ഗമ്ഭീരപുഥുലേ ഉദകേ. ഏകോ കിര മഹാവാരണോ ഗങ്ഗാതീരേ ചരന്തോ ഗങ്ഗായം പതിത്വാ ഉത്തരിതും അസക്കേന്തോ തത്ഥേവ മതോ ഗങ്ഗായ വുയ്ഹി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. വായസോതി ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകോ കാകോ. യാനഞ്ച വതിദന്തി സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ തത്ഥ നിലീയിത്വാ ‘‘ഇദം മയാ ഹത്ഥിയാനം ലദ്ധം, ഏത്ഥ നിലീനോ സുഖം ചരിസ്സാമി, അയമേവ ച മേ അനപ്പകോ ഭക്ഖോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനി മയാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന വട്ടതീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. തത്ഥ രത്തിന്തി തത്ഥ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച തത്ഥേവ മനോ അഭിരതോ അഹോസി. ന പലേത്ഥാതി ന ഉപ്പതിത്വാ പക്കാമി.

ഓതരണീതി സമുദ്ദാഭിമുഖീ ഓതരമാനാ. ‘‘ഓഹാരിണീ’’തിപി പാഠോ, സാ സമുദ്ദാഭിമുഖീ അവഹാരിണീതി അത്ഥോ. അഗതീ യത്ഥാതി സമുദ്ദമജ്ഝം സന്ധായാഹ. ഭക്ഖപരിക്ഖീണോതി പരിക്ഖീണഭക്ഖോ. ഉദപത്വാതി ഖീണേ ചമ്മേ ച മംസേ ച അട്ഠിസങ്ഘാതോ ഊമിവേഗേന ഭിന്നോ ഉദകേ നിമുജ്ജി. അഥ സോ കാകോ ഉദകേ പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ഉപ്പതി, ഏവം ഉപ്പതിത്വാതി അത്ഥോ. അഗതീ യത്ഥ പക്ഖിനന്തി യസ്മിം സമുദ്ദമജ്ഝേ പക്ഖീനം അഗതി, തത്ഥ സോ ഏവം ഉപ്പതിതോ പച്ഛിമം ദിസം ഗന്ത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠം അലഭിത്വാ പുരത്ഥിമം, തതോ ഉത്തരം, തതോ ദക്ഖിണന്തി ചതസ്സോപി ദിസാ ഗന്ത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠാനം ന അജ്ഝഗാ നാഗഞ്ഛീതി അത്ഥോ. അഥ വാ വായസോ ഏവം ഉപ്പതിത്വാ പച്ഛിമാദീസു ഏകേകം ദിസം ആഗഞ്ഛി, ദീപം പന നജ്ഝാഗമാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പാപത്ഥാതി പപതിതോ. യഥാ ദുബ്ബലകോതി യഥാ ദുബ്ബലകോ പതേയ്യ, തഥേവ പതിതോ. സുസൂതി സുസുനാമകാ ചണ്ഡമച്ഛാ. പസയ്ഹകാരാതി അനിച്ഛമാനകംയേവ ബലക്കാരേന. വിപക്ഖകന്തി വിദ്ധസ്തപക്ഖകം.

ഗിദ്ധാ ചേ ന വമിസ്സന്തീതി യദി ഗിദ്ധാ ഹുത്വാ കാമേ ന വമിസ്സന്തി, ന ഛഡ്ഡേസ്സന്തി. കാകപഞ്ഞാവ തേതി കാകസ്സ സമാനപഞ്ഞാ ഇതി തേ ബുദ്ധാദയോ പണ്ഡിതാ വിദൂ വിദന്തി, ജാനന്തീതി അത്ഥോ. അത്ഥസന്ദസ്സനീതി അത്ഥപ്പകാസികാ. ത്വഞ്ച പഞ്ഞായസേതി ത്വഞ്ച പഞ്ഞായിസ്സസി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, മയാ ഹിതകാമേന തവ ഓവാദോ ദിന്നോ, തം പന ത്വം യദി കാഹസി, ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സസി, യദി ന കാഹസി, കാമപങ്കേ നിമുഗ്ഗോ ജീവിതപരിയോസാനേ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സസീതി ഏവം ത്വമേവ തേന കാരണേന വാ അകാരണേന വാ സഗ്ഗേ വാ നിരയേ വാ പഞ്ഞായിസ്സസി. അഹം പന സബ്ബഭവേഹി മുത്തോ അപ്പടിസന്ധികോതി.

ഇമം പന ഓവാദം ദേന്തേന പച്ചേകബുദ്ധേന നദീ ദസ്സിതാ, തായ വുയ്ഹമാനം ഹത്ഥികുണപം ദസ്സിതം, കുണപഖാദകോ കാകോ ദസ്സിതോ, തസ്സ കുണപം ഖാദിത്വാ പാനീയപിവനകാലോ ദസ്സിതോ, രമണീയവനസണ്ഡദസ്സനകാലോ ദസ്സിതോ, കുണപസ്സ നദിയാ വുയ്ഹമാനസ്സ സമുദ്ദപവേസോ ദസ്സിതോ, സമുദ്ദമജ്ഝേ കാകസ്സ ഹത്ഥികുണപേ പതിട്ഠം അലഭിത്വാ വിനാസം പത്തകാലോ ദസ്സിതോ. തത്ഥ നദീ വിയ അനമതഗ്ഗോ സംസാരോ ദട്ഠബ്ബോ, നദിയാ വുയ്ഹമാനം ഹത്ഥികുണപം വിയ സംസാരേ പഞ്ച കാമഗുണാ, കാകോ വിയ ബാലപുഥുജ്ജനോ, കാകസ്സ കുണപം ഖാദിത്വാ പാനീയപിവനകാലോ വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സോമനസ്സികകാലോ, കാകസ്സ കുണപേ ലഗ്ഗസ്സേവ രമണീയവനസണ്ഡദസ്സനം വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ കാമഗുണേസു ലഗ്ഗസ്സേവ സവനവസേന അട്ഠതിംസാരമ്മണദസ്സനം, കുണപേ സമുദ്ദം പവിട്ഠേ കാകസ്സ പതിട്ഠം ലഭിതും അസക്കോന്തസ്സ വിനാസം പത്തകാലോ വിയ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ കാമഗുണഗിദ്ധസ്സ പാപപരായണസ്സ കുസലധമ്മേ പതിട്ഠം ലഭിതും അസക്കോന്തസ്സ മഹാനിരയേ മഹാവിനാസപത്തി ദട്ഠബ്ബാതി.

ഏവമസ്സ സോ ഇമായ ഉപമായ ഓവാദം ദത്വാ ഇദാനി തമേവ ഓവാദം ഥിരം കത്വാ പതിട്ഠപേതും ഗാഥമാഹ –

൩൪. ‘‘ഏകവാചമ്പി ദ്വിവാചം, ഭണേയ്യ അനുകമ്പകോ;

തതുത്തരിം ന ഭാസേയ്യ, ദാസോവയ്യസ്സ സന്തികേ’’തി.

തത്ഥ ന ഭാസേയ്യാതി വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹി തതോ ഉത്തരിം ഭാസമാനോ സാമികസ്സ സന്തികേ ദാസോ വിയ ഹോതി. ദാസോ ഹി സാമികേ കഥം ഗണ്ഹന്തേപി അഗ്ഗണ്ഹന്തേപി കഥേതിയേവ. തേന വുത്തം ‘‘തതുത്തരിം ന ഭാസേയ്യാ’’തി.

൩൫. ‘‘ഇദം വത്വാന പക്കാമി, സോണകോ അമിതബുദ്ധിമാ;

വേഹാസേ അന്തലിക്ഖസ്മിം, അനുസാസിത്വാന ഖത്തിയ’’ന്തി. –

അയം അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ.

തത്ഥ ഇദം വത്വാനാതി, ഭിക്ഖവേ, സോ പച്ചേകബുദ്ധോ അമിതായ ലോകുത്തരബുദ്ധിയാ അമിതബുദ്ധിമാ ഇദം വത്വാ ഇദ്ധിയാ ഉപ്പതിത്വാ ‘‘സചേ പബ്ബജിസ്സസി, തവേവ, നോ ചേ പബ്ബജിസ്സസി, തവേവ, ദിന്നോ തേ മയാ ഓവാദോ, അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി ഏവം അനുസാസിത്വാന ഖത്തിയം പക്കാമി.

ബോധിസത്തോപി തം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം യാവ ദസ്സനപഥാ ഓലോകേന്തോ ഠത്വാ തസ്മിം ചക്ഖുപഥേ അതിക്കന്തേ സംവേഗം പടിലഭിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ഹീനജച്ചോ സമാനോ അസമ്ഭിന്നേ ഖത്തിയവംസേ ജാതസ്സ മമ മത്ഥകേ അത്തനോ പാദരജം ഓകിരന്തോ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ ഗതോ, മയാപി അജ്ജേവ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി. സോ രജ്ജം നിയ്യാദേത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൩൬. ‘‘കോ നുമേ രാജകത്താരോ, സുദ്ദാ വേയ്യത്തമാഗതാ;

രജ്ജം നിയ്യാദയിസ്സാമി, നാഹം രജ്ജേന മത്ഥികോ.

൩൭. ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

മാഹം കാകോവ ദുമ്മേധോ, കാമാനം വസമന്വഗ’’ന്തി.

തത്ഥ കോ നുമേതി കുഹിം നു ഇമേ. രാജകത്താരോതി യേ രാജാരഹം അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം കരോന്തി. സുദ്ദാ വേയ്യത്തമാഗതാതി സുദ്ദാ ച യേ ച അഞ്ഞേ ബ്യത്തഭാവം ആഗതാ മുഖമങ്ഗലികാ. രജ്ജേന മത്ഥികോതി രജ്ജേന അത്ഥികോ. കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേതി മരണം അജ്ജ വാ സുവേ വാതി ഇദം കോ ജാനിതും സമത്ഥോ.

ഏവം രജ്ജം നിയ്യാദേന്തസ്സ സുത്വാ അമച്ചാ ആഹംസു –

൩൮. ‘‘അത്ഥി തേ ദഹരോ പുത്തോ, ദീഘാവു രട്ഠവഡ്ഢനോ;

തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചസ്സു, സോ നോ രാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തതോ പരം രഞ്ഞാ വുത്തഗാഥമാദിം കത്വാ ഉദാനസമ്ബന്ധഗാഥാ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബാ –

൩൯. ‘‘ഖിപ്പം കുമാരമാനേഥ, ദീഘാവും രട്ഠവഡ്ഢനം;

തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിസ്സം, സോ വോ രാജാ ഭവിസ്സതി.

൪൦. ‘‘തതോ കുമാരമാനേസും, ദീഘാവും രട്ഠവഡ്ഢനം;

തം ദിസ്വാ ആലപീ രാജാ, ഏകപുത്തം മനോരമം.

൪൧. ‘‘സട്ഠി ഗാമസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

തേ പുത്ത പടിപജ്ജസു, രജ്ജം നിയ്യാദയാമി തേ.

൪൨. ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

മാഹം കാകോ വ ദുമ്മേധോ, കാമാനം വസമന്വഗം.

൪൩. ‘‘സട്ഠി നാഗസഹസ്സാനി, സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതാ;

സുവണ്ണകച്ഛാ മാതങ്ഗാ, ഹേമകപ്പനവാസസാ.

൪൪. ‘‘ആരൂള്ഹാ ഗാമണീയേഭി, തോമരങ്കുസപാണിഭി;

തേ പുത്ത പടിപജ്ജസ്സു, രജ്ജം നിയ്യാദയാമി തേ.

൪൫. ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

മാഹം കാകോവ ദുമ്മേധോ, കാമാനം വസമന്വഗം.

൪൬. ‘‘സട്ഠി അസ്സസഹസ്സാനി, സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതാ;

ആജാനീയാവ ജാതിയാ, സിന്ധവാ സീഘവാഹിനോ.

൪൭. ‘‘ആരൂള്ഹാ ഗാമണീയേഭി, ഇല്ലിയാചാപധാരിഭി;

തേ പുത്ത പടിപജ്ജസ്സു, രജ്ജം നിയ്യാദയാമി തേ.

൪൮. ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

മാഹം കാകോവ ദുമ്മേധോ, കാമാനം വസമന്വഗം.

൪൯. ‘‘സട്ഠി രഥസഹസ്സാനി, സന്നദ്ധാ ഉസ്സിതദ്ധജാ;

ദീപാ അഥോപി വേയ്യഗ്ഘാ, സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതാ.

൫൦. ‘‘ആരൂള്ഹാ ഗാമണീയേഭി, ചാപഹത്ഥേഹി വമ്മിഭി;

തേ പുത്ത പടിപജ്ജസ്സു, രജ്ജം നിയ്യാദയാമി തേ.

൫൧. ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;