൧൭. ചത്താലീസനിപാതോ

[൫൨൧] ൧. തേസകുണജാതകവണ്ണനാ

വേസ്സന്തരം തം പുച്ഛാമീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ ഓവാദവസേന കഥേസി. തഞ്ഹി രാജാനം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആഗതം സത്ഥാ ആമന്തേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതബ്ബം, യസ്മിഞ്ഹി സമയേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഹോന്തി, രാജയുത്താപി തസ്മിം സമയേ അധമ്മികാ ഹോന്തീ’’തി ചതുക്കനിപാതേ (അ. നി. ൪.൭൦) ആഗതസുത്തനയേന ഓവദിത്വാ അഗതിഗമനേ അഗതിഅഗമനേ ച ആദീനവഞ്ച ആനിസംസഞ്ച കഥേത്വാ ‘‘സുപിനകൂപമാ കാമാ’’തിആദിനാ നയേന കാമേസു ആദീനവം വിത്ഥാരേത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം –

‘മച്ചുനാ സങ്ഗരോ നത്ഥി, ലഞ്ജഗ്ഗാഹോ ന വിജ്ജതി;

യുദ്ധം നത്ഥി ജയോ നത്ഥി, സബ്ബേ മച്ചുപരായണാ’.

തേസം പരലോകം ഗച്ഛന്താനം ഠപേത്വാ അത്തനാ കതം കല്യാണകമ്മം അഞ്ഞാ പതിട്ഠാ നാമ നത്ഥി. ഏവം ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനം അവസ്സം പഹാതബ്ബം, ന യസം നിസ്സായ പമാദം കാതും വട്ടതി, അപ്പമത്തേനേവ ഹുത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതും വട്ടതി. പോരാണകരാജാനോ അനുപ്പന്നേപി ബുദ്ധേ പണ്ഡിതാനം ഓവാദേ ഠത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ ദേവനഗരം പൂരയമാനാ ഗമിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ രജ്ജം കാരേന്തോ അപുത്തകോ അഹോസി, പത്ഥേന്തോപി പുത്തം വാ ധീതരം വാ ന ലഭി. സോ ഏകദിവസം മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ദിവസഭാഗം ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ മങ്ഗലസാലരുക്ഖമൂലേ സയനം അത്ഥരാപേത്വാ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ സാലരുക്ഖം ഓലോകേത്വാ തത്ഥ സകുണകുലാവകം പസ്സി, സഹ ദസ്സനേനേവസ്സ സിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഏകം പുരിസം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമം രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ ഏതസ്മിം കുലാവകേ കസ്സചി അത്ഥിതം വാ നത്ഥിതം വാ ജാനാഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വത്വാ അഭിരുഹിത്വാ തത്ഥ തീണി അണ്ഡകാനി ദിസ്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘തേന ഹി ഏതേസം ഉപരി നാസവാതം മാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി വത്വാ ‘‘ചങ്കോടകേ കപ്പാസപിചും അത്ഥരിത്വാ തത്ഥേവ താനി അണ്ഡകാനി ഠപേത്വാ സണികം ഓതരാഹീ’’തി ഓതാരാപേത്വാ ചങ്കോടകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ‘‘കതരസകുണണ്ഡകാനി നാമേതാനീ’’തി അമച്ചേ പുച്ഛി. തേ ‘‘മയം ന ജാനാമ, നേസാദാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി വദിംസു. രാജാ നേസാദേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി. നേസാദാ, ‘‘മഹാരാജ, തേസു ഏകം ഉലൂകഅണ്ഡം, ഏകം സാലികാഅണ്ഡം, ഏകം സുവകഅണ്ഡ’’ന്തി കഥയിംസു. കിം പന ഏകസ്മിം കുലാവകേ തിണ്ണം സകുണികാനം അണ്ഡാനി ഹോന്തീതി. ആമ, ദേവ, പരിപന്ഥേ അസതി സുനിക്ഖിത്താനി ന നസ്സന്തീതി. രാജാ തുസ്സിത്വാ ‘‘ഇമേ മമ പുത്താ ഭവിസ്സന്തീ’’തി താനി തീണി അണ്ഡാനി തയോ അമച്ചേ പടിച്ഛാപേത്വാ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം പുത്താ ഭവിസ്സന്തി, തുമ്ഹേ സാധുകം പടിജഗ്ഗിത്വാ അണ്ഡകോസതോ നിക്ഖന്തകാലേ മമാരോചേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ താനി സാധുകം രക്ഖിംസു.

തേസു പഠമം ഉലൂകഅണ്ഡം ഭിജ്ജി. അമച്ചോ ഏകം നേസാദം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ത്വം ഇത്ഥിഭാവം വാ പുരിസഭാവം വാ ജാനാഹീ’’തി വത്വാ തേന തം വീമംസിത്വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വുത്തേ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘പുത്തോ തേ, ദേവ, ജാതോ’’തി ആഹ. രാജാ തുട്ഠോ തസ്സ ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘പുത്തകം മേ സാധുകം പടിജഗ്ഗ, ‘വേസ്സന്തരോ’തി ചസ്സ നാമം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ തഥാ അകാസി. തതോ കതിപാഹച്ചയേന സാലികാഅണ്ഡം ഭിജ്ജി. സോപി അമച്ചോ തം നേസാദേന വീമംസാപേത്വാ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി സുത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ധീതാ തേ, ദേവ, ജാതാ’’തി ആഹ. രാജാ തുട്ഠോ തസ്സപി ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘ധീതരം മേ സാധുകം പടിജഗ്ഗ, ‘കുണ്ഡലിനീ’തി ചസ്സാ നാമം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോപി തഥാ അകാസി. പുന കതിപാഹച്ചയേന സുവകഅണ്ഡം ഭിജ്ജി. സോപി അമച്ചോ നേസാദേന തം വീമംസിത്വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വുത്തേ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘പുത്തോ തേ, ദേവ, ജാതോ’’തി ആഹ. രാജാ തുട്ഠോ തസ്സപി ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ മഹന്തേന പരിവാരേന മങ്ഗലം കത്വാ ‘ജമ്ബുകോ’തിസ്സ നാമം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോപി തഥാ അകാസി. തേ തയോപി സകുണാ തിണ്ണം അമച്ചാനം ഗേഹേസു രാജകുമാരപരിഹാരേനേവ വഡ്ഢന്തി. രാജാ ‘‘മമ പുത്തോ, മമ ധീതാ’’തി വോഹരതി. അഥസ്സ അമച്ചാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവഹസന്തി ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, രഞ്ഞോ കിരിയം, തിരച്ഛാനഗതേപി ‘പുത്തോ മേ, ധീതാ മേ’തി വദന്തോ വിചരതീ’’തി.

തം സുത്വാ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ അമച്ചാ ഏതേസം മമ പുത്താനം പഞ്ഞാസമ്പദം ന ജാനന്തി, പാകടം നേസം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥേകം അമച്ചം വേസ്സന്തരസ്സ സന്തികം പേസേസി – ‘‘തുമ്ഹാകം പിതാ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ, കദാ കിര ആഗന്ത്വാ പുച്ഛതൂ’’തി. സോ അമച്ചോ ഗന്ത്വാ വേസ്സന്തരം വന്ദിത്വാ തം സാസനം ആരോചേസി. തം സുത്വാ വേസ്സന്തരോ അത്തനോ പടിജഗ്ഗകം അമച്ചം പക്കോസിത്വാ ‘‘മയ്ഹം കിര പിതാ മം പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ, തസ്സ ഇധാഗതസ്സ സക്കാരം കാതും വട്ടതി, കദാ ആഗച്ഛതൂ’’തി പുച്ഛി. അമച്ചോ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ തവ പിതാ ആഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ വേസ്സന്തരോ ‘‘പിതാ മേ ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ആഗച്ഛതൂ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖി. രാജാ സത്തമേ ദിവസേ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ പുത്തസ്സ നിവേസനം അഗമാസി. വേസ്സന്തരോ രഞ്ഞോ മഹന്തം സക്കാരം കാരേസി, അന്തമസോ ദാസകമ്മകാരാനമ്പി സക്കാരം കാരേസി. രാജാ വേസ്സന്തരസകുണസ്സ ഗേഹേ ഭുഞ്ജിത്വാ മഹന്തം യസം അനുഭവിത്വാ സകം നിവേസനം ആഗന്ത്വാ രാജങ്ഗണേ മഹന്തം മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപമജ്ഝേ മഹാജനപരിവാരോ നിസീദിത്വാ ‘‘വേസ്സന്തരം ആനേതൂ’’തി അമച്ചസ്സ സന്തികം പേസേസി. അമച്ചോ വേസ്സന്തരം സുവണ്ണപീഠേ നിസീദാപേത്വാ ആനേസി. വേസ്സന്തരസകുണോ പിതു അങ്കേ നിസീദിത്വാ പിതരാ സഹ കീളിത്വാ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ സുവണ്ണപീഠേ നിസീദി. അഥ നം രാജാ മഹാജനമജ്ഝേ രാജധമ്മം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘വേസ്സന്തരം തം പുച്ഛാമി, സകുണ ഭദ്ദമത്ഥു തേ;

രജ്ജം കാരേതുകാമേന, കിം സു കിച്ചം കതം വര’’ന്തി.

തത്ഥ സകുണാതി തം ആലപതി. കിം സൂതി കതരം കിച്ചം കതം വരം ഉത്തമം ഹോതി, കഥേഹി മേ, താത, സകലം രാജധമ്മന്തി ഏവം കിര തം സോ പുച്ഛി.

തം സുത്വാ വേസ്സന്തരോ പഞ്ഹം അകഥേത്വാവ രാജാനം താവ പമാദേന ചോദേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘ചിരസ്സം വത മം താതോ, കംസോ ബാരാണസിഗ്ഗഹോ;

പമത്തോ അപ്പമത്തം മം, പിതാ പുത്തം അചോദയീ’’തി.

തത്ഥ താതോതി പിതാ. കംസോതി ഇദം തസ്സ നാമം. ബാരാണസിഗ്ഗഹോതി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ബാരാണസിം സങ്ഗഹേത്വാ വത്തന്തോ. പമത്തോതി ഏവരൂപാനം പണ്ഡിതാനം സന്തികേ വസന്തോ പഞ്ഹസ്സ അപുച്ഛനേന പമത്തോ. അപ്പമത്തം മന്തി സീലാദിഗുണയോഗേന മം അപ്പമത്തം. പിതാതി പോസകപിതാ. അചോദയീതി അമച്ചേഹി ‘‘തിരച്ഛാനഗതേ പുത്തേ കത്വാ വോഹരതീ’’തി അവഹസിയമാനോ പമാദം ആപജ്ജിത്വാ ചിരസ്സം അജ്ജ ചോദേസി, പഞ്ഹം പുച്ഛീതി വദതി.

ഏവം സോ ഇമായ ഗാഥായ ചോദേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ തീസു ധമ്മേസു ഠത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ രാജധമ്മം കഥേന്തോ ഇമാ ഗാഥായോ ആഹ –

൩. ‘‘പഠമേനേവ വിതഥം, കോധം ഹാസം നിവാരയേ;

തതോ കിച്ചാനി കാരേയ്യ, തം വതം ആഹു ഖത്തിയ.

൪. ‘‘യം ത്വം താത തപോകമ്മം, പുബ്ബേ കതമസംസയം;

രത്തോ ദുട്ഠോ ച യം കയിരാ, ന തം കയിരാ തതോ പുന.

൫. ‘‘ഖത്തിയസ്സ പമത്തസ്സ, രട്ഠസ്മിം രട്ഠവഡ്ഢന;

സബ്ബേ ഭോഗാ വിനസ്സന്തി, രഞ്ഞോ തം വുച്ചതേ അഘം.

൬. ‘‘സിരീ താത അലക്ഖീ ച, പുച്ഛിതാ ഏതദബ്രവും;

ഉട്ഠാനവീരിയേ പോസേ, രമാഹം അനുസൂയകേ.

൭. ‘‘ഉസൂയകേ ദുഹദയേ, പുരിസേ കമ്മദുസ്സകേ;

കാളകണ്ണീ മഹാരാജ, രമതി ചക്കഭഞ്ജനീ.

൮. ‘‘സോ ത്വം സബ്ബേ സുഹദയോ, സബ്ബേസം രക്ഖിതോ ഭവ;

അലക്ഖിം നുദ മഹാരാജ, ലക്ഖ്യാ ഭവ നിവേസനം.

൯. ‘‘സ ലക്ഖീധിതിസമ്പന്നോ, പുരിസോ ഹി മഹഗ്ഗതോ;

അമിത്താനം കാസിപതി, മൂലം അഗ്ഗഞ്ച ഛിന്ദതി.

൧൦. ‘‘സക്കോപി ഹി ഭൂതപതി, ഉട്ഠാനേ നപ്പമജ്ജതി;

സ കല്യാണേ ധിതിം കത്വാ, ഉട്ഠാനേ കുരുതേ മനോ.

൧൧. ‘‘ഗന്ധബ്ബാ പിതരോ ദേവാ, സാജീവാ ഹോന്തി താദിനോ;

ഉട്ഠാഹതോ അപ്പമജ്ജതോ, അനുതിട്ഠന്തി ദേവതാ.

൧൨. ‘‘സോ അപ്പമത്തോ അക്കുദ്ധോ, താത കിച്ചാനി കാരയ;

വായമസ്സു ച കിച്ചേസു, നാലസോ വിന്ദതേ സുഖം.

൧൩. ‘‘തത്ഥേവ തേ വത്തപദാ, ഏസാവ അനുസാസനീ;

അലം മിത്തേ സുഖാപേതും, അമിത്താനം ദുഖായ ചാ’’തി.

തത്ഥ പഠമേനേവ വിതഥന്തി, താത, രാജാ നാമ ആദിതോവ മുസാവാദം നിവാരയേ. മുസാവാദിനോ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം നിരോജം ഹോതി, പഥവിയാ ഓജാ കമ്മകരണട്ഠാനതോ സത്തരതനമത്തം ഹേട്ഠാ ഭസ്സതി, തതോ ആഹാരേ വാ തേലമധുഫാണിതാദീസു വാ ഓസധേസു ഓജാ ന ഹോതി. നിരോജാഹാരഭോജനാ മനുസ്സാ ബഹ്വാബാധാ ഹോന്തി, രട്ഠേ ഥലജലപഥേസു ആയോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്മിം അനുപ്പജ്ജന്തേ രാജാനോ ദുഗ്ഗതാ ഹോന്തി. തേ സേവകേ സങ്ഗണ്ഹിതും ന സക്കോന്തി, അസങ്ഗഹിതാ സേവകാ രാജാനം ഗരുചിത്തേന ന ഓലോകേന്തി. ഏവം, താത, മുസാവാദോ നാമേസ നിരോജോ, ന സോ ജീവിതഹേതുപി കാതബ്ബോ, സച്ചം പന സാദുതരം രസാനന്തി തദേവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം. അപിച മുസാവാദോ നാമ ഗുണപരിധംസകോ വിപത്തിപരിയോസാനോ, ദുതിയചിത്തവാരേ അവീചിപരായണം കരോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ‘‘ധമ്മോ ഹവേ ഹതോ ഹന്തീ’’തി ചേതിയജാതകം (ജാ. ൧.൮.൪൫ ആദയോ) കഥേതബ്ബം.

കോധന്തി, താത, രാജാ നാമ പഠമമേവ കുജ്ഝനലക്ഖണം കോധമ്പി നിവാരേയ്യ. താത, അഞ്ഞേസഞ്ഹി കോധോ ഖിപ്പം മത്ഥകം ന പാപുണാതി, രാജൂനം പാപുണാതി. രാജാനോ നാമ വാചാവുധാ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകിതമത്തേനാപി പരം വിനാസേന്തി, തസ്മാ രഞ്ഞാ അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി അതിരേകതരം നിക്കോധേന ഭവിതബ്ബം, ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാസമ്പന്നേന അത്തനോ പിയപുത്തം വിയ ലോകം വോലോകേന്തേന ഭവിതബ്ബം. താത, അതികോധനോ നാമ രാജാ ഉപ്പന്നം യസം രക്ഖിതും ന സക്കോതി. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം ഖന്തിവാദിജാതക- (ജാ. ൧.൪.൪൯ ആദയോ) ചൂളധമ്മപാലജാതകാനി (ജാ. ൧.൫.൪൪ ആദയോ) കഥേതബ്ബാനി. ചൂളധമ്മപാലജാതകസ്മിഞ്ഹി മഹാപതാപനോ നാമ രാജാ പുത്തം ഘാതേത്വാ പുത്തസോകേന ഹദയേന ഫലിതേന മതായ ദേവിയാ സയമ്പി ദേവിം അനുസോചന്തോ ഹദയേന ഫലിതേനേവ മരി. അഥ തേ തയോപി ഏകആളാഹനേവ ഝാപേസും. തസ്മാ രഞ്ഞാ പഠമമേവ മുസാവാദം വജ്ജേത്വാ ദുതിയം കോധോ വജ്ജേതബ്ബോ.

ഹാസന്തി ഹസ്സം, അയമേവ വാ പാഠോ. തേസു തേസു കിച്ചേസു ഉപ്പിലാവിതചിത്തതായ കേളിസീലതം പരിഹാസം നിവാരേയ്യ. താത, രഞ്ഞാ നാമ കേളിസീലേന ന ഭവിതബ്ബം, അപരപത്തിയേന ഹുത്വാ സബ്ബാനി കിച്ചാനി അത്തപച്ചക്ഖേനേവ കാതബ്ബാനി. ഉപ്പിലാവിതചിത്തോ ഹി രാജാ അതുലേത്വാ കമ്മാനി കരോന്തോ ലദ്ധം യസം വിനാസേതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സരഭങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൫൦ ആദയോ) പുരോഹിതസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ ദണ്ഡകിരഞ്ഞോ കിസവച്ഛേ അപരജ്ഝിത്വാ സഹ രട്ഠേന ഉച്ഛിജ്ജിത്വാ കുക്കുളനിരയേ നിബ്ബത്തഭാവോ ച മാതങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൧.൧൫.൧ ആദയോ) മജ്ഝരഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണാനം കഥം ഗഹേത്വാ മാതങ്ഗതാപസേ അപരജ്ഝിത്വാ സഹ രട്ഠേന ഉച്ഛിജ്ജിത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവോ ച ഘടപണ്ഡിതജാതകേ (ജാ. ൧.൧൦.൧൬൫ ആദയോ) ദസഭാതികരാജദാരകാനം മോഹമൂള്ഹാനം വചനം ഗഹേത്വാ കണ്ഹദീപായനേ അപരജ്ഝിത്വാ വാസുദേവകുലസ്സ നാസിതഭാവോ ച കഥേതബ്ബോ.

തതോ കിച്ചാനി കാരേയ്യാതി ഏവം, താത, പഠമം മുസാവാദം ദുതിയം കോധം തതിയം അധമ്മഹാസം വജ്ജേത്വാ തതോ പച്ഛാ രാജാ രട്ഠവാസീനം കത്തബ്ബകിച്ചാനി കാരേയ്യ. തം വതം ആഹു ഖത്തിയാതി, ഖത്തിയമഹാരാജ, യം മയാ വുത്തം, ഏതം രഞ്ഞോ വതസമാദാനന്തി പോരാണകപണ്ഡിതാ കഥയിംസു.

ന തം കയിരാതി യം തയാ രാഗാദിവസേന പച്ഛാ താപകരം കമ്മം കതം ഹോതി, തതോ പുബ്ബേ കതതോ പുന താദിസം കമ്മം ന കയിരാ, മാ കരേയ്യാസി, താതാതി. വുച്ചതേതി തം രഞ്ഞോ അഘന്തി വുച്ചതി, ഏവം പോരാണകപണ്ഡിതാ കഥയിംസു. സിരീതി ഇദം വേസ്സന്തരസകുണോ പുബ്ബേ ബാരാണസിയം പവത്തിതകാരണം ആഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ. തത്ഥ അബ്രവുന്തി സുചിപരിവാരസേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ കഥയിംസു. ഉട്ഠാനവീരിയേതി യോ പോസോ ഉട്ഠാനേ വീരിയേ ച പതിട്ഠിതോ, ന ച പരേസം സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഉസൂയതി, തസ്മിം അഹം അഭിരമാമീതി ആഹ. ഏവം താവ താത സിരീ കഥേസി. ഉസൂയകേതി അലക്ഖീ പന, താത, പുച്ഛിതാ അഹം പരസമ്പത്തിഉസൂയകേ ദുഹദയേ ദുചിത്തേ കല്യാണകമ്മദൂസകേ യോ കല്യാണകമ്മം ദുസ്സന്തോ അപ്പിയായന്തോ അട്ടീയന്തോ ന കരോതി, തസ്മിം അഭിരമാമീതി ആഹ. ഏവം സാ കാളകണ്ണീ, മഹാരാജ, രമതി പതിരൂപദേസവാസാദിനോ കുസലചക്കസ്സ ഭഞ്ജനീ.

സുഹദയോതി സുന്ദരചിത്തോ ഹിതചിത്തകോ. നുദാതി നീഹര. നിവേസനന്തി ലക്ഖിയാ പന നിവേസനം ഭവ പതിട്ഠാ ഹോഹി. സ ലക്ഖീധിതിസമ്പന്നോതി, മഹാരാജ, കാസിപതി സോ പുരിസോ പഞ്ഞായ ചേവ വീരിയേന ച സമ്പന്നോ. മഹഗ്ഗതോതി മഹജ്ഝാസയോ ചോരാനം പച്ചയഭൂതേ ഗണ്ഹന്തോ അമിത്താനം മൂലം ചോരേ ഗണ്ഹന്തോ അമിത്താനം അഗ്ഗം ഛിന്ദതീതി വദതി. സക്കോതി ഇന്ദോ. ഭൂതപതീതി രാജാനം ആലപതി. ഉട്ഠാനേതി ഉട്ഠാനവീരിയേ. നപ്പമജ്ജതീതി ന പമജ്ജതി, സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. സ കല്യാണേതി സോ ദേവരാജാ ഉട്ഠാനവീരിയേ മനം കരോന്തോ പാപകമ്മം അകത്വാ കല്യാണേ പുഞ്ഞകമ്മസ്മിഞ്ഞേവ ധിതിം കത്വാ അപ്പമത്തോ ഉട്ഠാനേ മനം കരോതി, തസ്സ പന കല്യാണകമ്മേ വീരിയകരണഭാവദസ്സനത്ഥം സരഭങ്ഗജാതകേ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാഹി സദ്ധിം കപിട്ഠാരാമം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മസ്സ സുതഭാവോ, മഹാകണ്ഹജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൬൧ ആദയോ) അത്തനോ ആനുഭാവേന ജനം താസേത്വാ ഓസക്കന്തസ്സ സാസനസ്സ പവത്തിതഭാവോ ചാതി ഏവമാദീനി വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി.

ഗന്ധബ്ബാതി ചാതുമഹാരാജികാനം ഹേട്ഠാ ചതുയോനികാ ദേവാ, ചതുയോനികത്തായേവ കിര തേ ഗന്ധബ്ബാ നാമ ജാതാ. പിതരോതി ബ്രഹ്മാനോ. ദേവാതി ഉപപത്തിദേവവസേന ഛ കാമാവചരദേവാ. താദിനോതി തഥാവിധസ്സ കുസലാഭിരതസ്സ രഞ്ഞോ. സാജീവാ ഹോന്തീതി സമാനജീവികാ ഉപജീവിതബ്ബാ. താദിസാ ഹി രാജാനോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്താ ദേവതാനം പത്തിം ദേന്തി, താ തം പത്തിം അനുമോദിത്വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദിബ്ബയസേന വഡ്ഢന്തി. അനുതിട്ഠന്തീതി താദിസസ്സ രഞ്ഞോ വീരിയം കരോന്തസ്സ അപ്പമാദം ആപജ്ജന്തസ്സ ദേവതാ അനുതിട്ഠന്തി അനുഗച്ഛന്തി, ധമ്മികം രക്ഖം സംവിദഹന്തീതി അത്ഥോ.

സോതി സോ ത്വം. വായമസ്സൂതി താനി രട്ഠകിച്ചാനി കരോന്തോ തുലനവസേന തീരണവസേന പച്ചക്ഖകമ്മവസേന തേസു തേസു കിച്ചേസു വീരിയം കരസ്സു. തത്ഥേവ തേ വത്തപദാതി, താത, യം മം ത്വം കിംസു കിച്ചം കതം വരന്തി പുച്ഛി, തത്ഥ തവ പഞ്ഹേയേവ ഏതേ മയാ ‘‘പഠമേനേവ വിതഥ’’ന്തിആദയോ വുത്താ, ഏതേ വത്തപദാ വത്തകോട്ഠാസാ, ഏവം തത്ഥ വത്തസ്സു. ഏസാതി യാ തേ മയാ കഥിതാ, ഏസാവ തവ അനുസാസനീ. അലന്തി ഏവം വത്തമാനോ ഹി രാജാ അത്തനോ മിത്തേ സുഖാപേതും, അമിത്താനഞ്ച ദുക്ഖായ അലം പരിയത്തോ സമത്ഥോതി.

ഏവം വേസ്സന്തരസകുണേന ഏകായ ഗാഥായ രഞ്ഞോ പമാദം ചോദേത്വാ ഏകാദസഹി ഗാഥാഹി ധമ്മേ കഥിതേ ‘‘ബുദ്ധലീളായ പഞ്ഹോ കഥിതോ’’തി മഹാജനോ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ സാധുകാരസതാനി പവത്തേസി. രാജാ സോമനസ്സപ്പത്തോ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭോന്തോ! അമച്ചാ മമ പുത്തേന വേസ്സന്തരേന ഏവം കഥേന്തേന കേന കത്തബ്ബം കിച്ചം കത’’ന്തി. മഹാസേനഗുത്തേന, ദേവാതി. ‘‘തേന ഹിസ്സ മഹാസേനഗുത്തട്ഠാനം ദമ്മീ’’തി വേസ്സന്തരം ഠാനന്തരേ ഠപേസി. സോ തതോ പട്ഠായ മഹാസേനഗുത്തട്ഠാനേ ഠിതോ പിതു കമ്മം അകാസീതി.

വേസ്സന്തരപഞ്ഹോ നിട്ഠിതോ.

പുന രാജാ കതിപാഹച്ചയേന പുരിമനയേനേവ കുണ്ഡലിനിയാ സന്തികം ദൂതം പേസേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ തത്ഥേവ മണ്ഡപമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ കുണ്ഡലിനിം ആഹരാപേത്വാ സുവണ്ണപീഠേ നിസിന്നം രാജധമ്മം പുച്ഛന്തോ ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘സക്ഖിസി ത്വം കുണ്ഡലിനി, മഞ്ഞസി ഖത്തബന്ധുനി;

രജ്ജം കാരേതുകാമേന, കിം സു കിച്ചം കതം വര’’ന്തി.

തത്ഥ സക്ഖിസീതി മയാ പുട്ഠപഞ്ഹം കഥേതും സക്ഖിസ്സസീതി പുച്ഛതി. കുണ്ഡലിനീതി തസ്സാ സലിങ്ഗതോ ആഗതനാമേനാലപതി. തസ്സാ കിര ദ്വീസു കണ്ണപിട്ഠേസു കുണ്ഡലസണ്ഠാനാ ദ്വേ ലേഖാ അഹേസും, തേനസ്സാ ‘‘കുണ്ഡലിനീ’’തി നാമം കാരേസി. മഞ്ഞസീതി ജാനിസ്സസി മയാ പുട്ഠപഞ്ഹസ്സ അത്ഥന്തി. ഖത്തബന്ധുനീതി ഖത്തസ്സ മഹാസേനഗുത്തസ്സ ഭഗിനിഭാവേന നം ഏവം ആലപതി. കസ്മാ പനേസ വേസ്സന്തരസകുണം ഏവം അപുച്ഛിത്വാ ഇമമേവ പുച്ഛതീതി? ഇത്ഥിഭാവേന. ഇത്ഥിയോ ഹി പരിത്തപഞ്ഞാ, തസ്മാ ‘‘സചേ സക്കോതി, പുച്ഛിസ്സാമി, നോ ചേ, ന പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വീമംസനവസേന ഏവം പുച്ഛിത്വാ തഞ്ഞേവ പഞ്ഹം പുച്ഛി.

സാ ഏവം രഞ്ഞാ രാജധമ്മേ പുച്ഛിതേ, ‘‘താത, ത്വം മം ‘ഇത്ഥികാ നാമ കിം കഥേസ്സതീ’തി വീമംസസി മഞ്ഞേ, സകലം തേ രാജധമ്മം ദ്വീസുയേവ പദേസു പക്ഖിപിത്വാ കഥേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആഹ –

൧൫. ‘‘ദ്വേവ താത പദകാനി, യത്ഥ സബ്ബം പതിട്ഠിതം;

അലദ്ധസ്സ ച യോ ലാഭോ, ലദ്ധസ്സ ചാനുരക്ഖണാ.

൧൬. ‘‘അമച്ചേ താത ജാനാഹി, ധീരേ അത്ഥസ്സ കോവിദേ;

അനക്ഖാകിതവേ താത, അസോണ്ഡേ അവിനാസകേ.

൧൭. ‘‘യോ ച തം താത രക്ഖേയ്യ, ധനം യഞ്ചേവ തേ സിയാ;

സൂതോവ രഥം സങ്ഗണ്ഹേ, സോ തേ കിച്ചാനി കാരയേ.

൧൮. ‘‘സുസങ്ഗഹിതന്തജനോ, സയം വിത്തം അവേക്ഖിയ;

നിധിഞ്ച ഇണദാനഞ്ച, ന കരേ പരപത്തിയാ.

൧൯. ‘‘സയം ആയം വയം ജഞ്ഞാ, സയം ജഞ്ഞാ കതാകതം;

നിഗ്ഗണ്ഹേ നിഗ്ഗഹാരഹം, പഗ്ഗണ്ഹേ പഗ്ഗഹാരഹം.

൨൦. ‘‘സയം ജാനപദം അത്ഥം, അനുസാസ രഥേസഭ;

മാ തേ അധമ്മികാ യുത്താ, ധനം രട്ഠഞ്ച നാസയും.

൨൧. ‘‘മാ ച വേഗേന കിച്ചാനി, കരോസി കാരയേസി വാ;

വേഗസാ ഹി കതം കമ്മം, മന്ദോ പച്ഛാനുതപ്പതി.

൨൨. ‘‘മാ തേ അധിസരേ മുഞ്ച, സുബാള്ഹമധികോപിതം;

കോധസാ ഹി ബഹൂ ഫീതാ, കുലാ അകുലതം ഗതാ.

൨൩. ‘‘‘മാ താത ഇസ്സരോമ്ഹീ’തി, അനത്ഥായ പതാരയി;

ഇത്ഥീനം പുരിസാനഞ്ച, മാ തേ ആസി ദുഖുദ്രയോ.

൨൪. ‘‘അപേതലോമഹംസസ്സ, രഞ്ഞോ കാമാനുസാരിനോ;

സബ്ബേ ഭോഗാ വിനസ്സന്തി, രഞ്ഞോ തം വുച്ചതേ അഘം.

൨൫. ‘‘തത്ഥേവ തേ വത്തപദാ, ഏസാവ അനുസാസനീ;

ദക്ഖസ്സുദാനി പുഞ്ഞകരോ, അസോണ്ഡോ അവിനാസകോ;

സീലവാസ്സു മഹാരാജ, ദുസ്സീലോ വിനിപാതികോ’’തി.

തത്ഥ പദകാനീതി കാരണപദാനി. യത്ഥാതി യേസു ദ്വീസു പദേസു സബ്ബം അത്ഥജാതം ഹിതസുഖം പതിട്ഠിതം. അലദ്ധസ്സാതി യോ ച പുബ്ബേ അലദ്ധസ്സ ലാഭസ്സ ലാഭോ, യാ ച ലദ്ധസ്സ അനുരക്ഖണാ. താത, അനുപ്പന്നസ്സ ഹി ലാഭസ്സ ഉപ്പാദനം നാമ ന ഭാരോ, ഉപ്പന്നസ്സ പന അനുരക്ഖണമേവ ഭാരോ. ഏകച്ചോ ഹി യസം ഉപ്പാദേത്വാപി യസേ പമത്തോ പമാദം ഉപ്പാദേത്വാ പാണാതിപാതാദീനി കരോതി, മഹാചോരോ ഹുത്വാ രട്ഠം വിലുമ്പമാനോ ചരതി. അഥ നം രാജാനോ ഗാഹാപേത്വാ മഹാവിനാസം പാപേന്തി. അഥ വാ ഉപ്പന്നരൂപാദീസു കാമഗുണേസു പമത്തോ അയോനിസോ ധനം നാസേന്തോ സബ്ബസാപതേയ്യേ ഖീണേ കപണോ ഹുത്വാ ചീരകവസനോ കപാലമാദായ ചരതി. പബ്ബജിതോ വാ പന ഗന്ഥധുരാദിവസേന ലാഭസക്കാരം നിബ്ബത്തേത്വാ പമത്തോ ഹീനായാവത്തതി. അപരോ പഠമഝാനാദീനി നിബ്ബത്തേത്വാപി മുട്ഠസ്സതിതായ തഥാരൂപേ ആരമ്മണേ ബജ്ഝിത്വാ ഝാനാ പരിഹായതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ യസസ്സ വാ ഝാനാദിലാഭസ്സ വാ രക്ഖണമേവ ദുക്കരം. തദത്ഥദീപനത്ഥം പന ദേവദത്തസ്സ വത്ഥു ച, മുദുലക്ഖണ- (ജാ. ൧.൧.൬൬) ലോമസകസ്സപ- (ജാ. ൧.൯.൬൦ ആദയോ) ഹരിതചജാതക- (ജാ. ൧.൯.൪൦ ആദയോ) സങ്കപ്പജാതകാദീനി (ജാ. ൧.൩.൧ ആദയോ) ച കഥേതബ്ബാനി. ഏകോ പന ലാഭസക്കാരം ഉപ്പാദേത്വാ അപ്പമാദേ ഠത്വാ കല്യാണകമ്മം കരോതി, തസ്സ സോ യസോ സുക്കപക്ഖേ ചന്ദോ വിയ വഡ്ഢതി, തസ്മാ ത്വം, മഹാരാജ, അപ്പമത്തോ പയോഗസമ്പത്തിയാ ഠത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ തവ ഉപ്പന്നം യസം അനുരക്ഖാഹീതി.

ജാനാഹീതി ഭണ്ഡാഗാരികകമ്മാദീനം കരണത്ഥം ഉപധാരേഹി. അനക്ഖാകിതവേതി അനക്ഖേ അകിതവേ അജുതകരേ ചേവ അകേരാടികേ ച. അസോണ്ഡേതി പൂവസുരാഗന്ധമാലാസോണ്ഡഭാവരഹിതേ. അവിനാസകേതി തവ സന്തകാനം ധനധഞ്ഞാദീനം അവിനാസകേ. യോതി യോ അമച്ചോ. യഞ്ചേവാതി യഞ്ച തേ ഘരേ ധനം സിയാ, തം രക്ഖേയ്യ. സൂതോവാതി രഥസാരഥി വിയ. യഥാ സാരഥി വിസമമഗ്ഗനിവാരണത്ഥം അസ്സേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ രഥം സങ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവം യോ സഹ ഭോഗേഹി തം രക്ഖിതും സക്കോതി, സോ തേ അമച്ചോ നാമ താദിസം സങ്ഗഹേത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികാദികിച്ചാനി കാരയേ.

സുസങ്ഗഹിതന്തജനോതി, താത, യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ അത്തനോ അന്തോജനോ അത്തനോ വലഞ്ജനകപരിജനോ ച ദാനാദീഹി അസങ്ഗഹിതോ ഹോതി, തസ്സ അന്തോനിവേസനേ സുവണ്ണഹിരഞ്ഞാദീനി തേസം അസങ്ഗഹിതമനുസ്സാനം വസേന നസ്സന്തി, അന്തോജനാ ബഹി ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ത്വം സുട്ഠുസങ്ഗഹിതഅന്തോജനോ ഹുത്വാ ‘‘ഏത്തകം നാമ മേ വിത്ത’’ന്തി സയം അത്തനോ ധനം അവേക്ഖിത്വാ ‘‘അസുകട്ഠാനേ നാമ നിധിം നിധേമ, അസുകസ്സ ഇണം ദേമാ’’തി ഇദം ഉഭയമ്പി ന കരേ പരപത്തിയാ, പരപത്തിയാപി ത്വം മാ കരി, സബ്ബം അത്തപച്ചക്ഖമേവ കരേയ്യാസീതി വദതി.

ആയം വയന്തി തതോ ഉപ്പജ്ജനകം ആയഞ്ച തേസം തേസം ദാതബ്ബം വയഞ്ച സയമേവ ജാനേയ്യാസീതി. കതാകതന്തി സങ്ഗാമേ വാ നവകമ്മേ വാ അഞ്ഞേസു വാ കിച്ചേസു ‘‘ഇമിനാ ഇദം നാമ മയ്ഹം കതം, ഇമിനാ ന കത’’ന്തി ഏതമ്പി സയമേവ ജാനേയ്യാസി, മാ പരപത്തിയോ ഹോഹി. നിഗ്ഗണ്ഹേതി, താത, രാജാ നാമ സന്ധിച്ഛേദാദികാരകം നിഗ്ഗഹാരഹം ആനേത്വാ ദസ്സിതം ഉപപരിക്ഖിത്വാ സോധേത്വാ പോരാണകരാജൂഹി ഠപിതദണ്ഡം ഓലോകേത്വാ ദോസാനുരൂപം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. പഗ്ഗണ്ഹേതി യോ പന പഗ്ഗഹാരഹോ ഹോതി, അഭിന്നസ്സ വാ പരബലസ്സ ഭേദേതാ, ഭിന്നസ്സ വാ സകബലസ്സ ആരാധകോ, അലദ്ധസ്സ വാ രജ്ജസ്സ ആഹരകോ, ലദ്ധസ്സ വാ ഥാവരകാരകോ, യേന വാ പന ജീവിതം ദിന്നം ഹോതി, ഏവരൂപം പഗ്ഗഹാരഹം പഗ്ഗഹേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം കരേയ്യ. ഏവം ഹിസ്സ കിച്ചേസു അഞ്ഞേപി ഉരം ദത്വാ കത്തബ്ബം കരിസ്സന്തി.

ജാനപദന്തി ജനപദവാസീനം അത്ഥം സയം അത്തപച്ചക്ഖേനേവ അനുസാസ. അധമ്മികാ യുത്താതി അധമ്മികാ തത്ഥ തത്ഥ നിയുത്താ ആയുത്തകാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛയം ഭിന്ദന്താ തവ ധനഞ്ച രട്ഠഞ്ച മാ നാസയും. ഇമിനാ കാരണേന അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ സയമേവ അനുസാസ. വേഗേനാതി സഹസാ അതുലേത്വാ അതീരേത്വാ. വേഗസാതി അതുലേത്വാ അതീരേത്വാ ഛന്ദാദിവസേന സഹസാ കതം കമ്മഞ്ഹി ന സാധു ന സുന്ദരം. കിംകാരണാ? താദിസഞ്ഹി കത്വാ മന്ദോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരവസേന ഇധ ലോകേ അപായദുക്ഖം അനുഭവന്തോ പരലോകേ ച അനുതപ്പതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘ഇസീനമന്തരം കത്വാ, ഭരുരാജാതി മേ സുത’’ന്തി ഭരുജാതകേന (ജാ. ൧.൨.൧൨൫-൧൨൬) ദീപേതബ്ബോ.

മാ തേ അധിസരേ മുഞ്ച, സുബാള്ഹമധികോപിതന്തി, താത, തവ ഹദയം കുസലം അധിസരിത്വാ അതിക്കമിത്വാ പവത്തേ പരേസം അകുസലകമ്മേ സുട്ഠു ബാള്ഹം അധികോപിതം കുജ്ഝാപിതം ഹുത്വാ മാ മുഞ്ച, മാ പതിട്ഠായതൂതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – താത, യദാ തേ വിനിച്ഛയേ ഠിതസ്സ ഇമിനാ പുരിസോ വാ ഹതോ സന്ധി വാ ഛിന്നോതി ചോരം ദസ്സേന്തി, തദാ തേ പരേസം വചനേഹി സുട്ഠു കോപിതമ്പി ഹദയം കോധവസേന മാ മുഞ്ച, അപരിഗ്ഗഹേത്വാ മാ ദണ്ഡം പണേഹി. കിംകാരണാ? അചോരമ്പി ഹി ‘‘ചോരോ’’തി ഗഹേത്വാ ആനേന്തി, തസ്മാ അകുജ്ഝിത്വാ ഉഭിന്നം അത്തപച്ചത്ഥികാനം കഥം സുത്വാ സുട്ഠു സോധേത്വാ അത്തപച്ചക്ഖേന തസ്സ ചോരഭാവം ഞത്വാ പവേണിയാ ഠപിതദണ്ഡവസേന കത്തബ്ബം കരോഹി. രഞ്ഞാ ഹി ഉപ്പന്നേപി കോധേ ഹദയം സീതലം അകത്വാ കമ്മം ന കാതബ്ബം. യദാ പനസ്സ ഹദയം നിബ്ബുതം ഹോതി മുദുകം, തദാ വിനിച്ഛയകമ്മം കാതബ്ബം. ഫരുസേ ഹി ചിത്തേ പക്കുഥിതേ ഉദകേ മുഖനിമിത്തം വിയ കാരണം ന പഞ്ഞായതി. കോധസാ ഹീതി, താത, കോധേന ഹി ബഹൂനി ഫീതാനി രാജകുലാനി അകുലഭാവം ഗതാനി മഹാവിനാസമേവ പത്താനീതി. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം ഖന്തിവാദിജാതക- (ജാ. ൧.൪.൪൯ ആദയോ) നാളികേരരാജവത്ഥുസഹസ്സബാഹുഅജ്ജുനവത്ഥുആദീനി കഥേതബ്ബാനി.

മാ, താത, ഇസ്സരോമ്ഹീതി, അനത്ഥായ പതാരയീതി, താത, ‘‘അഹം പഥവിസ്സരോ’’തി മാ മഹാജനം കായദുച്ചരിതാദിഅനത്ഥായ പതാരയി മാ ഓതാരയി, യഥാ തം അനത്ഥം സമാദായ വത്തതി, മാ ഏവമകാസീതി അത്ഥോ. മാ തേ ആസീതി, താത, തവ വിജിതേ മനുസ്സജാതികാനം വാ തിരച്ഛാനജാതികാനം വാ ഇത്ഥിപുരിസാനം ദുഖുദ്രയോ ദുക്ഖുപ്പത്തി മാ ആസി. യഥാ ഹി അധമ്മികരാജൂനം വിജിതേ മനുസ്സാ കായദുച്ചരിതാദീനി കത്വാ നിരയേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തവ രട്ഠവാസീനം തം ദുക്ഖം യഥാ ന ഹോതി, തഥാ കരോഹീതി അത്ഥോ.

അപേതലോമഹംസസ്സാതി അത്താനുവാദാദിഭയേഹി നിബ്ഭയസ്സ. ഇമിനാ ഇമം ദസ്സേതി – താത, യോ രാജാ കിസ്മിഞ്ചി ആസങ്കം അകത്വാ അത്തനോ കാമമേവ അനുസ്സരതി, ഛന്ദവസേന യം യം ഇച്ഛതി, തം തം കരോതി, വിസ്സട്ഠയട്ഠി വിയ അന്ധോ നിരങ്കുസോ വിയ ച ചണ്ഡഹത്ഥീ ഹോതി, തസ്സ സബ്ബേ ഭോഗാ വിനസ്സന്തി, തസ്സ തം ഭോഗബ്യസനം അഘം ദുക്ഖന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥേവ തേ വത്തപദാതി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ദക്ഖസ്സുദാനീതി, താത, ത്വം ഇമം അനുസാസനിം സുത്വാ ഇദാനി ദക്ഖോ അനലസോ പുഞ്ഞാനം കരണേന പുഞ്ഞകരോ സുരാദിപരിഹരണേന. അസോണ്ഡോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികസ്സ അത്ഥസ്സ അവിനാസനേന അവിനാസകോ ഭവേയ്യാസീതി. സീലവാസ്സൂതി സീലവാ ആചാരസമ്പന്നോ ഭവ, ദസസു രാജധമ്മേസു പതിട്ഠായ രജ്ജം കാരേഹി. ദുസ്സീലോ വിനിപാതികോതി ദുസ്സീലോ ഹി, മഹാരാജ, അത്താനം നിരയേ വിനിപാതേന്തോ വിനിപാതികോ നാമ ഹോതീതി.

ഏവം കുണ്ഡലിനീപി ഏകാദസഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി. രാജാ തുട്ഠോ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭോന്തോ! അമച്ചാ മമ ധീതായ കുണ്ഡലിനിയാ ഏവം കഥയമാനായ കേന കത്തബ്ബം കിച്ചം കത’’ന്തി. ഭണ്ഡാഗാരികേന, ദേവാതി. ‘‘തേന ഹിസ്സാ ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനം ദമ്മീ’’തി കുണ്ഡലിനിം ഠാനന്തരേ ഠപേസി. സാ തതോ പട്ഠായ ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനേ ഠത്വാ പിതു കമ്മം അകാസീതി.

കുണ്ഡലിനിപഞ്ഹോ നിട്ഠിതോ.

പുന രാജാ കതിപാഹച്ചയേന പുരിമനയേനേവ ജമ്ബുകപണ്ഡിതസ്സ സന്തികം ദൂതം പേസേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ പച്ചാഗതോ തത്ഥേവ മണ്ഡപമജ്ഝേ നിസീദി. അമച്ചോ ജമ്ബുകപണ്ഡിതം കഞ്ചനഭദ്ദപീഠേ നിസീദാപേത്വാ പീഠം സീസേനാദായ ആഗച്ഛി. പണ്ഡിതോ പിതു അങ്കേ നിസീദിത്വാ കീളിത്വാ ഗന്ത്വാ കഞ്ചനപീഠേയേവ നിസീദി. അഥ നം രാജാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘അപുച്ഛിമ്ഹ കോസിയഗോത്തം, കുണ്ഡലിനിം തഥേവ ച;

ത്വം ദാനി വദേഹി ജമ്ബുക, ബലാനം ബലമുത്തമ’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – താത, ജമ്ബുക, അഹം തവ ഭാതരം കോസിയഗോത്തം വേസ്സന്തരം ഭഗിനിഞ്ച തേ കുണ്ഡലിനിം രാജധമ്മം അപുച്ഛിം, തേ അത്തനോ ബലേന കഥേസും, യഥാ പന തേ പുച്ഛിം, തഥേവ ഇദാനി, പുത്ത ജമ്ബുക, തം പുച്ഛാമി, ത്വം മേ രാജധമ്മഞ്ച ബലാനം ഉത്തമം ബലഞ്ച കഥേഹീതി.

ഏവം രാജാ മഹാസത്തം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ അഞ്ഞേസം പുച്ഛിതനിയാമേന അപുച്ഛിത്വാ വിസേസേത്വാ പുച്ഛി. അഥസ്സ പണ്ഡിതോ ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഓഹിതസോതോ സുണാഹി, സബ്ബം തേ കഥേസ്സാമീ’’തി പസാരിതഹത്ഥേ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേന്തോ വിയ ധമ്മദേസനം ആരഭി –

൨൭. ‘‘ബലം പഞ്ചവിധം ലോകേ, പുരിസസ്മിം മഹഗ്ഗതേ;

തത്ഥ ബാഹുബലം നാമ, ചരിമം വുച്ചതേ ബലം.

൨൮. ‘‘ഭോഗബലഞ്ച ദീഘാവു, ദുതിയം വുച്ചതേ ബലം;

അമച്ചബലഞ്ച ദീഘാവു, തതിയം വുച്ചതേ ബലം.

൨൯. ‘‘അഭിജച്ചബലഞ്ചേവ, തം ചതുത്ഥം അസംസയം;

യാനി ചേതാനി സബ്ബാനി, അധിഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ.

൩൦. ‘‘തം ബലാനം ബലം സേട്ഠം, അഗ്ഗം പഞ്ഞാബലം ബലം;

പഞ്ഞാബലേനുപത്ഥദ്ധോ, അത്ഥം വിന്ദതി പണ്ഡിതോ.

൩൧. ‘‘അപി ചേ ലഭതി മന്ദോ, ഫീതം ധരണിമുത്തമം;

അകാമസ്സ പസയ്ഹം വാ, അഞ്ഞോ തം പടിപജ്ജതി.

൩൨. ‘‘അഭിജാതോപി ചേ ഹോതി, രജ്ജം ലദ്ധാന ഖത്തിയോ;

ദുപ്പഞ്ഞോ ഹി കാസിപതി, സബ്ബേനപി ന ജീവതി.

൩൩. ‘‘പഞ്ഞാവ സുതം വിനിച്ഛിനീ, പഞ്ഞാ കിത്തിസിലോകവഡ്ഢനീ;

പഞ്ഞാസഹിതോ നരോ ഇധ, അപി ദുക്ഖേ സുഖാനി വിന്ദതി.

൩൪. ‘‘പഞ്ഞഞ്ച ഖോ അസുസ്സൂസം, ന കോചി അധിഗച്ഛതി;

ബഹുസ്സുതം അനാഗമ്മ, ധമ്മട്ഠം അവിനിബ്ഭുജം.

൩൫. ‘‘യോ ച ധമ്മവിഭങ്ഗഞ്ഞൂ, കാലുട്ഠായീ അതന്ദിതോ;

അനുട്ഠഹതി കാലേന, കമ്മഫലം തസ്സിജ്ഝതി.

൩൬. ‘‘അനായതനസീലസ്സ, അനായതനസേവിനോ;

ന നിബ്ബിന്ദിയകാരിസ്സ, സമ്മദത്ഥോ വിപച്ചതി.

൩൭. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച പയുത്തസ്സ, തഥായതനസേവിനോ;

അനിബ്ബിന്ദിയകാരിസ്സ, സമ്മദത്ഥോ വിപച്ചതി.

൩൮. ‘‘യോഗപ്പയോഗസങ്ഖാതം, സമ്ഭതസ്സാനുരക്ഖണം;

താനി ത്വം താത സേവസ്സു, മാ അകമ്മായ രന്ധയി;

അകമ്മുനാ ഹി ദുമ്മേധോ, നളാഗാരംവ സീദതീ’’തി.

തത്ഥ മഹഗ്ഗതേതി, മഹാരാജ, ഇമസ്മിം സത്തലോകേ മഹജ്ഝാസയേ പുരിസേ പഞ്ചവിധം ബലം ഹോതി. ബാഹുബലന്തി കായബലം. ചരിമന്തി തം അതിമഹന്തമ്പി സമാനം ലാമകമേവ. കിംകാരണാ? അന്ധബാലഭാവേന. സചേ ഹി കായബലം മഹന്തം നാമ ഭവേയ്യ, വാരണബലതോ ലടുകികായ ബലം ഖുദ്ദകം ഭവേയ്യ, വാരണബലം പന അന്ധബാലഭാവേന മരണസ്സ പച്ചയം ജാതം, ലടുകികാ അത്തനോ ഞാണകുസലതായ വാരണം ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ‘‘ന ഹേവ സബ്ബത്ഥ ബലേന കിച്ചം, ബലഞ്ഹി ബാലസ്സ വധായ ഹോതീ’’തി സുത്തം (ജാ. ൧.൫.൪൨) ആഹരിതബ്ബം.

ഭോഗബലന്തി ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന സബ്ബം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി ഉപഭോഗജാതം ഭോഗബലം നാമ, തം കായബലതോ മഹന്തതരം. അമച്ചബലന്തി അഭേജ്ജമന്തസ്സ സൂരസ്സ സുഹദയസ്സ അമച്ചമണ്ഡലസ്സ അത്ഥിതാ, തം ബലം സങ്ഗാമസൂരതായ പുരിമേഹി ബലേഹി മഹന്തതരം. അഭിജച്ചബലന്തി തീണി കുലാനി അതിക്കമിത്വാ ഖത്തിയകുലവസേന ജാതിസമ്പത്തി, തം ഇതരേഹി ബലേഹി മഹന്തതരം. ജാതിസമ്പന്നാ ഏവ ഹി സുജ്ഝന്തി, ന ഇതരേതി. യാനി ചേതാനീതി യാനി ച ഏതാനി ചത്താരിപി ബലാനി പണ്ഡിതോ പഞ്ഞാനുഭാവേന അധിഗണ്ഹാതി അഭിഭവതി, തം സബ്ബബലാനം പഞ്ഞാബലം സേട്ഠന്തി ച അഗ്ഗന്തി ച വുച്ചതി. കിംകാരണാ? തേന ഹി ബലേന ഉപത്ഥദ്ധോ പണ്ഡിതോ അത്ഥം വിന്ദതി, വുഡ്ഢിം പാപുണാതി. തദത്ഥജോതനത്ഥം ‘‘പുണ്ണം നദിം യേന ച പേയ്യമാഹൂ’’തി പുണ്ണനദീജാതകഞ്ച (ജാ. ൧.൨.൧൨൭ ആദയോ) സിരീകാളകണ്ണിപഞ്ഹം പഞ്ചപണ്ഡിതപഞ്ഹഞ്ച സത്തുഭസ്തജാതക- (ജാ. ൧.൭.൪൬ ആദയോ) സമ്ഭവജാതക- (ജാ. ൧.൧൬.൧൩൮ ആദയോ) സരഭങ്ഗജാതകാദീനി (ജാ. ൨.൧൭.൫൦ ആദയോ) ച കഥേതബ്ബാനി.

മന്ദോതി മന്ദപഞ്ഞോ ബാലോ. ഫീതന്തി, താത, മന്ദപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ സത്തരതനപുണ്ണം ചേപി ഉത്തമം ധരണിം ലഭതി, തസ്സ അനിച്ഛമാനസ്സേവ പസയ്ഹകാരം വാ പന കത്വാ അഞ്ഞോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ തം പടിപജ്ജതി. മന്ദോ ഹി ലദ്ധം യസം രക്ഖിതും കുലസന്തകം വാ പന പവേണിആഗതമ്പി രജ്ജം അധിഗന്തും ന സക്കോതി. തദത്ഥജോതനത്ഥം ‘‘അദ്ധാ പാദഞ്ജലീ സബ്ബേ, പഞ്ഞായ അതിരോചതീ’’തി പാദഞ്ജലീജാതകം (ജാ. ൧.൨.൧൯൪-൧൯൫) കഥേതബ്ബം. ലദ്ധാനാതി ജാതിസമ്പത്തിം നിസ്സായ കുലസന്തകം രജ്ജം ലഭിത്വാപി. സബ്ബേനപീതി തേന സകലേനപി രജ്ജേന ന ജീവതി, അനുപായകുസലതായ ദുഗ്ഗതോവ ഹോതീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ ഏത്തകേന ഠാനേന അപണ്ഡിതസ്സ അഗുണം കഥേത്വാ ഇദാനി പഞ്ഞം പസംസന്തോ ‘‘പഞ്ഞാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുതന്തി സുതപരിയത്തി. തഞ്ഹി പഞ്ഞാവ വിനിച്ഛിനതി. കിത്തിസിലോകവഡ്ഢനീതി കിത്തിഘോസസ്സ ച ലാഭസക്കാരസ്സ ച വഡ്ഢനീ. ദുക്ഖേ സുഖാനി വിന്ദതീതി ദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേപി നിബ്ഭയോ ഹുത്വാ ഉപായകുസലതായ സുഖം പടിലഭതി. തദത്ഥദീപനത്ഥം –

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ യഥാ തവ’’. (ജാ. ൧.൧.൫൭);

അലമേതേഹി അമ്ബേഹി, ജമ്ബൂഹി പനസേഹി ചാ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൧൫) –

ആദീനി ജാതകാനി കഥേതബ്ബാനി.

അസുസ്സൂസന്തി പണ്ഡിതപുഗ്ഗലേ അപയിരുപാസന്തോ അസ്സുണന്തോ. ധമ്മട്ഠന്തി സഭാവകാരണേ ഠിതം ബഹുസ്സുതം അനാഗമ്മ തം അസദ്ദഹന്തോ. അവിനിബ്ഭുജന്തി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം അനോഗാഹന്തോ അതീരേന്തോ ന കോചി പഞ്ഞം അധിഗച്ഛതി, താതാതി.

ധമ്മവിഭങ്ഗഞ്ഞൂതി ദസകുസലകമ്മപഥവിഭങ്ഗകുസലോ. കാലുട്ഠായീതി വീരിയം കാതും യുത്തകാലേ വീരിയസ്സ കാരകോ. അനുട്ഠഹതീതി തസ്മിം തസ്മിം കാലേ തം തം കിച്ചം കരോതി. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കമ്മഫലം സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതി. അനായതനസീലസ്സാതി അനായതനം വുച്ചതി ലാഭയസസുഖാനം അനാകരോ ദുസ്സീല്യകമ്മം, തംസീലസ്സ തേന ദുസ്സീല്യകമ്മേന സമന്നാഗതസ്സ, അനായതനഭൂതമേവ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം സേവന്തസ്സ, കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കരണകാലേ നിബ്ബിന്ദിയകാരിസ്സ നിബ്ബിന്ദിത്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ കരോന്തസ്സ ഏവരൂപസ്സ, താത, പുഗ്ഗലസ്സ കമ്മാനം അത്ഥോ സമ്മാ ന വിപച്ചതി ന സമ്പജ്ജതി, തീണി കുലഗ്ഗാനി ച ഛ കാമസഗ്ഗാനി ച ന ഉപനേതീതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തഞ്ചാതി അത്തനോ നിയകജ്ഝത്തം അനിച്ചഭാവനാദിവസേന പയുത്തസ്സ. തഥായതനസേവിനോതി തഥേവ സീലവന്തേ പുഗ്ഗലേ സേവമാനസ്സ. വിപച്ചതീതി സമ്പജ്ജതി മഹന്തം യസം ദേതി.

യോഗപ്പയോഗസങ്ഖാതന്തി യോഗേ യുഞ്ജിതബ്ബയുത്തകേ കാരണേ പയോഗകോട്ഠാസഭൂതം പഞ്ഞം. സമ്ഭതസ്സാതി രാസികതസ്സ ധനസ്സ അനുരക്ഖണം. താനി ത്വന്തി ഏതാനി ച ദ്വേ പുരിമാനി ച മയാ വുത്തകാരണാനി സബ്ബാനി, താത, ത്വം സേവസ്സു, മയാ വുത്തം ഓവാദം ഹദയേ കത്വാ അത്തനോ ഘരേ ധനം രക്ഖ. മാ അകമ്മായ രന്ധയീതി അയുത്തേന അകാരണേന മാ രന്ധയി, തം ധനം മാ ഝാപയി മാ നാസയി. കിംകാരണാ? അകമ്മുനാ ഹീതി അയുത്തകമ്മകരണേന ദുമ്മേധോ പുഗ്ഗലോ സകം ധനം നാസേത്വാ പച്ഛാ ദുഗ്ഗതോ. നളാഗാരംവ സീദതീതി യഥാ നളാഗാരം മൂലതോ പട്ഠായ ജീരമാനം അപ്പതിട്ഠം പതതി, ഏവം അകാരണേന ധനം നാസേത്വാ അപായേസു നിബ്ബത്തതീതി.

ഏവമ്പി ബോധിസത്തോ ഏത്തകേന ഠാനേന പഞ്ച ബലാനി വണ്ണേത്വാ പഞ്ഞാബലം ഉക്ഖിപിത്വാ ചന്ദമണ്ഡലം നീഹരന്തോ വിയ കഥേത്വാ ഇദാനി ദസഹി ഗാഥാഹി രഞ്ഞോ ഓവാദം ദേന്തോ ആഹ –

൩൯. ‘‘ധമ്മം ചര മഹാരാജ, മാതാപിതൂസു ഖത്തിയ;