൧൬. തിംസനിപാതോ

[൫൧൧] ൧. കിംഛന്ദജാതകവണ്ണനാ

കിംഛന്ദോ കിമധിപ്പായോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപോസഥകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ ബഹൂ ഉപാസകേ ച ഉപാസികായോ ച ഉപോസഥികേ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആഗന്ത്വാ ധമ്മസഭായം നിസിന്നേ ‘‘ഉപോസഥികാത്ഥ ഉപാസകാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു വോ കതം ഉപോസഥം കരോന്തേഹി, പോരാണകാ ഉപഡ്ഢൂപോസഥകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന മഹന്തം യസം പടിലഭിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ സദ്ധോ അഹോസി ദാനസീലഉപോസഥകമ്മേസു അപ്പമത്തോ. സോ സേസേപി അമച്ചാദയോ ദാനാദീസു സമാദപേസി. പുരോഹിതോ പനസ്സ പരപിട്ഠിമംസികോ ലഞ്ജഖാദകോ കൂടവിനിച്ഛയികോ അഹോസി. രാജാ ഉപോസഥദിവസേ അമച്ചാദയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഉപോസഥികാ ഹോഥാ’’തി ആഹ. പുരോഹിതോ ഉപോസഥം ന സമാദിയി. അഥ നം ദിവാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ കൂടഡ്ഡം കത്വാ ഉപട്ഠാനം ആഗതം രാജാ ‘‘തുമ്ഹേ ഉപോസഥികാ’’തി അമച്ചേ പുച്ഛന്തോ ‘‘ത്വമ്പി ആചരിയ ഉപോസഥികോ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ആമാ’’തി മുസാവാദം കത്വാ പാസാദാ ഓതരി. അഥ നം ഏകോ അമച്ചോ ‘‘നനു തുമ്ഹേ ന ഉപോസഥികാ’’തി ചോദേസി. സോ ആഹ – ‘‘അഹം വേലായമേവ ഭുഞ്ജിം, ഗേഹം പന ഗന്ത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥം അധിട്ഠായ സായം ന ഭുഞ്ജിസ്സാമി, രത്തിം സീലം രക്ഖിസ്സാമി, ഏവം മേ ഉപഡ്ഢൂപോസഥകമ്മം ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സാധു, ആചരിയാ’’തി. സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി. പുനേകദിവസം തസ്മിം വിനിച്ഛയേ നിസിന്നേ അഞ്ഞതരാ സീലവതീ ഇത്ഥീ അഡ്ഡം കരോന്തീ ഘരം ഗന്തും അലഭമാനാ ‘‘ഉപോസഥകമ്മം നാതിക്കമിസ്സാമീ’’തി ഉപകട്ഠേ കാലേ മുഖം വിക്ഖാലേതും ആരഭി. തസ്മിം ഖണേ ബ്രാഹ്മണസ്സ സുപക്കാനം അമ്ബഫലാനം അമ്ബപിണ്ഡി ആഹരിയിത്ഥ. സോ തസ്സാ ഉപോസഥികഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമാനി ഖാദിത്വാ ഉപോസഥികാ ഹോഹീ’’തി അദാസി. സാ തഥാ അകാസി. ഏത്തകം ബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മം.

സോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ കോസികിഗങ്ഗായ തീരേ തിയോജനികേ അമ്ബവനേ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ സോഭഗ്ഗപ്പത്തേ കനകവിമാനേ അലങ്കതസിരിസയനേ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ നിബ്ബത്തി അലങ്കതപടിയത്തോ ഉത്തമരൂപധരോ സോളസസഹസ്സദേവകഞ്ഞാപരിവാരോ. സോ രത്തിഞ്ഞേവ തം സിരിസമ്പത്തിം അനുഭോതി. വേമാനികപേതഭാവേന ഹിസ്സ കമ്മസരിക്ഖകോ വിപാകോ അഹോസി, തസ്മാ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ അമ്ബവനം പവിസതി, പവിട്ഠക്ഖണേയേവസ്സ ദിബ്ബത്തഭാവോ അന്തരധായതി, അസീതിഹത്ഥതാലക്ഖന്ധപ്പമാണോ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി, സകലസരീരം ഝായതി, സുപുപ്ഫിതകിംസുകോ വിയ ഹോതി. ദ്വീസു ഹത്ഥേസു ഏകേകാവ അങ്ഗുലി, തത്ഥ മഹാകുദ്ദാലപ്പമാണാ നഖാ ഹോന്തി. തേഹി നഖേഹി അത്തനോ പിട്ഠിമംസം ഫാലേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ ഖാദന്തോ വേദനാപ്പത്തോ മഹാരവം രവന്തോ ദുക്ഖം അനുഭോതി. സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ തം സരീരം അന്തരധായതി, ദിബ്ബസരീരം നിബ്ബത്തതി, അലങ്കതപടിയത്താ ദിബ്ബനാടകിത്ഥിയോ നാനാതൂരിയാനി ഗഹേത്വാ പരിവാരേന്തി. സോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ രമണീയേ അമ്ബവനേ ദിബ്ബപാസാദം അഭിരുഹതി. ഇതി സോ ഉപോസഥികായ ഇത്ഥിയാ അമ്ബഫലദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന തിയോജനികം അമ്ബവനം പടിലഭതി, ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ കൂടഡ്ഡകരണനിസ്സന്ദേന പന പിട്ഠിമംസം ഉപ്പാടേത്വാ ഖാദതി, ഉപഡ്ഢൂപോസഥസ്സ നിസ്സന്ദേന രത്തിം സമ്പത്തിം അനുഭോതി, സോളസസഹസ്സനാടകിത്ഥീഹി പരിവുതോ പരിചാരേസി.

തസ്മിം കാലേ ബാരാണസിരാജാ കാമേസു ദോസം ദിസ്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അധോഗങ്ഗായ രമണീയേ ഭൂമിപദേസേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ യാപേന്തോ വിഹാസി. അഥേകദിവസം തമ്ഹാ അമ്ബവനാ മഹാഘടപ്പമാണം അമ്ബപക്കം ഗങ്ഗായ പതിത്വാ സോതേന വുയ്ഹമാനം തസ്സ താപസസ്സ പരിഭോഗതിത്ഥാഭിമുഖം അഗമാസി. സോ മുഖം ധോവന്തോ തം മജ്ഝേ നദിയാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഉദകം തരന്തോ ഗന്ത്വാ ആദായ അസ്സമപദം ആഹരിത്വാ അഗ്യാഗാരേ ഠപേത്വാ സത്ഥകേന ഫാലേത്വാ യാപനമത്തം ഖാദിത്വാ സേസം കദലിപണ്ണേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ പുനപ്പുനം ദിവസേ ദിവസേ യാവ പരിക്ഖയാ ഖാദി. തസ്മിം പന ഖീണേ അഞ്ഞം ഫലാഫലം ഖാദിതും നാസക്ഖി, രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ ‘‘തമേവ അമ്ബപക്കം ഖാദിസ്സാമീ’’തി നദീതീരം ഗന്ത്വാ നദിം ഓലോകേന്തോ ‘‘അമ്ബം അലഭിത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ നിസീദി. സോ തത്ഥ നിരാഹാരോ ഏകമ്പി ദിവസം, ദ്വേപി, തീണി, ചതു, പഞ്ച, ഛ ദിവസാനി വാതാതപേന പരിസുസ്സന്തോ അമ്ബം ഓലോകേന്തോ നിസീദി. അഥ സത്തമേ ദിവസേ നദീദേവതാ ആവജ്ജമാനാ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘അയം താപസോ തണ്ഹാവസികോ ഹുത്വാ സത്താഹം നിരാഹാരോ ഗങ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസീദി, ഇമസ്സ അമ്ബപക്കം അദാതും ന യുത്തം, അലഭന്തോ മരിസ്സതി, ദസ്സാമി തസ്സാ’’തി ആഗന്ത്വാ ഗങ്ഗായ ഉപരി ആകാസേ ഠത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തീ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘കിംഛന്ദോ കിമധിപ്പായോ, ഏകോ സമ്മസി ഘമ്മനി;

കിംപത്ഥയാനോ കിം ഏസം, കേന അത്ഥേന ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

തത്ഥ ഛന്ദോതി അജ്ഝാസയോ. അധിപ്പായോതി ചിത്തം. സമ്മസീതി അച്ഛസി. ഘമ്മനീതി ഗിമ്ഹേ. ഏസന്തി ഏസന്തോ. ബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജിതത്താ താപസം ആലപതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബ്രാഹ്മണ, ത്വം കിം അധിപ്പായോ കിം ചിന്തേന്തോ കിം പത്ഥേന്തോ കിം ഗവേസന്തോ കേനത്ഥേന ഇമസ്മിം ഗങ്ഗാതീരേ ഗങ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോതി.

തം സുത്വാ താപസോ നവ ഗാഥാ അഭാസി –

൨. ‘‘യഥാ മഹാ വാരിധരോ, കുമ്ഭോ സുപരിണാഹവാ;

തഥൂപമം അമ്ബപക്കം, വണ്ണഗന്ധരസുത്തമം.

൩. ‘‘തം വുയ്ഹമാനം സോതേന, ദിസ്വാനാമലമജ്ഝിമേ;

പാണീഭി നം ഗഹേത്വാന, അഗ്യായതനമാഹരിം.

൪. ‘‘തതോ കദലിപത്തേസു, നിക്ഖിപിത്വാ സയം അഹം;

സത്ഥേന നം വികപ്പേത്വാ, ഖുപ്പിപാസം അഹാസി മേ.

൫. ‘‘സോഹം അപേതദരഥോ, ബ്യന്തീഭൂതോ ദുഖക്ഖമോ;

അസ്സാദം നാധിഗച്ഛാമി, ഫലേസ്വഞ്ഞേസു കേസുചി.

൬. ‘‘സോസേത്വാ നൂന മരണം, തം മമം ആവഹിസ്സതി;

അമ്ബം യസ്സ ഫലം സാദു, മധുരഗ്ഗം മനോരമം;

യമുദ്ധരിം വുയ്ഹമാനം, ഉദധിസ്മാ മഹണ്ണവേ.

൭. ‘‘അക്ഖാതം തേ മയാ സബ്ബം, യസ്മാ ഉപവസാമഹം;

രമ്മം പതി നിസിന്നോസ്മി, പുഥുലോമായുതാ പുഥു.

൮. ‘‘ത്വഞ്ച ഖോ മേവ അക്ഖാഹി, അത്താനമപലായിനി;

കാ വാ ത്വമസി കല്യാണി, കിസ്സ വാ ത്വം സുമജ്ഝിമേ.

൯. ‘‘രുപ്പപട്ടപലിമട്ഠീവ, ബ്യഗ്ഘീവ ഗിരിസാനുജാ;

യാ സന്തി നാരിയോ ദേവേസു, ദേവാനം പരിചാരികാ.

൧൦. ‘‘യാ ച മനുസ്സലോകസ്മിം, രൂപേനാന്വാഗതിത്ഥിയോ;

രൂപേന തേ സദിസീ നത്ഥി, ദേവേസു ഗന്ധബ്ബമനുസ്സലോകേ;

പുട്ഠാസി മേ ചാരുപുബ്ബങ്ഗി, ബ്രൂഹി നാമഞ്ച ബന്ധവേ’’തി.

തത്ഥ വാരിധരോ കുമ്ഭോതി ഉദകഘടോ. സുപരിണാഹവാതി സുസണ്ഠാനോ. വണ്ണഗന്ധരസുത്തമന്തി വണ്ണഗന്ധരസേഹി ഉത്തമം. ദിസ്വാനാതി ദിസ്വാ. അമലമജ്ഝിമേതി നിമ്മലമജ്ഝേ. ദേവതം ആലപന്തോ ഏവമാഹ. പാണീഭീതി ഹത്ഥേഹി. അഗ്യായതനമാഹരിന്തി അത്തനോ അഗ്ഗിഹുതസാലം ആഹരിം. വികപ്പേത്വാതി വിച്ഛിന്ദിത്വാ. ‘‘വികന്തേത്വാ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ഖാദി’’ന്തി പാഠസേസോ. അഹാസി മേതി തം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപിതമത്തമേവ സത്ത രസഹരണിസഹസ്സാനി ഫരിത്വാ മമ ഖുദഞ്ച പിപാസഞ്ച ഹരി. അപേതദരഥോതി വിഗതകായചിത്തദരഥോ. സുധാഭോജനം ഭുത്തസ്സ വിയ ഹി തസ്സ സബ്ബദരഥം അപഹരി. ബ്യന്തീഭൂതോതി തസ്സ അമ്ബപക്കസ്സ വിഗതന്തോ ജാതോ, പരിക്ഖീണഅമ്ബപക്കോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ദുഖക്ഖമോതി ദുക്ഖേന അസാതേന കായക്ഖമേന ചേവ ചിത്തക്ഖമേന ച സമന്നാഗതോ. അഞ്ഞേസു പന കദലിപനസാദീസു ഫലേസു പരിത്തകമ്പി അസ്സാദം നാധിഗച്ഛാമി, സബ്ബാനി മേ ജിവ്ഹായ ഠപിതമത്താനി തിത്തകാനേവ സമ്പജ്ജന്തീതി ദീപേതി.

സോസേത്വാതി നിരാഹാരതായ സോസേത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ. തം മമന്തി തം മമ. യസ്സാതി യം അസ്സ, അഹോസീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം ഫലം മമ സാദു അഹോസി, യമഹം ഗമ്ഭീരേ പുഥുലഉദകക്ഖന്ധസങ്ഖാതേ മഹണ്ണവേ വുയ്ഹമാനം തതോ ഉദധിസ്മാ ഉദ്ധരിം, തം അമ്ബം മമ മരണം ആവഹിസ്സതീതി മഞ്ഞാമി, മയ്ഹം തം അലഭന്തസ്സ ജീവിതം നപ്പവത്തിസ്സതീതി. ഉപവസാമീതി ഖുപ്പിപാസാഹി ഉപഗതോ വസാമി. രമ്മം പതി നിസിന്നോസ്മീതി രമണീയം നദിം പതി അഹം നിസിന്നോ. പുഥുലോമായുതാ പുഥൂതി അയം നദീ പുഥുലോമേഹി മച്ഛേഹി ആയുതാ പുഥു വിപുലാ, അപി നാമ മേ ഇതോ സോത്ഥി ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. അപലായിനീതി അപലായിത്വാ മമ സമ്മുഖേ ഠിതേതി തം ദേവതം ആലപതി. ‘‘അപലാസിനീ’’തിപി പാഠോ, പലാസരഹിതേ അനവജ്ജസരീരേതി അത്ഥോ. കിസ്സ വാതി കിസ്സ വാ കാരണാ ഇധാഗതാസീതി പുച്ഛതി.

രൂപപട്ടപലിമട്ഠീവാതി സുട്ഠു പരിമജ്ജിതകഞ്ചനപട്ടസദിസീ. ബ്യഗ്ഘീവാതി ലീലാവിലാസേന തരുണബ്യഗ്ഘപോതികാ വിയ. ദേവാനന്തി ഛന്നം കാമാവചരദേവാനം. യാ ച മനുസ്സലോകസ്മിന്തി യാ ച മനുസ്സലോകേ. രൂപേനാന്വാഗതിത്ഥിയോതി രൂപേന അന്വാഗതാ ഇത്ഥിയോ നത്ഥീതി അത്തനോ സമ്ഭാവനായ ഏവമാഹ. തവ രൂപസദിസായ നാമ ന ഭവിതബ്ബന്തി ഹിസ്സ അധിപ്പായോ. ഗന്ധബ്ബമനുസ്സലോകേതി മൂലഗന്ധാദിനിസ്സിതേസു ഗന്ധബ്ബേസു ച മനുസ്സലോകേ ച. ചാരുപുബ്ബങ്ഗീതി ചാരുനാ പുബ്ബങ്ഗേന ഊരുലക്ഖണേന സമന്നാഗതേ. നാമഞ്ച ബന്ധവേതി അത്തനോ നാമഗോത്തഞ്ച ബന്ധവേ ച മയ്ഹം അക്ഖാഹീതി വദതി.

തതോ ദേവധീതാ അട്ഠ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൧. ‘‘യം ത്വം പതി നിസിന്നോസി, രമ്മം ബ്രാഹ്മണ കോസികിം;

സാഹം ഭുസാലയാവുത്ഥാ, വരവാരിവഹോഘസാ.

൧൨. ‘‘നാനാദുമഗണാകിണ്ണാ, ബഹുകാ ഗിരികന്ദരാ;

മമേവ പമുഖാ ഹോന്തി, അഭിസന്ദന്തി പാവുസേ.

൧൩. ‘‘അഥോ ബഹൂ വനതോദാ, നീലവാരിവഹിന്ധരാ;

ബഹുകാ നാഗവിത്തോദാ, അഭിസന്ദന്തി വാരിനാ.

൧൪. ‘‘താ അമ്ബജമ്ബുലബുജാ, നീപാ താലാ ചുദുമ്ബരാ;

ബഹൂനി ഫലജാതാനി, ആവഹന്തി അഭിണ്ഹസോ.

൧൫. ‘‘യം കിഞ്ചി ഉഭതോ തീരേ, ഫലം പതതി അമ്ബുനി;

അസംസയം തം സോതസ്സ, ഫലം ഹോതി വസാനുഗം.

൧൬. ‘‘ഏതദഞ്ഞായ മേധാവി, പുഥുപഞ്ഞ സുണോഹി മേ;

മാ രോചയ മഭിസങ്ഗം, പടിസേധ ജനാധിപ.

൧൭. ‘‘ന വാഹം വഡ്ഢവം മഞ്ഞേ, യം ത്വം രട്ഠാഭിവഡ്ഢന;

ആചേയ്യമാനോ രാജിസി, മരണം അഭികങ്ഖസി.

൧൮. ‘‘തസ്സ ജാനന്തി പിതരോ, ഗന്ധബ്ബാ ച സദേവകാ;

യേ ചാപി ഇസയോ ലോകേ, സഞ്ഞതത്താ തപസ്സിനോ;

അസംസയം തേപി ജാനന്തി, പട്ഠഭൂതാ യസസ്സിനോ’’തി.

തത്ഥ കോസികിന്തി യം ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, രമ്മം കോസികിം ഗങ്ഗം പതി നിസിന്നോ. ഭുസാലയാവുത്ഥാതി ഭുസേ ചണ്ഡസോതേ ആലയോ യസ്സ വിമാനസ്സ, തസ്മിം അധിവത്ഥാ, ഗങ്ഗട്ഠകവിമാനവാസിനീതി അത്ഥോ. വരവാരിവഹോഘസാതി വരവാരിവഹേന ഓഘേന സമന്നാഗതാ. പമുഖാതി താ വുത്തപ്പകാരാ ഗിരികന്ദരാ മം പമുഖം കരോന്തി, അഹം താസം പാമോക്ഖാ ഹോമീതി ദസ്സേതി. അഭിസന്ദന്തീതി സന്ദന്തി പവത്തന്തി, തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ മം കോസികിഗങ്ഗം പവിസന്തീതി അത്ഥോ. വനതോദാതി ന കേവലം കന്ദരാവ, അഥ ഖോ ബഹൂ വനതോദാ തമ്ഹാ തമ്ഹാ വനമ്ഹാ ഉദകാനിപി മം ബഹൂനി പവിസന്തി. നീലവാരിവഹിന്ധരാതി മണിവണ്ണേന നീലവാരിനാ യുത്തേ ഉദകക്ഖന്ധസങ്ഖാതേ വഹേ ധാരയന്തിയോ. നാഗവിത്തോദാതി നാഗാനം വിത്തികാരേന ധനസങ്ഖാതേന വാ ഉദകേന സമന്നാഗതാ. വാരിനാതി ഏവരൂപാ ഹി ബഹൂ നദിയോ മം വാരിനാവ അഭിസന്ദന്തി പൂരേന്തീതി ദസ്സേതി.

താതി താ നദിയോ. ആവഹന്തീതി ഏതാനി അമ്ബാദീനി ആകഡ്ഢന്തി. സബ്ബാനി ഹി ഏതാനി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചനാനി. അഥ വാ താതി ഉപയോഗബഹുവചനം. ആവഹന്തീതി ഇമാനി അമ്ബാദീനി താ നദിയോ ആഗച്ഛന്തി, ഉപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ, ഏവം ഉപഗതാനി പന മമ സോതം പവിസന്തീതി അധിപ്പായോ. സോതസ്സാതി യം ഉഭതോ തീരേ ജാതരുക്ഖേഹി ഫലം മമ അമ്ബുനി പതതി, സബ്ബം തം മമ സോതസ്സേവ വസാനുഗം ഹോതി. നത്ഥേത്ഥ സംസയോതി ഏവം അമ്ബപക്കസ്സ നദീസോതേന ആഗമനകാരണം കഥേസി.

മേധാവി പുഥുപഞ്ഞാതി ഉഭയം ആലപനമേവ. മാ രോചയാതി ഏവം തണ്ഹാഭിസങ്ഗം മാ രോചയ. പടിസേധാതി പടിസേധേഹി നന്തി രാജാനം ഓവദതി. വഡ്ഢവന്തി പഞ്ഞാവഡ്ഢഭാവം പണ്ഡിതഭാവം. രട്ഠാഭിവഡ്ഢനാതി രട്ഠസ്സ അഭിവഡ്ഢന. ആചേയ്യമാനോതി മംസലോഹിതേഹി ആചിയന്തോ വഡ്ഢന്തോ, തരുണോവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. രാജിസീതി തം ആലപതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം ത്വം നിരാഹാരതായ സുസ്സമാനോ തരുണോവ സമാനോ അമ്ബലോഭേന മരണം അഭികങ്ഖസി, ന വേ അഹം തവ ഇമം പണ്ഡിതഭാവം മഞ്ഞാമീതി.

തസ്സാതി യോ പുഗ്ഗലോ തണ്ഹാവസികോ ഹോതി, തസ്സ തണ്ഹാവസികഭാവം ‘‘പിതരോ’’തി സങ്ഖം ഗതാ ബ്രഹ്മാനോ ച സദ്ധിം കാമാവചരദേവേഹി ഗന്ധബ്ബാ ച വുത്തപ്പകാരാ ദിബ്ബചക്ഖുകാ ഇസയോ ച അസംസയം ജാനന്തി. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം തേ ഇദ്ധിമന്തോ ജാനേയ്യും, ‘‘അസുകോ ഹി നാമ തണ്ഹാവസികോ ഹോതീ’’തി. പുന തേസം ഭാസമാനാനം വചനം സുത്വാ യേപി തേസം പട്ഠഭൂതാ യസസ്സിനോ പരിചാരകാ, തേപി ജാനന്തി. പാപകമ്മം കരോന്തസ്സ ഹി രഹോ നാമ നത്ഥീതി താപസസ്സ സംവേഗം ഉപ്പാദേന്തീ ഏവമാഹ.

തതോ താപസോ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൯. ‘‘ഏവം വിദിത്വാ വിദൂ സബ്ബധമ്മം, വിദ്ധംസനം ചവനം ജീവിതസ്സ;

ന ചീയതീ തസ്സ നരസ്സ പാപം, സചേ ന ചേതേതി വധായ തസ്സ.

൨൦. ‘‘ഇസിപൂഗസമഞ്ഞാതേ, ഏവം ലോക്യാ വിദിതാ സതി;

അനരിയപരിസമ്ഭാസേ, പാപകമ്മം ജിഗീസസി.

൨൧. ‘‘സചേ അഹം മരിസ്സാമി, തീരേ തേ പുഥുസുസ്സോണി;

അസംസയം തം അസിലോകോ, മയി പേതേ ആഗമിസ്സതി.

൨൨. ‘‘തസ്മാ ഹി പാപകം കമ്മം, രക്ഖസ്സേവ സുമജ്ഝിമേ;

മാ തം സബ്ബോ ജനോ പച്ഛാ, പകുട്ഠായി മയി മതേ’’തി.

തത്ഥ ഏവം വിദിത്വാതി യഥാ അഹം സീലഞ്ച അനിച്ചതഞ്ച ജാനാമി, ഏവം ജാനിത്വാ ഠിതസ്സ. വിദൂതി വിദുനോ. സബ്ബധമ്മന്തി സബ്ബം സുചരിതധമ്മം. തിവിധഞ്ഹി സുചരിതം ഇധ സബ്ബധമ്മോതി അധിപ്പേതം. വിദ്ധംസനന്തി ഭങ്ഗം. ചവനന്തി ചുതിം. ജീവിതസ്സാതി ആയുനോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏവം വിദിത്വാ ഠിതസ്സ പണ്ഡിതസ്സ സബ്ബം സുചരിതധമ്മം ജീവിതസ്സ ച അനിച്ചതം ജാനന്തസ്സ ഏവരൂപസ്സ നരസ്സ പാപം ന ചീയതി ന വഡ്ഢതി. സചേ ന ചേതേതി വധായ തസ്സാതി തസ്സ സങ്ഖം ഗതസ്സ പരപുഗ്ഗലസ്സ വധായ ന ചേതേതി ന പകപ്പേതി, നേവ പരപുഗ്ഗലം വധായ ചേതേതി, നാപി പരസന്തകം വിനാസേതി, അഹഞ്ച കസ്സചി വധായ അചേതേത്വാ കേവലം അമ്ബപക്കേ ആസങ്ഗം കത്വാ ഗങ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോ, ത്വം മയ്ഹം കിം നാമ അകുസലം പസ്സസീതി.

ഇസിപൂഗസമഞ്ഞാതേതി ഇസിഗണേന സുട്ഠു അഞ്ഞാതേ ഇസീനം സമ്മതേ. ഏവം ലോക്യാതി ത്വം നാമ പാപപവാഹനേന ലോകസ്സ ഹിതാതി ഏവം വിദിതാ. സതീതി സതി സോഭനേ ഉത്തമേതി ആലപനമേതം. അനരിയപരിസമ്ഭാസേതി ‘‘തസ്സ ജാനന്തി പിതരോ’’തിആദികായ അസുന്ദരായ പരിഭാസായ സമന്നാഗതേ. ജിഗീസസീതി മയി പാപേ അസംവിജ്ജന്തേപി മം ഏവം പരിഭാസന്തീ ച പരമരണം അജ്ഝുപേക്ഖന്തീ ച അത്തനോ പാപകമ്മം ഗവേസസി ഉപ്പാദേസി. തീരേ തേതി തവ ഗങ്ഗാതീരേ. പുഥുസുസ്സോണീതി പുഥുലായ സുന്ദരായ സോണിയാ സമന്നാഗതേ. പേതേതി അമ്ബപക്കം അലഭിത്വാ പരലോകം ഗതേ, മതേതി അത്ഥോ. പകുട്ഠായീതി അക്കോസി ഗരഹി നിന്ദി. ‘‘പക്വത്ഥാസീ’’തിപി പാഠോ.

തം സുത്വാ ദേവധീതാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി –

൨൩. ‘‘അഞ്ഞാതമേതം അവിസയ്ഹസാഹി, അത്താനമമ്ബഞ്ച ദദാമി തേ തം;

യോ ദുബ്ബജേ കാമഗുണേ പഹായ, സന്തിഞ്ച ധമ്മഞ്ച അധിട്ഠിതോസി.

൨൪. ‘‘യോ ഹിത്വാ പുബ്ബസഞ്ഞോഗം, പച്ഛാസംയോജനേ ഠിതോ;

അധമ്മഞ്ചേവ ചരതി, പാപഞ്ചസ്സ പവഡ്ഢതി.

൨൫. ‘‘ഏഹി തം പാപയിസ്സാമി, കാമം അപ്പോസ്സുകോ ഭവ;

ഉപനയാമി സീതസ്മിം, വിഹരാഹി അനുസ്സുകോ.

൨൬. ‘‘തം പുപ്ഫരസമത്തേഭി, വക്കങ്ഗേഹി അരിന്ദമ;

കോഞ്ചാ മയൂരാ ദിവിയാ, കോലട്ഠിമധുസാളികാ;

കൂജിതാ ഹംസപൂഗേഹി, കോകിലേത്ഥ പബോധരേ.

൨൭. ‘‘അമ്ബേത്ഥ വിപ്പസാഖഗ്ഗാ, പലാലഖലസന്നിഭാ;

കോസമ്ബസലളാ നീപാ, പക്കതാലവിലമ്ബിനോ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞാതമേതന്തി ‘‘ഗരഹാ തേ ഭവിസ്സതീതി വദന്തോ അമ്ബപക്കത്ഥായ വദസീ’’തി ഏതം കാരണം മയാ അഞ്ഞാതം. അവിസയ്ഹസാഹീതി രാജാനോ നാമ ദുസ്സഹം സഹന്തി, തേന നം ആലപന്തീ ഏവമാഹ. അത്താനന്തി തം ആലിങ്ഗിത്വാ അമ്ബവനം നയന്തീ അത്താനഞ്ച തേ ദദാമി തഞ്ച അമ്ബം. കാമഗുണേതി കഞ്ചനമാലാസേതച്ഛത്തപടിമണ്ഡിതേ വത്ഥുകാമേ. സന്തിഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി ദുസ്സീല്യവൂപസമേന സന്തിസങ്ഖാതം സീലഞ്ചേവ സുചരിതധമ്മഞ്ച. അധിട്ഠിതോസീതി യോ ത്വം ഇമേ ഗുണേ ഉപഗതോ, ഏതേസു വാ പതിട്ഠിതോതി അത്ഥോ.

പുബ്ബസഞ്ഞോഗന്തി പുരിമബന്ധനം. പച്ഛാസംയോജനേതി പച്ഛിമബന്ധനേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അമ്ഭോ താപസ യോ മഹന്തം രജ്ജസിരിവിഭവം പഹായ അമ്ബപക്കമത്തേ രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ വാതാതപം അഗണേത്വാ നദീതീരേ സുസ്സമാനോ നിസീദതി, സോ മഹാസമുദ്ദം തരിത്വാ വേലന്തേ സംസീദനപുഗ്ഗലസദിസോ. യോ പുഗ്ഗലോ രസതണ്ഹാവസികോ അധമ്മഞ്ചേവ ചരതി, രസതണ്ഹാവസേന കരിയമാനം പാപഞ്ചസ്സ പവഡ്ഢതീതി. ഇതി സാ താപസം ഗരഹന്തീ ഏവമാഹ.

കാമം അപ്പോസ്സുകോ ഭവാതി ഏകംസേനേവ അമ്ബപക്കേ നിരാലയോ ഹോഹി. സീതസ്മിന്തി സീതലേ അമ്ബവനേ. തന്തി ഏവം വദമാനാവ ദേവതാ താപസം ആലിങ്ഗിത്വാ ഉരേ നിപജ്ജാപേത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്താ തിയോജനികം ദിബ്ബഅമ്ബവനം ദിസ്വാ സകുണസദ്ദഞ്ച സുത്വാ താപസസ്സ ആചിക്ഖന്തീ ‘‘ത’’ന്തി ഏവമാഹ. പുപ്ഫരസമത്തേഭീതി പുപ്ഫരസേന മത്തേഹി. വക്കങ്ഗേഹീതി വങ്കഗീവേഹി സകുണേഹി അഭിനാദിതന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി തേ സകുണേ ആചിക്ഖന്തീ ‘‘കോഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിവിയാതി ദിബ്യാ. കോലട്ഠിമധുസാളികാതി കോലട്ഠിസകുണാ ച നാമ സുവണ്ണസാളികാ സകുണാ ച. ഏതേ ദിബ്ബസകുണാ ഏത്ഥ വസന്തീതി ദസ്സേതി. കൂജിതാ ഹംസപൂഗേഹീതി ഹംസഗണേഹി ഉപകൂജിതാ വിരവസങ്ഘട്ടിതാ. കോകിലേത്ഥ പബോധരേതി ഏത്ഥ അമ്ബവനേ കോകിലാ വസ്സന്തിയോ അത്താനം പബോധേന്തി ഞാപേന്തി. അമ്ബേത്ഥാതി അമ്ബാ ഏത്ഥ. വിപ്പസാഖഗ്ഗാതി ഫലഭാരേന ഓനമിതസാഖഗ്ഗാ. പലാലഖലസന്നിഭാതി പുപ്ഫസന്നിചയേന സാലിപലാലഖലസദിസാ. പക്കതാലവിലമ്ബിനോതി പക്കതാലഫലവിലമ്ബിനോ. ഏവരൂപാ രുക്ഖാ ച ഏത്ഥ അത്ഥീതി അമ്ബവനം വണ്ണേതി.

വണ്ണയിത്വാ ച പന താപസം തത്ഥ ഓതാരേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം അമ്ബവനേ അമ്ബാനി ഖാദന്തോ അത്തനോ തണ്ഹം പൂരേഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. താപസോ അമ്ബാനി ഖാദിത്വാ തണ്ഹം പൂരേത്വാ വിസ്സമിത്വാ അമ്ബവനേ വിചരന്തോ തം പേതം ദുക്ഖം അനുഭവന്തം ദിസ്വാ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി. സൂരിയേ പന അത്ഥങ്ഗതേ തം നാടകിത്ഥിപരിവാരിതം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനം ദിസ്വാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൮. ‘‘മാലീ കിരിടീ കായൂരീ, അങ്ഗദീ ചന്ദനുസ്സദോ;

രത്തിം ത്വം പരിചാരേസി, ദിവാ വേദേസി വേദനം.

൨൯. ‘‘സോളസിത്ഥിസഹസ്സാനി, യാ തേമാ പരിചാരികാ;

ഏവം മഹാനുഭാവോസി, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോ.

൩൦. ‘‘കിം കമ്മമകരീ പുബ്ബേ, പാപം അത്തദുഖാവഹം;

യം കരിത്വാ മനുസ്സേസു, പിട്ഠിമംസാനി ഖാദസീ’’തി.

തത്ഥ മാലീതി ദിബ്ബമാലാധരോ. കിരിടീതി ദിബ്ബവേഠനധരോ. കായൂരീതി ദിബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ. അങ്ഗദീതി ദിബ്ബങ്ഗദസമന്നാഗതോ. ചന്ദനുസ്സദോതി ദിബ്ബചന്ദനവിലിത്തോ. പരിചാരേസീതി ഇന്ദ്രിയാനി ദിബ്ബവിസയേസു ചാരേസി. ദിവാതി ദിവാ പന മഹാദുക്ഖം അനുഭോസി. യാ തേമാതി യാ തേ ഇമാ. അബ്ഭുതോതി മനുസ്സലോകേ അഭൂതപുബ്ബോ. ലോമഹംസനോതി യേ തം പസ്സന്തി, തേസം ലോമാനി ഹംസന്തി. പുബ്ബേതി പുരിമഭവേ. അത്തദുഖാവഹന്തി അത്തനോ ദുക്ഖാവഹം. മനുസ്സേസൂതി യം മനുസ്സലോകേ കത്വാ ഇദാനി അത്തനോ പിട്ഠിമംസാനി ഖാദസീതി പുച്ഛതി.

പേതോ തം സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മം ന സഞ്ജാനാഥ, അഹം തുമ്ഹാകം പുരോഹിതോ അഹോസിം, ഇദം മേ രത്തിം സുഖാനുഭവനം തുമ്ഹേ നിസ്സായ കതസ്സ ഉപഡ്ഢൂപോസഥസ്സ നിസ്സന്ദേന ലദ്ധം, ദിവാ ദുക്ഖാനുഭവനം പന മയാ പകതസ്സ പാപസ്സേവ നിസ്സന്ദേന. അഹഞ്ഹി തുമ്ഹേഹി വിനിച്ഛയേ ഠപിതോ കൂടഡ്ഡം കരിത്വാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ പരപിട്ഠിമംസികോ ഹുത്വാ തസ്സ ദിവാ കതസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇദം ദുക്ഖം അനുഭവാമീ’’തി വത്വാ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൩൧. ‘‘അജ്ഝേനാനി പടിഗ്ഗയ്ഹ, കാമേസു ഗധിതോ അഹം;

അചരിം ദീഘമദ്ധാനം, പരേസം അഹിതായഹം.

൩൨. ‘‘യോ പിട്ഠിമംസികോ ഹോതി, ഏവം ഉക്കച്ച ഖാദതി;

യഥാഹം അജ്ജ ഖാദാമി, പിട്ഠിമംസാനി അത്തനോ’’തി.

തത്ഥ അജ്ഝേനാനീതി വേദേ. പടിഗ്ഗയ്ഹാതി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അധീയിത്വാ. അചരിന്തി പടിപജ്ജിം. അഹിതായഹന്തി അഹിതായ അത്ഥനാസനായ അഹം. യോ പിട്ഠിമംസികോതി യോ പുഗ്ഗലോ പരേസം പിട്ഠിമംസഖാദകോ പിസുണോ ഹോതി. ഉക്കച്ചാതി ഉക്കന്തിത്വാ.

ഇദഞ്ച പന വത്വാ താപസം പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ കഥം ഇധാഗതാ’’തി. താപസോ സബ്ബം വിത്ഥാരേന കഥേസി. ‘‘ഇദാനി പന, ഭന്തേ, ഇധേവ വസിസ്സഥ, ഗമിസ്സഥാ’’തി. ‘‘ന വസിസ്സാമി, അസ്സമപദംയേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി. പേതോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, അഹം വോ നിബദ്ധം അമ്ബപക്കേന ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവേന അസ്സമപദേയേവ ഓതാരേത്വാ ‘‘അനുക്കണ്ഠാ ഇധേവ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഗതോ. തതോ പട്ഠായ നിബദ്ധം അമ്ബപക്കേന ഉപട്ഠഹി. താപസോ തം പരിഭുഞ്ജന്തോ കസിണപരികമ്മം കത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഉപാസകാനം ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ. തദാ ദേവധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

കിംഛന്ദജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൫൧൨] ൨. കുമ്ഭജാതകവണ്ണനാ

കോ പാതുരാസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസാഖായ സഹായികാ സുരാപീതാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര സുരാഛണേ സങ്ഘുട്ഠേ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ സാമികാനം ഛണേ കീളമാനാനം തിക്ഖസുരം പടിയാദേത്വാ ‘‘ഛണം കീളിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാപി വിസാഖായ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സഹായികേ ഛണം കീളിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ‘‘അയം സുരാഛണോ, ന അഹം സുരം പിവിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ – ‘‘തുമ്ഹേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദാനം ദേഥ, മയം ഛണം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ താ ഉയ്യോജേത്വാ സത്ഥാരം നിമന്താപേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ബഹും ഗന്ധമാലം ആദായ സായന്ഹസമയേ ധമ്മകഥം സോതും താഹി പരിവുതാ ജേതവനം അഗമാസി. താ പനിത്ഥിയോ സുരം പിവമാനാവ തായ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ സുരം പിവിത്വാവ തായ സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം അഗമംസു. വിസാഖാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഇതരാസു ഏകച്ചാ സത്ഥു സന്തികേയേവ നച്ചിംസു, ഏകച്ചാ ഗായിംസു, ഏകച്ചാ ഹത്ഥകുക്കുച്ചപാദകുക്കുച്ചാനി, ഏകച്ചാ കലഹം അകംസു.

സത്ഥാ താസം സംവേഗജനനത്ഥായ ഭമുകലോമതോ രംസീ വിസ്സജ്ജേസി, അന്ധകാരതിമിസാ അഹോസി. താ ഭീതാ അഹേസും മരണഭയതജ്ജിതാ, തേന താസം സുരാ ജീരി. സത്ഥാ നിസിന്നപല്ലങ്കേ അന്തരഹിതോ സിനേരുമുദ്ധനി ഠത്വാ ഉണ്ണലോമതോ രംസീ വിസ്സജ്ജേസി, ചന്ദസൂരിയസഹസ്സുഗ്ഗമനം വിയ അഹോസി. സത്ഥാ തത്ഥ ഠിതോവ താസം സംവേഗജനനത്ഥായ –

‘‘കോ നു ഹാസോ കിമാനന്ദോ, നിച്ചം പജ്ജലിതേ സതി;

അന്ധകാരേന ഓനദ്ധാ, പദീപം ന ഗവേസഥാ’’തി. (ധ. പ. ൧൪൬) –

ഇമം ഗാഥമാഹ. ഗാഥാപരിയോസാനേ താ പഞ്ചസതാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിഛായായ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി. അഥ നം വിസാഖാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം ഹിരോത്തപ്പഭേദകം സുരാപാനം നാമ കദാ ഉപ്പന്ന’’ന്തി പുച്ഛി. സോ തസ്സാ ആചിക്ഖന്തോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകോ കാസിരട്ഠവാസീ സുരോ നാമ വനചരകോ ഭണ്ഡപരിയേസനത്ഥായ ഹിമവന്തം അഗമാസി. തത്ഥേകോ രുക്ഖോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പോരിസമത്തേ ഠാനേ തിധാകപ്പോ അഹോസി. തസ്സ തിണ്ണം കപ്പാനം അന്തരേ ചാടിപ്പമാണോ ആവാടോ അഹോസി. സോ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേന പൂരിതോ, തം പരിവാരേത്വാ ഹരീതകീ ആമലകീ മരിചഗച്ഛോ ച അഹോസി, തേസം പക്കാനി ഫലാനി ഛിജ്ജിത്വാ തത്ഥ പതന്തി. തസ്സാവിദൂരേ സയംജാതസാലി ജാതോ, തതോ സുവകാ സാലിസീസാനി ആഹരിത്വാ തസ്മിം രുക്ഖേ നിസീദിത്വാ ഖാദന്തി. തേസം ഖാദമാനാനം സാലീപി തണ്ഡുലാപി തത്ഥ പതന്തി. ഇതി തം ഉദകം സൂരിയസന്താപേന പച്ചമാനം രസം ലോഹിതവണ്ണം അഹോസി. നിദാഘസമയേ പിപാസിതാ സകുണഗണാ ആഗന്ത്വാ തം പിവിത്വാ മത്താ പരിവത്തിത്വാ രുക്ഖമൂലേ പതിംസു, തസ്മിം ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ വികൂജമാനാ പക്കമന്തി. രുക്ഖസുനഖമക്കടാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വനചരകോ തം ദിസ്വാ ‘‘സചേ ഇദം വിസം ഭവേയ്യ, ഇമേ മരേയ്യും, ഇമേ പന ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ യഥാസുഖം ഗച്ഛന്തി, നയിദം വിസ’’ന്തി സയം പിവിത്വാ മത്തോ ഹുത്വാ മംസം ഖാദിതുകാമോ അഹോസി. തതോ അഗ്ഗിം കത്വാ രുക്ഖമൂലേ പതിതേ തിത്തിരകുക്കുടാദയോ മാരേത്വാ മംസം അങ്ഗാരേ പചിത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന നച്ചന്തോ ഏകേന മംസം ഖാദന്തോ ഏകാഹദ്വീഹം തത്ഥേവ അഹോസി.

തതോ പന അവിദൂരേ ഏകോ വരുണോ നാമ താപസോ വസതി. വനചരകോ അഞ്ഞദാപി തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം പാനം താപസേന സദ്ധിം പിവിസ്സാമീ’’തി. സോ ഏകം വേളുനാളികം പൂരേത്വാ പക്കമംസേന സദ്ധിം ആഹരിത്വാ പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം പിവഥാ’’തി വത്വാ ഉഭോപി മംസം ഖാദന്താ പിവിംസു. ഇതി സുരേന ച വരുണേന ച ദിട്ഠത്താ തസ്സ പാനസ്സ ‘‘സുരാ’’തി ച ‘‘വരുണാ’’തി ച നാമം ജാതം. തേ ഉഭോപി ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി വേളുനാളിയോ പൂരേത്വാ കാജേനാദായ പച്ചന്തനഗരം ഗന്ത്വാ ‘‘പാനകാരകാ നാമ ആഗതാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേസും. രാജാ നേ പക്കോസാപേസി, തേ തസ്സ പാനം ഉപനേസും. രാജാ ദ്വേ തയോ വാരേ പിവിത്വാ മജ്ജി, തസ്സ തം ഏകാഹദ്വീഹമത്തമേവ അഹോസി. അഥ നേ ‘‘അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘കുഹി’’ന്തി? ‘‘ഹിമവന്തേ ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ആനേഥാ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ ഏകദ്വേ വാരേ ആനേത്വാ ‘‘നിബദ്ധം ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സാമാ’’തി സമ്ഭാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ തചം ആദിം കത്വാ സബ്ബസമ്ഭാരേ പക്ഖിപിത്വാ നഗരേ സുരം കരിംസു. നാഗരാ സുരം പിവിത്വാ പമാദം ആപന്നാ ദുഗ്ഗതാ അഹേസും, നഗരം സുഞ്ഞം വിയ അഹോസി, തേന പാനകാരകാ തതോ പലായിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ‘‘പാനകാരകാ ആഗതാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേസും. രാജാ നേ പക്കോസാപേത്വാ പരിബ്ബയം അദാസി. തേ തത്ഥാപി സുരം അകംസു, തമ്പി നഗരം തഥേവ വിനസ്സി, തതോ പലായിത്വാ സാകേതം, സാകേതതോ സാവത്ഥിം അഗമംസു.

തദാ സാവത്ഥിയം സബ്ബമിത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി. സോ തേസം സങ്ഗഹം കത്വാ ‘‘കേന വോ അത്ഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സമ്ഭാരമൂലേന ചേവ സാലിപിട്ഠേന ച പഞ്ചഹി ചാടിസതേഹി ചാ’’തി വുത്തേ സബ്ബം ദാപേസി. തേ പഞ്ചസു ചാടിസതേസു സുരം സണ്ഠാപേത്വാ മൂസികഭയേന ചാടിരക്ഖണത്ഥായ ഏകേകായ ചാടിയാ സന്തികേ ഏകേകം ബിളാരം ബന്ധിംസു. തേ പച്ചിത്വാ ഉത്തരണകാലേ ചാടികുച്ഛീസു പഗ്ഘരന്തം സുരം പിവിത്വാ മത്താ നിദ്ദായിംസു. മൂസികാ ആഗന്ത്വാ തേസം കണ്ണനാസികദാഠികനങ്ഗുട്ഠേ ഖാദിത്വാ അഗമംസു. ‘‘ബിളാരാ സുരം പിവിത്വാ മതാ’’തി ആയുത്തകപുരിസാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘വിസകാരകാ ഏതേ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തേസം ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം സീസാനി ഛിന്ദാപേസി. തേ ‘‘സുരം ദേവ, മധുരം ദേവാ’’തി വിരവന്താവ മരിംസു. രാജാ തേ മാരാപേത്വാ ‘‘ചാടിയോ ഭിന്ദഥാ’’തി ആണാപേസി. ബിളാരാപി സുരായ ജിണ്ണായ ഉട്ഠഹിത്വാ കീളന്താ വിചരിംസു, തേ ദിസ്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘സചേ വിസം അസ്സ, ഏതേ മരേയ്യും, മധുരേനേവ ഭവിതബ്ബം, പിവിസ്സാമി ന’’ന്തി നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ രാജപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ അമച്ചഗണപരിവുതോ സുരം പാതും ആരഭി.

തദാ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘കേ നു ഖോ മാതുപട്ഠാനാദീസു അപ്പമത്താ തീണി സുചരിതാനി പൂരേന്തീ’’തി ലോകം വോലോകേന്തോ തം രാജാനം സുരം പാതും നിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘സചായം സുരം പിവിസ്സതി, സകലജമ്ബുദീപോ നസ്സിസ്സതി. യഥാ ന പിവിസ്സതി, തഥാ നം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകം സുരാപുണ്ണം കുമ്ഭം ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ ബ്രാഹ്മണവേസേനാഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സമ്മുഖട്ഠാനേ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ഇമം കുമ്ഭം കിണാഥ, ഇമം കുമ്ഭം കിണാഥാ’’തി ആഹ. സബ്ബമിത്തരാജാ തം തഥാ വദന്തം ആകാസേ ഠിതം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ആഗച്ഛതീ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩. ‘‘കോ പാതുരാസീ തിദിവാ നഭമ്ഹി, ഓഭാസയം സംവരിം ചന്ദിമാവ;

ഗത്തേഹി തേ രസ്മിയോ നിച്ഛരന്തി, സതേരതാ വിജ്ജുരിവന്തലിക്ഖേ.

൩൪. ‘‘സോ ഛിന്നവാതം കമസീ അഘമ്ഹി, വേഹായസം ഗച്ഛസി തിട്ഠസീ ച;

ഇദ്ധീ നു തേ വത്ഥുകതാ സുഭാവിതാ, അനദ്ധഗൂനം അപി ദേവതാനം.

൩൫. ‘‘വേഹായസം ഗമ്മമാഗമ്മ തിട്ഠസി, കുമ്ഭം കിണാഥാതി യമേതമത്ഥം;

കോ വാ തുവം കിസ്സ വാ തായ കുമ്ഭോ, അക്ഖാഹി മേ ബ്രാഹ്മണ ഏതമത്ഥ’’ന്തി.

തത്ഥ കോ പാതുരാസീതി കുതോ പാതുഭൂതോസി, കുതോ ആഗതോസീതി അത്ഥോ. തിദിവാ നഭമ്ഹീതി കിം താവതിംസഭവനാ ആഗന്ത്വാ ഇധ നഭമ്ഹി ആകാസേ പാകടോ ജാതോസീതി പുച്ഛതി. സംവരിന്തി രത്തിം. സതേരതാതി ഏവംനാമികാ. സോതി സോ ത്വം. ഛിന്നവാതന്തി വലാഹകോപി താവ വാതേന കമതി, തസ്സ പന സോപി വാതോ നത്ഥി, തേനേവമാഹ. കമസീതി പവത്തേസി. അഘമ്ഹീതി അപ്പടിഘേ ആകാസേ. വത്ഥുകതാതി വത്ഥു വിയ പതിട്ഠാ വിയ കതാ. അനദ്ധഗൂനം അപി ദേവതാനന്തി യാ പദസാ അദ്ധാനം അഗമനേന അനദ്ധഗൂനം ദേവതാനം ഇദ്ധി, സാ അപി തവ സുഭാവിതാതി പുച്ഛതി. വേഹായസം ഗമ്മമാഗമ്മാതി ആകാസേ പവത്തം പദവീതിഹാരം പടിച്ച നിസ്സായ. ‘‘തിട്ഠസീ’’തി ഇമസ്സ ‘‘കോ വാ തുവ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ഏവം തിട്ഠമാനോ കോ വാ ത്വന്തി അത്ഥോ. യമേതമത്ഥന്തി യം ഏതം വദസി. ഇമസ്സ ‘‘കിസ്സ വാ തായ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, യം ഏതം കുമ്ഭം കിണാഥാതി വദസി, കിസ്സ വാ തേ അയം കുമ്ഭോതി അത്ഥോ.

തതോ സക്കോ ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി വത്വാ സുരായ ദോസേ ദസ്സേന്തോ ആഹ –

൩൬. ‘‘ന സപ്പികുമ്ഭോ നപി തേലകുമ്ഭോ, ന ഫാണിതസ്സ ന മധുസ്സ കുമ്ഭോ;

കുമ്ഭസ്സ വജ്ജാനി അനപ്പകാനി, ദോസേ ബഹൂ കുമ്ഭഗതേ സുണാഥ.

൩൭. ‘‘ഗളേയ്യ യം പിത്വാ പതേ പപാതം, സോബ്ഭം ഗുഹം ചന്ദനിയോളിഗല്ലം;

ബഹുമ്പി ഭുഞ്ജേയ്യ അഭോജനേയ്യം, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൩൮. ‘‘യം പിത്വാ ചിത്തസ്മിം അനേസമാനോ, ആഹിണ്ഡതീ ഗോരിവ ഭക്ഖസാദീ;

അനാഥമാനോ ഉപഗായതി നച്ചതി ച, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൩൯. ‘‘യം വേ പിവിത്വാ അചേലോവ നഗ്ഗോ, ചരേയ്യ ഗാമേ വിസിഖന്തരാനി;

സമ്മൂള്ഹചിത്തോ അതിവേലസായീ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൦. ‘‘യം പിത്വാ ഉട്ഠായ പവേധമാനോ, സീസഞ്ച ബാഹുഞ്ച പചാലയന്തോ;

സോ നച്ചതീ ദാരുകടല്ലകോവ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൧. ‘‘യം വേ പിവിത്വാ അഗ്ഗിദഡ്ഢാ സയന്തി, അഥോ സിഗാലേഹിപി ഖാദിതാസേ;

ബന്ധം വധം ഭോഗജാനിഞ്ചുപേന്തി, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൨. ‘‘യം പിത്വാ ഭാസേയ്യ അഭാസനേയ്യം, സഭായമാസീനോ അപേതവത്ഥോ;

സമ്മക്ഖിതോ വന്തഗതോ ബ്യസന്നോ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൩. ‘‘യം വേ പിവിത്വാ ഉക്കട്ഠോ ആവിലക്ഖോ, മമേവ സബ്ബപഥവീതി മഞ്ഞേ;

ന മേ സമോ ചാതുരന്തോപി രാജാ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൪. ‘‘മാനാതിമാനാ കലഹാനി പേസുണീ, ദുബ്ബണ്ണിനീ നഗ്ഗയിനീ പലായിനീ;

ചോരാന ധുത്താന ഗതീ നികേതോ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൫. ‘‘ഇദ്ധാനി ഫീതാനി കുലാനി അസ്സു, അനേകസാഹസ്സധനാനി ലോകേ;

ഉച്ഛിന്നദായജ്ജകതാനിമായ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൬. ‘‘ധഞ്ഞം ധനം രജതം ജാതരൂപം, ഖേത്തം ഗവം യത്ഥ വിനാസയന്തി;

ഉച്ഛേദനീ വിത്തഗതം കുലാനം, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൭. ‘‘യം വേ പിത്വാ ദിത്തരൂപോവ പോസോ, അക്കോസതി മാതരം പിതരഞ്ച;

സസ്സുമ്പി ഗണ്ഹേയ്യ അഥോപി സുണ്ഹം, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൮. ‘‘യം വേ പിത്വാ ദിത്തരൂപാവ നാരീ, അക്കോസതീ സസ്സുരം സാമികഞ്ച;

ദാസമ്പി ഗണ്ഹേ പരിചാരികമ്പി, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൪൯. ‘‘യം വേ പിവിത്വാന ഹനേയ്യ പോസോ, ധമ്മേ ഠിതം സമണം ബ്രാഹ്മണം വാ;

ഗച്ഛേ അപായമ്പി തതോനിദാനം, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൫൦. ‘‘യം വേ പിവിത്വാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, കായേന വാചായ ച ചേതസാ ച;

നിരയം വജന്തി ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൫൧. ‘‘യം യാചമാനാ ന ലഭന്തി പുബ്ബേ, ബഹും ഹിരഞ്ഞമ്പി പരിച്ചജന്താ;

സോ തം പിവിത്വാ അലികം ഭണാതി, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.

൫൨. ‘‘യം വേ പിത്വാ പേസനേ പേസിയന്തോ, അച്ചായികേ കരണീയമ്ഹി ജാതേ;

അത്ഥമ്പി സോ നപ്പജാനാതി വുത്തോ, തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥ.