൧൩. തേരസകനിപാതോ

[൪൭൪] ൧. അമ്ബജാതകവണ്ണനാ

അഹാസി മേ അമ്ബഫലാനി പുബ്ബേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തോ ഹി ‘‘അഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, മയ്ഹം സമണോ ഗോതമോ നേവ ആചരിയോ ന ഉപജ്ഝായോ’’തി ആചരിയം പച്ചക്ഖായ ഝാനപരിഹീനോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗച്ഛന്തോ ബഹിജേതവനേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ അവീചിം പാവിസി. തദാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ മഹാവിനാസം പത്തോ, അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ മഹാവിനാസം പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്സ പുരോഹിതകുലം അഹിവാതരോഗേന വിനസ്സി. ഏകോവ പുത്തോ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലാതോ. സോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ദിസാപാമോക്ഖസ്സാചരിയസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ ച അവസേസസിപ്പാനി ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ ‘‘ദേസചാരിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി ചരന്തോ ഏകം പച്ചന്തനഗരം പാപുണി. തം നിസ്സായ മഹാചണ്ഡാലഗാമകോ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്മിം ഗാമേ പടിവസതി, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ അകാലേ ഫലം ഗണ്ഹാപനമന്തം ജാനാതി. സോ പാതോവ വുട്ഠായ കാജം ആദായ തതോ ഗാമാ നിക്ഖിമിത്വാ അരഞ്ഞേ ഏകം അമ്ബരുക്ഖം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്തപദമത്ഥകേ ഠിതോ തം മന്തം പരിവത്തേത്വാ അമ്ബരുക്ഖം ഏകേന ഉദകപസതേന പഹരതി. രുക്ഖതോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ പുരാണപണ്ണാനി പതന്തി, നവാനി ഉട്ഠഹന്തി, പുപ്ഫാനി പുപ്ഫിത്വാ പതന്തി, അമ്ബഫലാനി ഉട്ഠായ മുഹുത്തേനേവ പച്ചിത്വാ മധുരാനി ഓജവന്താനി ദിബ്ബരസസദിസാനി ഹുത്വാ രുക്ഖതോ പതന്തി. മഹാസത്തോ താനി ഉച്ചിനിത്വാ യാവദത്ഥം ഖാദിത്വാ കാജം പൂരാപേത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ താനി വിക്കിണിത്വാ പുത്തദാരം പോസേസി.

സോ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ മഹാസത്തം അകാലേ അമ്ബപക്കാനി ആഹരിത്വാ വിക്കിണന്തം ദിസ്വാ ‘‘നിസ്സംസയേന തേഹി മന്തബലേന ഉപ്പന്നേഹി ഭവിതബ്ബം, ഇമം പുരിസം നിസ്സായ ഇദം അനഗ്ഘമന്തം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാസത്തസ്സ അമ്ബാനി ആഹരണനിയാമം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തഥതോ ഞത്വാ തസ്മിം അരഞ്ഞതോ അനാഗതേയേവ തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ അജാനന്തോ വിയ ഹുത്വാ തസ്സ ഭരിയം ‘‘കുഹിം അയ്യോ, ആചരിയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അരഞ്ഞം ഗതോ’’തി വുത്തേ തം ആഗതം ആഗമയമാനോവ ഠത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഹത്ഥതോ പച്ഛിം ഗഹേത്വാ ആഹരിത്വാ ഗേഹേ ഠപേസി. മഹാസത്തോ തം ഓലോകേത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അയം മാണവോ മന്തത്ഥായ ആഗതോ, തസ്സ ഹത്ഥേ മന്തോ നസ്സതി, അസപ്പുരിസോ ഏസോ’’തി. മാണവോപി ‘‘അഹം ഇമം മന്തം ആചരിയസ്സ ഉപകാരകോ ഹുത്വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തതോ പട്ഠായ തസ്സ ഗേഹേ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. ദാരൂനി ആഹരതി, വീഹിം കോട്ടേതി, ഭത്തം പചതി, ദന്തകട്ഠമുഖധോവനാദീനി ദേതി, പാദം ധോവതി.

ഏകദിവസം മഹാസത്തേന ‘‘താത മാണവ, മഞ്ചപാദാനം മേ ഉപധാനം ദേഹീ’’തി വുത്തേ അഞ്ഞം അപസ്സിത്വാ സബ്ബരത്തിം ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ നിസീദി. അപരഭാഗേ മഹാസത്തസ്സ ഭരിയാ പുത്തം വിജായി. തസ്സാ പസൂതികാലേ പരികമ്മം സബ്ബമകാസി. സാ ഏകദിവസം മഹാസത്തം ആഹ ‘‘സാമി, അയം മാണവോ ജാതിസമ്പന്നോ ഹുത്വാ മന്തത്ഥായ അമ്ഹാകം വേയ്യാവച്ചം കരോതി, ഏതസ്സ ഹത്ഥേ മന്തോ തിട്ഠതു വാ മാ വാ, ദേഥ തസ്സ മന്ത’’ന്തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ മന്തം ദത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘താത, അനഗ്ഘോയം മന്തോ, തവ ഇമം നിസ്സായ മഹാലാഭസക്കാരോ ഭവിസ്സതി, രഞ്ഞാ വാ രാജമഹാമത്തേന വാ ‘കോ തേ ആചരിയോ’തി പുട്ഠകാലേ മാ മം നിഗൂഹിത്ഥോ, സചേ ഹി ‘ചണ്ഡാലസ്സ മേ സന്തികാ മന്തോ ഗഹിതോ’തി ലജ്ജന്തോ ‘ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ മേ ആചരിയോ’തി കഥേസ്സസി, ഇമസ്സ മന്തസ്സ ഫലം ന ലഭിസ്സസീ’’തി. സോ ‘‘കിം കാരണാ തം നിഗൂഹിസ്സാമി, കേനചി പുട്ഠകാലേ തുമ്ഹേയേവ കഥേസ്സാമീ’’തി വത്വാ തം വന്ദിത്വാ ചണ്ഡാലഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ മന്തം വീമംസിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ അമ്ബാനി വിക്കിണിത്വാ ബഹും ധനം ലഭി.

അഥേകദിവസം ഉയ്യാനപാലോ തസ്സ ഹത്ഥതോ അമ്ബം കിണിത്വാ രഞ്ഞോ അദാസി. രാജാ തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘കുതോ സമ്മ, തയാ ഏവരൂപം അമ്ബം ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. ദേവ, ഏകോ മാണവോ അകാലഅമ്ബഫലാനി ആനേത്വാ വിക്കിണാതി, തതോ മേ ഗഹിതന്തി. തേന ഹി ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഇധേവ അമ്ബാനി ആഹരതൂ’’തി നം വദേഹീതി. സോ തഥാ അകാസി. മാണവോപി തതോ പട്ഠായ അമ്ബാനി രാജകുലം ഹരതി. അഥ രഞ്ഞാ ‘‘ഉപട്ഠഹ മ’’ന്തി വുത്തേ രാജാനം ഉപട്ഠഹന്തോ ബഹും ധനം ലഭിത്വാ അനുക്കമേന വിസ്സാസികോ ജാതോ. അഥ നം ഏകദിവസം രാജാ പുച്ഛി ‘‘മാണവ, കുതോ അകാലേ ഏവം വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നാനി അമ്ബാനി ലഭസി, കിം തേ നാഗോ വാ സുപണ്ണോ വാ ദേവോ വാ കോചി ദേതി, ഉദാഹു മന്തബലം ഏത’’ന്തി? ‘‘ന മേ മഹാരാജ, കോചി ദേതി, അനഗ്ഘോ പന മേ മന്തോ അത്ഥി, തസ്സേവ ബല’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി മയമ്പി തേ ഏകദിവസം മന്തബലം ദട്ഠുകാമാ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവ, ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. രാജാ പുനദിവസേ തേന സദ്ധിം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ദസ്സേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി അമ്ബരുക്ഖം ഉപഗന്ത്വാ സത്തപദമത്ഥകേ ഠിതോ മന്തം പരിവത്തേത്വാ രുക്ഖം ഉദകേന പഹരി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ അമ്ബരുക്ഖോ ഹേട്ഠാ വുത്തനിയാമേനേവ ഫലം ഗഹേത്വാ മഹാമേഘോ വിയ അമ്ബവസ്സം വസ്സി. മഹാജനോ സാധുകാരം അദാസി, ചേലുക്ഖേപാ പവത്തിംസു.

രാജാ അമ്ബഫലാനി ഖാദിത്വാ തസ്സ ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘മാണവക, ഏവരൂപോ തേ അച്ഛരിയമന്തോ കസ്സ സന്തികേ ഗഹിതോ’’തി പുച്ഛി. മാണവോ ‘‘സചാഹം ‘ചണ്ഡാലസ്സ സന്തികേ’തി വക്ഖാമി, ലജ്ജിതബ്ബകം ഭവിസ്സതി, മഞ്ച ഗരഹിസ്സന്തി, മന്തോ ഖോ പന മേ പഗുണോ, ഇദാനി ന നസ്സിസ്സതി, ദിസാപാമോക്ഖം ആചരിയം അപദിസാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മുസാവാദം കത്വാ ‘‘തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖാചരിയസ്സ സന്തികേ ഗഹിതോ മേ’’തി വദന്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖാസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ മന്തോ അന്തരധായി. രാജാ സോമനസ്സജാതോ തം ആദായ നഗരം പവിസിത്വാ പുനദിവസേ ‘‘അമ്ബാനി ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദിത്വാ മാണവ, അമ്ബാനി ആഹരാതി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി അമ്ബം ഉപഗന്ത്വാ സത്തപദമത്ഥകേ ഠിതോ ‘‘മന്തം പരിവത്തേസ്സാമീ’’തി മന്തേ അനുപട്ഠഹന്തേ അന്തരഹിതഭാവം ഞത്വാ ലജ്ജിതോ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘അയം പുബ്ബേ പരിസമജ്ഝേയേവ അമ്ബാനി ആഹരിത്വാ അമ്ഹാകം ദേതി, ഘനമേഘവസ്സം വിയ അമ്ബവസ്സം വസ്സാപേതി, ഇദാനി ഥദ്ധോ വിയ ഠിതോ, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘അഹാസി മേ അമ്ബഫലാനി പുബ്ബേ, അണൂനി ഥൂലാനി ച ബ്രഹ്മചാരി;

തേഹേവ മന്തേഹി ന ദാനി തുയ്ഹം, ദുമപ്ഫലാ പാതുഭവന്തി ബ്രഹ്മേ’’തി.

തത്ഥ അഹാസീതി ആഹരി. ദുമപ്ഫലാതി രുക്ഖഫലാനി.

തം സുത്വാ മാണവോ ‘‘സചേ ‘അജ്ജ അമ്ബഫലം ന ഗണ്ഹാമീ’തി വക്ഖാമി, രാജാ മേ കുജ്ഝിസ്സതി, മുസാവാദേന നം വഞ്ചേസ്സാമീ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘നക്ഖത്തയോഗം പടിമാനയാമി, ഖണം മുഹുത്തഞ്ച മന്തേ ന പസ്സം;

നക്ഖത്തയോഗഞ്ച ഖണഞ്ച ലദ്ധാ, അദ്ധാ ഹരിസ്സമ്ബഫലം പഹൂത’’ന്തി.

തത്ഥ അദ്ധാഹരിസ്സമ്ബഫലന്തി അദ്ധാ അമ്ബഫലം ആഹരിസ്സാമി.

രാജാ ‘‘അയം അഞ്ഞദാ നക്ഖത്തയോഗം ന വദതി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി പുച്ഛന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൩. ‘‘നക്ഖത്തയോഗം ന പുരേ അഭാണി, ഖണം മുഹുത്തം ന പുരേ അസംസി;

സയം ഹരീ അമ്ബഫലം പഹൂതം, വണ്ണേന ഗന്ധേന രസേനുപേതം.

൪. ‘‘മന്താഭിജപ്പേന പുരേ ഹി തുയ്ഹം, ദുമപ്ഫലാ പാതുഭവന്തി ബ്രഹ്മേ;

സ്വാജ്ജ ന പാരേസി ജപ്പമ്പി മന്തം, അയം സോ കോ നാമ തവജ്ജ ധമ്മോ’’തി.

തത്ഥ ന പാരേസീതി ന സക്കോസി. ജപ്പമ്പീതി ജപ്പന്തോപി പരിവത്തേന്തോപി. അയം സോതി അയമേവ സോ തവ സഭാവോ അജ്ജ കോ നാമ ജാതോതി.

തം സുത്വാ മാണവോ ‘‘ന സക്കാ രാജാനം മുസാവാദേന വഞ്ചേതും, സചേപി മേ സഭാവേ കഥിതേ ആണം കരേയ്യ, കരോതു, സഭാവമേവ കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൫. ‘‘ചണ്ഡാലപുത്തോ മമ സമ്പദാസി, ധമ്മേന മന്തേ പകതിഞ്ച സംസി;

മാ ചസ്സു മേ പുച്ഛിതോ നാമഗോത്തം, ഗുയ്ഹിത്ഥോ അത്ഥം വിജഹേയ്യ മന്തോ.

൬. ‘‘സോഹം ജനിന്ദേന ജനമ്ഹി പുട്ഠോ, മക്ഖാഭിഭൂതോ അലികം അഭാണിം;

‘മന്താ ഇമേ ബ്രാഹ്മണസ്സാ’തി മിച്ഛാ, പഹീനമന്തോ കപണോ രുദാമീ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മേനാതി സമേന കാരണേന അപ്പടിച്ഛാദേത്വാവ അദാസി. പകതിഞ്ച സംസീതി ‘‘മാ മേ പുച്ഛിതോ നാമഗോത്തം ഗുയ്ഹിത്ഥോ, സചേ ഗൂഹസി, മന്താ തേ നസ്സിസ്സന്തീ’’തി തേസം നസ്സനപകതിഞ്ച മയ്ഹം സംസി. ബ്രാഹ്മണസ്സാതി മിച്ഛാതി ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ മയാ ഇമേ മന്താ ഗഹിതാ’’തി മിച്ഛായ അഭണിം, തേന മേ തേ മന്താ നട്ഠാ, സ്വാഹം പഹീനമന്തോ ഇദാനി കപണോ രുദാമീതി.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘അയം പാപധമ്മോ ഏവരൂപം രതനമന്തം ന ഓലോകേസി, ഏവരൂപസ്മിഞ്ഹി ഉത്തമരതനമന്തേ ലദ്ധേ ജാതി കിം കരിസ്സതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ തസ്സ ഗരഹന്തോ –

൭. ‘‘ഏരണ്ഡാ പുചിമന്ദാ വാ, അഥ വാ പാലിഭദ്ദകാ;

മധും മധുത്ഥികോ വിന്ദേ, സോ ഹി തസ്സ ദുമുത്തമോ.

൮. ‘‘ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ, സുദ്ദാ ചണ്ഡാലപുക്കുസാ;

യമ്ഹാ ധമ്മം വിജാനേയ്യ, സോ ഹി തസ്സ നരുത്തമോ.

൯. ‘‘ഇമസ്സ ദണ്ഡഞ്ച വധഞ്ച ദത്വാ, ഗലേ ഗഹേത്വാ ഖലയാഥ ജമ്മം;

യോ ഉത്തമത്ഥം കസിരേന ലദ്ധം, മാനാതിമാനേന വിനാസയിത്ഥാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ ആഹ.

തത്ഥ മധുത്ഥികോതി മധുഅത്ഥികോ പുരിസോ അരഞ്ഞേ മധും ഓലോകേന്തോ ഏതേസം രുക്ഖാനം യതോ മധും ലഭതി, സോവ ദുമോ തസ്സ ദുമുത്തമോ നാമ. തഥേവ ഖത്തിയാദീസു യമ്ഹാ പുരിസാ ധമ്മം കാരണം യുത്തം അത്ഥം വിജാനേയ്യ, സോവ തസ്സ ഉത്തമോ നരോ നാമ. ഇമസ്സ ദണ്ഡഞ്ചാതി ഇമസ്സ പാപധമ്മസ്സ സബ്ബസ്സഹരണദണ്ഡഞ്ച വേളുപേസികാദീഹി പിട്ഠിചമ്മം ഉപ്പാടേത്വാ വധഞ്ച ദത്വാ ഇമം ജമ്മം ഗലേ ഗഹേത്വാ ഖലയാഥ, ഖലികാരത്തം പാപേത്വാ നിദ്ധമഥ നിക്കഡ്ഢഥ, കിം ഇമിനാ ഇധ വസന്തേനാതി.

രാജപുരിസാ തഥാ കത്വാ ‘‘തവാചരിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ആരാധേത്വാവ സചേ പുന മന്തേ ലഭിസ്സസി, ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാസി, നോ ചേ, ഇമം ദിസം മാ ഓലോകേയ്യാസീ’’തി തം നിബ്ബിസയമകംസു. സോ അനാഥോ ഹുത്വാ ‘‘ഠപേത്വാ ആചരിയം ന മേ അഞ്ഞം പടിസരണം അത്ഥി, തസ്സേവ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ആരാധേത്വാ പുന മന്തം യാചിസ്സാമീ’’തി രോദന്തോ തം ഗാമം അഗമാസി. അഥ നം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മഹാസത്തോ ഭരിയം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, പസ്സ തം പാപധമ്മം പരിഹീനമന്തം പുന ആഗച്ഛന്ത’’ന്തി ആഹ. സോ മഹാസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘കിംകാരണാ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ആചരിയ, മുസാവാദം കത്വാ ആചരിയം പച്ചക്ഖിത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോമ്ഹീ’’തി വത്വാ അച്ചയം ദസ്സേത്വാ പുന മന്തേ യാചന്തോ –

൧൦. ‘‘യഥാ സമം മഞ്ഞമാനോ പതേയ്യ, സോബ്ഭം ഗുഹം നരകം പൂതിപാദം;

രജ്ജൂതി വാ അക്കമേ കണ്ഹസപ്പം, അന്ധോ യഥാ ജോതിമധിട്ഠഹേയ്യ;

ഏവമ്പി മം തം ഖലിതം സപഞ്ഞ, പഹീനമന്തസ്സ പുനപ്പദാഹീ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ യഥാ സമന്തി യഥാ പുരിസോ ഇദം സമം ഠാനന്തി മഞ്ഞമാനോ സോബ്ഭം വാ ഗുഹം വാ ഭൂമിയാ ഫലിതട്ഠാനസങ്ഖാതം നരകം വാ പൂതിപാദം വാ പതേയ്യ. പൂതിപാദോതി ഹിമവന്തപദേസേ മഹാരുക്ഖേ സുസ്സിത്വാ മതേ തസ്സ മൂലേസു പൂതികേസു ജാതേസു തസ്മിം ഠാനേ മഹാആവാടോ ഹോതി, തസ്സ നാമം. ജോതിമധിട്ഠഹേയ്യാതി അഗ്ഗിം അക്കമേയ്യ. ഏവമ്പീതി ഏവം അഹമ്പി പഞ്ഞാചക്ഖുനോ അഭാവാ അന്ധോ തുമ്ഹാകം വിസേസം അജാനന്തോ തുമ്ഹേസു ഖലിതോ, തം മം ഖലിതം വിദിത്വാ സപഞ്ഞ ഞാണസമ്പന്ന പഹീനമന്തസ്സ മമ പുനപി ദേഥാതി.

അഥ നം ആചരിയോ ‘‘താത, കിം കഥേസി, അന്ധോ ഹി സഞ്ഞായ ദിന്നായ സോബ്ഭാദീനി പരിഹരതി, മയാ പഠമമേവ തവ കഥിതം, ഇദാനി കിമത്ഥം മമ സന്തികം ആഗതോസീ’’തി വത്വാ –

൧൧. ‘‘ധമ്മേന മന്തം തവ സമ്പദാസിം, തുവമ്പി ധമ്മേന പടിഗ്ഗഹേസി;

പകതിമ്പി തേ അത്തമനോ അസംസിം, ധമ്മേ ഠിതം തം ന ജഹേയ്യ മന്തോ.

൧൨. ‘‘യോ ബാല-മന്തം കസിരേന ലദ്ധം, യം ദുല്ലഭം അജ്ജ മനുസ്സലോകേ;

കിഞ്ചാപി ലദ്ധാ ജീവിതും അപ്പപഞ്ഞോ, വിനാസയീ അലികം ഭാസമാനോ.

൧൩. ‘‘ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ അകതഞ്ഞുനോ ച, മുസാ ഭണന്തസ്സ അസഞ്ഞതസ്സ;

മന്തേ മയം താദിസകേ ന ദേമ, കുതോ മന്താ ഗച്ഛ ന മയ്ഹം രുച്ചസീ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ ആഹ.

തത്ഥ ധമ്മേനാതി അഹമ്പി തവ ആചരിയഭാഗം ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ അഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മേനേവ മന്തം സമ്പദാസിം, ത്വമ്പി കിഞ്ചി അദത്വാ ധമ്മേന സമേനേവ പടിഗ്ഗഹേസി. ധമ്മേ ഠിതന്തി ആചരിയപൂജകധമ്മേ ഠിതം. താദിസകേതി തഥാരൂപേ അകാലഫലഗണ്ഹാപകേ മന്തേ ന ദേമ, ഗച്ഛ ന മേ രുച്ചസീതി.

സോ ഏവം ആചരിയേന ഉയ്യോജിതോ ‘‘കിം മയ്ഹം ജീവിതേനാ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനാഥമരണം മരി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ മഹാവിനാസം പത്തോ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അകതഞ്ഞൂ മാണവോ ദേവദത്തോ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, ചണ്ഡാലപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അമ്ബജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൭൫] ൨. ഫന്ദനജാതകവണ്ണനാ

കുഠാരിഹത്ഥോ പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ രോഹിണീനദീതീരേ വിഹരന്തോ ഞാതകാനം കലഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പന കുണാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ഞാതകേ ആമന്തേത്വാ – മഹാരാജാ, അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബഹിനഗരേ വഡ്ഢകിഗാമോ അഹോസി. തത്രേകോ ബ്രാഹ്മണവഡ്ഢകീ അരഞ്ഞതോ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ രഥം കത്വാ ജീവികം കപ്പേസി. തദാ ഹിമവന്തപദേസേ മഹാഫന്ദനരുക്ഖോ അഹോസി. ഏകോ കാളസീഹോ ഗോചരം പരിയേസിത്വാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ മൂലേ നിപജ്ജി. അഥസ്സ ഏകദിവസം വാതേ പഹരന്തേ ഏകോ സുക്ഖദണ്ഡകോ പതിത്വാ ഖന്ധേ അവത്ഥാസി. സോ ഥോകം ഖന്ധേന രുജന്തേന ഭീതതസിതോ ഉട്ഠായ പക്ഖന്ദിത്വാ പുന നിവത്തോ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ കിഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞോ മം സീഹോ വാ ബ്യഗ്ഘോ വാ അനുബന്ധന്തോ നത്ഥി, ഇമസ്മിം പന രുക്ഖേ നിബ്ബത്തദേവതാ മം ഏത്ഥ നിപജ്ജന്തം ന സഹതി മഞ്ഞേ, ഹോതു ജാനിസ്സാമീ’’തി അട്ഠാനേ കോപം ബന്ധിത്വാ രുക്ഖം പഹരിത്വാ ‘‘നേവ തവ രുക്ഖസ്സ പത്തം ഖാദാമി, ന സാഖം ഭഞ്ജാമി, ഇധ അഞ്ഞേ മിഗേ വസന്തേ സഹസി, മം ന സഹസി, കോ മയ്ഹം ദോസോ അത്ഥി, കതിപാഹം ആഗമേഹി, സമൂലം തേ രുക്ഖം ഉപ്പാടേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേദാപേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖദേവതം തജ്ജേത്വാ ഏകം പുരിസം ഉപധാരേന്തോ വിചരി. തദാ സോ ബ്രാഹ്മണവഡ്ഢകീ ദ്വേ തയോ മനുസ്സേ ആദായ രഥദാരൂനം അത്ഥായ യാനകേന തം പദേസം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ യാനകം ഠപേത്വാ വാസിഫരസുഹത്ഥോ രുക്ഖേ ഉപധാരേന്തോ ഫന്ദനസമീപം അഗമാസി. കാളസീഹോ തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ, മയാ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠിം ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. വഡ്ഢകീ ച ഇതോ ചിതോ ഓലോകേത്വാ ഫന്ദനസമീപേന പായാസി. സോ ‘‘യാവ ഏസോ നാതിക്കമതി, താവദേവസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘കുഠാരിഹത്ഥോ പുരിസോ, വനമോഗയ്ഹ തിട്ഠസി;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, കിം ദാരും ഛേതുമിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ പുരിസോതി ത്വം കുഠാരിഹത്ഥോ ഏകോ പുരിസോ ഇമം വനം ഓഗയ്ഹ തിട്ഠസീതി.

സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ മിഗോ മനുസ്സവാചം ഭാസന്തോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഏസ രഥാനുച്ഛവികം ദാരും ജാനിസ്സതി, പുച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘ഇസ്സോ വനാനി ചരസി, സമാനി വിസമാനി ച;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, കിം ദാരും നേമിയാ ദള്ഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ഇസ്സോതി ത്വമ്പി ഏകോ കാളസീഹോ വനാനി ചരസി, ത്വം രഥാനുച്ഛവികം ദാരും ജാനിസ്സസീതി.

തം സുത്വാ കാളസീഹോ ‘‘ഇദാനി മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬. ‘‘നേവ സാലോ ന ഖദിരോ, നാസ്സകണ്ണോ കുതോ ധവോ;

രുക്ഖോ ച ഫന്ദനോ നാമ, തം ദാരും നേമിയാ ദള്ഹ’’ന്തി.

സോ തം സുത്വാ സോമനസ്സജാതോ ‘‘സുദിവസേന വതമ്ഹി അജ്ജ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ, തിരച്ഛാനഗതോ മേ രഥാനുച്ഛവികം ദാരും ആചിക്ഖതി, അഹോ സാധൂ’’തി പുച്ഛന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൭. ‘‘കീദിസാനിസ്സ പത്താനി, ഖന്ധോ വാ പന കീദിസോ;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, യഥാ ജാനേമു ഫന്ദന’’ന്തി.

അഥസ്സ സോ ആചിക്ഖന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮. ‘‘യസ്സ സാഖാ പലമ്ബന്തി, നമന്തി ന ച ഭഞ്ജരേ;

സോ രുക്ഖോ ഫന്ദനോ നാമ, യസ്സ മൂലേ അഹം ഠിതോ.

൧൯. ‘‘അരാനം ചക്കനാഭീനം, ഈസാനേമിരഥസ്സ ച;

സബ്ബസ്സ തേ കമ്മനിയോ, അയം ഹേസ്സതി ഫന്ദനോ’’തി.

തത്ഥ ‘‘അരാന’’ന്തി ഇദം സോ ‘‘കദാചേസ ഇമം രുക്ഖം ന ഗണ്ഹേയ്യ, ഗുണമ്പിസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ഈസാനേമിരഥസ്സ ചാതി ഈസായ ച നേമിയാ ച സേസസ്സ ച രഥസ്സ സബ്ബസ്സ തേ ഏസ കമ്മനിയോ കമ്മക്ഖമോ ഭവിസ്സതീതി.

സോ ഏവം ആചിക്ഖിത്വാ തുട്ഠമാനസോ ഏകമന്തേ വിചരി, വഡ്ഢകീപി രുക്ഖം ഛിന്ദിതും ആരഭി. രുക്ഖദേവതാ ചിന്തേസി ‘‘മയാ ഏതസ്സ ഉപരി ന കിഞ്ചി പാതിതം, അയം അട്ഠാനേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ മമ വിമാനം നാസേതി, അഹഞ്ച വിനസ്സിസ്സാമി, ഏകേനുപായേന ഇമഞ്ച ഇസ്സം വിനാസേസ്സാമീ’’തി. സാ വനകമ്മികപുരിസോ വിയ ഹുത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി ‘‘ഭോ പുരിസ മനാപോ തേ രുക്ഖോ ലദ്ധോ, ഇമം ഛിന്ദിത്വാ കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘രഥനേമിം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാ രുക്ഖേന രഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി കേന തേ അക്ഖാതന്തി. ‘‘ഏകേന കാളസീഹേനാ’’തി. ‘‘സാധു സുട്ഠു തേന അക്ഖാതം, ഇമിനാ രുക്ഖേന രഥോ സുന്ദരോ ഭവിസ്സതി, കാളസീഹസ്സ ഗലചമ്മം ഉപ്പാടേത്വാ ചതുരങ്ഗുലമത്തേ ഠാനേ അയപട്ടേന വിയ നേമിമണ്ഡലേ പരിക്ഖിത്തേ നേമി ച ഥിരാ ഭവിസ്സതി, ബഹുഞ്ച ധനം ലഭിസ്സസീ’’തി. ‘‘കാളസീഹചമ്മം കുതോ ലച്ഛാമീ’’തി? ‘‘ത്വം ബാലകോസി, അയം തവ രുക്ഖോ വനേ ഠിതോ ന പലായതി, ത്വം യേന തേ രുക്ഖോ അക്ഖാതോ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘സാമി തയാ ദസ്സിതരുക്ഖം കതരട്ഠാനേ ഛിന്ദാമീ’തി വഞ്ചേത്വാ ആനേഹി, അഥ നം നിരാസങ്കം ‘ഇധ ച ഏത്ഥ ച ഛിന്ദാ’തി മുഖതുണ്ഡം പസാരേത്വാ ആചിക്ഖന്തം തിഖിണേന മഹാഫരസുനാ കോട്ടേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ചമ്മം ആദായ വരമംസം ഖാദിത്വാ രുക്ഖം ഛിന്ദാ’’തി വേരം അപ്പേസി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൨൦. ‘‘ഇതി ഫന്ദനരുക്ഖോപി, താവദേ അജ്ഝഭാസഥ;

മയ്ഹമ്പി വചനം അത്ഥി, ഭാരദ്വാജ സുണോഹി മേ.

൨൧. ‘‘ഇസ്സസ്സ ഉപക്ഖന്ധമ്ഹാ, ഉക്കച്ച ചതുരങ്ഗുലം;

തേന നേമിം പസാരേസി, ഏവം ദള്ഹതരം സിയാ.

൨൨. ‘‘ഇതി ഫന്ദനരുക്ഖോപി, വേരം അപ്പേസി താവദേ;

ജാതാനഞ്ച അജാതാനം, ഇസ്സാനം ദുക്ഖമാവഹീ’’തി.

തത്ഥ ഭാരദ്വാജാതി തം ഗോത്തേന ആലപതി. ഉപക്ഖന്ധമ്ഹാതി ഖന്ധതോ. ഉക്കച്ചാതി ഉക്കന്തിത്വാ.

വഡ്ഢകീ രുക്ഖദേവതായ വചനം സുത്വാ ‘‘അഹോ അജ്ജ മയ്ഹം മങ്ഗലദിവസോ’’തി കാളസീഹം ഘാതേത്വാ രുക്ഖം ഛേത്വാ പക്കാമി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൨൩. ‘‘ഇച്ചേവം ഫന്ദനോ ഇസ്സം, ഇസ്സോ ച പന ഫന്ദനം;

അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദേന, അഞ്ഞമഞ്ഞമഘാതയും.

൨൪. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സാനം, വിവാദോ യത്ഥ ജായതി;

മയൂരനച്ചം നച്ചന്തി, യഥാ തേ ഇസ്സഫന്ദനാ.

൨൫. ‘‘തം വോ വദാമി ഭദ്ദം വോ, യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാ;

സമ്മോദഥ മാ വിവദഥ, മാ ഹോഥ ഇസ്സഫന്ദനാ.

൨൬. ‘‘സാമഗ്ഗിമേവ സിക്ഖേഥ, ബുദ്ധേഹേതം പസംസിതം;

സാമഗ്ഗിരതോ ധമ്മട്ഠോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതീ’’തി.

തത്ഥ അഘാതയുന്തി ഘാതാപേസും. മയൂരനച്ചം നച്ചന്തീതി മഹാരാജാ യത്ഥ ഹി മനുസ്സാനം വിവാദോ ഹോതി, തത്ഥ യഥാ നാമ മയൂരാ നച്ചന്താ പടിച്ഛാദേതബ്ബം രഹസ്സങ്ഗം പാകടം കരോന്തി, ഏവം മനുസ്സാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ രന്ധം പകാസേന്താ മയൂരനച്ചം നച്ചന്തി നാമ. യഥാ തേ ഇസ്സഫന്ദനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ രന്ധം പകാസേന്താ നച്ചിംസു നാമ. തം വോതി തേന കാരണേന തുമ്ഹേ വദാമി. ഭദ്ദം വോതി ഭദ്ദം തുമ്ഹാകം ഹോതു. യാവന്തേത്ഥാതി യാവന്തോ ഏത്ഥ ഇസ്സഫന്ദനസദിസാ മാ അഹുവത്ഥ. സാമഗ്ഗിമേവ സിക്ഖേഥാതി സമഗ്ഗഭാവമേവ തുമ്ഹേ സിക്ഖഥ, ഇദം പഞ്ഞാവുദ്ധേഹി പണ്ഡിതേഹി പസംസിതം. ധമ്മട്ഠോതി സുചരിതധമ്മേ ഠിതോ. യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതീതി യോഗേഹി ഖേമാ നിബ്ബാനാ ന പരിഹായതീതി നിബ്ബാനേന ദേസനാകൂടം ഗണ്ഹി. സക്യരാജാനോ ധമ്മകഥം സുത്വാ സമഗ്ഗാ ജാതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ തം കാരണം വിദിത്വാ തസ്മിം വനസണ്ഡേ നിവുത്ഥദേവതാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഫന്ദനജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൭൬] ൩. ജവനഹംസജാതകവണ്ണനാ

ഇധേവ ഹംസ നിപതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദള്ഹധമ്മധനുഗ്ഗഹസുത്തന്തദേസനം (സം. നി. ൨.൨൨൮) ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭഗവതാ ഹി –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാ സുസിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതൂപാസനാ ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സു, അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ‘അഹം ഇമേസം ചതുന്നം ദള്ഹധമ്മാനം ധനുഗ്ഗഹാനം സുസിക്ഖിതാനം കതഹത്ഥാനം കതൂപാസനാനം ചതുദ്ദിസാ കണ്ഡേ ഖിത്തേ അപതിട്ഠിതേ പഥവിയം ഗഹേത്വാ ആഹരിസ്സാമീ’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ‘ജവനോ പുരിസോ പരമേന ജവേന സമന്നാഗതോ’തി അലം വചനായാ’’തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി. യഥാ ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ജവോ, യഥാ ച ചന്ദിമസൂരിയാനം ജവോ, തതോ സീഘതരോ. യഥാ ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ജവോ, യഥാ ച ചന്ദിമസൂരിയാനം ജവോ, യഥാ ച യാ ദേവതാ ചന്ദിമസൂരിയാനം പുരതോ ധാവന്തി, താസം ദേവതാനം ജവോ, തതോ സീഘതരം ആയുസങ്ഖാരാ ഖീയന്തി, തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘അപ്പമത്താ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി –

ഇമസ്സ സുത്തസ്സ കഥിതദിവസതോ ദുതിയദിവസേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ അത്തനോ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ഇമേസം സത്താനം ആയുസങ്ഖാരേ ഇത്തരേ ദുബ്ബലേ കത്വാ പരിദീപേന്തോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ അതിവിയ സന്താസം പാപേസി, അഹോ ബുദ്ധബലം നാമാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, സ്വാഹം ഇദാനി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ആയുസങ്ഖാരാനം ഇത്തരഭാവം ദസ്സേത്വാ ഭിക്ഖൂ സംവേജേത്വാ ധമ്മം ദേസേമി, മയാ ഹി പുബ്ബേ അഹേതുകഹംസയോനിയം നിബ്ബത്തേനപി ആയുസങ്ഖാരാനം ഇത്തരഭാവം ദസ്സേത്വാ ബാരാണസിരാജാനം ആദിം കത്വാ സകലരാജപരിസം സംവേജേത്വാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ജവനഹംസയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവുതോ ചിത്തകൂടേ പടിവസതി. സോ ഏകദിവസം ജമ്ബുദീപതലേ ഏകസ്മിം സരേ സപരിവാരോ സയംജാതസാലിം ഖാദിത്വാ ആകാസേ സുവണ്ണകിലഞ്ജം പത്ഥരന്തോ വിയ മഹന്തേന പരിവാരേന ബാരാണസിനഗരസ്സ മത്ഥകേന മന്ദമന്ദായ വിലാസഗതിയാ ചിത്തകൂടം ഗച്ഛതി. അഥ നം ബാരാണസിരാജാ ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാപി മാദിസേന രഞ്ഞാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി അമച്ചാനം വത്വാ തസ്മിം സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ മാലാഗന്ധവിലേപനം ഗഹേത്വാ മഹാസത്തം ഓലോകേത്വാ സബ്ബതൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസി. മഹാസത്തോ അത്തനോ സക്കാരം കരോന്തം ദിസ്വാ ഹംസേ പുച്ഛി ‘‘രാജാ, മമ ഏവരൂപം സക്കാരം കരോന്തോ കിം പച്ചാസീസതീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മിത്തഭാവം ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി രഞ്ഞോ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം മിത്തഭാവോ ഹോതൂ’’തി രഞ്ഞാ സദ്ധിം മിത്തഭാവം കത്വാ പക്കാമി. അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ ഉയ്യാനം ഗതകാലേ അനോതത്തദഹം ഗന്ത്വാ ഏകേന പക്ഖേന ഉദകം, ഏകേന ചന്ദനചുണ്ണം ആദായ ആഗന്ത്വാ രാജാനം തേന ഉദകേന ന്ഹാപേത്വാ ചന്ദനചുണ്ണേന ഓകിരിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ സപരിവാരോ ചിത്തകൂടം അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ രാജാ മഹാസത്തം ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘സഹായോ മേ അജ്ജ ആഗമിസ്സതി, സഹായോ മേ അജ്ജ ആഗമിസ്സതീ’’തി ആഗമനമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ അച്ഛതി.

തദാ മഹാസത്തസ്സ കനിട്ഠാ ദ്വേ ഹംസപോതകാ ‘‘സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ മഹാസത്തസ്സ ആരോചേസും ‘‘മയം സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിസ്സാമാ’’തി. ‘‘താതാ, സൂരിയജവോ നാമ സീഘോ, സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിതും ന സക്ഖിസ്സഥ, അന്തരാവ വിനസ്സിസ്സഥ, മാ ഗമിത്ഥാ’’തി. തേ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി യാചിംസു, ബോധിസത്തോപി തേ യാവതതിയം വാരേസിയേവ. തേ മാനഥദ്ധാ അത്തനോ ബലം അജാനന്താ മഹാസത്തസ്സ അനാചിക്ഖിത്വാവ ‘‘സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിസ്സാമാ’’തി സൂരിയേ അനുഗ്ഗതേയേവ ഗന്ത്വാ യുഗന്ധരമത്ഥകേ നിസീദിംസു. മഹാസത്തോ തേ അദിസ്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘തേ സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, അന്തരാവ വിനസ്സിസ്സന്തി, ജീവിതം തേസം ദസ്സാമീ’’തി. സോപി ഗന്ത്വാ യുഗന്ധരമത്ഥകേയേവ നിസീദി. അഥ ഉഗ്ഗതേ സൂരിയമണ്ഡലേ ഹംസപോതകാ ഉപ്പതിത്വാ സൂരിയേന സദ്ധിം പക്ഖന്ദിംസു, മഹാസത്തോപി തേഹി സദ്ധിം പക്ഖന്ദി. കനിട്ഠഭാതികോ യാവ പുബ്ബണ്ഹസമയാ ജവിത്വാ കിലമി, പക്ഖസന്ധീസു അഗ്ഗിഉട്ഠാനകാലോ വിയ അഹോസി. സോ ബോധിസത്തസ്സ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘ഭാതിക, ന സക്കോമീ’’തി. അഥ നം മഹാസത്തോ ‘‘മാ ഭായി, ജീവിതം തേ ദസ്സാമീ’’തി പക്ഖപഞ്ജരേന പരിക്ഖിപിത്വാ അസ്സാസേത്വാ ചിത്തകൂടപബ്ബതം നേത്വാ ഹംസാനം മജ്ഝേ ഠപേത്വാ പുന പക്ഖന്ദിത്വാ സൂരിയം പത്വാ ഇതരേന സദ്ധിം പായാസി. സോപി യാവ ഉപകട്ഠമജ്ഝന്ഹികാ സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിത്വാ കിലമി, പക്ഖസന്ധീസു അഗ്ഗിഉട്ഠാനകാലോ വിയ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തസ്സ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘ഭാതിക, ന സക്കോമീ’’തി. തമ്പി മഹാസത്തോ തഥേവ സമസ്സാസേത്വാ പക്ഖപഞ്ജരേനാദായ ചിത്തകൂടമേവ അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സൂരിയോ നഭമജ്ഝം പാപുണി.

അഥ മഹാസത്തോ ‘‘മമ അജ്ജ സരീരബലം വീമംസിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകവേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ യുഗന്ധരമത്ഥകേ നിസീദിത്വാ തതോ ഉപ്പതിത്വാ ഏകവേഗേന സൂരിയം പാപുണിത്വാ കാലേന പുരതോ, കാലേന പച്ഛതോ ജവിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം സൂരിയേന സദ്ധിം ജവനം നാമ നിരത്ഥകം അയോനിസോമനസികാരസമ്ഭൂതം, കിം മേ ഇമിനാ, ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ മമ സഹായകസ്സ രഞ്ഞോ അത്ഥയുത്തം ധമ്മയുത്തം കഥം കഥേസ്സാമീ’’തി. സോ നിവത്തിത്വാ സൂരിയേ നഭമജ്ഝം അനതിക്കന്തേയേവ സകലചക്കവാളഗബ്ഭം അന്തന്തേന അനുസംയായിത്വാ വേഗം പരിഹാപേന്തോ സകലജമ്ബുദീപം അന്തന്തേന അനുസംയായിത്വാ ബാരാണസിം പാപുണി. ദ്വാദസയോജനികം സകലനഗരം ഹംസച്ഛന്നം വിയ അഹോസി, ഛിദ്ദം നാമ ന പഞ്ഞായി, അനുക്കമേന വേഗേ പരിഹായന്തേ ആകാസേ ഛിദ്ദാനി പഞ്ഞായിംസു. മഹാസത്തോ വേഗം പരിഹാപേത്വാ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ സീഹപഞ്ജരസ്സ അഭിമുഖട്ഠാനേ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘ആഗതോ മേ സഹായോ’’തി സോമനസ്സപ്പത്തോ തസ്സ നിസീദനത്ഥായ കഞ്ചനപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ ‘‘സമ്മ, പവിസ, ഇധ നിസീദാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൭. ‘‘ഇധേവ ഹംസ നിപത, പിയം മേ തവ ദസ്സനം;

ഇസ്സരോസി അനുപ്പത്തോ, യമിധത്ഥി പവേദയാ’’തി.

തത്ഥ ‘‘ഇധാ’’തി കഞ്ചനപീഠം സന്ധായാഹ. നിപതാതി നിസീദ. ഇസ്സരോസീതി ത്വം ഇമസ്സ ഠാനസ്സ ഇസ്സരോ സാമി ഹുത്വാ ആഗതോസീതി വദതി. യമിധത്ഥി പവേദയാതി യം ഇമസ്മിം നിവേസനേ അത്ഥി, തം അപരിസങ്കന്തോ അമ്ഹാകം കഥേഹീതി.

മഹാസത്തോ കഞ്ചനപീഠേ നിസീദി. രാജാ സതപാകസഹസ്സപാകേഹി തേലേഹി തസ്സ പക്ഖന്തരാനി മക്ഖേത്വാ കഞ്ചനതട്ടകേ മധുലാജേ ച മധുരോദകഞ്ച സക്ഖരോദകഞ്ച ദാപേത്വാ മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം ഏകകോവ ആഗതോസി, കുഹിം അഗമിത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം വിത്ഥാരേന കഥേസി. അഥ നം രാജാ ആഹ ‘‘സമ്മ, മമപി സൂരിയേന സദ്ധിം ജവിതവേഗം ദസ്സേഹീ’’തി. മഹാരാജ, ന സക്കാ സോ വേഗോ ദസ്സേതുന്തി. തേന ഹി മേ സരിക്ഖകമത്തം ദസ്സേഹീതി. സാധു, മഹാരാജ, സരിക്ഖകമത്തം ദസ്സേസ്സാമി, അക്ഖണവേധീ ധനുഗ്ഗഹേ സന്നിപാതേഹീതി. രാജാ സന്നിപാതേസി. മഹാസത്തോ ചത്താരോ ധനുഗ്ഗഹേ ഗഹേത്വാ നിവേസനാ ഓരുയ്ഹ രാജങ്ഗണേ സിലാഥമ്ഭം നിഖണാപേത്വാ അത്തനോ ഗീവായം ഘണ്ടം ബന്ധാപേത്വാ സിലാഥമ്ഭമത്ഥകേ നിസീദിത്വാ ചത്താരോ ധനുഗ്ഗഹേ ഥമ്ഭം നിസ്സായ ചതുദ്ദിസാഭിമുഖേ ഠപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇമേ ചത്താരോ ജനാ ഏകപ്പഹാരേനേവ ചതുദ്ദിസാഭിമുഖാ ചത്താരി കണ്ഡാനി ഖിപന്തു, താനി അഹം പഥവിം അപ്പത്താനേവ ആഹരിത്വാ ഏതേസം പാദമൂലേ പാതേസ്സാമി. മമ കണ്ഡഗഹണത്ഥായ ഗതഭാവം ഘണ്ടസദ്ദസഞ്ഞായ ജാനേയ്യാസി, മം പന ന പസ്സിസ്സസീ’’തി വത്വാ തേഹി ഏകപ്പഹാരേനേവ ഖിത്തകണ്ഡാനി ആഹരിത്വാ തേസം പാദമൂലേ പാതേത്വാ സിലാഥമ്ഭമത്ഥകേ നിസിന്നമേവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘ദിട്ഠോ തേ, മഹാരാജ, മയ്ഹം വേഗോ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അയം വേഗോ മയ്ഹം നേവ ഉത്തമോ, മജ്ഝിമോ, പരിത്തോ ലാമകവേഗോ ഏസ, ഏവം സീഘോ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം വേഗോ’’തി ആഹ.

അഥ നം രാജാ പുച്ഛി ‘‘സമ്മ, അത്ഥി പന തുമ്ഹാകം വേഗതോ അഞ്ഞോ സീഘതരോ വേഗോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം ഉത്തമവേഗതോപി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന ഇമേസം സത്താനം ആയുസങ്ഖാരാ സീഘതരം ഖീയന്തി ഭിജ്ജന്തി, ഖയം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഖണികനിരോധവസേന രൂപധമ്മാനം നിരോധം ദസ്സേതി, തതോ നാമധമ്മാനം. രാജാ മഹാസത്തസ്സ കഥം സുത്വാ മരണഭയഭീതോ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം പതി, മഹാജനോ ഉത്രാസം പത്തോ അഹോസി. രഞ്ഞോ മുഖം ഉദകേന സിഞ്ചിത്വാ സതിം ലഭാപേസി. അഥ നം മഹാസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, മാ ഭായി, മരണസ്സതിം ഭാവേഹി, ധമ്മം ചരാഹി, ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോഹി, അപ്പമത്തോ ഹോഹി, ദേവാ’’തി ഓവദി. അഥ രാജാ ‘‘സാമി, മയം തുമ്ഹാദിസേന ഞാണബലസമ്പന്നേന ആചരിയേന വിനാ വസിതും ന സക്ഖിസ്സാമ, ചിത്തകൂടം അഗന്ത്വാ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേന്തോ മയ്ഹം ഓവാദാചരിയോ ഹുത്വാ ഇധേവ വസാഹീ’’തി യാചന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൮. ‘‘സവനേന ഏകസ്സ പിയാ ഭവന്തി, ദിസ്വാ പനേകസ്സ വിയേതി ഛന്ദോ;

ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച പിയാ ഭവന്തി, കച്ചിന്നു മേ പീയസി ദസ്സനേന.

൨൯. ‘‘സവനേന പിയോ മേസി, ഭിയ്യോ ചാഗമ്മ ദസ്സനം;

ഏവം പിയദസ്സനോ മേ, വസ ഹംസ മമന്തികേ’’തി.

താസം അത്ഥോ – സമ്മ ഹംസരാജ സവനേന ഏകസ്സ ഏകച്ചേ പിയാ ഹോന്തി, ‘‘ഏവം ഗുണോ നാമാ’’തി സുത്വാ സവനേന പിയായതി, ഏകസ്സ പന ഏകച്ചേ ദിസ്വാവ ഛന്ദോ വിഗച്ഛതി, പേമം അന്തരധായതി, ഖാദിതും ആഗതാ യക്ഖാ വിയ ഉപട്ഠഹന്തി, ഏകസ്സ ഏകച്ചേ ദിസ്വാ ച സുത്വാ ചാതി ഉഭയഥാപി പിയാ ഹോന്തി, തേന തം പുച്ഛാമി. കച്ചിന്നു മേ പീയസി ദസ്സനേനാതി കച്ചി നു ത്വം മം പിയായസി, മയ്ഹം പന ത്വം സവനേന പിയോവ, ദസ്സനം പനാഗമ്മ അതിപിയോവ. ഏവം മമ പിയദസ്സനോ സമാനോ ചിത്തകൂടം അഗന്ത്വാ ഇധ മമ സന്തികേ വസാതി.

ബോധിസത്തോ ആഹ –

൩൦. ‘‘വസേയ്യാമ തവാഗാരേ, നിച്ചം സക്കതപൂജിതാ;

മത്തോ ച ഏകദാ വജ്ജേ, ഹംസരാജം പചന്തു മേ’’തി.

തത്ഥ മത്തോ ച ഏകദാതി മഹാരാജ, മയം തവ ഘരേ നിച്ചം പൂജിതാ വസേയ്യാമ, ത്വം പന കദാചി സുരാമദമത്തോ മംസഖാദനത്ഥം ‘‘ഹംസരാജം പചന്തു മേ’’തി വദേയ്യാസി, അഥ ഏവം തവ അനുജീവിനോ മം മാരേത്വാ പചേയ്യും, തദാഹം കിം കരിസ്സാമീതി.

അഥസ്സ രാജാ ‘‘തേന ഹി മജ്ജമേവ ന പിവിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം ദാതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൧. ‘‘ധിരത്ഥു തം മജ്ജപാനം, യം മേ പിയതരം തയാ;

ന ചാപി മജ്ജം പിസ്സാമി, യാവ മേ വച്ഛസീ ഘരേ’’തി.

തതോ പരം ബോധിസത്തോ ഛ ഗാഥാ ആഹ –

൩൨. ‘‘സുവിജാനം സിങ്ഗാലാനം, സകുണാനഞ്ച വസ്സിതം;

മനുസ്സവസ്സിതം രാജ, ദുബ്ബിജാനതരം തതോ.

൩൩. ‘‘അപി ചേ മഞ്ഞതീ പോസോ, ഞാതി മിത്തോ സഖാതി വാ;

യോ പുബ്ബേ സുമനോ ഹുത്വാ, പച്ഛാ സമ്പജ്ജതേ ദിസോ.

൩൪. ‘‘യസ്മിം മനോ നിവിസതി, അവിദൂരേ സഹാപി സോ;

സന്തികേപി ഹി സോ ദൂരേ, യസ്മിം നാവിസതേ മനോ.

൩൫. ‘‘അന്തോപി സോ ഹോതി പസന്നചിത്തോ, പാരം സമുദ്ദസ്സ പസന്നചിത്തോ;

അന്തോപി സോ ഹോതി പദുട്ഠചിത്തോ, പാരം സമുദ്ദസ്സ പദുട്ഠചിത്തോ.

൩൬. ‘‘സംവസന്താ വിവസന്തി, യേ ദിസാ തേ രഥേസഭ;

ആരാ സന്തോ സംവസന്തി, മനസാ രട്ഠവഡ്ഢന.

൩൭. ‘‘അതിചിരം നിവാസേന, പിയോ ഭവതി അപ്പിയോ;

ആമന്ത ഖോ തം ഗച്ഛാമ, പുരാ തേ ഹോമ അപ്പിയാ’’തി.

തത്ഥ വസ്സിതന്തി മഹാരാജ, തിരച്ഛാനഗതാ ഉജുഹദയാ, തേന തേസം വസ്സിതം സുവിജാനം, മനുസ്സാ പന കക്ഖളാ, തസ്മാ തേസം വചനം ദുബ്ബിജാനതരന്തി അത്ഥോ. യോ പുബ്ബേതി യോ പുഗ്ഗലോ പഠമമേവ അത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘ത്വം മയ്ഹം ഞാതകോ മിത്തോ പാണസമോ സഖാ’’തി അപി ഏവം മഞ്ഞതി, സ്വേവ പച്ഛാ ദിസോ വേരീ സമ്പജ്ജതി, ഏവം ദുബ്ബിജാനം നാമ മനുസ്സഹദയന്തി. നിവിസതീതി മഹാരാജ, യസ്മിം പുഗ്ഗലേ പേമവസേന മനോ നിവിസതി, സോ ദൂരേ വസന്തോപി അവിദൂരേ സഹാപി വസതിയേവ നാമ. യസ്മിം പന പുഗ്ഗലേ മനോ ന നിവിസതി അപേതി, സോ സന്തികേ വസന്തോപി ദൂരേയേവ.

അന്തോപി സോ ഹോതീതി മഹാരാജ, യോ സഹായോ പസന്നചിത്തോ, സോ ചിത്തേന അല്ലീനത്താ പാരം സമുദ്ദസ്സ വസന്തോപി അന്തോയേവ ഹോതി. യോ പന പദുട്ഠചിത്തോ, സോ ചിത്തേന അനല്ലീനത്താ അന്തോ വസന്തോപി പാരം സമുദ്ദസ്സ നാമ. യേ ദിസാ തേതി യേ വേരിനോ പച്ചത്ഥികാ, തേ ഏകതോ വസന്താപി ദൂരേ വസന്തിയേവ നാമ. സന്തോ പന പണ്ഡിതാ ആരാ ഠിതാപി മേത്താഭാവിതേന മനസാ ആവജ്ജേന്താ സംവസന്തിയേവ. പുരാ തേ ഹോമാതി യാവ തവ അപ്പിയാ ന ഹോമ, താവദേവ തം ആമന്തേത്വാ ഗച്ഛാമാതി വദതി.

അഥ നം രാജാ ആഹ –

൩൮. ‘‘ഏവം ചേ യാചമാനാനം, അഞ്ജലിം നാവബുജ്ഝസി;

പരിചാരകാനം സതം, വചനം ന കരോസി നോ;

ഏവം തം അഭിയാചാമ, പുന കയിരാസി പരിയായ’’ന്തി.

തത്ഥ ഏവം ചേതി സചേ ഹംസരാജ, ഏവം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ യാചമാനാനം അമ്ഹാകം ഇമം അഞ്ജലിം നാവബുജ്ഝസി, തവ പരിചാരകാനം സമാനാനം വചനം ന കരോസി, അഥ നം ഏവം യാചാമ. പുന കയിരാസി പരിയായന്തി കാലേന കാലം ഇധ ആഗമനായ വാരം കരേയ്യാസീതി അത്ഥോ.

തതോ ബോധിസത്തോ ആഹ –

൩൯. ‘‘ഏവം ചേ നോ വിഹരതം, അന്തരായോ ന ഹേസ്സതി;

തുയ്ഹം ചാപി മഹാരാജ, മയ്ഹഞ്ച രട്ഠവഡ്ഢന;

അപ്പേവ നാമ പസ്സേമു, അഹോരത്താനമച്ചയേ’’തി.

തത്ഥ ഏവം ചേ നോതി മഹാരാജ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, സചേ അമ്ഹാകമ്പി ഏവം വിഹരന്താനം ജീവിതന്തരായോ ന ഭവിസ്സതി, അപ്പേവ നാമ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിസ്സാമ, അപിച ത്വം മയാ ദിന്നം ഓവാദമേവ മമ ഠാനേ ഠപേത്വാ ഏവം ഇത്തരജീവിതേ ലോകസന്നിവാസേ അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേഹി, ഏവഞ്ഹി മേ ഓവാദം കരോന്തോ മം പസ്സിസ്സതിയേവാതി. ഏവം മഹാസത്തോ രാജാനം ഓവദിത്വാ ചിത്തകൂടപബ്ബതമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തേനപി മയാ ആയുസങ്ഖാരാനം ദുബ്ബലഭാവം ദസ്സേത്വാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, കനിട്ഠോ മോഗ്ഗല്ലാനോ, മജ്ഝിമോ സാരിപുത്തോ, സേസഹംസഗണാ ബുദ്ധപരിസാ, ജവനഹംസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ജവനഹംസജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൭൭] ൪. ചൂളനാരദജാതകവണ്ണനാ

ന തേ കട്ഠാനി ഭിന്നാനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ കിരേകസ്സ കുലസ്സ പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ധീതാ അഹോസി സോഭഗ്ഗപ്പത്താ, ന ച നം കോചി വാരേസി. അഥസ്സാ മാതാ ചിന്തേസി ‘‘മമ ധീതാ വയപ്പത്താ, ന ച നം കോചി വാരേതി, ആമിസേന മച്ഛം വിയ ഏതായ ഏകം സാകിയഭിക്ഖും പലോഭേത്വാ ഉപ്പബ്ബാജേത്വാ തം നിസ്സായ ജീവിസ്സാമീ’’തി. തദാ ച സാവത്ഥിവാസീ ഏകോ കുലപുത്തോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ സിക്ഖാകാമതം പഹായ ആലസിയോ സരീരമണ്ഡനമനുയുത്തോ വിഹാസി. മഹാഉപാസികാ ഗേഹേ യാഗുഖാദനീയഭോജനീയാനി സമ്പാദേത്വാ ദ്വാരേ ഠത്വാ അന്തരവീഥിയാ ഗച്ഛന്തേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകം ഭിക്ഖും രസതണ്ഹായ ബന്ധിത്വാ ഗഹേതും സക്കുണേയ്യരൂപം ഉപധാരേന്തീ തേപിടകആഭിധമ്മികവിനയധരാനം മഹന്തേന പരിവാരേന ഗച്ഛന്താനം അന്തരേ കഞ്ചി ഗയ്ഹുപഗം അദിസ്വാ തേസം പച്ഛതോ ഗച്ഛന്താനം മധുരധമ്മകഥികാനം അച്ഛിന്നവലാഹകസദിസാനം പിണ്ഡപാതികാനമ്പി അന്തരേ കഞ്ചി അദിസ്വാവ ഏകം യാവ ബഹി അപങ്ഗാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ കേസേ ഓസണ്ഹേത്വാ ദുകൂലന്തരവാസകം നിവാസേത്വാ ഘടിതമട്ഠം ചീവരം പാരുപിത്വാ മണിവണ്ണപത്തം ആദായ മനോരമം ഛത്തം ധാരയമാനം വിസ്സട്ഠിന്ദ്രിയം കായദള്ഹിബഹുലം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം സക്കാ ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭന്തേ’’തി ഘരം ആനേത്വാ നിസീദാപേത്വാ യാഗുആദീഹി പരിവിസിത്വാ കതഭത്തകിച്ചം തം ഭിക്ഖും ‘‘ഭന്തേ, ഇതോ പട്ഠായ ഇധേവാഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. സോപി തതോ പട്ഠായ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ അപരഭാഗേ വിസ്സാസികോ അഹോസി.

അഥേകദിവസം മഹാഉപാസികാ തസ്സ സവനപഥേ ഠത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഉപഭോഗപരിഭോഗമത്താ അത്ഥി, തഥാരൂപോ പന മേ പുത്തോ വാ ജാമാതാ വാ ഗേഹം വിചാരിതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘കിമത്ഥം നു ഖോ കഥേതീ’’തി ഥോകം ഹദയേ വിദ്ധോ വിയ അഹോസി. സാ ധീതരം ആഹ ‘‘ഇമം പലോഭേത്വാ തവ വസേ വത്താപേഹീ’’തി. സാ തതോ പട്ഠായ മണ്ഡിതപസാധിതാ ഇത്ഥികുത്തവിലാസേഹി തം പലോഭേസി. ഥുല്ലകുമാരികാതി ന ച ഥൂലസരീരാ ദട്ഠബ്ബാ, ഥൂലാ വാ ഹോതു കിസാ വാ, പഞ്ചകാമഗുണികരാഗേന പന ഥൂലതായ ‘‘ഥുല്ലകുമാരികാ’’തി വുച്ചതി. സോ ദഹരോ കിലേസവസികോ ഹുത്വാ ‘‘ന ദാനാഹം ബുദ്ധസാസനേ പതിട്ഠാതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം നിയ്യാദേത്വാ അസുകട്ഠാനം നാമ ഗമിസ്സാമി, തത്ര മേ വത്ഥാനി പേസേഥാ’’തി വത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം നിയ്യാദേത്വാ ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോസ്മീ’’തി ആചരിയുപജ്ഝായേ ആഹ. തേ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഥുല്ലകുമാരികായ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു പുബ്ബേപേസാ തവ അരഞ്ഞേ വസന്തസ്സ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം കത്വാ മഹന്തം അനത്ഥമകാസി, പുന ത്വം ഏതമേവ നിസ്സായ കസ്മാ ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ മഹാഭോഗേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേസി, അഥസ്സ ഭരിയാ ഏകം പുത്തം വിജായിത്വാ കാലമകാസി. സോ ‘‘യഥേവ മേ പിയഭരിയായ, ഏവം മയിപി മരണം ആഗമിസ്സതി, കിം മേ ഘരാവാസേന, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ കാമേ പഹായ പുത്തം ആദായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ തേന സദ്ധിം ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ അരഞ്ഞേ വിഹാസി. തദാ പച്ചന്തവാസിനോ ചോരാ ജനപദം പവിസിത്വാ ഗാമം പഹരിത്വാ കരമരേ ഗഹേത്വാ ഭണ്ഡികം ഉക്ഖിപാപേത്വാ പുന പച്ചന്തം പാപയിംസു. തേസം അന്തരേ ഏകാ അഭിരൂപാ കുമാരികാ കേരാടികപഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേ അമ്ഹേ ഗഹേത്വാ ദാസിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി, ഏകേന ഉപായേന പലായിതും വട്ടതീ’’തി. സാ ‘‘സാമി, സരീരകിച്ചം കാതുകാമാമ്ഹി, ഥോകം പടിക്കമിത്വാ തിട്ഠഥാ’’തി വത്വാ ചോരേ വഞ്ചേത്വാ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസന്തീ ബോധിസത്തസ്സ പുത്തം അസ്സമേ ഠപേത്വാ ഫലാഫലത്ഥായ ഗതകാലേ പുബ്ബണ്ഹസമയേ തം അസ്സമം പാപുണിത്വാ തം താപസകുമാരം കാമരതിയാ പലോഭേത്വാ സീലമസ്സ ഭിന്ദിത്വാ അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ ‘‘കിം തേ അരഞ്ഞവാസേന, ഏഹി ഗാമം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമ, തത്ര ഹി രൂപാദയോ കാമഗുണാ സുലഭാ’’തി ആഹ. സോപി ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘പിതാ താവ മേ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലം ആഹരിതും ഗതോ, തം ദിസ്വാ ഉഭോപി ഏകതോവ ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ.

സാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം തരുണദാരകോ ന കിഞ്ചി ജാനാതി, പിതരാ പനസ്സ മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിതേന ഭവിതബ്ബം, സോ ആഗന്ത്വാ ‘ഇധ കിം കരോസീ’തി മം പോഥേത്വാ പാദേ ഗഹേത്വാ കഡ്ഢേത്വാ അരഞ്ഞേ ഖിപിസ്സതി, തസ്മിം അനാഗതേയേവ പലായിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ‘‘അഹം പുരതോ ഗച്ഛാമി, ത്വം പച്ഛാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ മഗ്ഗസഞ്ഞം ആചിക്ഖിത്വാ പക്കാമി. സോ തസ്സാ ഗതകാലതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നദോമനസ്സോ യഥാ പുരേ കിഞ്ചി വത്തം അകത്വാ സസീസം പാരുപിത്വാ അന്തോപണ്ണസാലായ പജ്ഝായന്തോ നിപജ്ജി. മഹാസത്തോ ഫലാഫലം ആദായ ആഗന്ത്വാ തസ്സാ പദവലഞ്ജം ദിസ്വാ ‘‘അയം മാതുഗാമസ്സ പദവലഞ്ജോ, ‘‘പുത്തസ്സ മമ സീലം ഭിന്നം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ ഫലാഫലം ഓതാരേത്വാ പുത്തം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –