൧൨. ദ്വാദസകനിപാതോ

[൪൬൪] ൧. ചൂളകുണാലജാതകവണ്ണനാ

൧-൧൨. ലുദ്ധാനം ലഹുചിത്താനന്തി ഇദം ജാതകം കുണാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) ആവി ഭവിസ്സതി;

ചൂളകുണാലജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൬൫] ൨. ഭദ്ദസാലജാതകവണ്ണനാ

കാ ത്വം സുദ്ധേഹി വത്ഥേഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഞാതത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി അനാഥപിണ്ഡികസ്സ നിവേസനേ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം നിബദ്ധഭോജനം പവത്തതി, തഥാ വിസാഖായ ച കോസലരഞ്ഞോ ച. തത്ഥ പന കിഞ്ചാപി നാനഗ്ഗരസഭോജനം ദീയതി, ഭിക്ഖൂനം പനേത്ഥ കോചി വിസ്സാസികോ നത്ഥി, തസ്മാ ഭിക്ഖൂ രാജനിവേസനേ ന ഭുഞ്ജന്തി, ഭത്തം ഗഹേത്വാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ വാ വിസാഖായ വാ അഞ്ഞേസം വാ വിസ്സാസികാനം ഘരം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. രാജാ ഏകദിവസം പണ്ണാകാരം ആഹടം ‘‘ഭിക്ഖൂനം ദേഥാ’’തി ഭത്തഗ്ഗം പേസേത്വാ ‘‘ഭത്തഗ്ഗേ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീ’’തി വുത്തേ ‘‘കഹം ഗതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്തനോ വിസ്സാസികഗേഹേസു നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി സുത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഭോജനം നാമ കിം പരമ’’ന്തി പുച്ഛി. വിസ്സാസപരമം മഹാരാജ, കഞ്ജികമത്തകമ്പി വിസ്സാസികേന ദിന്നം മധുരം ഹോതീതി. ഭന്തേ, കേന പന സദ്ധിം ഭിക്ഖൂനം വിസ്സാസോ ഹോതീതി? ‘‘ഞാതീഹി വാ സേക്ഖകുലേഹി വാ, മഹാരാജാ’’തി. തതോ രാജാ ചിന്തേസി ‘‘ഏകം സക്യധീതരം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം കരിസ്സാമി, ഏവം മയാ സദ്ധിം ഭിക്ഖൂനം ഞാതകേ വിയ വിസ്സാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ ഉട്ഠായാസനാ അത്തനോ നിവേസനം ഗന്ത്വാ കപിലവത്ഥും ദൂതം പേസേസി ‘‘ധീതരം മേ ദേഥ, അഹം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഞാതിഭാവം ഇച്ഛാമീ’’തി.

സാകിയാ ദൂതവചനം സുത്വാ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു ‘‘മയം കോസലരഞ്ഞോ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ വസാമ, സചേ ദാരികം ന ദസ്സാമ, മഹന്തം വേരം ഭവിസ്സതി, സചേ ദസ്സാമ, കുലവംസോ നോ ഭിജ്ജിസ്സതി, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി. അഥ നേ മഹാനാമോ ആഹ – ‘‘മാ ചിന്തയിത്ഥ, മമ ധീതാ വാസഭഖത്തിയാ നാമ നാഗമുണ്ഡായ നാമ ദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. സാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ഉത്തമരൂപധരാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ പിതു വംസേന ഖത്തിയജാതികാ, തമസ്സ ‘ഖത്തിയകഞ്ഞാ’തി പേസേസ്സാമാ’’തി. സാകിയാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദൂതേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സാധു, ദാരികം ദസ്സാമ, ഇദാനേവ നം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹംസു. ദൂതാ ചിന്തേസും ‘‘ഇമേ സാകിയാ നാമ ജാതിം നിസ്സായ അതിമാനിനോ, ‘സദിസീ നോ’തി വത്വാ അസദിസിമ്പി ദദേയ്യും, ഏതേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജമാനമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു ‘‘മയം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താ യാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജതി, തം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി. സാകിയാ തേസം നിവാസട്ഠാനം ദാപേത്വാ ‘‘കിം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തയിംസു. മഹാനാമോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം ഉപായം കരിസ്സാമി, തുമ്ഹേ മമ ഭോജനകാലേ വാസഭഖത്തിയം അലങ്കരിത്വാ ആനേത്വാ മയാ ഏകസ്മിം കബളേ ഗഹിതമത്തേ ‘ദേവ, അസുകരാജാ പണ്ണം പഹിണി, ഇമം താവ സാസനം സുണാഥാ’തി പണ്ണം ദസ്സേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്മിം ഭുഞ്ജമാനേ കുമാരികം അലങ്കരിംസു.

മഹാനാമോ ‘‘ധീതരം മേ ആനേഥ, മയാ സദ്ധിം ഭുഞ്ജതൂ’’തി ആഹ. അഥ നം അലങ്കരിത്വാ താവദേവ ഥോകം പപഞ്ചം കത്വാ ആനയിംസു. സാ ‘‘പിതരാ സദ്ധിം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഏകപാതിയം ഹത്ഥം ഓതാരേസി. മഹാനാമോപി തായ സദ്ധിം ഏകപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ മുഖേ ഠപേസി. ദുതിയപിണ്ഡായ ഹത്ഥേ പസാരിതേ ‘‘ദേവ, അസുകരഞ്ഞാ പണ്ണം പഹിതം, ഇമം താവ സാസനം സുണാഥാ’’തി പണ്ണം ഉപനാമേസും. മഹാനാമോ ‘‘അമ്മ, ത്വം ഭുഞ്ജാഹീ’’തി ദക്ഖിണഹത്ഥം പാതിയായേവ കത്വാ വാമഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ പണ്ണം ഓലോകേസി. തസ്സ തം സാസനം ഉപധാരേന്തസ്സേവ ഇതരാ ഭുഞ്ജി. സോ തസ്സാ ഭുത്തകാലേ ഹത്ഥം ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേസി. തം ദിസ്വാ ദൂതാ ‘‘നിച്ഛയേനേസാ ഏതസ്സ ധീതാ’’തി നിട്ഠമകംസു, ന തം അന്തരം ജാനിതും സക്ഖിംസു. മഹാനാമോ മഹന്തേന പരിവാരേന ധീതരം പേസേസി. ദൂതാപി നം സാവത്ഥിം നേത്വാ ‘‘അയം കുമാരികാ ജാതിസമ്പന്നാ മഹാനാമസ്സ ധീതാ’’തി വദിംസു. രാജാ തുസ്സിത്വാ സകലനഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ തം രതനരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ അഭിസിഞ്ചാപേസി. സാ രഞ്ഞോ പിയാ അഹോസി മനാപാ.

അഥസ്സാ ന ചിരസ്സേവ ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. രാജാ ഗബ്ഭപരിഹാരമദാസി. സാ ദസമാസച്ചയേന സുവണ്ണവണ്ണം പുത്തം വിജായി. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രാജാ അത്തനോ അയ്യകസ്സ സന്തികം പേസേസി ‘‘സക്യരാജധീതാ വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം വിജായി, കിമസ്സ നാമം കരോമാ’’തി. തം പന സാസനം ഗഹേത്വാ ഗതോ അമച്ചോ ഥോകം ബധിരധാതുകോ, സോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ അയ്യകസ്സാരോചേസി. സോ തം സുത്വാ ‘‘വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം അവിജായിത്വാപി സബ്ബം ജനം അഭിഭവതി, ഇദാനി പന അതിവിയ രഞ്ഞോ വല്ലഭാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. സോ ബധിരഅമച്ചോ ‘‘വല്ലഭാ’’തി വചനം ദുസ്സുതം സുത്വാ ‘‘വിടടൂഭോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ രാജാനം ഉപഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, കുമാരസ്സ കിര ‘വിടടൂഭോ’തി നാമം കരോഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘പോരാണകം നോ കുലദത്തികം നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘വിടടൂഭോ’’തി നാമം അകാസി. തതോ പട്ഠായ കുമാരോ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢന്തോ സത്തവസ്സികകാലേ അഞ്ഞേസം കുമാരാനം മാതാമഹകുലതോ ഹത്ഥിരൂപകഅസ്സരൂപകാദീനി ആഹരിയമാനാനി ദിസ്വാ മാതരം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേസം മാതാമഹകുലതോ പണ്ണാകാരോ ആഹരിയതി, മയ്ഹം കോചി കിഞ്ചി ന പേസേസി, കിം ത്വം നിമ്മാതാ നിപ്പിതാസീ’’തി? അഥ നം സാ ‘‘താത, സക്യരാജാനോ മാതാമഹാ ദൂരേ പന വസന്തി, തേന തേ കിഞ്ചി ന പേസേന്തീ’’തി വത്വാ വഞ്ചേസി.

പുന സോളസവസ്സികകാലേ ‘‘അമ്മ, മാതാമഹകുലം പസ്സിതുകാമോമ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘അലം താത, കിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ കരിസ്സസീ’’തി വാരിയമാനോപി പുനപ്പുനം യാചി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാഹീ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ പിതു ആരോചേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. വാസഭഖത്തിയാ പുരേതരം പണ്ണം പേസേസി ‘‘അഹം ഇധ സുഖം വസാമി, സാമിനോ കിഞ്ചി അന്തരം മാ ദസ്സയിംസൂ’’തി. സാകിയാ വിടടൂഭസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ ‘‘വന്ദിതും ന സക്കാ’’തി തസ്സ ദഹരദഹരേ കുമാരകേ ജനപദം പഹിണിംസു. കുമാരേ കപിലവത്ഥും സമ്പത്തേ സാകിയാ സന്ഥാഗാരേ സന്നിപതിംസു. കുമാരോ സന്ഥാഗാരം ഗന്ത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ‘‘അയം തേ, താത, മാതാമഹോ, അയം മാതുലോ’’തി വദിംസു സോ സബ്ബേ വന്ദമാനോ വിചരി. സോ യാവപിട്ഠിയാ രുജനപ്പമാണാ വന്ദിത്വാ ഏകമ്പി അത്താനം വന്ദമാനം അദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മം വന്ദന്താ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. സാകിയാ ‘‘താത, തവ കനിട്ഠകുമാരാ ജനപദം ഗതാ’’തി വത്വാ തസ്സ മഹന്തം സക്കാരം കരിംസു. സോ കതിപാഹം വസിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. അഥേകാ ദാസീ സന്ഥാഗാരേ തേന നിസിന്നഫലകം ‘‘ഇദം വാസഭഖത്തിയായ ദാസിയാ പുത്തസ്സ നിസിന്നഫലക’’ന്തി അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ ഖീരോദകേന ധോവി. ഏകോ പുരിസോ അത്തനോ ആവുധം പമുസ്സിത്വാ നിവത്തോ തം ഗണ്ഹന്തോ വിടടൂഭകുമാരസ്സ അക്കോസനസദ്ദം സുത്വാ തം അന്തരം പുച്ഛിത്വാ ‘‘വാസഭഖത്തിയാ ദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം മഹാനാമസക്കസ്സ ജാതാ’’തി ഞത്വാ ഗന്ത്വാ ബലകായസ്സ കഥേസി. ‘‘വാസഭഖത്തിയാ കിര ദാസിയാ ധീതാ’’തി മഹാകോലാഹലം അഹോസി.

കുമാരോ തം സുത്വാ ‘‘ഏതേ താവ മമ നിസിന്നഫലകം ഖീരോദകേന ധോവന്തു, അഹം പന രജ്ജേ പതിട്ഠിതകാലേ ഏതേസം ഗലലോഹിതം ഗഹേത്വാ മമ നിസിന്നഫലകം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം പട്ഠപേസി. തസ്മിം സാവത്ഥിം ഗതേ അമച്ചാ സബ്ബം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘സബ്ബേ മയ്ഹം ദാസിധീതരം അദംസൂ’’തി സാകിയാനം കുജ്ഝിത്വാ വാസഭഖത്തിയായ ച പുത്തസ്സ ച ദിന്നപരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബപരിഹാരമത്തമേവ ദാപേസി. തതോ കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാ രാജനിവേസനം ആഗന്ത്വാ നിസീദി. രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം കിര ഞാതകേഹി ദാസിധീതാ മയ്ഹം ദിന്നാ, തേനസ്സാ അഹം സപുത്തായ പരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബപരിഹാരമത്തമേവ ദാപേസി’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അയുത്തം, മഹാരാജ, സാകിയേഹി കതം, ദദന്തേഹി നാമ സമാനജാതികാ ദാതബ്ബാ അസ്സ. തം പന മഹാരാജ, വദാമി വാസഭഖത്തിയാ ഖത്തിയരാജധീതാ ഖത്തിയസ്സ രഞ്ഞോ ഗേഹേ അഭിസേകം ലഭി, വിടടൂഭോപി ഖത്തിയരാജാനമേവ പടിച്ച ജാതോ, മാതുഗോത്തം നാമ കിം കരിസ്സതി, പിതുഗോത്തമേവ പമാണന്തി പോരാണകപണ്ഡിതാ ദലിദ്ദിത്ഥിയാ കട്ഠഹാരികായപി അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം അദംസു, തസ്സാ ച കുച്ഛിമ്ഹി ജാതകുമാരോ ദ്വാദസയോജനികായ ബാരാണസിയാ രജ്ജം കത്വാ കട്ഠവാഹനരാജാ നാമ ജാതോ’’തി കട്ഠവാഹനജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭) കഥേസി. രാജാ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ ‘‘പിതുഗോത്തമേവ കിര പമാണ’’ന്തി സുത്വാ തുസ്സിത്വാ മാതാപുത്താനം പകതിപരിഹാരമേവ ദാപേസി.

രഞ്ഞോ പന ബന്ധുലോ നാമ സേനാപതി മല്ലികം നാമ അത്തനോ ഭരിയം വഞ്ഝം ‘‘തവ കുലഘരമേവ ഗച്ഛാഹീ’’തി കുസിനാരമേവ പേസേസി. സാ ‘‘സത്ഥാരം ദിസ്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ജേതവനം പവിസിത്വാ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സാമികോ മേ, ഭന്തേ, കുലഘരം പേസേസീ’’തി വത്വാ ‘‘കസ്മാ’’തി വുത്താ ‘‘വഞ്ഝാ അപുത്തികാ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ സത്ഥാരാ ‘‘യദി ഏവം ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, നിവത്താഹീ’’തി വുത്താ തുട്ഠാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിവേസനമേവ പുന അഗമാസി. ‘‘കസ്മാ നിവത്തസീ’’തി പുട്ഠാ ‘‘ദസബലേന നിവത്തിതാമ്ഹീ’’തി ആഹ. സേനാപതി ‘‘ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി തഥാഗതേന കാരണ’’ന്തി ആഹ. സാ ന ചിരസ്സേവ ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ ഉപ്പന്നദോഹളാ ‘‘ദോഹളോ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി ആരോചേസി. ‘‘കിം ദോഹളോ’’തി? ‘‘വേസാലിയാ നഗരേ ലിച്ഛവിരാജാനം അഭിസേകമങ്ഗലപോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പാനീയം പിവിതുകാമാമ്ഹി, സാമീ’’തി. സേനാപതി ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ സഹസ്സഥാമധനും ഗഹേത്വാ തം രഥം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ രഥം പാജേന്തോ വേസാലിം പാവിസി.

തസ്മിഞ്ച കാലേ കോസലരഞ്ഞോ ബന്ധുലസേനാപതിനാ സദ്ധിം ഏകാചരിയകുലേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ മഹാലി നാമ ലിച്ഛവീ അന്ധോ ലിച്ഛവീനം അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച അനുസാസന്തോ ദ്വാരസമീപേ വസതി. സോ രഥസ്സ ഉമ്മാരേ പടിഘട്ടനസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ബന്ധുലമല്ലസ്സ രഥപതനസദ്ദോ ഏസോ, അജ്ജ ലിച്ഛവീനം ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ആഹ. പോക്ഖരണിയാ അന്തോ ച ബഹി ച ആരക്ഖാ ബലവാ, ഉപരി ലോഹജാലം പത്ഥടം, സകുണാനമ്പി ഓകാസോ നത്ഥി. സേനാപതി പന രഥാ ഓതരിത്വാ ആരക്ഖകേ ഖഗ്ഗേന പഹരന്തോ പലാപേത്വാ ലോഹജാലം ഛിന്ദിത്വാ അന്തോപോക്ഖരണിയം ഭരിയം ഓതാരേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ പായേത്വാ സയമ്പി ന്ഹത്വാ മല്ലികം രഥം ആരോപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ പായാസി. ആരക്ഖകാ ഗന്ത്വാ ലിച്ഛവീനം ആരോചേസും. ലിച്ഛവിരാജാനോ കുജ്ഝിത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ ‘‘ബന്ധുലമല്ലം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിംസു. തം പവത്തിം മഹാലിസ്സ ആരോചേസും. മഹാലി ‘‘മാ ഗമിത്ഥ, സോ ഹി വോ സബ്ബേ ഘാതയിസ്സതീ’’തി ആഹ. തേപി ‘‘മയം ഗമിസ്സാമയേവാ’’തി വദിംസു. തേന ഹി ചക്കസ്സ യാവ നാഭിതോ പഥവിം പവിട്ഠട്ഠാനം ദിസ്വാ നിവത്തേയ്യാഥ, തതോ അനിവത്തന്താ പുരതോ അസനിസദ്ദം വിയ സുണിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ, തതോ അനിവത്തന്താ തുമ്ഹാകം രഥധുരേസു ഛിദ്ദം പസ്സിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ, പുരതോ മാഗമിത്ഥാതി. തേ തസ്സ വചനേന അനിവത്തിത്വാ തം അനുബന്ധിംസുയേവ.

മല്ലികാ ദിസ്വാ ‘‘രഥാ, സാമി, പഞ്ഞായന്തീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ഏകസ്സ രഥസ്സ വിയ പഞ്ഞായനകാലേ മമ ആരോചേയ്യാസീതി. സാ യദാ സബ്ബേ ഏകോ വിയ ഹുത്വാ പഞ്ഞായിംസു, തദാ ‘‘ഏകമേവ സാമി രഥസീസം പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. ബന്ധുലോ ‘‘തേന ഹി ഇമാ രസ്മിയോ ഗണ്ഹാഹീ’’തി തസ്സാ രസ്മിയോ ദത്വാ രഥേ ഠിതോവ ധനും ആരോപേതി, രഥചക്കം യാവ നാഭിതോ പഥവിം പാവിസി, ലിച്ഛവിനോ തം ഠാനം ദിസ്വാപി ന നിവത്തിംസു. ഇതരോ ഥോകം ഗന്ത്വാ ജിയം പോഥേസി, അസനിസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തേ തതോപി ന നിവത്തിംസു, അനുബന്ധന്താ ഗച്ഛന്തേവ. ബന്ധുലോ രഥേ ഠിതകോവ ഏകം സരം ഖിപി. സോ പഞ്ചന്നം രഥസതാനം രഥസീസം ഛിദ്ദം കത്വാ പഞ്ച രാജസതാനി പരികരബന്ധനട്ഠാനേ വിജ്ഝിത്വാ പഥവിം പാവിസി. തേ അത്തനോ വിദ്ധഭാവം അജാനിത്വാ ‘‘തിട്ഠ രേ, തിട്ഠ രേ’’തി വദന്താ അനുബന്ധിംസുയേവ. ബന്ധുലോ രഥം ഠപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മതകാ, മതകേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം യുദ്ധം നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. തേ ‘‘മതകാ നാമ അമ്ഹാദിസാ നേവ ഹോന്തീ’’തി വദിംസു. ‘‘തേന ഹി സബ്ബപച്ഛിമസ്സ പരികരം മോചേഥാ’’തി. തേ മോചയിംസു. സോ മുത്തമത്തേയേവ മരിത്വാ പതിതോ. അഥ നേ ‘‘സബ്ബേപി തുമ്ഹേ ഏവരൂപാ, അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ സംവിധാതബ്ബം സംവിദഹിത്വാ പുത്തദാരേ അനുസാസിത്വാ സന്നാഹം മോചേഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കത്വാ സബ്ബേ ജീവിതക്ഖയം പത്താ.

ബന്ധുലോപി മല്ലികം സാവത്ഥിം ആനേസി. സാ സോളസക്ഖത്തും യമകേ പുത്തേ വിജായി, സബ്ബേപി സൂരാ ഥാമസമ്പന്നാ അഹേസും, സബ്ബസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പാപുണിംസു. ഏകേകസ്സപി പുരിസസഹസ്സപരിവാരോ അഹോസി. പിതരാ സദ്ധിം രാജനിവേസനം ഗച്ഛന്തേഹി തേഹേവ രാജങ്ഗണം പരിപൂരി. അഥേകദിവസം വിനിച്ഛയേ കൂടഡ്ഡപരാജിതാ മനുസ്സാ ബന്ധുലം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മഹാരവം വിരവന്താ വിനിച്ഛയഅമച്ചാനം കൂടഡ്ഡകാരണം തസ്സ ആരോചേസും. സോപി വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ തം അഡ്ഡം തീരേത്വാ സാമികമേവ സാമികം, അസ്സാമികമേവ അസ്സാമികം അകാസി. മഹാജനോ മഹാസദ്ദേന സാധുകാരം പവത്തേസി. രാജാ ‘‘കിമിദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ തുസ്സിത്വാ സബ്ബേപി തേ അമച്ചേ ഹാരേത്വാ ബന്ധുലസ്സേവ വിനിച്ഛയം നിയ്യാദേസി. സോ തതോ പട്ഠായ സമ്മാ വിനിച്ഛിനി. തതോ പോരാണകവിനിച്ഛയികാ ലഞ്ജം അലഭന്താ അപ്പലാഭാ ഹുത്വാ ‘‘ബന്ധുലോ രജ്ജം പത്ഥേതീ’’തി രാജകുലേ പരിഭിന്ദിംസു. രാജാ തം കഥം ഗഹേത്വാ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതും നാസക്ഖി, ‘‘ഇമസ്മിം ഇധേവ ഘാതിയമാനേ ഗരഹാ മേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുന ചിന്തേത്വാ ‘‘പയുത്തപുരിസേഹി പച്ചന്തം പഹരാപേത്വാ തേ പലാപേത്വാ നിവത്തകാലേ അന്തരാമഗ്ഗേ പുത്തേഹി സദ്ധിം മാരേതും വട്ടതീ’’തി ബന്ധുലം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പച്ചന്തോ കിര കുപിതോ, തവ പുത്തേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ചോരേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി പഹിണിത്വാ ‘‘ഏത്ഥേവസ്സ ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിത്വാ ആഹരഥാ’’തി തേഹി സദ്ധിം അഞ്ഞേപി സമത്ഥേ മഹായോധേ പേസേസി. തസ്മിം പച്ചന്തം ഗച്ഛന്തേയേവ ‘‘സേനാപതി കിര ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാവ പയുത്തകചോരാ പലായിംസു. സോ തം പദേസം ആവാസാപേത്വാ ജനപദം സണ്ഠപേത്വാ നിവത്തി.

അഥസ്സ നഗരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ തേ യോധാ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിംസു. തം ദിവസം മല്ലികായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ നിമന്തിതാ ഹോന്തി. അഥസ്സാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ ‘‘സാമികസ്സ തേ സദ്ധിം പുത്തേഹി സീസം ഛിന്ദിംസൂ’’തി പണ്ണം ആഹരിത്വാ അദംസു. സാ തം പവത്തിം ഞത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി അവത്വാ പണ്ണം ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമേവ പരിവിസി. അഥസ്സാ പരിചാരികാ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ദത്വാ സപ്പിചാടിം ആഹരന്തിയോ ഥേരാനം പുരതോ ചാടിം ഭിന്ദിംസു. ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഉപാസികേ, ഭേദനധമ്മം ഭിന്നം, ന ചിന്തേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. സാ ഉച്ഛങ്ഗതോ പണ്ണം നീഹരിത്വാ ‘‘ദ്വത്തിംസപുത്തേഹി സദ്ധിം പിതു സീസം ഛിന്നന്തി മേ ഇമം പണ്ണം ആഹരിംസു, അഹം ഇദം സുത്വാപി ന ചിന്തേമി, സപ്പിചാടിയാ ഭിന്നായ കിം ചിന്തേമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ധമ്മസേനാപതി ‘‘അനിമിത്തമനഞ്ഞാത’’ന്തിആദീനി (സു. നി. ൫൭൯) വത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം അഗമാസി. സാപി ദ്വത്തിംസ സുണിസായോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം സാമികാ അത്തനോ പുരിമകമ്മഫലം ലഭിംസു, തുമ്ഹേ മാ സോചിത്ഥ മാ പരിദേവിത്ഥ, രഞ്ഞോ ഉപരി മനോപദോസം മാ കരിത്ഥാ’’തി ഓവദി.

രഞ്ഞോ ചരപുരിസാ തം കഥം സുത്വാ തേസം നിദ്ദോസഭാവം രഞ്ഞോ കഥയിംസു. രാജാ സംവേഗപ്പത്തോ തസ്സാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മല്ലികഞ്ച സുണിസായോ ചസ്സാ ഖമാപേത്വാ മല്ലികായ വരം അദാസി. സാ ‘‘ഗഹിതോ മേ ഹോതൂ’’തി വത്വാ തസ്മിം ഗതേ മതകഭത്തം ദത്വാ ന്ഹത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മേ വരോ ദിന്നോ, മയ്ഹഞ്ച അഞ്ഞേന അത്ഥോ നത്ഥി, ദ്വത്തിംസായ മേ സുണിസാനം മമ ച കുലഘരഗമനം അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. രാജാ സമ്പടിച്ഛി. സാ ദ്വത്തിംസായ സുണിസാനം സകകുലം പേസേത്വാ സയം കുസിനാരനഗരേ അത്തനോ കുലഘരം അഗമാസി. രാജാ ബന്ധുലസേനാപതിനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘകാരായനസ്സ നാമ സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി. സോ പന ‘‘മാതുലോ മേ ഇമിനാ മാരിതോ’’തി രഞ്ഞോ ഓതാരം ഗവേസന്തോ വിചരതി. രാജാപി നിപ്പരാധസ്സ ബന്ധുലസ്സ മാരിതകാലതോ പട്ഠായ വിപ്പടിസാരീ ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി, രജ്ജസുഖം നാനുഭോതി.

തദാ സത്ഥാ സാകിയാനം വേളും നാമ നിഗമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. രാജാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരാമതോ അവിദൂരേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ ‘‘മഹന്തേന പരിവാരേന സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമാ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനി ദീഘകാരായനസ്സ ദത്വാ ഏകകോവ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. സബ്ബം ധമ്മചേതിയസുത്തനിയാമേനേവ (മ. നി. ൨.൩൬൪ ആദയോ) വേദിതബ്ബം. തസ്മിം ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ദീഘകാരായനോ താനി പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ വിടടൂഭം രാജാനം കത്വാ രഞ്ഞോ ഏകം അസ്സം ഏകഞ്ച ഉപട്ഠാനകാരികം മാതുഗാമം നിവത്തേത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി. രാജാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പിയകഥം കഥേത്വാ നിക്ഖന്തോ സേനം അദിസ്വാ തം മാതുഗാമം പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘അഹം ഭാഗിനേയ്യം അജാതസത്തും ആദായ ആഗന്ത്വാ വിടടൂഭം ഗഹേസ്സാമീ’’തി രാജഗഹനഗരം ഗച്ഛന്തോ വികാലേ ദ്വാരേസു പിഹിതേസു നഗരം പവിസിതുമസക്കോന്തോ ഏകിസ്സായ സാലായ നിപജ്ജിത്വാ വാതാതപേന കിലന്തോ രത്തിഭാഗേ തത്ഥേവ കാലമകാസി. വിഭാതായ രത്തിയാ ‘‘ദേവ കോസലനരിന്ദ, ഇദാനി അനാഥോസി ജാതോ’’തി വിലപന്തിയാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സദ്ദം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ മാതുലസ്സ മഹന്തേന സക്കാരേന സരീരകിച്ചം കാരേസി.

വിടടൂഭോപി രജ്ജം ലഭിത്വാ തം വേരം സരിത്വാ ‘‘സബ്ബേപി സാകിയേ മാരേസ്സാമീ’’തി മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാതിസങ്ഘസ്സ വിനാസം ദിസ്വാ ‘‘ഞാതിസങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഗന്ധകുടിയം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ കപിലവത്ഥുസാമന്തേ ഏകസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തതോ അവിദൂരേ വിടടൂഭസ്സ രജ്ജസീമായ അന്തോ സന്ദച്ഛായോ നിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി, വിടടൂഭോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കിംകാരണാ ഏവരൂപായ ഉണ്ഹവേലായ ഇമസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദഥ, ഏതസ്മിം സന്ദച്ഛായേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ നിസീദഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘ഹോതു, മഹാരാജ, ഞാതകാനം ഛായാ നാമ സീതലാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഞാതകാനം രക്ഖണത്ഥായ സത്ഥാ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സാവത്ഥിമേവ പച്ചാഗമി. സത്ഥാപി ഉപ്പതിത്വാ ജേതവനമേവ ഗതോ.

രാജാ സാകിയാനം ദോസം സരിത്വാ ദുതിയം നിക്ഖമിത്വാ തഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ പുന നിവത്തിത്വാ തതിയവാരേ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ നിവത്തി. ചതുത്ഥവാരേ പന തസ്മിം നിക്ഖന്തേ സത്ഥാ സാകിയാനം പുബ്ബകമ്മം ഓലോകേത്വാ തേസം നദിയം വിസപക്ഖിപനപാപകമ്മസ്സ അപ്പടിബാഹിരഭാവം ഞത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ന അഗമാസി. വിടടൂഭരാജാ ഖീരപായകേ ദാരകേ ആദിം കത്വാ സബ്ബേ സാകിയേ ഘാതേത്വാ ഗലലോഹിതേന നിസിന്നഫലകം ധോവിത്വാ പച്ചാഗമി. സത്ഥരി തതിയവാരേ ഗമനതോ പച്ചാഗന്ത്വാ പുനദിവസേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിട്ഠാപിതഭത്തകിച്ചേ ഗന്ധകുടിയം പവിസന്തേ ദിസാഹി സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം നിസീദിത്വാ ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ അത്താനം ദസ്സേത്വാ രാജാനം നിവത്താപേത്വാ ഞാതകേ മരണഭയാ മോചേസി, ഏവം ഞാതകാനം അത്ഥചരോ സത്ഥാ’’തി ഭഗവതോ ഗുണകഥം കഥയിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ തഥാഗതോ ഞാതകാനം അത്ഥം ചരതി, പുബ്ബേപി ചരിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘ജമ്ബുദീപതലേ രാജാനോ ബഹുഥമ്ഭേസു പാസാദേസു വസന്തി, തസ്മാ ബഹൂഹി ഥമ്ഭേഹി പാസാദകരണം നാമ അനച്ഛരിയം, യംനൂനാഹം ഏകഥമ്ഭകം പാസാദം കാരേയ്യം, ഏവം സബ്ബരാജൂനം അഗ്ഗരാജാ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ വഡ്ഢകീ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സോഭഗ്ഗപ്പത്തം ഏകഥമ്ഭകം പാസാദം കരോഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഉജൂ മഹന്തേ ഏകഥമ്ഭകപാസാദാരഹേ ബഹൂ രുക്ഖേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ രുക്ഖാ സന്തി, മഗ്ഗോ പന വിസമോ, ന സക്കാ ഓതാരേതും, രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാ അകംസു. രാജാ ‘‘കേനചി ഉപായേന സണികം ഓതാരേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘ദേവ, യേന കേനചി ഉപായേന ന സക്കാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി മമ ഉയ്യാനേ ഏകം രുക്ഖം ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. വഡ്ഢകീ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഏകം സുജാതം ഉജുകം ഗാമനിഗമപൂജിതം രാജകുലതോപി ലദ്ധബലികമ്മം മങ്ഗലസാലരുക്ഖം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ ‘‘ഉയ്യാനേ രുക്ഖോ നാമ മമ പടിബദ്ധോ, ഗച്ഛഥ ഭോ തം ഛിന്ദഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ രുക്ഖേ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികം ദത്വാ സുത്തേന പരിക്ഖിപിത്വാ പുപ്ഫകണ്ണികം ബന്ധിത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ ബലികമ്മം കത്വാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ആഗന്ത്വാ രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സാമ, രാജാ ഛിന്ദാപേതി, ഇമസ്മിം രുക്ഖേ നിബ്ബത്തദേവതാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതു, അമ്ഹാകം ദോസോ നത്ഥീ’’തി സാവേസും.

അഥ തസ്മിം നിബ്ബത്തോ ദേവപുത്തോ തം വചനം സുത്വാ ‘‘നിസ്സംസയം ഇമേ വഡ്ഢകീ ഇമം രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സന്തി, വിമാനം മേ നസ്സിസ്സതി, വിമാനപരിയന്തികമേവ ഖോ പന മയ്ഹം ജീവിതം, ഇമഞ്ച രക്ഖം പരിവാരേത്വാ ഠിതേസു തരുണസാലരുക്ഖേസു നിബ്ബത്താനം മമ ഞാതിദേവതാനമ്പി ബഹൂനി വിമാനാനി നസ്സിസ്സന്തി. വിമാനപരിയന്തികമേവ മമ ഞാതീനം ദേവതാനമ്പി ജീവിതം, ന ഖോ പന മം തഥാ അത്തനോ വിനാസോ ബാധതി, യഥാ ഞാതീനം, തസ്മാ നേസം മയാ ജീവിതം ദാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അഡ്ഢരത്തസമയേ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ രഞ്ഞോ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സകലഗബ്ഭം ഏകോഭാസം കത്വാ ഉസ്സിസകപസ്സേ രോദമാനോ അട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ ഭീതതസിതോ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘കാ ത്വം സുദ്ധേഹി വത്ഥേഹി, അഘേ വേഹായസം ഠിതാ;

കേന ത്യാസ്സൂനി വത്തന്തി, കുതോ തം ഭയമാഗത’’ന്തി.

തത്ഥ കാ ത്വന്തി നാഗയക്ഖസുപണ്ണസക്കാദീസു കാ നാമ ത്വന്തി പുച്ഛതി. വത്ഥേഹീതി വചനമത്തമേവേതം, സബ്ബേപി പന ദിബ്ബാലങ്കാരേ സന്ധായേവമാഹ. അഘേതി അപ്പടിഘേ ആകാസേ. വേഹായസന്തി തസ്സേവ വേവചനം. കേന ത്യാസ്സൂനി വത്തന്തീതി കേന കാരണേന തവ അസ്സൂനി വത്തന്തി. കുതോതി ഞാതിവിയോഗധനവിനാസാദീനം കിം നിസ്സായ തം ഭയമാഗതന്തി പുച്ഛതി.

തതോ ദേവരാജാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൪. ‘‘തവേവ ദേവ വിജിതേ, ഭദ്ദസാലോതി മം വിദൂ;

സട്ഠി വസ്സസഹസ്സാനി, തിട്ഠതോ പൂജിതസ്സ മേ.

൧൫. ‘‘കാരയന്താ നഗരാനി, അഗാരേ ച ദിസമ്പതി;

വിവിധേ ചാപി പാസാദേ, ന മം തേ അച്ചമഞ്ഞിസും;

യഥേവ മം തേ പൂജേസും, തഥേവ ത്വമ്പി പൂജയാ’’തി.

തത്ഥ തിട്ഠതോതി സകലബാരാണസിനഗരേഹി ചേവ ഗാമനിഗമേഹി ച തയാ ച പൂജിതസ്സ നിച്ചം ബലികമ്മഞ്ച സക്കാരഞ്ച ലഭന്തസ്സ മയ്ഹം ഇമസ്മിം ഉയ്യാനേ തിട്ഠന്തസ്സ ഏത്തകോ കാലോ ഗതോതി ദസ്സേതി. നഗരാനീതി നഗരപടിസങ്ഖരണകമ്മാനി. അഗാരേചാതി ഭൂമിഗേഹാനി. ദിസമ്പതീതി ദിസാനം പതി, മഹാരാജ. ന മം തേതി തേ നഗരപടിസങ്ഖരണാദീനി കരോന്താ ഇമസ്മിം നഗരേ പോരാണകരാജാനോ മം നാതിമഞ്ഞിസും നാതിക്കമിംസു ന വിഹേഠയിംസു, മമ നിവാസരുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ കമ്മം ന കരിംസു, മയ്ഹം പന സക്കാരമേവ കരിംസൂതി അവച. യഥേവാതി തസ്മാ യഥേവ തേ പോരാണകരാജാനോ മം പൂജയിംസു, ഏകോപി ഇമം രുക്ഖം ന ഛിന്ദാപേസി, ത്വഞ്ചാപി മം തഥേവ പൂജയ, മാ മേ രുക്ഖം ഛേദയീതി.

തതോ രാജാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൬. ‘‘തം ഇവാഹം ന പസ്സാമി, ഥൂലം കായേന തേ ദുമം;

ആരോഹപരിണാഹേന, അഭിരൂപോസി ജാതിയാ.

൧൭. ‘‘പാസാദം കാരയിസ്സാമി, ഏകത്ഥമ്ഭം മനോരമം;

തത്ഥ തം ഉപനേസ്സാമി, ചിരം തേ യക്ഖ ജീവിത’’ന്തി.

തത്ഥ കായേനാതി പമാണേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തവ പമാണേന തം വിയ ഥൂലം മഹന്തം അഞ്ഞം ദുമം ന പസ്സാമി, ത്വഞ്ഞേവ പന ആരോഹപരിണാഹേന സുജാതസങ്ഖാതായ സമസണ്ഠാനഉജുഭാവപ്പകാരായ ജാതിയാ ച അഭിരൂപോ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ ഏകഥമ്ഭപാസാദാരഹോതി. പാസാദന്തി തസ്മാ തം ഛേദാപേത്വാ അഹം പാസാദം കാരാപേസ്സാമേവ. തത്ഥ തന്തി തം പനാഹം സമ്മ ദേവരാജ, തത്ഥ പാസാദേ ഉപനേസ്സാമി, സോ ത്വം മയാ സദ്ധിം ഏകതോ വസന്തോ അഗ്ഗഗന്ധമാലാദീനി ലഭന്തോ സക്കാരപ്പത്തോ സുഖം ജീവിസ്സസി, നിവാസട്ഠാനാഭാവേന മേ വിനാസോ ഭവിസ്സതീതി മാ ചിന്തയി, ചിരം തേ യക്ഖ ജീവിതം ഭവിസ്സതീതി.

തം സുത്വാ ദേവരാജാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮. ‘‘ഏവം ചിത്തം ഉദപാദി, സരീരേന വിനാഭാവോ;

പുഥുസോ മം വികന്തിത്വാ, ഖണ്ഡസോ അവകന്തഥ.

൧൯. ‘‘അഗ്ഗേ ച ഛേത്വാ മജ്ഝേ ച, പച്ഛാ മൂലമ്ഹി ഛിന്ദഥ;

ഏവം മേ ഛിജ്ജമാനസ്സ, ന ദുക്ഖം മരണം സിയാ’’തി.

തത്ഥ ഏവം ചിത്തം ഉദപാദീതി യദി ഏവം ചിത്തം തവ ഉപ്പന്നം. സരീരേന വിനാഭാവോതി യദി തേ മമ സരീരേന ഭദ്ദസാലരുക്ഖേന സദ്ധിം മമ വിനാഭാവോ പത്ഥിതോ. പുഥുസോതി ബഹുധാ. വികന്തിത്വാതി ഛിന്ദിത്വാ. ഖണ്ഡസോതി ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കത്വാ അവകന്തഥ. അഗ്ഗേ ചാതി അവകന്തന്താ പന പഠമം അഗ്ഗേ, തതോ മജ്ഝേ ഛേത്വാ സബ്ബപച്ഛാ മൂലേ ഛിന്ദഥ. ഏവഞ്ഹി മേ ഛിജ്ജമാനസ്സ ന ദുക്ഖം മരണം സിയാ, സുഖം നു ഖണ്ഡസോ ഭവേയ്യാതി യാചതി.

തതോ രാജാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൦. ‘‘ഹത്ഥപാദം യഥാ ഛിന്ദേ, കണ്ണനാസഞ്ച ജീവതോ;

തതോ പച്ഛാ സിരോ ഛിന്ദേ, തം ദുക്ഖം മരണം സിയാ.

൨൧. ‘‘സുഖം നു ഖണ്ഡസോ ഛിന്നം, ഭദ്ദസാല വനപ്പതി;

കിംഹേതു കിം ഉപാദായ, ഖണ്ഡസോ ഛിന്നമിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ ഹത്ഥപാദന്തി ഹത്ഥേ ച പാദേ ച. തം ദുക്ഖന്തി ഏവം പടിപാടിയാ ഛിജ്ജന്തസ്സ ചോരസ്സ തം മരണം ദുക്ഖം സിയാ. സുഖം നൂതി സമ്മ ഭദ്ദസാല, വജ്ഝപ്പത്താ ചോരാ സുഖേന മരിതുകാമാ സീസച്ഛേദം യാചന്തി, ന ഖണ്ഡസോ ഛേദനം, ത്വം പന ഏവം യാചസി, തേന തം പുച്ഛാമി ‘‘സുഖം നു ഖണ്ഡസോ ഛിന്ന’’ന്തി. കിംഹേതൂതി ഖണ്ഡസോ ഛിന്നം നാമ ന സുഖം, കാരണേന പനേത്ഥ ഭവിതബ്ബന്തി തം പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

അഥസ്സ ആചിക്ഖന്തോ ഭദ്ദസാലോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൨. ‘‘യഞ്ച ഹേതുമുപാദായ, ഹേതും ധമ്മൂപസംഹിതം;

ഖണ്ഡസോ ഛിന്നമിച്ഛാമി, മഹാരാജ സുണോഹി മേ.

൨൩. ‘‘ഞാതീ മേ സുഖസംവദ്ധാ, മമ പസ്സേ നിവാതജാ;

തേപിഹം ഉപഹിംസേയ്യ, പരേസം അസുഖോചിത’’ന്തി.

തത്ഥ ഹേതും ധമ്മൂപസംഹിതന്തി മഹാരാജ, യം ഹേതുസഭാവയുത്തമേവ, ന ഹേതുപതിരൂപകം, ഹേതും ഉപാദായ ആരബ്ഭ സന്ധായാഹം ഖണ്ഡസോ ഛിന്നമിച്ഛാമി, തം ഓഹിതസോതോ സുണോഹീതി അത്ഥോ. ഞാതീ മേതി മമ ഭദ്ദസാലരുക്ഖസ്സ ഛായായ സുഖസംവദ്ധാ മമ പസ്സേ തരുണസാലരുക്ഖേസു നിബ്ബത്താ മയാ കതവാതപരിത്താണത്താ നിവാതജാ മമ ഞാതകാ ദേവസങ്ഘാ അത്ഥി, തേ അഹം വിസാലസാഖവിടപോ മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ പതന്തോ ഉപഹിംസേയ്യം, സംഭഗ്ഗവിമാനേ കരോന്തോ വിനാസേയ്യന്തി അത്ഥോ. പരേസം അസുഖോചിതന്തി ഏവം സന്തേ മയാ തേസം പരേസം ഞാതിദേവസങ്ഘാനം അസുഖം ദുക്ഖം ഓചിതം വഡ്ഢിതം, ന ചാഹം തേസം ദുക്ഖകാമോ, തസ്മാ ഭദ്ദസാലം ഖണ്ഡസോ ഖണ്ഡസോ ഛിന്ദാപേമീതി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘ധമ്മികോ വതായം, ദേവപുത്തോ, അത്തനോ വിമാനവിനാസതോപി ഞാതീനം വിമാനവിനാസം ന ഇച്ഛതി, ഞാതീനം അത്ഥചരിയം ചരതി, അഭയമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി തുസ്സിത്വാ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൨൪. ‘‘ചേതേയ്യരൂപം ചേതേസി, ഭദ്ദസാല വനപ്പതി;

ഹിതകാമോസി ഞാതീനം, അഭയം സമ്മ ദമ്മി തേ’’തി.

തത്ഥ ചേതേയ്യരൂപം ചേതേസീതി ഞാതീസു മുദുചിത്തതായ ചിന്തേന്തോ ചിന്തേതബ്ബയുത്തകമേവ ചിന്തേസി. ഛേദേയ്യരൂപം ഛേദേസീതിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ഖണ്ഡസോ ഛിന്നമിച്ഛന്തോ ഛേദേതബ്ബയുത്തകമേവ ഛേദേസീതി. അഭയന്തി ഏതസ്മിം തേ സമ്മ, ഗുണേ പസീദിത്വാ അഭയം ദദാമി, ന മേ പാസാദേനത്ഥോ, നാഹം തം ഛേദാപേസ്സാമി, ഗച്ഛ ഞാതിസങ്ഘപരിവുതോ സക്കതഗരുകതോ സുഖം ജീവാതി ആഹ.

ദേവരാജാ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ അഗമാസി. രാജാ തസ്സോവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ ഞാതത്ഥചരിയം അചരിയേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, തരുണസാലേസു നിബ്ബത്തദേവതാ ബുദ്ധപരിസാ, ഭദ്ദസാലദേവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഭദ്ദസാലജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൬൬] ൩. സമുദ്ദവാണിജജാതകവണ്ണനാ

കസന്തി വപന്തി തേ ജനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ പഞ്ച കുലസതാനി ഗഹേത്വാ നിരയേ പതിതഭാവം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി അഗ്ഗസാവകേസു പരിസം ഗഹേത്വാ പക്കന്തേസു സോകം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഉണ്ഹലോഹിതേ മുഖതോ നിക്ഖന്തേ ബലവവേദനാപീളിതോ തഥാഗതസ്സ ഗുണം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘അഹമേവ നവ മാസേ തഥാഗതസ്സ അനത്ഥം ചിന്തേസിം, സത്ഥു പന മയി പാപചിത്തം നാമ നത്ഥി, അസീതിമഹാഥേരാനമ്പി മയി ആഘാതോ നാമ നത്ഥി, മയാ കതകമ്മേന അഹമേവ ഇദാനി അനാഥോ ജാതോ, സത്ഥാരാപിമ്ഹി വിസ്സട്ഠോ മഹാഥേരേഹിപി ഞാതിസേട്ഠേന രാഹുലത്ഥേരേനപി സക്യരാജകുലേഹിപി, ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഖമാപേസ്സാമീ’’തി പരിസായ സഞ്ഞം ദത്വാ അത്താനം പഞ്ചകേന ഗാഹാപേത്വാ രത്തിം രത്തിം ഗച്ഛന്തോ കോസലരട്ഠം സമ്പാപുണി. ആനന്ദത്ഥേരോ സത്ഥു ആരോചേസി ‘‘ദേവദത്തോ കിര, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഖമാപേതും ആഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, ദേവദത്തോ മമ ദസ്സനം ന ലഭിസ്സതീ’’തി.

അഥ തസ്മിം സാവത്ഥിനഗരദ്വാരം സമ്പത്തേ പുന ഥേരോ ആരോചേസി, ഭഗവാപി തഥേവ അവച. തസ്സ ജേതവനേ പോക്ഖരണിയാ സമീപം ആഗതസ്സ പാപം മത്ഥകം പാപുണി, സരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി, ന്ഹത്വാ പാനീയം പിവിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘മഞ്ചകതോ മം ആവുസോ ഓതാരേഥ, പാനീയം പിവിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്സ ഓതാരേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതമത്തസ്സ ചിത്തസ്സാദേ അലദ്ധേയേവ മഹാപഥവീ വിവരമദാസി. താവദേവ തം അവീചിതോ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠായ പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹി. സോ ‘‘പാപകമ്മം മേ മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി തഥാഗതസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ –

‘‘ഇമേഹി അട്ഠീഹി തമഗ്ഗപുഗ്ഗലം, ദേവാതിദേവം നരദമ്മസാരഥിം;

സമന്തചക്ഖും സതപുഞ്ഞലക്ഖണം, പാണേഹി ബുദ്ധം സരണം ഉപേമീ’’തി. (മി. പ. ൪.൧.൩) –

ഇമായ ഗാഥായ സരണേ പതിട്ഠഹന്തോ അവീചിപരായണോ അഹോസി. തസ്സ പന പഞ്ച ഉപട്ഠാകകുലസതാനി അഹേസും. താനിപി തപ്പക്ഖികാനി ഹുത്വാ ദസബലം അക്കോസിത്വാ അവീചിമ്ഹിയേവ നിബ്ബത്തിംസു. ഏവം സോ താനി പഞ്ച കുലസതാനി ഗണ്ഹിത്വാ അവീചിമ്ഹി പതിട്ഠിതോ.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ പാപോ ലാഭസക്കാരഗിദ്ധതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അട്ഠാനേ കോപം ബന്ധിത്വാ അനാഗതഭയമനോലോകേത്വാ പഞ്ചഹി കുലസതേഹി സദ്ധിം അവീചിപരായണോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ ലാഭസക്കാരഗിദ്ധോ ഹുത്വാ അനാഗതഭയം ന ഓലോകേസി, പുബ്ബേപി അനാഗതഭയം അനോലോകേത്വാ പച്ചുപ്പന്നസുഖഗിദ്ധേന സദ്ധിം പരിസായ മഹാവിനാസം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ കുലസഹസ്സനിവാസോ മഹാവഡ്ഢകീഗാമോ അഹോസി. തത്ഥ വഡ്ഢകീ ‘‘തുമ്ഹാകം മഞ്ചം കരിസ്സാമ, പീഠം കരിസ്സാമ, ഗേഹം കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ ബഹും ഇണം ഗഹേത്വാ കിഞ്ചി കാതും ന സക്ഖിംസു. മനുസ്സാ ദിട്ഠദിട്ഠേ വഡ്ഢകീ ചോദേന്തി പലിബുദ്ധന്തി. തേ ഇണായികേഹി ഉപദ്ദുതാ സുഖം വസിതും അസക്കോന്താ ‘‘വിദേസം ഗന്ത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസിസ്സാമാ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ രുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ മഹതിം നാവം ബന്ധിത്വാ നദിം ഓതാരേത്വാ ആഹരിത്വാ ഗാമതോ ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തേ ഠാനേ ഠപേത്വാ അഡ്ഢരത്തസമയേ ഗാമം ആഗന്ത്വാ പുത്തദാരമാദായ നാവട്ഠാനം ഗന്ത്വാ നാവം ആരുയ്ഹ അനുക്കമേന മഹാസമുദ്ദം പവിസിത്വാ വാതവേഗേന വിചരന്താ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഏകം ദീപകം പാപുണിംസു. തസ്മിം പന ദീപകേ സയംജാതസാലിഉച്ഛുകദലിഅമ്ബജമ്ബുപനസതാലനാളികേരാദീനി വിവിധഫലാനി അത്ഥി, അഞ്ഞതരോ പഭിന്നനാവോ പുരിസോ പഠമതരം തം ദീപകം പത്വാ സാലിഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോ ഉച്ഛുആദീനി ഖാദമാനോ ഥൂലസരീരോ നഗ്ഗോ പരൂള്ഹകേസമസ്സു തസ്മിം ദീപകേ പടിവസതി.

വഡ്ഢകീ ചിന്തയിംസു ‘‘സചേ അയം ദീപകോ രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, സബ്ബേപി അമ്ഹേ വിനാസം പാപുണിസ്സാമ, പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ താവ ന’’ന്തി. അഥ സത്തട്ഠ പുരിസാ സൂരാ ബലവന്തോ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധാ ഹുത്വാ ഓതരിത്വാ ദീപകം പരിഗ്ഗണ്ഹിംസു. തസ്മിം ഖണേ സോ പുരിസോ ഭുത്തപാതരാസോ ഉച്ഛുരസം പിവിത്വാ സുഖപ്പത്തോ രമണീയേ പദേസേ രജതപട്ടസദിസേ വാലുകതലേ സീതച്ഛായായ ഉത്താനകോ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ജമ്ബുദീപവാസിനോ കസന്താ വപന്താ ഏവരൂപം സുഖം ന ലഭന്തി, ജമ്ബുദീപതോ മയ്ഹം അയമേവ ദീപകോ വര’’ന്തി ഗായമാനോ ഉദാനം ഉദാനേസി. അഥ സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘സോ ഭിക്ഖവേ പുരിസോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി ദസ്സേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘കസന്തി വപന്തി തേ ജനാ, മനുജാ കമ്മഫലൂപജീവിനോ;

നയിമസ്സ ദീപകസ്സ ഭാഗിനോ, ജമ്ബുദീപാ ഇദമേവ നോ വര’’ന്തി.

തത്ഥ തേ ജനാതി തേ ജമ്ബുദീപവാസിനോ ജനാ. കമ്മഫലൂപജീവിനോതി നാനാകമ്മാനം ഫലൂപജീവിനോ സത്താ.

അഥ തേ ദീപകം പരിഗ്ഗണ്ഹന്താ പുരിസാ തസ്സ ഗീതസദ്ദം സുത്വാ ‘‘മനുസ്സസദ്ദോ വിയ സുയ്യതി, ജാനിസ്സാമ ന’’ന്തി സദ്ദാനുസാരേന ഗന്ത്വാ തം പുരിസം ദിസ്വാ ‘‘യക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഭീതതസിതാ സരേ സന്നഹിംസു. സോപി തേ ദിസ്വാ അത്തനോ വധഭയേന ‘‘നാഹം, സാമി, യക്ഖോ, പുരിസോമ്ഹി, ജീവിതം മേ ദേഥാ’’തി യാചന്തോ ‘‘പുരിസാ നാമ തുമ്ഹാദിസാ നഗ്ഗാ ന ഹോന്തീ’’തി വുത്തേ പുനപ്പുനം യാചിത്വാ മനുസ്സഭാവം വിഞ്ഞാപേസി. തേ തം പുരിസം ഉപസങ്കമിത്വാ സമ്മോദനീയം കഥം സുത്വാ തസ്സ തത്ഥ ആഗതനിയാമം പുച്ഛിംസു. സോപി സബ്ബം തേസം കഥേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ അത്തനോ പുഞ്ഞസമ്പത്തിയാ ഇധാഗതാ, അയം ഉത്തമദീപോ, ന ഏത്ഥ സഹത്ഥേന കമ്മം കത്വാ ജീവന്തി, സയംജാതസാലീനഞ്ചേവ ഉച്ഛുആദീനഞ്ചേത്ഥ അന്തോ നത്ഥീതി അനുക്കണ്ഠന്താ വസഥാ’’തി ആഹ. ഇധ പന വസന്താനം അമ്ഹാകം അഞ്ഞോ പരിപന്ഥോ നത്ഥി, അഞ്ഞം ഭയം ഏത്ഥ നത്ഥി, അയം പന അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതോ, അമനുസ്സാ തുമ്ഹാകം ഉച്ചാരപസ്സാവം ദിസ്വാ കുജ്ഝേയ്യും, തസ്മാ തം കരോന്താ വാലുകം വിയൂഹിത്വാ വാലുകായ പടിച്ഛാദേയ്യാഥ, ഏത്തകം ഇധ ഭയം, അഞ്ഞം നത്ഥി, നിച്ചം അപ്പമത്താ ഭവേയ്യാഥാതി. തേ തത്ഥ വാസം ഉപഗച്ഛിംസു. തസ്മിം പന കുലസഹസ്സേ പഞ്ചന്നം പഞ്ചന്നം കുലസതാനം ജേട്ഠകാ ദ്വേ വഡ്ഢകീ അഹേസും. തേസു ഏകോ ബാലോ അഹോസി രസഗിദ്ധോ, ഏകോ പണ്ഡിതോ രസേസു അനല്ലീനോ.

അപരഭാഗേ സബ്ബേപി തേ തത്ഥ സുഖം വസന്താ ഥൂലസരീരാ ഹുത്വാ ചിന്തയിംസു ‘‘ചിരം പീതാ നോ സുരാ, ഉച്ഛുരസേന മേരയം കത്വാ പിവിസ്സാമാ’’തി. തേ മേരയം കാരേത്വാ പിവിത്വാ മദവസേന ഗായന്താ നച്ചന്താ കീളന്താ പമത്താ തത്ഥ തത്ഥ ഉച്ചാരപസ്സാവം കത്വാ അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ ദീപകം ജേഗുച്ഛം പടികൂലം കരിംസു. ദേവതാ ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം കീളാമണ്ഡലം പടികൂലം കരോന്തീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘മഹാസമുദ്ദം ഉത്തരാപേത്വാ ദീപകധോവനം കരിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ ‘‘അയം കാളപക്ഖോ, അജ്ജ അമ്ഹാകം സമാഗമോ ച ഭിന്നോ, ഇതോ ദാനി പന്നരസമേ ദിവസേ പുണ്ണമീഉപോസഥദിവസേ ചന്ദസ്സുഗ്ഗമനവേലായ സമുദ്ദം ഉബ്ബത്തേത്വാ സബ്ബേപിമേ ഘാതേസ്സാമാ’’തി ദിവസം ഠപയിംസു. അഥ നേസം അന്തരേ ഏകോ ധമ്മികോ ദേവപുത്തോ ‘‘മാ ഇമേ മമ പസ്സന്തസ്സ നസ്സിംസൂ’’തി അനുകമ്പായ തേസു സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ ഘരദ്വാരേ സുഖകഥായ നിസിന്നേസു സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ സകലദീപം ഏകോഭാസം കത്വാ ഉത്തരായ ദിസായ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘അമ്ഭോ വഡ്ഢകീ, ദേവതാ തുമ്ഹാകം കുദ്ധാ. ഇമസ്മിം ഠാനേ മാ വസിത്ഥ, ഇതോ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഹി ദേവതാ സമുദ്ദം ഉബ്ബത്തേത്വാ സബ്ബേവ തുമ്ഹേ ഘാതേസ്സന്തി, ഇതോ നിക്ഖമിത്വാ പലായഥാ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘തിപഞ്ചരത്തൂപഗതമ്ഹി ചന്ദേ, വേഗോ മഹാ ഹേഹിതി സാഗരസ്സ;

ഉപ്ലവിസ്സം ദീപമിമം ഉളാരം, മാ വോ വധീ ഗച്ഛഥ ലേണമഞ്ഞ’’ന്തി.

തത്ഥ ഉപ്ലവിസ്സന്തി ഇമം ദീപകം ഉപ്ലവന്തോ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ അഭിഭവിസ്സതി. മാ വോ വധീതി സോ സാഗരവേഗോ തുമ്ഹേ മാ വധി.

ഇതി സോ തേസം ഓവാദം ദത്വാ അത്തനോ ഠാനമേവ ഗതോ. തസ്മിം ഗതേ അപരോ സാഹസികോ കക്ഖളോ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമേ ഇമസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ പലായേയ്യും, അഹം നേസം ഗമനം നിവാരേത്വാ സബ്ബേപിമേ മഹാവിനാസം പാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ സകലദീപം ഏകോഭാസം കരോന്തോ ആഗന്ത്വാ ദക്ഖിണായ ദിസായ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ഏകോ ദേവപുത്തോ ഇധാഗതോ, നോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആഗതോ’’തി വുത്തേ ‘‘സോ വോ കിം കഥേസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഇമം നാമ, സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സോ തുമ്ഹാകം ഇധ നിവാസം ന ഇച്ഛതി, ദോസേന കഥേതി, തുമ്ഹേ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ വസഥാ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭. ‘‘ന ജാതുയം സാഗരവാരിവേഗോ, ഉപ്ലവിസ്സം ദീപമിമം ഉളാരം;

തം മേ നിമിത്തേഹി ബഹൂഹി ദിട്ഠം, മാ ഭേഥ കിം സോചഥ മോദഥവ്ഹോ.

൨൮. ‘‘പഹൂതഭക്ഖം ബഹുഅന്നപാനം, പത്തത്ഥ ആവാസമിമം ഉളാരം;

ന വോ ഭയം പടിപസ്സാമി കിഞ്ചി, ആപുത്തപുത്തേഹി പമോദഥവ്ഹോ’’തി.

തത്ഥ ന ജാതുയന്തി ന ജാതു അയം. മാ ഭേഥാതി മാ ഭായിത്ഥ. മോദഥവ്ഹോതി പമോദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഹോഥ. ആപുത്തപുത്തേഹീതി യാവ പുത്താനമ്പി പുത്തേഹി പമോദഥ, നത്ഥി വോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഭയന്തി.

ഏവം സോ ഇമാഹി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി തേ അസ്സാസേത്വാ പക്കാമി. തസ്സ പക്കന്തകാലേ ധമ്മികദേവപുത്തസ്സ വചനം അനാദിയന്തോ ബാലവഡ്ഢകീ ‘‘സുണന്തു മേ, ഭോന്തോ, വചന’’ന്തി സേസവഡ്ഢകീ ആമന്തേത്വാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൨൯. ‘‘യോ ദേവോയം ദക്ഖിണായം ദിസായം, ഖേമന്തി പക്കോസതി തസ്സ സച്ചം;

ന ഉത്തരോ വേദി ഭയാഭയസ്സ, മാ ഭേഥ കിം സോചഥ മോദഥവ്ഹോ’’തി.

തത്ഥ ദക്ഖിണായന്തി ദക്ഖിണായ, അയമേവ വാ പാഠോ.

തം സുത്വാ രസഗിദ്ധാ പഞ്ചസതാ വഡ്ഢകീ തസ്സ ബാലസ്സ വചനം ആദിയിംസു. ഇതരോ പന പണ്ഡിതവഡ്ഢകീ തസ്സ വചനം അനാദിയന്തോ തേ വഡ്ഢകീ ആമന്തേത്വാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൦. ‘‘യഥാ ഇമേ വിപ്പവദന്തി യക്ഖാ, ഏകോ ഭയം സംസതി ഖേമമേകോ;

തദിങ്ഘ മയ്ഹം വചനം സുണാഥ, ഖിപ്പം ലഹും മാ വിനസ്സിമ്ഹ സബ്ബേ.

൩൧. ‘‘സബ്ബേ സമാഗമ്മ കരോമ നാവം, ദോണിം ദള്ഹം സബ്ബയന്തൂപപന്നം;

സചേ അയം ദക്ഖിണോ സച്ചമാഹ, മോഘം പടിക്കോസതി ഉത്തരോയം;

സാ ചേവ നോ ഹേഹിതി ആപദത്ഥാ, ഇമഞ്ച ദീപം ന പരിച്ചജേമ.

൩൨. ‘‘സചേ ച ഖോ ഉത്തരോ സച്ചമാഹ, മോഘം പടിക്കോസതി ദക്ഖിണോയം;

തമേവ നാവം അഭിരുയ്ഹ സബ്ബേ, ഏവം മയം സോത്ഥി തരേമു പാരം.

൩൩. ‘‘ന വേ സുഗണ്ഹം പഠമേന സേട്ഠം, കനിട്ഠമാപാഥഗതം ഗഹേത്വാ;

യോ ചീധ തച്ഛം പവിചേയ്യ ഗണ്ഹതി, സ വേ നരോ സേട്ഠമുപേതി ഠാന’’ന്തി.

തത്ഥ വിപ്പവദന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധം വദന്തി. ലഹുന്തി പുരിമസ്സ അത്ഥദീപനം. ദോണിന്തി ഗമ്ഭീരം മഹാനാവം. സബ്ബയന്തൂപപന്നന്തി സബ്ബേഹി ഫിയാരിത്താദീഹി യന്തേഹി ഉപപന്നം. സാ ചേവ നോ ഹേഹിതി ആപദത്ഥാതി സാ ച നോ നാവാ പച്ഛാപി ഉപ്പന്നായ ആപദായ അത്ഥാ ഭവിസ്സതി, ഇമഞ്ച ദീപം ന പരിച്ചജിസ്സാമ. തരേമൂതി തരിസ്സാമ. ന വേ സുഗണ്ഹന്തി ന വേ സുഖേന ഗണ്ഹിതബ്ബം. സേട്ഠന്തി ഉത്തമം തഥം സച്ചം. കനിട്ഠന്തി പഠമവചനം ഉപാദായ പച്ഛിമവചനം കനിട്ഠം നാമ. ഇധാപി ‘‘ന വേ സുഗണ്ഹ’’ന്തി അനുവത്തതേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അമ്ഭോ വഡ്ഢകീ, യേന കേനചി പഠമേന വുത്തവചനം ‘‘ഇദമേവ സേട്ഠം തഥം സച്ച’’ന്തി സുഖം ന ഗണ്ഹിതബ്ബമേവ, യഥാ ച തം, ഏവം കനിട്ഠം ഗച്ഛാ വുത്തവചനമ്പി ‘‘ഇദമേവ തഥം സച്ച’’ന്തി ന ഗണ്ഹിതബ്ബം. യം പന സോതവിസയം ആപാഥഗതം ഹോതി, തം ആപാഥഗതം ഗഹേത്വാ യോ ഇധ പണ്ഡിതപുരിസോ പുരിമവചനഞ്ച പച്ഛിമവചനഞ്ച പവിചേയ്യ വിചിനിത്വാ തീരേത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ തച്ഛം ഗണ്ഹാതി, യം തഥം സച്ചം സഭാവഭൂതം, തദേവ പച്ചക്ഖം കത്വാ ഗണ്ഹാതി. സ വേ നരോ സേട്ഠമുപേതി ഠാനന്തി സോ ഉത്തമം ഠാനം ഉപേതി അധിഗച്ഛതി വിന്ദതി ലഭതീതി.

സോ ഏവഞ്ച പന വത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, മയം ദ്വിന്നമ്പി ദേവതാനം വചനം കരിസ്സാമ, നാവം താവ സജ്ജേയ്യാമ. സചേ പഠമസ്സ വചനം സച്ചം ഭവിസ്സതി, തം നാവം അഭിരുഹിത്വാ പലായിസ്സാമ, അഥ ഇതരസ്സ വചനം സച്ചം ഭവിസ്സതി, നാവം ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമാ’’തി. ഏവം വുത്തേ ബാലവഡ്ഢകീ ‘‘അമ്ഭോ, ത്വം ഉദകപാതിയം സുസുമാരം പസ്സസി, അതീവ ദീഘം പസ്സസി, പഠമദേവപുത്തോ അമ്ഹേസു ദോസവസേന കഥേസി, പച്ഛിമോ സിനേഹേനേവ, ഇമം ഏവരൂപം വരദീപം പഹായ കുഹിം ഗമിസ്സാമ, സചേ പന ത്വം ഗന്തുകാമോ, തവ പരിസം ഗണ്ഹിത്വാ നാവം കരോഹി, അമ്ഹാകം നാവായ കിച്ചം നത്ഥീ’’തി ആഹ. പണ്ഡിതോ അത്തനോ പരിസം ഗഹേത്വാ നാവം സജ്ജേത്വാ നാവായ സബ്ബൂപകരണാനി ആരോപേത്വാ സപരിസോ നാവായ അട്ഠാസി.

തതോ പുണ്ണമദിവസേ ചന്ദസ്സ ഉഗ്ഗമനവേലായ സമുദ്ദതോ ഊമി ഉത്തരിത്വാ ജാണുകപമാണാ ഹുത്വാ ദീപകം ധോവിത്വാ ഗതാ. പണ്ഡിതോ സമുദ്ദസ്സ ഉത്തരണഭാവം ഞത്വാ നാവം വിസ്സജ്ജേസി. ബാലവഡ്ഢകിപക്ഖികാനി പഞ്ച കുലസതാനി ‘‘സമുദ്ദതോ ഊമി ദീപധോവനത്ഥായ ആഗതാ, ഏത്തകമേവ ഏത’’ന്തി കഥേന്താ നിസീദിംസു. തതോ പടിപാടിയാ കടിപ്പമാണാ പുരിസപ്പമാണാ താലപ്പമാണാ സത്തതാലപ്പമാണാ സാഗരഊമി ദീപകമ്പി വുയ്ഹമാനാ ആഗഞ്ഛി. പണ്ഡിതോ ഉപായകുസലതായ രസേ അലഗ്ഗോ സോത്ഥിനാ ഗതോ, ബാലവഡ്ഢകീ രസഗിദ്ധേന അനാഗതഭയം അനോലോകേന്തോ പഞ്ചഹി കുലസതേഹി സദ്ധിം വിനാസം പത്തോ.

ഇതോ പരാ സാനുസാസനീ തമത്ഥം ദീപയമാനാ തിസ്സോ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ ഹോന്തി –

൩൪. ‘‘യഥാപി തേ സാഗരവാരിമജ്ഝേ, സകമ്മുനാ സോത്ഥി വഹിംസു വാണിജാ;

അനാഗതത്ഥം പടിവിജ്ഝിയാന, അപ്പമ്പി നാച്ചേതി സ ഭൂരിപഞ്ഞോ.

൩൫. ‘‘ബാലാ ച മോഹേന രസാനുഗിദ്ധാ, അനാഗതം അപ്പടിവിജ്ഝിയത്ഥം;

പച്ചുപ്പന്നേ സീദന്തി അത്ഥജാതേ, സമുദ്ദമജ്ഝേ യഥാ തേ മനുസ്സാ.

൩൬. ‘‘അനാഗതം പടികയിരാഥ കിച്ചം, ‘മാ മം കിച്ചം കിച്ചകാലേ ബ്യധേസി’;

തം താദിസം പടികതകിച്ചകാരിം, ന തം കിച്ചം കിച്ചകാലേ ബ്യധേതീ’’തി.

തത്ഥ സകമ്മുനാതി അനാഗതഭയം ദിസ്വാ പുരേതരം കതേന അത്തനോ കമ്മേന. സോത്ഥി വഹിംസൂതി ഖേമേന ഗമിംസു. വാണിജാതി സമുദ്ദേ വിചരണഭാവേന വഡ്ഢകീ വുത്താ. പടിവിജ്ഝിയാനാതി ഏവം, ഭിക്ഖവേ, പഠമതരം കത്തബ്ബം അനാഗതം അത്ഥം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഇധലോകേ ഭൂരിപഞ്ഞോ കുലപുത്തോ അപ്പമത്തകമ്പി അത്തനോ അത്ഥം ന അച്ചേതി നാതിവത്തതി, ന ഹാപേതീതി അത്ഥോ. അപ്പടിവിജ്ഝിയത്ഥന്തി അപ്പടിവിജ്ഝിത്വാ അത്ഥം, പഠമമേവ കത്തബ്ബം അകത്വാതി അത്ഥോ. പച്ചുപ്പന്നേതി യദാ തം അനാഗതം അത്ഥജാതം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തസ്മിം പച്ചുപ്പന്നേ സീദന്തി, അത്ഥേ ജാതേ അത്തനോ പതിട്ഠം ന ലഭന്തി, സമുദ്ദേ തേ ബാലവഡ്ഢകീ മനുസ്സാ വിയ വിനാസം പാപുണന്തി.

അനാഗതന്തി ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതപുരിസോ അനാഗതം പഠമതരം കത്തബ്ബകിച്ചം സമ്പരായികം വാ ദിട്ഠധമ്മികം വാ പടികയിരാഥ, പുരേതരമേവ കരേയ്യ. കിംകാരണാ? മാ മം കിച്ചം കിച്ചകാലേ ബ്യധേസി, പുരേ കത്തബ്ബഞ്ഹി പുരേ അകയിരമാനം പച്ഛാ പച്ചുപ്പന്നഭാവപ്പത്തം അത്തനോ കിച്ചകാലേ കായചിത്താബാധേന ബ്യധേതി, തം മം മാ ബ്യധേസീതി പഠമമേവ നം പണ്ഡിതോ കരേയ്യ. തം താദിസന്തി യഥാ പണ്ഡിതം പുരിസം. പടികതകിച്ചകാരിന്തി പടികച്ചേവ കത്തബ്ബകിച്ചകാരിനം. തം കിച്ചം കിച്ചകാലേതി അനാഗതം കിച്ചം കയിരമാനം പച്ഛാ പച്ചുപ്പന്നഭാവപ്പത്തം അത്തനോ കിച്ചകാലേ കായചിത്താബാധകാലേ താദിസം പുരിമം ന ബ്യധേതി ന ബാധതി. കസ്മാ? പുരേയേവ കതത്താതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ പച്ചുപ്പന്നസുഖേ ലഗ്ഗോ അനാഗതഭയം അനോലോകേത്വാ സപരിസോ വിനാസം പത്തോ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാലവഡ്ഢകീ ദേവദത്തോ അഹോസി, ദക്ഖിണദിസായ ഠിതോ അധമ്മികദേവപുത്തോ കോകാലികോ, ഉത്തരദിസായ ഠിതോ ധമ്മികദേവപുത്തോ സാരിപുത്തോ, പണ്ഡിതവഡ്ഢകീ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സമുദ്ദവാണിജജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൬൭] ൪. കാമജാതകവണ്ണനാ

കാമം കാമയമാനസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ ബ്രാഹ്മണോ അചിരവതീതീരേ ഖേത്തകരണത്ഥായ അരഞ്ഞം കോടേസി. സത്ഥാ തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം കരോസി ബ്രാഹ്മണാ’’തി വത്വാ ‘‘ഖേത്തട്ഠാനം കോടാപേമി ഭോ, ഗോതമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ബ്രാഹ്മണ, കമ്മം കരോഹീ’’തി വത്വാ അഗമാസി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഛിന്നരുക്ഖേ ഹാരേത്വാ ഖേത്തസ്സ സോധനകാലേ കസനകാലേ കേദാരബന്ധനകാലേ വപനകാലേതി പുനപ്പുനം ഗന്ത്വാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരമകാസി. വപനദിവസേ പന സോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അജ്ജ, ഭോ ഗോതമ, മയ്ഹം വപ്പമങ്ഗലം, അഹം ഇമസ്മിം സസ്സേ നിപ്ഫന്നേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തുണ്ഹീഭാവേന അധിവാസേത്വാ പക്കാമി. പുനേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ സസ്സം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘കിം കരോസി ബ്രാഹ്മണാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സസ്സം ഓലോകേമി ഭോ ഗോതമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു ബ്രാഹ്മണാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തദാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘സമണോ ഗോതമോ അഭിണ്ഹം ആഗച്ഛതി, നിസ്സംസയം ഭത്തേന അത്ഥികോ, ദസ്സാമഹം തസ്സ ഭത്ത’’ന്തി. തസ്സേവം ചിന്തേത്വാ ഗേഹം ഗതദിവസേ സത്ഥാപി തത്ഥ അഗമാസി. അഥ ബ്രാഹ്മണസ്സ അതിവിയ വിസ്സാസോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പരിണതേ സസ്സേ ‘‘സ്വേ ഖേത്തം ലായിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ നിപന്നേ ബ്രാഹ്മണേ അചിരവതിയാ ഉപരി സബ്ബരത്തിം കരകവസ്സം വസ്സി. മഹോഘോ ആഗന്ത്വാ ഏകനാളിമത്തമ്പി അനവസേസം കത്വാ സബ്ബം സസ്സം സമുദ്ദം പവേസേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഓഘമ്ഹി പതിതേ സസ്സവിനാസം ഓലോകേത്വാ സകഭാവേന സണ്ഠാതും നാഹോസി, ബലവസോകാഭിഭൂതോ ഹത്ഥേന ഉരം പഹരിത്വാ പരിദേവമാനോ രോദന്തോ നിപജ്ജി.

സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ സോകാഭിഭൂതം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സാവസ്സയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖൂ വിഹാരം പേസേത്വാ പച്ഛാസമണേന സദ്ധിം തസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥു ആഗതഭാവം സുത്വാ ‘‘പടിസന്ഥാരത്ഥായ മേ സഹായോ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പടിലദ്ധസ്സാസോ ആസനം പഞ്ഞപേസി. സത്ഥാ പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കസ്മാ ത്വം ദുമ്മനോസി, കിം തേ അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ഭോ ഗോതമ, അചിരവതീതീരേ മയാ രുക്ഖച്ഛേദനതോ പട്ഠായ കതം കമ്മം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, അഹം ‘‘ഇമസ്മിം സസ്സേ നിപ്ഫന്നേ തുമ്ഹാകം ദാനം ദസ്സാമീ’’തി വിചരാമി, ഇദാനി മേ സബ്ബം തം സസ്സം മഹോഘോ സമുദ്ദമേവ പവേസേസി, കിഞ്ചി അവസിട്ഠം നത്ഥി, സകടസതമത്തം ധഞ്ഞം വിനട്ഠം, തേന മേ മഹാസോകോ ഉപ്പന്നോതി. ‘‘കിം പന, ബ്രാഹ്മണ, സോചന്തസ്സ നട്ഠം പുനാഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘നോ ഹേതം ഭോ ഗോതമാ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ കസ്മാ സോചസി, ഇമേസം സത്താനം ധനധഞ്ഞം നാമ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ഉപ്പജ്ജതി, നസ്സനകാലേ നസ്സതി, കിഞ്ചി സങ്ഖാരഗതം അനസ്സനധമ്മം നാമ നത്ഥി, മാ ചിന്തയീ’’തി. ഇതി നം സത്ഥാ സമസ്സാസേത്വാ തസ്സ സപ്പായധമ്മം ദേസേന്തോ കാമസുത്തം (സു. നി. ൭൭൨ ആദയോ) കഥേസി. സുത്തപരിയോസാനേ സോചന്തോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ തം നിസ്സോകം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം അഗമാസി. ‘‘സത്ഥാ അസുകം നാമ ബ്രാഹ്മണം സോകസല്ലസമപ്പിതം നിസ്സോകം കത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസീ’’തി സകലനഗരം അഞ്ഞാസി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദസബലോ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം മിത്തം കത്വാ വിസ്സാസികോ ഹുത്വാ ഉപായേനേവ തസ്സ സോകസല്ലസമപ്പിതസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ തം നിസ്സോകം കത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ഏതം നിസ്സോകമകാസി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തസ്സ രഞ്ഞോ ദ്വേ പുത്താ അഹേസും. സോ ജേട്ഠകസ്സ ഉപരജ്ജം അദാസി, കനിട്ഠസ്സ സേനാപതിട്ഠാനം. അപരഭാഗേ ബ്രഹ്മദത്തേ കാലകതേ അമച്ചാ ജേട്ഠകസ്സ അഭിസേകം പട്ഠപേസും. സോ ‘‘ന മയ്ഹം രജ്ജേനത്ഥോ, കനിട്ഠസ്സ മേ ദേഥാ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം യാചിയമാനോപി പടിക്ഖിപിത്വാ കനിട്ഠസ്സ അഭിസേകേ കതേ ‘‘ന മേ ഇസ്സരിയേനത്ഥോ’’തി ഉപരജ്ജാദീനിപി ന ഇച്ഛി. ‘‘തേന ഹി സാദൂനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തോ ഇധേവ വസാഹീ’’തി വുത്തേപി ‘‘ന മേ ഇമസ്മിം നഗരേ കിച്ചം അത്ഥീ’’തി ബാരാണസിതോ നിക്ഖമിത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ഏകം സേട്ഠികുലം നിസ്സായ സഹത്ഥേന കമ്മം കരോന്തോ വസി. തേ അപരഭാഗേ തസ്സ രാജകുമാരഭാവം ഞത്വാ കമ്മം കാതും നാദംസു, കുമാരപരിഹാരേനേവ തം പരിഹരിംസു. അപരഭാഗേ രാജകമ്മികാ ഖേത്തപ്പമാണഗ്ഗഹണത്ഥായ തം ഗാമം അഗമംസു. സേട്ഠി രാജകുമാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സാമി, മയം തുമ്ഹേ പോസേമ, കനിട്ഠഭാതികസ്സ പണ്ണം പേസേത്വാ അമ്ഹാകം ബലിം ഹാരേഥാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം അസുകസേട്ഠികുലം നാമ ഉപനിസ്സായ വസാമി, മം നിസ്സായ ഏതേസം ബലിം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി പണ്ണം പേസേസി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തഥാ കാരേസി.

അഥ നം സകലഗാമവാസിനോപി ജനപദവാസിനോപി ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മയം തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ ബലിം ദസ്സാമ, അമ്ഹാകമ്പി സുങ്കം വിസ്സജ്ജാപേഹീ’’തി ആഹംസു. സോ തേസമ്പി അത്ഥായ പണ്ണം പേസേത്വാ വിസ്സജ്ജാപേസി. തതോ പട്ഠായ തേ തസ്സേവ ബലിം അദംസു. അഥസ്സ മഹാലാഭസക്കാരോ അഹോസി, തേന സദ്ധിഞ്ഞേവസ്സ തണ്ഹാപി മഹതീ ജാതാ. സോ അപരഭാഗേപി സബ്ബം ജനപദം യാചി, ഉപഡ്ഢരജ്ജം യാചി, കനിട്ഠോപി തസ്സ അദാസിയേവ. സോ തണ്ഹായ വഡ്ഢമാനായ ഉപഡ്ഢരജ്ജേനപി അസന്തുട്ഠോ ‘‘രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ജനപദപരിവുതോ തം നഗരം ഗന്ത്വാ ബഹിനഗരേ ഠത്വാ ‘‘രജ്ജം വാ മേ ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി കനിട്ഠസ്സ പണ്ണം പഹിണി. കനിട്ഠോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബാലോ പുബ്ബേ രജ്ജമ്പി ഉപരജ്ജാദീനിപി പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി ‘യുദ്ധേന ഗണ്ഹാമീ’തി വദതി, സചേ ഖോ പനാഹം ഇമം യുദ്ധേന മാരേസ്സാമി, ഗരഹാ മേ ഭവിസ്സതി, കിം മേ രജ്ജേനാ’’തി. അഥസ്സ ‘‘അലം യുദ്ധേന, രജ്ജം ഗണ്ഹതൂ’’തി പേസേസി. സോ രജ്ജം ഗണ്ഹിത്വാ കനിട്ഠസ്സ ഉപരജ്ജം ദത്വാ തതോ പട്ഠായ രജ്ജം കാരേന്തോ തണ്ഹാവസികോ ഹുത്വാ ഏകേന രജ്ജേന അസന്തുട്ഠോ ദ്വേ തീണി രജ്ജാനി പത്ഥേത്വാ തണ്ഹായ കോടിം നാദ്ദസ.

തദാ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘കേ നു ഖോ ലോകേ മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹന്തി, കേ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി, കേ തണ്ഹാവസികാ’’തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ തണ്ഹാവസികഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയം ബാലോ ബാരാണസിരജ്ജേനപി ന തുസ്സതി, അഹം സിക്ഖാപേസ്സാമി ന’’ന്തി മാണവകവേസേന രാജദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘ഏകോ ഉപായകുസലോ മാണവോ ദ്വാരേ ഠിതോ’’തി ആരോചാപേത്വാ ‘‘പവിസതൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ രാജാനം ജയാപേത്വാ ‘‘കിംകാരണാ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘മഹാരാജ തുമ്ഹാകം കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥി, രഹോ പച്ചാസീസാമീ’’തി ആഹ. സക്കാനുഭാവേന താവദേവ മനുസ്സാ പടിക്കമിംസു. അഥ നം മാണവോ ‘‘അഹം, മഹാരാജ, ഫീതാനി ആകിണ്ണമനുസ്സാനി സമ്പന്നബലവാഹനാനി തീണി നഗരാനി പസ്സാമി, അഹം തേ അത്തനോ ആനുഭാവേന തേസു രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദസ്സാമി, പപഞ്ചം അകത്വാ സീഘം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ. സോ തണ്ഹാവസികോ രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സക്കാനുഭാവേന ‘‘കോ വാ ത്വം, കുതോ വാ ആഗതോ, കിം വാ തേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ന പുച്ഛി. സോപി ഏത്തകം വത്വാ താവതിംസഭവനമേവ അഗമാസി.

രാജാ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏകോ മാണവോ ‘അമ്ഹാകം തീണി രജ്ജാനി ഗഹേത്വാ ദസ്സാമീ’തി ആഹ, തം പക്കോസഥ, നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ബലകായം സന്നിപാതാപേഥ, പപഞ്ചം അകത്വാ തീണി രജ്ജാനി ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കിം പന തേ, മഹാരാജ, തസ്സ മാണവസ്സ സക്കാരോ വാ കതോ, നിവാസട്ഠാനം വാ പുച്ഛിത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘നേവ സക്കാരം അകാസിം, ന നിവാസട്ഠാനം പുച്ഛിം, ഗച്ഛഥ നം ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. ഉപധാരേന്താ നം അദിസ്വാ ‘‘മഹാരാജ, സകലനഗരേ മാണവം ന പസ്സാമാ’’തി ആരോചേസും. തം സുത്വാ രാജാ ദോമനസ്സജാതോ ‘‘തീസു നഗരേസു രജ്ജം നട്ഠം, മഹന്തേനമ്ഹി യസേന പരിഹീനോ, ‘നേവ മേ പരിബ്ബയം അദാസി, ന ച പുച്ഛി നിവാസട്ഠാന’ന്തി മയ്ഹം കുജ്ഝിത്വാ മാണവോ അനാഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുനപ്പുനം ചിന്തേസി. അഥസ്സ തണ്ഹാവസികസ്സ സരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി, സരീരേ പരിഡയ്ഹന്തേ ഉദരം ഖോഭേത്വാ ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ ഉദപാദി. ഏകം ഭാജനം പവിസതി, ഏകം നിക്ഖമതി, വേജ്ജാ തികിച്ഛിതും ന സക്കോന്തി, രാജാ കിലമതി. അഥസ്സ ബ്യാധിതഭാവോ സകലനഗരേ പാകടോ അഹോസി.

തദാ ബോധിസത്തോ തക്കസിലതോ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിനഗരേ മാതാപിതൂനം സന്തികം ആഗതോ തം രഞ്ഞോ പവത്തിം സുത്വാ ‘‘അഹം തികിച്ഛിസ്സാമീ’’തി രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകോ കിര തരുണമാണവോ തുമ്ഹേ തികിച്ഛിതും ആഗതോ’’തി ആരോചാപേസി. രാജാ ‘‘മഹന്തമഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖവേജ്ജാപി മം തികിച്ഛിതും ന സക്കോന്തി, കിം തരുണമാണവോ സക്ഖിസ്സതി, പരിബ്ബയം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേഥ ന’’ന്തി ആഹ. തം സുത്വാ മാണവോ ‘‘മയ്ഹം വേജ്ജകമ്മേന വേതനം നത്ഥി, അഹം തികിച്ഛാമി, കേവലം ഭേസജ്ജമൂലമത്തം ദേതൂ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി പക്കോസാപേസി. മാണവോ രാജാനം വന്ദിത്വാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, അഹം തേ തികിച്ഛാമി, അപിച ഖോ പന മേ രോഗസ്സ സമുട്ഠാനം ആചിക്ഖാഹീ’’തി ആഹ. രാജാ ഹരായമാനോ ‘‘കിം തേ സമുട്ഠാനേന, ഭേസജ്ജം ഏവ കരോഹീ’’തി ആഹ. മഹാരാജ, വേജ്ജാ നാമ ‘‘അയം ബ്യാധി ഇമം നിസ്സായ സമുട്ഠിതോ’’തി ഞത്വാ അനുച്ഛവികം ഭേസജ്ജം കരോന്തീതി. രാജാ ‘‘സാധു താതാ’’തി സമുട്ഠാനം കഥേന്തോ ‘‘ഏകേന മാണവേന ആഗന്ത്വാ തീസു നഗരേസു രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദസ്സാമീ’’തിആദിം കത്വാ സബ്ബം കഥേത്വാ ‘‘ഇതി മേ താത, തണ്ഹം നിസ്സായ ബ്യാധി ഉപ്പന്നോ, സചേ തികിച്ഛിതും സക്കോസി, തികിച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. കിം പന മഹാരാജ, സോചനായ താനി നഗരാനി സക്കാ ലദ്ധുന്തി? ‘‘ന സക്കാ താതാ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ കസ്മാ സോചസി, മഹാരാജ, സബ്ബമേവ ഹി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവത്ഥും അത്തനോ കായം ആദിം കത്വാ പഹായ ഗമനീയം, ചതൂസു നഗരേസു രജ്ജം ഗഹേത്വാപി ത്വം ഏകപ്പഹാരേനേവ ന ചതസ്സോ ഭത്തപാതിയോ ഭുഞ്ജിസ്സസി, ന ചതൂസു സയനേസു സയിസ്സസി, ന ചത്താരി വത്ഥയുഗാനി അച്ഛാദേസ്സസി, തണ്ഹാവസികേന നാമ ഭവിതും ന വട്ടതി, അയഞ്ഹി തണ്ഹാ നാമ വഡ്ഢമാനാ ചതൂഹി അപായേഹി മുച്ചിതും ന ദേതീതി.

ഇതി നം മഹാസത്തോ ഓവദിത്വാ അഥസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൭. ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതി.

൩൮. ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതി;

തതോ നം അപരം കാമേ, ഘമ്മേ തണ്ഹംവ വിന്ദതി.

൩൯. ‘‘ഗവംവ സിങ്ഗിനോ സിങ്ഗം, വഡ്ഢമാനസ്സ വഡ്ഢതി;

ഏവം മന്ദസ്സ പോസസ്സ, ബാലസ്സ അവിജാനതോ;

ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പിപാസാ ച, വഡ്ഢമാനസ്സ വഡ്ഢതി.

൪൦. ‘‘പഥബ്യാ സാലിയവകം, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ദത്വാ ച നാലമേകസ്സ, ഇതി വിദ്വാ സമം ചരേ.

൪൧. ‘‘രാജാ പസയ്ഹ പഥവിം വിജിത്വാ, സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ;

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ, പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

൪൨. ‘‘യാവ അനുസ്സരം കാമേ, മനസാ തിത്തി നാജ്ഝഗാ;

തതോ നിവത്താ പടിക്കമ്മ ദിസ്വാ, തേ വേ സുതിത്താ യേ പഞ്ഞായ തിത്താ.

൪൩. ‘‘പഞ്ഞായ തിത്തിനം സേട്ഠം, ന സോ കാമേഹി തപ്പതി;

പഞ്ഞായ തിത്തം പുരിസം, തണ്ഹാ ന കുരുതേ വസം.

൪൪. ‘‘അപചിനേഥേവ കാമാനം, അപ്പിച്ഛസ്സ അലോലുപോ;

സമുദ്ദമത്തോ പുരിസോ, ന സോ കാമേഹി തപ്പതി.

൪൫. ‘‘രഥകാരോവ ചമ്മസ്സ, പരികന്തം ഉപാഹനം;

യം യം ചജതി കാമാനം, തം തം സമ്പജ്ജതേ സുഖം;

സബ്ബഞ്ചേ സുഖമിച്ഛേയ്യ, സബ്ബേ കാമേ പരിച്ചജേ’’തി.

തത്ഥ കാമന്തി വത്ഥുകാമമ്പി കിലേസകാമമ്പി. കാമയമാനസ്സാതി പത്ഥയമാനസ്സ. തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതീതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തം കാമിതവത്ഥു സമിജ്ഝതി ചേ, നിപ്ഫജ്ജതി ചേതി അത്ഥോ. തതോ നം അപരം കാമേതി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. അപരന്തി പരഭാഗദീപനം. കാമേതി ഉപയോഗബഹുവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ കാമം കാമയമാനസ്സ തം കാമിതവത്ഥു സമിജ്ഝതി, തസ്മിം സമിദ്ധേ തതോ പരം സോ പുഗ്ഗലോ കാമയമാനോ യഥാ നാമ ഘമ്മേ ഗിമ്ഹകാലേ വാതാതപേന കിലന്തോ തണ്ഹം വിന്ദതി, പാനീയപിപാസം പടിലഭതി, ഏവം ഭിയ്യോ കാമതണ്ഹാസങ്ഖാതേ കാമേ വിന്ദതി പടിലഭതി, രൂപതണ്ഹാദികാ തണ്ഹാ ചസ്സ വഡ്ഢതിയേവാതി. ഗവംവാതി ഗോരൂപസ്സ വിയ. സിങ്ഗിനോതി മത്ഥകം പദാലേത്വാ ഉട്ഠിതസിങ്ഗസ്സ. മന്ദസ്സാതി മന്ദപഞ്ഞസ്സ. ബാലസ്സാതി ബാലധമ്മേ യുത്തസ്സ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വച്ഛകസ്സ വഡ്ഢന്തസ്സ സരീരേനേവ സദ്ധിം സിങ്ഗം വഡ്ഢതി, ഏവം അന്ധബാലസ്സപി അപ്പത്തകാമതണ്ഹാ ച പത്തകാമപിപാസാ ച അപരാപരം വഡ്ഢതീതി.

സാലിയവകന്തി സാലിഖേത്തയവഖേത്തം. ഏതേന സാലിയവാദികം സബ്ബം ധഞ്ഞം ദസ്സേതി, ദുതിയപദേന സബ്ബം ദ്വിപദചതുപ്പദം ദസ്സേതി. പഠമപദേന വാ സബ്ബം അവിഞ്ഞാണകം, ഇതരേന സവിഞ്ഞാണകം. ദത്വാ ചാതി ദത്വാപി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തിട്ഠന്തു തീണി രജ്ജാനി, സചേ സോ മാണവോ അഞ്ഞം വാ സകലമ്പി പഥവിം സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകരതനപൂരം കസ്സചി ദത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, ഇദമ്പി ഏത്തകം വത്ഥു ഏകസ്സേവ അപരിയന്തം, ഏവം ദുപ്പൂരാ ഏസാ തണ്ഹാ നാമ. ഇതി വിദ്വാ സമം ചരേതി ഏവം ജാനന്തോ പുരിസോ തണ്ഹാവസികോ അഹുത്വാ കായസമാചാരാദീനി പൂരേന്തോ ചരേയ്യ.

ഓരന്തി ഓരിമകോട്ഠാസം പത്വാ തേന അതിത്തരൂപോ പുന സമുദ്ദപാരമ്പി പത്ഥയേഥ. ഏവം തണ്ഹാവസികസത്താ നാമ ദുപ്പൂരാതി ദസ്സേതി. യാവാതി അനിയാമിതപരിച്ഛേദോ. അനുസ്സരന്തി അനുസ്സരന്തോ. നാജ്ഝഗാതി ന വിന്ദതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, പുരിസോ അപരിയന്തേപി കാമേ മനസാ അനുസ്സരന്തോ തിത്തിം ന വിന്ദതി, പത്തുകാമോവ ഹോതി, ഏവം കാമേസു സത്താനം തണ്ഹാ വഡ്ഢതേവ. തതോ നിവത്താതി തതോ പന വത്ഥുകാമകിലേസകാമതോ ചിത്തേന നിവത്തിത്വാ കായേന പടിക്കമ്മ ഞാണേന ആദീനവം ദിസ്വാ യേ പഞ്ഞായ തിത്താ പരിപുണ്ണാ, തേ തിത്താ നാമ.

പഞ്ഞായ തിത്തിനം സേട്ഠന്തി പഞ്ഞായ തിത്തീനം അയം പരിപുണ്ണസേട്ഠോ, അയമേവ വാ പാഠോ. ന സോ കാമേഹി തപ്പതീതി ‘‘ന ഹീ’’തിപി പാഠോ. യസ്മാ പഞ്ഞായ തിത്തോ പുരിസോ കാമേഹി ന പരിഡയ്ഹതീതി അത്ഥോ. ന കുരുതേ വസന്തി താദിസഞ്ഹി പുരിസം തണ്ഹാ വസേ വത്തേതും ന സക്കോതി, സ്വേവ പന തണ്ഹായ ആദീനവം ദിസ്വാ സരഭങ്ഗമാണവോ വിയ ച അഡ്ഢമാസകരാജാ വിയ ച തണ്ഹാവസേ ന പവത്തതീതി അത്ഥോ. അപചിനേഥേവാതി വിദ്ധംസേഥേവ. സമുദ്ദമത്തോതി മഹതിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ സമുദ്ദപ്പമാണോ. സോ മഹന്തേന അഗ്ഗിനാപി സമുദ്ദോ വിയ കിലേസകാമേഹി ന തപ്പതി ന ഡയ്ഹതി.

രഥകാരോതി ചമ്മകാരോ. പരികന്തന്തി പരികന്തന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ചമ്മകാരോ ഉപാഹനം പരികന്തന്തോ യം യം ചമ്മസ്സ അഗയ്ഹൂപഗട്ഠാനം ഹോതി, തം തം ചജിത്വാ ഉപാഹനം കത്വാ ഉപാഹനമൂലം ലഭിത്വാ സുഖിതോ ഹോതി, ഏവമേവ പണ്ഡിതോ ചമ്മകാരസത്ഥസദിസായ പഞ്ഞായ കന്തന്തോ യം യം ഓധിം കാമാനം ചജതി, തേന തേനസ്സ കാമോധിനാ രഹിതം തം തം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മഞ്ച സുഖം സമ്പജ്ജതി വിഗതദരഥം, സചേ പന സബ്ബമ്പി കായകമ്മാദിസുഖം വിഗതപരിളാഹമേവ ഇച്ഛേയ്യ, കസിണം ഭാവേത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ സബ്ബേ കാമേ പരിച്ചജേതി.

ബോധിസത്തസ്സ പന ഇമം ഗാഥം കഥേന്തസ്സ രഞ്ഞോ സേതച്ഛത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ഓദാതകസിണജ്ഝാനം ഉദപാദി, രാജാപി അരോഗോ അഹോസി. സോ തുട്ഠോ സയനാ വുട്ഠഹിത്വാ ‘‘ഏത്തകാ വേജ്ജാ മം തികിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു, പണ്ഡിതമാണവോ പന അത്തനോ ഞാണോസധേന മം നിരോഗം അകാസീ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ദസമം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘അട്ഠ തേ ഭാസിതാ ഗാഥാ, സബ്ബാ ഹോന്തി സഹസ്സിയാ;