൧൧. ഏകാദസകനിപാതോ

[൪൫൫] ൧. മാതുപോസകജാതകവണ്ണനാ

തസ്സ നാഗസ്സ വിപ്പവാസേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മാതുപോസകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു സാമജാതകവത്ഥുസദിസമേവ. സത്ഥാ പന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘മാ ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഭിക്ഖും ഉജ്ഝായിത്ഥ, പോരാണകപണ്ഡിതാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താപി മാതരാ വിയുത്താ സത്താഹം നിരാഹാരതായ സുസ്സമാനാ രാജാരഹം ഭോജനം ലഭിത്വാപി ‘മാതരാ വിനാ ന ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’തി മാതരം ദിസ്വാവ ഗോചരം ഗണ്ഹിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതമാഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ സബ്ബസേതോ അഹോസി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ ലക്ഖണസമ്പന്നോ അസീതിഹത്ഥിസഹസ്സപരിവാരോ. സോ ജരാജിണ്ണം മാതരം പോസേസി, മാതാ പനസ്സ അന്ധാ. സോ മധുരമധുരാനി ഫലാഫലാനി ഹത്ഥീനം ദത്വാ മാതു സന്തികം പേസേസി. ഹത്ഥീ തസ്സാ അദത്വാ അത്തനാവ ഖാദന്തി. സോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘യൂഥം ഛഡ്ഡേത്വാ മാതരമേവ പോസേസ്സാമീ’’തി രത്തിഭാഗേ അഞ്ഞേസം ഹത്ഥീനം അജാനന്താനം മാതരം ഗഹേത്വാ ചണ്ഡോരണപബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഏകം നളിനിം ഉപനിസ്സായ ഠിതായ പബ്ബതഗുഹായം മാതരം ഠപേത്വാ പോസേസി. അഥേകോ ബാരാണസിവാസീ വനചരകോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ ദിസം വവത്ഥപേതും അസക്കോന്തോ മഹന്തേന സദ്ദേന പരിദേവി. ബോധിസത്തോ തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം പുരിസോ അനാഥോ, ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം, യം ഏസ മയി ഠിതേ ഇധ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ഭയേന പലായന്തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, നത്ഥി തേ മം നിസ്സായ ഭയം, മാ പലായി, കസ്മാ ത്വം പരിദേവന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാമി, അഹം മഗ്ഗമൂള്ഹോ, അജ്ജ മേ സത്തമോ ദിവസോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ ഭായി, അഹം തം മനുസ്സപഥേ ഠപേസ്സാമീ’’തി തം അത്തനോ പിട്ഠിയം നിസീദാപേത്വാ അരഞ്ഞാ നീഹരിത്വാ നിവത്തി. സോപി പാപോ ‘‘നഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖസഞ്ഞം പബ്ബതസഞ്ഞം കരോന്തോവ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിം അഗമാസി.

തസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ മങ്ഗലഹത്ഥീ കാലമകാസി. രാജാ ‘‘സചേ കേനചി കത്ഥചി ഓപവയ്ഹം കാതും യുത്തരൂപോ ഹത്ഥീ ദിട്ഠോ അത്ഥി, സോ ആചിക്ഖതൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. സോ പുരിസോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മയാ, ദേവ, തുമ്ഹാകം ഓപവയ്ഹോ ഭവിതും യുത്തരൂപോ സബ്ബസേതോ സീലവാ ഹത്ഥിരാജാ ദിട്ഠോ, അഹം മഗ്ഗം ദസ്സേസ്സാമി, മയാ സദ്ധിം ഹത്ഥാചരിയേ പേസേത്വാ തം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി ‘‘ഇമം മഗ്ഗദേസകം കത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഇമിനാ വുത്തം ഹത്ഥിനാഗം ആനേഥാ’’തി തേന സദ്ധിം മഹന്തേന പരിവാരേന ഹത്ഥാചരിയം പേസേസി. സോ തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം നളിനിം പവിസിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തം പസ്സി. ബോധിസത്തോപി ഹത്ഥാചരിയം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഭയം ന അഞ്ഞതോ ഉപ്പന്നം, തസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികാ ഉപ്പന്നം ഭവിസ്സതി, അഹം ഖോ പന മഹാബലോ ഹത്ഥിസഹസ്സമ്പി വിദ്ധംസേതും സമത്ഥോ ഹോമി, കുജ്ഝിത്വാ സരട്ഠകം സേനാവാഹനം നാസേതും, സചേ പന കുജ്ഝിസ്സാമി, സീലം മേ ഭിജ്ജിസ്സതി, തസ്മാ അജ്ജ സത്തീഹി കോട്ടിയമാനോപി ന കുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി അധിട്ഠായ സീസം നാമേത്വാ നിച്ചലോവ അട്ഠാസി. ഹത്ഥാചരിയോ പദുമസരം ഓതരിത്വാ തസ്സ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി പുത്താ’’തി രജതദാമസദിസായ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബാരാണസിം പാപുണി. ബോധിസത്തമാതാ പന പുത്തേ അനാഗച്ഛന്തേ ‘‘പുത്തോ മേ രാജരാജമഹാമത്താദീഹി നീതോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനി തസ്സ വിപ്പവാസേന അയം വനസണ്ഡോ വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി പരിദേവമാനാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧. ‘‘തസ്സ നാഗസ്സ വിപ്പവാസേന, വിരൂള്ഹോ സല്ലകീ ച കുടജാ ച;

കുരുവിന്ദകരവീരാ ഭിസസാമാ ച, നിവാതേ പുപ്ഫിതാ ച കണികാരാ.

൨. ‘‘കോചിദേവ സുവണ്ണകായുരാ, നാഗരാജം ഭരന്തി പിണ്ഡേന;

യത്ഥ രാജാ രാജകുമാരോ വാ, കവചമഭിഹേസ്സതി അഛമ്ഭിതോ’’തി.

തത്ഥ വിരൂള്ഹാതി വഡ്ഢിതാ നാമ, നത്ഥേത്ഥ സംസയോതി അസംസയവസേനേവമാഹ. സല്ലകീ ച കുടജാ ചാതി ഇന്ദസാലരുക്ഖാ ച കുടജരുക്ഖാ ച. കുരുവിന്ദകരവീരാ ഭിസസാമാ ചാതി കുരുവിന്ദരുക്ഖാ ച കരവീരനാമകാനി മഹാതിണാനി ച ഭിസാനി ച സാമാകാനി ചാതി അത്ഥോ. ഏതേ ച സബ്ബേ ഇദാനി വഡ്ഢിസ്സന്തീതി പരിദേവതി. നിവാതേതി പബ്ബതപാദേ. പുപ്ഫിതാതി മമ പുത്തേന സാഖം ഭഞ്ജിത്വാ അഖാദിയമാനാ കണികാരാപി പുപ്ഫിതാ ഭവിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. കോചിദേവാതി കത്ഥചിദേവ ഗാമേ വാ നഗരേ വാ. സുവണ്ണകായുരാതി സുവണ്ണാഭരണാ രാജരാജമഹാമത്താ. ഭരന്തി പിണ്ഡേനാതി അജ്ജ മാതുപോസകം നാഗരാജം രാജാരഹസ്സ ഭോജനസ്സ സുവഡ്ഢിതേന പിണ്ഡേന പോസേന്തി. യത്ഥാതി യസ്മിം നാഗരാജേ രാജാ നിസീദിത്വാ. കവചമഭിഹേസ്സതീതി സങ്ഗാമം പവിസിത്വാ പച്ചാമിത്താനം കവചം അഭിഹനിസ്സതി ഭിന്ദിസ്സതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യത്ഥ മമ പുത്തേ നിസിന്നോ രാജാ വാ രാജകുമാരോ വാ അഛമ്ഭിതോ ഹുത്വാ സപത്താനം കവചം ഹനിസ്സതി, തം മേ പുത്തം നാഗരാജാനം സുവണ്ണാഭരണാ അജ്ജ പിണ്ഡേന ഭരന്തീ’’തി.

ഹത്ഥാചരിയോപി അന്തരാമഗ്ഗേവ രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി. തം സുത്വാ രാജാ നഗരം അലങ്കാരാപേസി. ഹത്ഥാചരിയോ ബോധിസത്തം കതഗന്ധപരിഭണ്ഡം അലങ്കതപടിയത്തം ഹത്ഥിസാലം നേത്വാ വിചിത്രസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചാപേസി. രാജാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ആദായ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദാപേസി. സോ ‘‘മാതരം വിനാ ഗോചരം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പിണ്ഡം ന ഗണ്ഹി. അഥ നം യാചന്തോ രാജാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘ഗണ്ഹാഹി നാഗ കബളം, മാ നാഗ കിസകോ ഭവ;

ബഹൂനി രാജകിച്ചാനി, താനി നാഗ കരിസ്സസീ’’തി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൪. ‘‘സാ നൂനസാ കപണികാ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി.

തത്ഥ സാ നൂനസാതി മഹാരാജ, നൂന സാ ഏസാ. കപണികാതി പുത്തവിയോഗേന കപണാ. ഖാണുന്തി തത്ഥ തത്ഥ പതിതം രുക്ഖകലിങ്ഗരം. ഘട്ടേതീതി പരിദേവമാനാ തത്ഥ തത്ഥ പാദേന പോഥേന്തീ നൂന പാദേന ഹനതി. ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീതി ചണ്ഡോരണപബ്ബതാഭിമുഖീ, പബ്ബതപാദേ പരിപ്ഫന്ദമാനാതി അത്ഥോ.

അഥ നം പുച്ഛന്തോ രാജാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൫. ‘‘കാ നു തേ സാ മഹാനാഗ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി.

ബോധിസത്തോ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘മാതാ മേ സാ മഹാരാജ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി.

രാജാ ഛട്ഠഗാഥായ തമത്ഥം സുത്വാ മുഞ്ചാപേന്തോ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘മുഞ്ചഥേതം മഹാനാഗം, യോയം ഭരതി മാതരം;

സമേതു മാതരാ നാഗോ, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭീ’’തി.

തത്ഥ യോയം ഭരതീതി അയം നാഗോ ‘‘അഹം, മഹാരാജ, അന്ധം മാതരം പോസേമി, മയാ വിനാ മയ്ഹം മാതാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിസ്സതി, തായ വിനാ മയ്ഹം ഇസ്സരിയേന അത്ഥോ നത്ഥി, അജ്ജ മേ മാതു ഗോചരം അലഭന്തിയാ സത്തമോ ദിവസോ’’തി വദതി, തസ്മാ യോ അയം മാതരം ഭരതി, ഏതം മഹാനാഗം ഖിപ്പം മുഞ്ചഥ. സബ്ബേഹി ഞാതിഭീതി സദ്ധിം ഏസ മാതരാ സമേതു സമാഗച്ഛതൂതി.

അട്ഠമനവമാ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ ഹോന്തി –

൮. ‘‘മുത്തോ ച ബന്ധനാ നാഗോ, മുത്തമാദായ കുഞ്ജരോ;

മുഹുത്തം അസ്സാസയിത്വാ, അഗമാ യേന പബ്ബതോ.

൯. ‘‘തതോ സോ നളിനിം ഗന്ത്വാ, സീതം കുഞ്ജരസേവിതം;

സോണ്ഡായൂദകമാഹത്വാ, മാതരം അഭിസിഞ്ചഥാ’’തി.

സോ കിര നാഗോ ബന്ധനാ മുത്തോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ രഞ്ഞോ ദസരാജധമ്മഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘അപ്പമത്തോ ഹോഹി, മഹാരാജാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ മഹാജനേന ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ തദഹേവ തം പദുമസരം പത്വാ ‘‘മമ മാതരം ഗോചരം ഗാഹാപേത്വാവ സയം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ബഹും ഭിസമുളാലം ആദായ സോണ്ഡപൂരം ഉദകം ഗഹേത്വാ ഗുഹാലേണതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗുഹാദ്വാരേ നിസിന്നായ മാതുയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്താഹം നിരാഹാരതായ മാതു സരീരസ്സ ഫസ്സപടിലാഭത്ഥം ഉപരി ഉദകം സിഞ്ചി, തമത്ഥം ആവികരോന്തോ സത്ഥാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി. ബോധിസത്തസ്സ മാതാപി ‘‘ദേവോ വസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ തം അക്കോസന്തീ ദസമം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘കോയം അനരിയോ ദേവോ, അകാലേനപി വസ്സതി;

ഗതോ മേ അത്രജോ പുത്തോ, യോ മയ്ഹം പരിചാരകോ’’തി.

തത്ഥ അത്രജോതി അത്തതോ ജാതോ.

അഥ നം സമസ്സാസേന്തോ ബോധിസത്തോ ഏകാദസമം ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘ഉട്ഠേഹി അമ്മ കിം സേസി, ആഗതോ ത്യാഹമത്രജോ;

മുത്തോമ്ഹി കാസിരാജേന, വേദേഹേന യസസ്സിനാ’’തി.

തത്ഥ ആഗതോ ത്യാഹന്തി ആഗതോ തേ അഹം. വേദേഹേനാതി ഞാണസമ്പന്നേന. യസസ്സിനാതി മഹാപരിവാരേന തേന രഞ്ഞാ മങ്ഗലഹത്ഥിഭാവായ ഗഹിതോപി അഹം മുത്തോ, ഇദാനി തവ സന്തികം ആഗതോ ഉട്ഠേഹി ഗോചരം ഗണ്ഹാഹീതി.

സാ തുട്ഠമാനസാ രഞ്ഞോ അനുമോദനം കരോന്തീ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘ചിരം ജീവതു സോ രാജാ, കാസീനം രട്ഠവഡ്ഢനോ;

യോ മേ പുത്തം പമോചേസി, സദാ വുദ്ധാപചായിക’’ന്തി.

തദാ രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ പസീദിത്വാ നളിനിയാ അവിദൂരേ ഗാമം മാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ച മാതു ചസ്സ നിബദ്ധം വത്തം പട്ഠപേസി. അപരഭാഗേ ബോധിസത്തോ മാതരി കാലകതായ തസ്സാ സരീരപരിഹാരം കത്വാ കാരണ്ഡകഅസ്സമപദം നാമ ഗതോ. തസ്മിം പന ഠാനേ ഹിമവന്തതോ ഓതരിത്വാ പഞ്ചസതാ ഇസയോ വസിംസു, തം വത്തം തേസം അദാസി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ സമാനരൂപം സിലാപടിമം കാരേത്വാ മഹാസക്കാരം പവത്തേസി. സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ അനുസംവച്ഛരം സന്നിപതിത്വാ ഹത്ഥിമഹം നാമ കരിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ മാതുപോസകഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പാപപുരിസോ ദേവദത്തോ, ഹത്ഥാചരിയോ സാരിപുത്തോ, മാതാ ഹത്ഥിനീ മഹാമായാ, മാതുപോസകനാഗോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

മാതുപോസകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൫൬] ൨. ജുണ്ഹജാതകവണ്ണനാ

സുണോഹി മയ്ഹം വചനം ജനിന്ദാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആനന്ദത്ഥേരേന ലദ്ധവരേ ആരബ്ഭ കഥേസി. പഠമബോധിയഞ്ഹി വീസതി വസ്സാനി ഭഗവതോ അനിബദ്ധുപട്ഠാകാ അഹേസും. ഏകദാ ഥേരോ നാഗസമാലോ, ഏകദാ നാഗിതോ, ഏകദാ ഉപവാണോ, ഏകദാ സുനക്ഖത്തോ, ഏകദാ ചുന്ദോ, ഏകദാ നന്ദോ, ഏകദാ സാഗതോ, ഏകദാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹി. അഥേകദിവസം ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇദാനിമ്ഹി മഹല്ലകോ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ‘ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമാ’തി വുത്തേ അഞ്ഞേന ഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ മയ്ഹം പത്തചീവരം ഭൂമിയം നിക്ഖിപന്തി, നിബദ്ധുപട്ഠാകം മേ ഏകം ഭിക്ഖും ജാനാഥാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഹം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ ഉട്ഠിതേ സാരിപുത്തത്ഥേരാദയോ ‘‘തുമ്ഹാകം പത്ഥനാ മത്ഥകം പത്താ, അല’’ന്തി പടിക്ഖിപി. തതോ ഭിക്ഖൂ ആനന്ദത്ഥേരം ‘‘ത്വം ആവുസോ, ഉപട്ഠാകട്ഠാനം യാചാഹീ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ ‘‘സചേ മേ ഭന്തേ, ഭഗവാ അത്തനാ ലദ്ധചീവരം ന ദസ്സതി, പിണ്ഡപാതം ന ദസ്സതി, ഏകഗന്ധകുടിയം വസിതും ന ദസ്സതി, മം ഗഹേത്വാ നിമന്തനം ന ഗമിസ്സതി, സചേ പന ഭഗവാ മയാ ഗഹിതം നിമന്തനം ഗമിസ്സതി, സചേ അഹം തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ആഗതം പരിസം ആഗതക്ഖണേയേവ ദസ്സേതും ലഭിസ്സാമി, യദാ മേ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം ഖണേയേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും ലഭിസ്സാമി, സചേ യം ഭഗവാ മമ പരമ്മുഖാ ധമ്മം കഥേതി, തം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേസ്സതി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഇമേ ചത്താരോ പടിക്ഖേപേ ചതസ്സോ ച ആയാചനാതി അട്ഠ വരേ യാചി, ഭഗവാപിസ്സ അദാസി.

സോ തതോ പട്ഠായ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി നിബദ്ധുപട്ഠാകോ അഹോസി. സോ പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപനം പത്വാ ആഗമസമ്പദാ, അധിഗമസമ്പദാ, പുബ്ബഹേതുസമ്പദാ, അത്തത്ഥപരിപുച്ഛാസമ്പദാ, തിത്ഥവാസസമ്പദാ, യോനിസോമനസികാരസമ്പദാ, ബുദ്ധൂപനിസ്സയസമ്പദാതി ഇമാഹി സത്തഹി സമ്പദാഹി സമന്നാഗതോ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ അട്ഠവരദായജ്ജം ലഭിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ പഞ്ഞാതോ ഗഗനമജ്ഝേ ചന്ദോ വിയ പാകടോ അഹോസി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, തഥാഗതോ ആനന്ദത്ഥേരം വരദാനേന സന്തപ്പേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ആനന്ദം വരേന സന്തപ്പേസിം, പുബ്ബേപാഹം യം യം ഏസ യാചി, തം തം അദാസിംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ ജുണ്ഹകുമാരോ നാമ ഹുത്വാ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ അനുയോഗം ദത്വാ രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരേ ആചരിയസ്സ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അത്തനോ നിവാസട്ഠാനം വേഗേന ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ഭിക്ഖം ചരിത്വാ അത്തനോ നിവാസട്ഠാനം ഗച്ഛന്തം അപസ്സന്തോ ബാഹുനാ പഹരിത്വാ തസ്സ ഭത്തപാതിം ഭിന്ദിം, ബ്രാഹ്മണോ പതിത്വാ വിരവി. കുമാരോ കാരുഞ്ഞേന നിവത്തിത്വാ തം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ഉട്ഠാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘തയാ, താത, മമ ഭിക്ഖാഭാജനം ഭിന്നം, ഭത്തമൂലം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ന ദാനാഹം തവ ഭത്തമൂലം ദാതും സക്കോമി, അഹം ഖോ പന കാസികരഞ്ഞോ പുത്തോ ജുണ്ഹകുമാരോ നാമ, മയി രജ്ജേ പതിട്ഠിതേ ആഗന്ത്വാ മം ധനം യാചേയ്യാസീ’’തി വത്വാ നിട്ഠിതസിപ്പോ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പിതു സിപ്പം ദസ്സേസി. പിതാ ‘‘ജീവന്തേന മേ പുത്തോ ദിട്ഠോ, രാജഭൂതമ്പി നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചി. സോ ജുണ്ഹരാജാ നാമ ഹുത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. ബ്രാഹ്മണോ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി മമ ഭത്തമൂലം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജാനം അലങ്കതനഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തമേവ ദിസ്വാ ഏകസ്മിം ഉന്നതപ്പദേസേ ഠിതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ജയാപേസി. അഥ നം രാജാ അനോലോകേത്വാവ അതിക്കമി. ബ്രാഹ്മണോ തേന അദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘സുണോഹി മയ്ഹം വചനം ജനിന്ദ, അത്ഥേന ജുണ്ഹമ്ഹി ഇധാനുപത്തോ;

ന ബ്രാഹ്മണേ അദ്ധികേ തിട്ഠമാനേ, ഗന്തബ്ബമാഹു ദ്വിപദിന്ദ സേട്ഠാ’’തി.

തത്ഥ ജുണ്ഹമ്ഹീതി മഹാരാജ, തയി ജുണ്ഹമ്ഹി അഹം ഏകേന അത്ഥേന ഇധാനുപ്പത്തോ, ന നിക്കാരണാ ഇധാഗതോമ്ഹീതി ദീപേതി. അദ്ധികേതി അദ്ധാനം ആഗതേ. ഗന്തബ്ബന്തി തം അദ്ധികം അദ്ധാനമാഗതം യാചമാനം ബ്രാഹ്മണം അനോലോകേത്വാവ ഗന്തബ്ബന്തി പണ്ഡിതാ ന ആഹു ന കഥേന്തീതി.

രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഹത്ഥിം വജിരങ്കുസേന നിഗ്ഗഹേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘സുണോമി തിട്ഠാമി വദേഹി ബ്രഹ്മേ, യേനാസി അത്ഥേന ഇധാനുപത്തോ;

കം വാ ത്വമത്ഥം മയി പത്ഥയാനോ, ഇധാഗമോ ബ്രഹ്മേ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീ’’തി.

തത്ഥ ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ.

തതോ പരം ബ്രാഹ്മണസ്സ ച രഞ്ഞോ ച വചനപടിവചനവസേന സേസഗാഥാ കഥിതാ –

൧൫. ‘‘ദദാഹി മേ ഗാമവരാനി പഞ്ച, ദാസീസതം സത്ത ഗവംസതാനി;

പരോസഹസ്സഞ്ച സുവണ്ണനിക്ഖേ, ഭരിയാ ച മേ സാദിസീ ദ്വേ ദദാഹി.

൧൬. ‘‘തപോ നു തേ ബ്രാഹ്മണ ഭിംസരൂപോ, മന്താ നു തേ ബ്രാഹ്മണ ചിത്തരൂപാ;

യക്ഖാ നു തേ അസ്സവാ സന്തി കേചി, അത്ഥം വാ മേ അഭിജാനാസി കത്തം.

൧൭. ‘‘ന മേ തപോ അത്ഥി ന ചാപി മന്താ, യക്ഖാപി മേ അസ്സവാ നത്ഥി കേചി;

അത്ഥമ്പി തേ നാഭിജാനാമി കത്തം, പുബ്ബേ ച ഖോ സങ്ഗതിമത്തമാസി.

൧൮. ‘‘പഠമം ഇദം ദസ്സനം ജാനതോ മേ, ന താഭിജാനാമി ഇതോ പുരത്ഥാ;

അക്ഖാഹി മേ പുച്ഛിതോ ഏതമത്ഥം, കദാ കുഹിം വാ അഹു സങ്ഗമോ നോ.

൧൯. ‘‘ഗന്ധാരരാജസ്സ പുരമ്ഹി രമ്മേ, അവസിമ്ഹസേ തക്കസീലായം ദേവ;

തത്ഥന്ധകാരമ്ഹി തിമീസികായം, അംസേന അംസം സമഘട്ടയിമ്ഹ.

൨൦. ‘‘തേ തത്ഥ ഠത്വാന ഉഭോ ജനിന്ദ, സാരാണിയം വീതിസാരയിമ്ഹ തത്ഥ;

സായേവ നോ സങ്ഗതിമത്തമാസി, തതോ ന പച്ഛാ ന പുരേ അഹോസി.

൨൧. ‘‘യദാ കദാചി മനുജേസു ബ്രഹ്മേ, സമാഗമോ സപ്പുരിസേന ഹോതി;

ന പണ്ഡിതാ സങ്ഗതിസന്ഥവാനി, പുബ്ബേ കതം വാപി വിനാസയന്തി.

൨൨. ‘‘ബാലാവ ഖോ സങ്ഗതിസന്ഥവാനി, പുബ്ബേ കതം വാപി വിനാസയന്തി;

ബഹുമ്പി ബാലേസു കതം വിനസ്സതി, തഥാ ഹി ബാലാ അകതഞ്ഞുരൂപാ.

൨൩. ‘‘ധീരാ ച ഖോ സങ്ഗതിസന്ഥവാനി, പുബ്ബേ കതം വാപി ന നാസയന്തി;

അപ്പമ്പി ധീരേസു കതം ന നസ്സതി, തഥാ ഹി ധീരാ സുകതഞ്ഞുരൂപാ.

൨൪. ‘‘ദദാമി തേ ഗാമവരാനി പഞ്ച, ദാസീസതം സത്ത ഗവംസതാനി;

പരോസഹസ്സഞ്ച സുവണ്ണനിക്ഖേ, ഭരിയാ ച തേ സാദിസീ ദ്വേ ദദാമി.

൨൫. ‘‘ഏവം സതം ഹോതി സമേച്ച രാജ, നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാനം;

ആപൂരതീ കാസിപതീ തഥാഹം, തയാപി മേ സങ്ഗമോ അജ്ജ ലദ്ധോ’’തി.

തത്ഥ സാദിസീതി രൂപവണ്ണജാതികുലപദേസേന മയാ സാദിസീ ഏകസദിസാ ദ്വേ മഹായസാ ഭരിയാ ച മേ ദേഹീതി അത്ഥോ. ഭിംസരൂപോതി കിം നു തേ ബ്രാഹ്മണ ബലവരൂപസീലാചാരഗുണസങ്ഖാതം തപോകമ്മം അത്ഥീതി പുച്ഛതി. മന്താ നു തേതി ഉദാഹു വിചിത്രരൂപാ സബ്ബത്ഥസാധകാ മന്താ തേ അത്ഥി. അസ്സവാതി വചനകാരകാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതദായകാ യക്ഖാ വാ തേ കേചി സന്തി. കത്തന്തി കതം, ഉദാഹു തയാ കതം കിഞ്ചി മമ അത്ഥം അഭിജാനാസീതി പുച്ഛതി. സങ്ഗതിമത്തന്തി സമാഗമമത്തം തയാ സദ്ധിം പുബ്ബേ മമ ആസീതി വദതി. ജാനതോ മേതി ജാനന്തസ്സ മമ ഇദം പഠമം തവ ദസ്സനം. ന താഭിജാനാമീതി ന തം അഭിജാനാമി. തിമീസികായന്തി ബഹലതിമിരായം രത്തിയം. തേ തത്ഥ ഠത്വാനാതി തേ മയം തസ്മിം അംസേന അംസം ഘട്ടിതട്ഠാനേ ഠത്വാ വീതിസാരയിമ്ഹ തത്ഥാതി തസ്മിംയേവ ഠാനേ സരിതബ്ബയുത്തകം കഥം വീതിസാരയിമ്ഹ, അഹം ‘‘ഭിക്ഖാഭാജനം മേ തയാ ഭിന്നം, ഭത്തമൂലം മേ ദേഹീ’’തി അവചം, ത്വം ‘‘ഇദാനാഹം തവ ഭത്തമൂലം ദാതും ന സക്കോമി, അഹം ഖോ പന കാസികരഞ്ഞോ പുത്തോ ജുണ്ഹകുമാരോ നാമ, മയി രജ്ജേ പതിട്ഠിതേ ആഗന്ത്വാ മം ധനം യാചേയ്യാസീ’’തി അവചാതി ഇമം സാരണീയകഥം കരിമ്ഹാതി ആഹ. സായേവ നോ സങ്ഗതിമത്തമാസീതി ദേവ, അമ്ഹാകം സായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഗതിമത്തമാസി, ഏകമുഹുത്തികമഹോസീതി ദീപേതി. തതോതി തതോ പന തംമുഹുത്തികമിത്തധമ്മതോ പച്ഛാ വാ പുരേ വാ കദാചി അമ്ഹാകം സങ്ഗതി നാമ ന ഭൂതപുബ്ബാ.

ന പണ്ഡിതാതി ബ്രാഹ്മണ പണ്ഡിതാ നാമ തംമുഹുത്തികം സങ്ഗതിം വാ ചിരകാലസന്ഥവാനി വാ യം കിഞ്ചി പുബ്ബേ കതഗുണം വാ ന നാസേന്തി. ബഹുമ്പീതി ബഹുകമ്പി. അകതഞ്ഞുരൂപാതി യസ്മാ ബാലാ അകതഞ്ഞുസഭാവാ, തസ്മാ തേസു ബഹുമ്പി കതം നസ്സതീതി അത്ഥോ. സുകതഞ്ഞുരൂപാതി സുട്ഠു കതഞ്ഞുസഭാവാ. ഏത്ഥാപി തത്ഥാപി തഥാ ഹീതി ഹി-കാരോ കാരണത്ഥോ. ദദാമി തേതി ബ്രാഹ്മണേന യാചിതയാചിതം ദദന്തോ ഏവമാഹ. ഏവം സതന്തി ബ്രാഹ്മണോ രഞ്ഞോ അനുമോദനം കരോന്തോ വദതി, സതം സപ്പുരിസാനം ഏകവാരമ്പി സമേച്ച സങ്ഗതി നാമ ഏവം ഹോതി. നക്ഖത്തരാജാരിവാതി ഏത്ഥ ര-കാരോ നിപാതമത്തം. താരകാനന്തി താരകഗണമജ്ഝേ. കാസിപതീതി രാജാനമാലപതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ദേവ, കാസിരട്ഠാധിപതി യഥാ ചന്ദോ താരകാനം മജ്ഝേ ഠിതോ താരകഗണപരിവുതോ പാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ പുണ്ണമാ ആപൂരതി, തഥാ അഹമ്പി അജ്ജ തയാ ദിന്നേഹി ഗാമവരാദീഹി ആപൂരാമീ’’തി. തയാപി മേതി മയാ പുബ്ബേ തയാ സദ്ധിം ലദ്ധോപി സങ്ഗമോ അലദ്ധോവ, അജ്ജ പന മമ മനോരഥസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ മയാ തയാ സഹ സങ്ഗമോ ലദ്ധോ നാമാതി നിപ്ഫന്നം മേ തയാ സദ്ധിം മിത്തഫലന്തി വദതി. ബോധിസത്തോ തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ആനന്ദം വരേന സന്തപ്പേസിം യേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദോ അഹോസി, രാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ജുണ്ഹജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൫൭] ൩. ധമ്മദേവപുത്തജാതകവണ്ണനാ

യസോകരോ പുഞ്ഞകരോഹമസ്മീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ പഥവിപവേസനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ തഥാഗതേന സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝിത്വാ പഥവിം പവിട്ഠോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഇദാനേവേസ, ഭിക്ഖവേ, മമ ജിനചക്കേ പഹാരം ദത്വാ പഥവിം പവിട്ഠോ, പുബ്ബേപി ധമ്മചക്കേ പഹാരം ദത്വാ പഥവിം പവിസിത്വാ അവീചിപരായണോ ജാതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാമാവചരദേവലോകേ ധമ്മോ നാമ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ദേവദത്തോ അധമ്മോ നാമ. തേസു ധമ്മോ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ദിബ്ബരഥവരമഭിരുയ്ഹ അച്ഛരാഗണപരിവുതോ മനുസ്സേസു സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേ സുഖകഥായ നിസിന്നേസു പുണ്ണമുപോസഥദിവസേ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി ദസഹി അകുസലകമ്മപഥേഹി വിരമിത്വാ മാതുപട്ഠാനധമ്മം പിതുപട്ഠാനധമ്മം തിവിധസുചരിതധമ്മഞ്ച പൂരേഥ, ഏവം സഗ്ഗപരായണാ ഹുത്വാ മഹന്തം യസം അനുഭവിസ്സഥാ’’തി മനുസ്സേ ദസ കുസലകമ്മപഥേ സമാദപേന്തോ ജമ്ബുദീപം പദക്ഖിണം കരോതി. അധമ്മോ പന ദേവപുത്തോ ‘‘പാണം ഹനഥാ’’തിആദിനാ നയേന ദസ അകുസലകമ്മപഥേ സമാദപേന്തോ ജമ്ബുദീപം വാമം കരോതി. അഥ തേസം ആകാസേ രഥാ സമ്മുഖാ അഹേസും. അഥ നേസം പരിസാ ‘‘തുമ്ഹേ കസ്സ, തുമ്ഹേ കസ്സാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘മയം ധമ്മസ്സ, മയം അധമ്മസ്സാ’’തി വത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമിത്വാ ദ്വിധാ ജാതാ. ധമ്മോപി അധമ്മം ആമന്തേത്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം അധമ്മോ, അഹം ധമ്മോ, മഗ്ഗോ മയ്ഹം അനുച്ഛവികോ, തവ രഥം ഓക്കാമേത്വാ മയ്ഹം മഗ്ഗം ദേഹീ’’തി പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘യസോകരോ പുഞ്ഞകരോഹമസ്മി, സദാത്ഥുതോ സമണബ്രാഹ്മണാനം;

മഗ്ഗാരഹോ ദേവമനുസ്സപൂജിതോ, ധമ്മോ അഹം ദേഹി അധമ്മ മഗ്ഗ’’ന്തി.

തത്ഥ യസോകരോതി അഹം ദേവമനുസ്സാനം യസദായകോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. സദാത്ഥുതോതി സദാ ഥുതോ നിച്ചപസത്ഥോ. തതോ പരാ –

൨൭. ‘‘അധമ്മയാനം ദള്ഹമാരുഹിത്വാ, അസന്തസന്തോ ബലവാഹമസ്മി;

സ കിസ്സ ഹേതുമ്ഹി തവജ്ജ ദജ്ജം, മഗ്ഗം അഹം ധമ്മ അദിന്നപുബ്ബം.

൨൮. ‘‘ധമ്മോ ഹവേ പാതുരഹോസി പുബ്ബേ, പച്ഛാ അധമ്മോ ഉദപാദി ലോകേ;

ജേട്ഠോ ച സേട്ഠോ ച സനന്തനോ ച, ഉയ്യാഹി ജേട്ഠസ്സ കനിട്ഠ മഗ്ഗാ.

൨൯. ‘‘ന യാചനായ നപി പാതിരൂപാ, ന അരഹതാ തേഹം ദദേയ്യം മഗ്ഗം;

യുദ്ധഞ്ച നോ ഹോതു ഉഭിന്നമജ്ജ, യുദ്ധമ്ഹി യോ ജേസ്സതി തസ്സ മഗ്ഗോ.

൩൦. ‘‘സബ്ബാ ദിസാ അനുവിസടോഹമസ്മി, മഹബ്ബലോ അമിതയസോ അതുല്യോ;

ഗുണേഹി സബ്ബേഹി ഉപേതരൂപോ, ധമ്മോ അധമ്മ ത്വം കഥം വിജേസ്സസി.

൩൧. ‘‘ലോഹേന വേ ഹഞ്ഞതി ജാതരൂപം, ന ജാതരൂപേന ഹനന്തി ലോഹം;

സചേ അധമ്മോ ഹഞ്ഛതി ധമ്മമജ്ജ, അയോ സുവണ്ണം വിയ ദസ്സനേയ്യം.

൩൨. ‘‘സചേ തുവം യുദ്ധബലോ അധമ്മ, ന തുയ്ഹ വുഡ്ഢാ ച ഗരൂ ച അത്ഥി;

മഗ്ഗഞ്ച തേ ദമ്മി പിയാപ്പിയേന, വാചാദുരുത്താനിപി തേ ഖമാമീ’’തി. –

ഇമാ ഛ ഗാഥാ തേസഞ്ഞേവ വചനപടിവചനവസേന കഥിതാ.

തത്ഥ സ കിസ്സ ഹേതുമ്ഹി തവജ്ജ ദജ്ജന്തി സോമ്ഹി അഹം അധമ്മോ അധമ്മയാനം രഥം ആരുള്ഹോ അഭീതോ ബലവാ. കിംകാരണാ അജ്ജ ഭോ ധമ്മ, കസ്സചി അദിന്നപുബ്ബം മഗ്ഗം തുയ്ഹം ദമ്മീതി. പുബ്ബേതി പഠമകപ്പികകാലേ ഇമസ്മിം ലോകേ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ ച പുബ്ബേ പാതുരഹോസി, പച്ഛാ അധമ്മോ. ജേട്ഠോ ചാതി പുരേ നിബ്ബത്തഭാവേന അഹം ജേട്ഠോ ച സേട്ഠോ ച പോരാണകോ ച, ത്വം പന കനിട്ഠോ, തസ്മാ മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹീതി വദതി. നപി പാതിരൂപാതി അഹഞ്ഹി തേ നേവ യാചനായ ന പതിരൂപവചനേന മഗ്ഗാരഹതായ മഗ്ഗം ദദേയ്യം. അനുവിസടോതി അഹം ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാതി സബ്ബാ ദിസാ അത്തനോ ഗുണേന പത്ഥടോ പഞ്ഞാതോ പാകടോ. ലോഹേനാതി അയമുട്ഠികേന. ഹഞ്ഛതീതി ഹനിസ്സതി. തുവം യുദ്ധബലോ അധമ്മാതി സചേ ത്വം യുദ്ധബലോസി അധമ്മ. വുഡ്ഢാ ച ഗരൂ ചാതി യദി തുയ്ഹം ‘‘ഇമേ വുഡ്ഢാ, ഇമേ ഗരൂ പണ്ഡിതാ’’തി ഏവം നത്ഥി. പിയാപ്പിയേനാതി പിയേനാപി അപ്പിയേനാപി ദദന്തോ പിയേന വിയ തേ മഗ്ഗം ദദാമീതി അത്ഥോ.

ബോധിസത്തേന പന ഇമായ ഗാഥായ കഥിതക്ഖണേയേവ അധമ്മോ രഥേ ഠാതും അസക്കോന്തോ അവംസിരോ പഥവിയം പതിത്വാ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ ഗന്ത്വാ അവീചിമ്ഹിയേവ നിബ്ബത്തി. ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൩൩. ‘‘ഇദഞ്ച സുത്വാ വചനം അധമ്മോ, അവംസിരോ പതിതോ ഉദ്ധപാദോ;

യുദ്ധത്ഥികോ ചേ ന ലഭാമി യുദ്ധം, ഏത്താവതാ ഹോതി ഹതോ അധമ്മോ.

൩൪. ‘‘ഖന്തീബലോ യുദ്ധബലം വിജേത്വാ, ഹന്ത്വാ അധമ്മം നിഹനിത്വ ഭൂമ്യാ;

പായാസി വിത്തോ അഭിരുയ്ഹ സന്ദനം, മഗ്ഗേനേവ അതിബലോ സച്ചനിക്കമോ.

൩൫. ‘‘മാതാ പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച, അസമ്മാനിതാ യസ്സ സകേ അഗാരേ;

ഇധേവ നിക്ഖിപ്പ സരീരദേഹം, കായസ്സ ഭേദാ നിരയം വജന്തി തേ;

യഥാ അധമ്മോ പതിതോ അവംസിരോ.

൩൬. ‘‘മാതാ പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച, സുസമ്മാനിതാ യസ്സ സകേ അഗാരേ;

ഇധേവ നിക്ഖിപ്പ സരീരദേഹം, കായസ്സ ഭേദാ സുഗതിം വജന്തി തേ;

യഥാപി ധമ്മോ അഭിരുയ്ഹ സന്ദന’’ന്തി.

തത്ഥ യുദ്ധത്ഥികോ ചേതി അയം തസ്സ വിലാപോ, സോ കിരേവം വിലപന്തോയേവ പതിത്വാ പഥവിം പവിട്ഠോ. ഏത്താവതാതി ഭിക്ഖവേ, യാവതാ പഥവിം പവിട്ഠോ, താവതാ അധമ്മോ ഹതോ നാമ ഹോതി. ഖന്തീബലോതി ഭിക്ഖവേ, ഏവം അധമ്മോ പഥവിം പവിട്ഠോ അധിവാസനഖന്തീബലോ തം യുദ്ധബലം വിജേത്വാ വധിത്വാ ഭൂമിയം നിഹനിത്വാ പാതേത്വാ വിത്തജാതതായ വിത്തോ അത്തനോ രഥം ആരുയ്ഹ മഗ്ഗേനേവ സച്ചനിക്കമോ തഥപരക്കമോ ധമ്മദേവപുത്തോ പായാസി. അസമ്മാനിതാതി അസക്കതാ. സരീരദേഹന്തി ഇമസ്മിംയേവ ലോകേ സരീരസങ്ഖാതം ദേഹം നിക്ഖിപിത്വാ. നിരയം വജന്തീതി യസ്സ പാപപുഗ്ഗലസ്സ ഏതേ സക്കാരാരഹാ ഗേഹേ അസക്കതാ, തഥാരൂപാ യഥാ അധമ്മോ പതിതോ അവംസിരോ, ഏവം അവംസിരാ നിരയം വജന്തീതി അത്ഥോ. സുഗതിം വജന്തീതി യസ്സ പനേതേ സക്കതാ, താദിസാ പണ്ഡിതാ യഥാപി ധമ്മോ സന്ദനം അഭിരുയ്ഹ ദേവലോകം ഗതോ, ഏവം സുഗതിം വജന്തീതി.

സത്ഥാ ഏവം ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ മയാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝിത്വാ പഥവിം പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അധമ്മോ ദേവപുത്തോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പരിസാപിസ്സ ദേവദത്തപരിസാ, ധമ്മോ പന അഹമേവ, പരിസാ ബുദ്ധപരിസായേവാ’’തി.

ധമ്മദേവപുത്തജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൫൮] ൪. ഉദയജാതകവണ്ണനാ

ഏകാ നിസിന്നാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു കുസജാതകേ (ജാ. ൨.൨൦.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു കസ്മാ കിലേസവസേന ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉക്കണ്ഠിതോസി? പോരാണകപണ്ഡിതാ സമിദ്ധേ ദ്വാദസയോജനികേ സുരുന്ധനനഗരേ രജ്ജം കാരേന്താ ദേവച്ഛരപടിഭാഗായ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം സത്ത വസ്സസതാനി ഏകഗബ്ഭേ വസന്താപി ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ ലോഭവസേന ന ഓലോകേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ സുരുന്ധനനഗരേ കാസിരാജാ രജ്ജം കാരേസി, തസ്സ നേവ പുത്തോ, ന ധീതാ അഹോസി. സോ അത്തനോ ദേവിയോ ‘‘പുത്തേ പത്ഥേഥാ’’തി ആഹ. അഗ്ഗമഹേസീപി രഞ്ഞോ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകാസി. തദാ ബോധിസത്തോ ബ്രഹ്മലോകാ ചവിത്വാ തസ്സേവ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ മഹാജനസ്സ ഹദയം വഡ്ഢേത്വാ ജാതഭാവേന ‘‘ഉദയഭദ്ദോ’’തി നാമം കരിംസു. കുമാരസ്സ പദസാ ചരണകാലേ അഞ്ഞോപി സത്തോ ബ്രഹ്മലോകാ ചവിത്വാ തസ്സേവ രഞ്ഞോ അഞ്ഞതരായ ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി കുമാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തസ്സാപി ‘‘ഉദയഭദ്ദാ’’തി നാമം കരിംസു. കുമാരോ വയപ്പത്തോ സബ്ബസിപ്പനിപ്ഫത്തിം പാപുണി, ജാതബ്രഹ്മചാരീ പന അഹോസി, സുപിനന്തേനപി മേഥുനധമ്മം ന ജാനാതി, ന തസ്സ കിലേസേസു ചിത്തം അല്ലീയി. രാജാ പുത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിതുകാമോ ‘‘കുമാരസ്സ ഇദാനി രജ്ജസുഖസേവനകാലോ, നാടകാപിസ്സ പച്ചുപട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി സാസനം പേസേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘ന മയ്ഹം രജ്ജേനത്ഥോ, കിലേസേസു മേ ചിത്തം ന അല്ലീയതീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ രത്തജമ്ബുനദമയം ഇത്ഥിരൂപം കാരേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം ഇത്ഥിം ലഭമാനോ രജ്ജം സമ്പടിച്ഛിസ്സാമീ’’തി മാതാപിതൂനം പേസേസി. തേ തം സുവണ്ണരൂപകം സകലജമ്ബുദീപം പരിഹാരാപേത്വാ തഥാരൂപം ഇത്ഥിം അലഭന്താ ഉദയഭദ്ദം അലങ്കാരേത്വാ തസ്സ സന്തികേ ഠപേസും. സാ തം സുവണ്ണരൂപകം അഭിഭവിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നേസം അനിച്ഛമാനാനഞ്ഞേവ വേമാതികം ഭഗിനിം ഉദയഭദ്ദകുമാരിം അഗ്ഗമഹേസിം കത്വാ ബോധിസത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു. തേ പന ദ്വേപി ബ്രഹ്മചരിയവാസമേവ വസിംസു.

അപരഭാഗേ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ബോധിസത്തോ രജ്ജം കാരേസി. ഉഭോ ഏകഗബ്ഭേ വസമാനാപി ലോഭവസേന ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ഓലോകേസും, അപിച ഖോ പന ‘‘യോ അമ്ഹേസു പഠമതരം കാലം കരോതി, സോ നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ ‘അസുകട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോസ്മീ’തി ആരോചേതൂ’’തി സങ്ഗരമകംസു. അഥ ഖോ ബോധിസത്തോ അഭിസേകതോ സത്തവസ്സസതച്ചയേന കാലമകാസി. അഞ്ഞോ രാജാ നാഹോസി, ഉദയഭദ്ദായയേവ ആണാ പവത്തി. അമച്ചാ രജ്ജം അനുസാസിംസു. ബോധിസത്തോപി ചുതിക്ഖണേ താവതിംസഭവനേ സക്കത്തം പത്വാ യസമഹന്തതായ സത്താഹം അനുസ്സരിതും നാസക്ഖി. ഇതി സോ മനുസ്സഗണനായ സത്തവസ്സസതച്ചയേന ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഉദയഭദ്ദം രാജധീതരം ധനേന വീമംസിത്വാ സീഹനാദം നദാപേത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ സങ്ഗരം മോചേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തദാ കിര മനുസ്സാനം ദസവസ്സസഹസ്സായുകകാലോ ഹോതി. രാജധീതാപി തം ദിവസം രത്തിഭാഗേ പിഹിതേസു ദ്വാരേസു ഠപിതആരക്ഖേ സത്തഭൂമികപാസാദവരതലേ അലങ്കതസിരിഗബ്ഭേ ഏകികാവ നിച്ചലാ അത്തനോ സീലം ആവജ്ജമാനാ നിസീദി. അഥ സക്കോ സുവണ്ണമാസകപൂരം ഏകം സുവണ്ണപാതിം ആദായ ആഗന്ത്വാ സയനഗബ്ഭേയേവ പാതുഭവിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ തായ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൭. ‘‘ഏകാ നിസിന്നാ സുചി സഞ്ഞതൂരൂ, പാസാദമാരുയ്ഹ അനിന്ദിതങ്ഗീ;

യാചാമി തം കിന്നരനേത്തചക്ഖു, ഇമേകരത്തിം ഉഭയോ വസേമാ’’തി.

തത്ഥ സുചീതി സുചിവത്ഥനിവത്ഥാ. സഞ്ഞതൂരൂതി സുട്ഠു ഠപിതഊരൂ, ഇരിയാപഥം സണ്ഠപേത്വാ സുചിവത്ഥാ ഏകികാവ നിസിന്നാസീതി വുത്തം ഹോതി. അനിന്ദിതങ്ഗീതി പാദന്തതോ യാവ കേസഗ്ഗാ അനിന്ദിതസരീരാ പരമസോഭഗ്ഗപ്പത്തസരീരാ. കിന്നരനേത്തചക്ഖൂതി തീഹി മണ്ഡലേഹി പഞ്ചഹി ച പസാദേഹി ഉപസോഭിതത്താ കിന്നരാനം നേത്തസദിസേഹി ചക്ഖൂഹി സമന്നാഗതേ. ഇമേകരത്തിന്തി ഇമം ഏകരത്തം അജ്ജ ഇമസ്മിം അലങ്കതസയനഗബ്ഭേ ഏകതോ വസേയ്യാമാതി യാചതി.

തതോ രാജധീതാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൮. ‘‘ഓകിണ്ണന്തരപരിഖം, ദള്ഹമട്ടാലകോട്ഠകം;

രക്ഖിതം ഖഗ്ഗഹത്ഥേഹി, ദുപ്പവേസമിദം പുരം.

൩൯. ‘‘ദഹരസ്സ യുവിനോ ചാപി, ആഗമോ ച ന വിജ്ജതി;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, സങ്ഗമം ഇച്ഛസേ മയാ’’തി.

തത്ഥ ഓകിണ്ണന്തരപരിഖന്തി ഇദം ദ്വാദസയോജനികം സുരുന്ധനപുരം അന്തരന്തരാ ഉദകപരിഖാനം കദ്ദമപരിഖാനം സുക്ഖപരിഖാനം ഓകിണ്ണത്താ ഓകിണ്ണന്തരപരിഖം. ദള്ഹമട്ടാലകോട്ഠകന്തി ഥിരതരേഹി അട്ടാലകേഹി ദ്വാരകോട്ഠകേഹി ച സമന്നാഗതം. ഖഗ്ഗഹത്ഥേഹീതി ആവുധഹത്ഥേഹി ദസഹി യോധസഹസ്സേഹി രക്ഖിതം. ദുപ്പവേസമിദം പുരന്തി ഇദം സകലപുരമ്പി തസ്സ അന്തോ മാപിതം മയ്ഹം നിവാസപുരമ്പി ഉഭയം കസ്സചി പവിസിതും ന സക്കാ. ആഗമോ ചാതി ഇധ ഇമായ വേലായ തരുണസ്സ വാ യോബ്ബനപ്പത്തസ്സ വാ ഥാമസമ്പന്നയോധസ്സ വാ അഞ്ഞസ്സ വാ മഹന്തമ്പി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സ ആഗമോ നാമ നത്ഥി. സങ്ഗമന്തി അഥ ത്വം കേന കാരണേന ഇമായ വേലായ മയാ സഹ സമാഗമം ഇച്ഛസീതി.

അഥ സക്കോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൪൦. ‘‘യക്ഖോഹമസ്മി കല്യാണി, ആഗതോസ്മി തവന്തികേ;

ത്വം മം നന്ദയ ഭദ്ദന്തേ, പുണ്ണകംസം ദദാമി തേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കല്യാണി, സുന്ദരദസ്സനേ അഹമേകോ ദേവപുത്തോ ദേവതാനുഭാവേന ഇധാഗതോ, ത്വം അജ്ജ മം നന്ദയ തോസേഹി, അഹം തേ ഇമം സുവണ്ണമാസകപുണ്ണം സുവണ്ണപാതിം ദദാമീതി.

തം സുത്വാ രാജധീതാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൪൧. ‘‘ദേവംവ യക്ഖം അഥ വാ മനുസ്സം, ന പത്ഥയേ ഉദയമതിച്ച അഞ്ഞം;

ഗച്ഛേവ ത്വം യക്ഖ മഹാനുഭാവ, മാ ചസ്സു ഗന്ത്വാ പുനരാവജിത്ഥാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം ദേവരാജ, ദേവം വാ യക്ഖം വാ ഉദയം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞം ന പത്ഥേമി, സോ ത്വം ഗച്ഛേവ, മാ ഇധ അട്ഠാസി, ന മേ തയാ ആഭതേന പണ്ണാകാരേന അത്ഥോ, ഗന്ത്വാ ച മാ ഇമം ഠാനം പുനരാവജിത്ഥാതി.

സോ തസ്സാ സീഹനാദം സുത്വാ അട്ഠത്വാ ഗതസദിസോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ അന്തരഹിതോ അട്ഠാസി. സോ പുനദിവസേ തായ വേലായമേവ സുവണ്ണമാസകപൂരം രജതപാതിം ആദായ തായ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൪൨. ‘‘യാ സാ രതി ഉത്തമാ കാമഭോഗിനം, യംഹേതു സത്താ വിസമം ചരന്തി;

മാ തം രതിം ജീയി തുവം സുചിമ്ഹിതേ, ദദാമി തേ രൂപിയം കംസപൂര’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭദ്ദേ, രാജധീതേ യാ ഏസാ കാമഭോഗിസത്താനം രതീസു മേഥുനകാമരതി നാമ ഉത്തമാ രതി, യസ്സാ രതിയാ കാരണാ സത്താ കായദുച്ചരിതാദിവിസമം ചരന്തി, തം രതിം ത്വം ഭദ്ദേ, സുചിമ്ഹിതേ മനാപഹസിതേ മാ ജീയി, അഹമ്പി ആഗച്ഛന്തോ ന തുച്ഛഹത്ഥോ ആഗതോ, ഹിയ്യോ സുവണ്ണമാസകപൂരം സുവണ്ണപാതിം ആഹരിം, അജ്ജ രൂപിയപാതിം, ഇമം തേ അഹം രൂപിയപാതിം സുവണ്ണപൂരം ദദാമീതി.

രാജധീതാ ചിന്തേസി ‘‘അയം കഥാസല്ലാപം ലഭന്തോ പുനപ്പുനം ആഗമിസ്സതി, ന ദാനി തേന സദ്ധിം കഥേസ്സാമീ’’തി. സാ കിഞ്ചി ന കഥേസി.

സക്കോ തസ്സാ അകഥിതഭാവം ഞത്വാ തത്ഥേവ അന്തരഹിതോ ഹുത്വാ പുനദിവസേ തായമേവ വേലായ ലോഹപാതിം കഹാപണപൂരം ആദായ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം മം കാമരതിയാ സന്തപ്പേഹി, ഇമം തേ കഹാപണപൂരം ലോഹപാതിം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം ദിസ്വാ രാജധീതാ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘നാരിം നരോ നിജ്ഝപയം ധനേന, ഉക്കംസതീ യത്ഥ കരോതി ഛന്ദം;

വിപച്ചനീകോ തവ ദേവധമ്മോ, പച്ചക്ഖതോ ഥോകതരേന ഏസീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭോ പുരിസ, ത്വം ജളോ. നരോ ഹി നാമ നാരിം കിലേസരതികാരണാ ധനേന നിജ്ഝാപേന്തോ സഞ്ഞാപേന്തോ യത്ഥ നാരിയാ ഛന്ദം കരോതി, തം ഉക്കംസതി വണ്ണേത്വാ ഥോമേത്വാ ബഹുതരേന ധനേന പലോഭേതി, തുയ്ഹം പനേസോ ദേവസഭാവോ വിപച്ചനീകോ, ത്വഞ്ഹി മയാ പച്ചക്ഖതോ ഥോകതരേന ഏസി, പഠമദിവസേ സുവണ്ണപൂരം സുവണ്ണപാതിം ആഹരിത്വാ, ദുതിയദിവസേ സുവണ്ണപൂരം രൂപിയപാതിം, തതിയദിവസേ കഹാപണപൂരം ലോഹപാതിം ആഹരസീതി.

തം സുത്വാ സക്കോ ‘‘ഭദ്ദേ രാജകുമാരി, അഹം ഛേകവാണിജോ ന നിരത്ഥകേന അത്ഥം നാസേമി, സചേ ത്വം ആയുനാ വാ വണ്ണേന വാ വഡ്ഢേയ്യാസി, അഹം തേ പണ്ണാകാരം വഡ്ഢേത്വാ ആഹരേയ്യം, ത്വം പന പരിഹായസേവ, തേനാഹമ്പി ധനം പരിഹാപേമീ’’തി വത്വാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൪൪. ‘‘ആയു ച വണ്ണോ ച മനുസ്സലോകേ, നിഹീയതി മനുജാനം സുഗത്തേ;