൧൦. ദസകനിപാതോ

[൪൩൯] ൧. ചതുദ്വാരജാതകവണ്ണനാ

ചതുദ്വാരമിദം നഗരന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു നവകനിപാതസ്സ പഠമജാതകേ വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധ പന സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘പുബ്ബേപി ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചതായ പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ ഖുരചക്കം ആപാദേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ബാരാണസിയം അസീതികോടിവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ ഏകോ പുത്തോ മിത്തവിന്ദകോ നാമ അഹോസി. തസ്സ മാതാപിതരോ സോതാപന്നാ അഹേസും, സോ പന ദുസ്സീലോ അസ്സദ്ധോ. അഥ നം അപരഭാഗേ പിതരി കാലകതേ മാതാ കുടുമ്ബം വിചാരേന്തീ ആഹ – ‘‘താത, തയാ ദുല്ലഭം മനുസ്സത്തം ലദ്ധം, ദാനം ദേഹി, സീലം രക്ഖാഹി, ഉപോസഥകമ്മം കരോഹി, ധമ്മം സുണാഹീ’’തി. അമ്മ, ന മയ്ഹം ദാനാദീഹി അത്ഥോ, മാ മം കിഞ്ചി അവചുത്ഥ, അഹം യഥാകമ്മം ഗമിസ്സാമീതി. ഏവം വദന്തമ്പി നം ഏകദിവസം പുണ്ണമുപോസഥദിവസേ മാതാ ആഹ – ‘‘താത, അജ്ജ അഭിലക്ഖിതോ മഹാഉപോസഥദിവസോ, അജ്ജ ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മം സുത്വാ ഏഹി, അഹം തേ സഹസ്സം ദസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ധനലോഭേന ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ രത്തിം യഥാ ഏകമ്പി ധമ്മപദം കണ്ണം ന പഹരതി, തഥാ ഏകസ്മിം പദേസേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ പുനദിവസേ പാതോവ മുഖം ധോവിത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ നിസീദി.

മാതാ പനസ്സ ‘‘അജ്ജ മേ പുത്തോ ധമ്മം സുത്വാ പാതോവ ധമ്മകഥികത്ഥേരം ആദായ ആഗമിസ്സതീ’’തി യാഗും ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ തസ്സാഗമനം പടിമാനേന്തീ തം ഏകകം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘താത, ധമ്മകഥികോ കേന ന ആനീതോ’’തി വത്വാ ‘‘ന മയ്ഹം ധമ്മകഥികേന അത്ഥോ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി യാഗും പിവാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം സഹസ്സം പടിസ്സുതം, തം താവ മേ ദേഥ, പച്ഛാ പിവിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘പിവ, താത, പച്ഛാ ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഗഹേത്വാവ പിവിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ മാതാ സഹസ്സഭണ്ഡികം പുരതോ ഠപേസി. സോ യാഗും പിവിത്വാ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഗഹേത്വാ വോഹാരം കരോന്തോ ന ചിരസ്സേവ വീസസതസഹസ്സം ഉപ്പാദേസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘നാവം ഉപട്ഠപേത്വാ വോഹാരം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവം ഉപട്ഠപേത്വാ ‘‘അമ്മ, അഹം നാവായ വോഹാരം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം മാതാ ‘‘ത്വം താത, ഏകപുത്തകോ, ഇമസ്മിം ഘരേ ധനമ്പി ബഹു, സമുദ്ദോ അനേകാദീനവോ, മാ ഗമീ’’തി നിവാരേസി. സോ ‘‘അഹം ഗമിസ്സാമേവ, ന സക്കാ മം നിവാരേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘അഹം തം, താത, വാരേസ്സാമീ’’തി മാതരാ ഹത്ഥേ ഗഹിതോ ഹത്ഥം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ മാതരം പഹരിത്വാ പാതേത്വാ അന്തരം കത്വാ ഗന്ത്വാ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദി.

നാവാ സത്തമേ ദിവസേ മിത്തവിന്ദകം നിസ്സായ സമുദ്ദപിട്ഠേ നിച്ചലാ അട്ഠാസി. കാളകണ്ണിസലാകാ കരിയമാനാ മിത്തവിന്ദകസ്സേവ ഹത്ഥേ തിക്ഖത്തും പതി. അഥസ്സ ഉളുമ്പം ദത്വാ ‘‘ഇമം ഏകം നിസ്സായ ബഹൂ മാ നസ്സന്തൂ’’തി തം സമുദ്ദപിട്ഠേ ഖിപിംസു. താവദേവ നാവാ ജവേന മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദി. സോപി ഉളുമ്പേ നിപജ്ജിത്വാ ഏകം ദീപകം പാപുണി. തത്ഥ ഫലികവിമാനേ ചതസ്സോ വേമാനികപേതിയോ അദ്ദസ. താ സത്താഹം ദുക്ഖം അനുഭവന്തി, സത്താഹം സുഖം. സോ താഹി സദ്ധിം സത്താഹം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവി. അഥ നം താ ദുക്ഖാനുഭവനത്ഥായ ഗച്ഛമാനാ ‘‘സാമി, മയം സത്തമേ ദിവസേ ആഗമിസ്സാമ, യാവ മയം ആഗച്ഛാമ, താവ അനുക്കണ്ഠമാനോ ഇധേവ വസാ’’തി വത്വാ അഗമംസു. സോ തണ്ഹാവസികോ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ ഫലകേ നിപജ്ജിത്വാ പുന സമുദ്ദപിട്ഠേന ഗച്ഛന്തോ അപരം ദീപകം പത്വാ തത്ഥ രജതവിമാനേ അട്ഠ വേമാനികപേതിയോ ദിസ്വാ ഏതേനേവ ഉപായേന അപരസ്മിം ദീപകേ മണിവിമാനേ സോളസ, അപരസ്മിം ദീപകേ കനകവിമാനേ ദ്വത്തിംസ വേമാനികപേതിയോ ദിസ്വാ താഹി സദ്ധിം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ താസമ്പി ദുക്ഖം അനുഭവിതും ഗതകാലേ പുന സമുദ്ദപിട്ഠേന ഗച്ഛന്തോ ഏകം പാകാരപരിക്ഖിത്തം ചതുദ്വാരം നഗരം അദ്ദസ. ഉസ്സദനിരയോ കിരേസ, ബഹൂനം നേരയികസത്താനം കമ്മകരണാനുഭവനട്ഠാനം മിത്തവിന്ദകസ്സ അലങ്കതപടിയത്തനഗരം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി.

സോ ‘‘ഇമം നഗരം പവിസിത്വാ രാജാ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഖുരചക്കം ഉക്ഖിപിത്വാ സീസേ പച്ചമാനം നേരയികസത്തം അദ്ദസ. അഥസ്സ തം തസ്സ സീസേ ഖുരചക്കം പദുമം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി. ഉരേ പഞ്ചങ്ഗികബന്ധനം ഉരച്ഛദപസാധനം ഹുത്വാ സീസതോ ഗലന്തം ലോഹിതം ലോഹിതചന്ദനവിലേപനം വിയ ഹുത്വാ പരിദേവനസദ്ദോ മധുരസരോ ഗീതസദ്ദോ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, ചിരം തയാ പദുമം ധാരിതം, ദേഹി മേ ഏത’’ന്തി ആഹ. ‘‘സമ്മ, നയിദം പദുമം, ഖുരചക്കം ഏത’’ന്തി. ‘‘ത്വം മയ്ഹം അദാതുകാമതായ ഏവം വദസീ’’തി. നേരയികസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹം കമ്മം ഖീണം ഭവിസ്സതി, ഇമിനാപി മയാ വിയ മാതരം പഹരിത്വാ ആഗതേന ഭവിതബ്ബം, ദസ്സാമിസ്സ ഖുരചക്ക’’ന്തി. അഥ നം ‘‘ഏഹി ഭോ, ഗണ്ഹ ഇമ’’ന്തി വത്വാ ഖുരചക്കം തസ്സ സീസേ ഖിപി, തം തസ്സ മത്ഥകം പിസമാനം ഭസ്സി. തസ്മിം ഖണേ മിത്തവിന്ദകോ തസ്സ ഖുരചക്കഭാവം ഞത്വാ ‘‘തവ ഖുരചക്കം ഗണ്ഹ, തവ ഖുരചക്കം ഗണ്ഹാ’’തി വേദനാപ്പത്തോ പരിദേവി, ഇതരോ അന്തരധായി. തദാ ബോധിസത്തോ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉസ്സദചാരികം ചരമാനോ തം ഠാനം പാപുണി. മിത്തവിന്ദകോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘സാമി ദേവരാജ, ഇദം മം ചക്കം സണ്ഹകരണിയം വിയ തിലാനി പിസമാനം ഓതരതി, കിം നു ഖോ മയാ പാപം പകത’’ന്തി പുച്ഛന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧. ‘‘ചതുദ്വാരമിദം നഗരം, ആയസം ദള്ഹപാകാരം;

ഓരുദ്ധപടിരുദ്ധോസ്മി, കിം പാപം പകതം മയാ.

൨. ‘‘സബ്ബേ അപിഹിതാ ദ്വാരാ, ഓരുദ്ധോസ്മി യഥാ ദിജോ;

കിമാധികരണം യക്ഖ, ചക്കാഭിനിഹതോ അഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ദള്ഹപാകാരന്തി ഥിരപാകാരം. ‘‘ദള്ഹതോരണ’’ന്തിപി പാഠോ, ഥിരദ്വാരന്തി അത്ഥോ. ഓരുദ്ധപടിരുദ്ധോസ്മീതി അന്തോ കത്വാ സമന്താ പാകാരേന രുദ്ധോ, പലായനട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി. കിം പാപം പകതന്തി കിം നു ഖോ മയാ പാപകമ്മം കതം. അപിഹിതാതി ഥകിതാ. യഥാ ദിജോതി പഞ്ജരേ പക്ഖിത്തോ സകുണോ വിയ. കിമാധികരണന്തി കിം കാരണം. ചക്കാഭിനിഹതോതി ചക്കേന അഭിനിഹതോ.

അഥസ്സ ദേവരാജാ കാരണം കഥേതും ഛ ഗാഥാ അഭാസി –

൩. ‘‘ലദ്ധാ സതസഹസ്സാനി, അതിരേകാനി വീസതി;

അനുകമ്പകാനം ഞാതീനം, വചനം സമ്മ നാകരി.

൪. ‘‘ലങ്ഘിം സമുദ്ദം പക്ഖന്ദി, സാഗരം അപ്പസിദ്ധികം;

ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹിപി ച സോളസ.

൫. ‘‘സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അതിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ.

൬. ‘‘ഉപരിവിസാലാ ദുപ്പൂരാ, ഇച്ഛാ വിസടഗാമിനീ;

യേ ച തം അനുഗിജ്ഝന്തി, തേ ഹോന്തി ചക്കധാരിനോ.

൭. ‘‘ബഹുഭണ്ഡം അവഹായ, മഗ്ഗം അപ്പടിവേക്ഖിയ;

യേസഞ്ചേതം അസങ്ഖാതം, തേ ഹോന്തി ചക്കധാരിനോ.

൮. ‘‘കമ്മം സമേക്ഖേ വിപുലഞ്ച ഭോഗം, ഇച്ഛം ന സേവേയ്യ അനത്ഥസംഹിതം;

കരേയ്യ വാക്യം അനുകമ്പകാനം, തം താദിസം നാതിവത്തേയ്യ ചക്ക’’ന്തി.

തത്ഥ ലദ്ധാ സതസഹസ്സാനി, അതിരേകാനി വീസതീതി ത്വം ഉപോസഥം കത്വാ മാതു സന്തികാ സഹസ്സം ഗഹേത്വാ വോഹാരം കരോന്തോ സതസഹസ്സാനി ച അതിരേകാനി വീസതിസഹസ്സാനി ലഭിത്വാ. നാകരീതി തേന ധനേന അസന്തുട്ഠോ നാവായ സമുദ്ദം പവിസന്തോ സമുദ്ദേ ആദീനവഞ്ച കഥേത്വാ മാതുയാ വാരിയമാനോപി അനുകമ്പകാനം ഞാതീനം വചനം ന കരോസി, സോതാപന്നം മാതരം പഹരിത്വാ അന്തരം കത്വാ നിക്ഖന്തോയേവാസീതി ദീപേതി.

ലങ്ഘിന്തി നാവം ഉല്ലങ്ഘനസമത്ഥം. പക്ഖന്ദീതി പക്ഖന്ദോസി. അപ്പസിദ്ധികന്തി മന്ദസിദ്ധിം വിനാസബഹുലം. ചതുബ്ഭി അട്ഠാതി അഥ നം നിസ്സായ ഠിതായ നാവായ ഫലകം ദത്വാ സമുദ്ദേ ഖിത്തോപി ത്വം മാതരം നിസ്സായ ഏകദിവസം കതസ്സ ഉപോസഥകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഫലികവിമാനേ ചതസ്സോ ഇത്ഥിയോ ലഭിത്വാ തതോ രജതവിമാനേ അട്ഠ, മണിവിമാനേ സോളസ, കനകവിമാനേ ദ്വത്തിംസ അധിഗതോസീതി. അതിച്ഛം ചക്കമാസദോതി അഥ ത്വം യഥാലദ്ധേന അസന്തുട്ഠോ ‘‘അത്ര ഉത്തരിതരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഏവം ലദ്ധം ലദ്ധം അതിക്കമനലോഭസങ്ഖാതായ അതിച്ഛായ സമന്നാഗതത്താ അതിച്ഛോ പാപപുഗ്ഗലോ തസ്സ ഉപോസഥകമ്മസ്സ ഖീണത്താ ദ്വത്തിംസ ഇത്ഥിയോ അതിക്കമിത്വാ ഇമം പേതനഗരം ആഗന്ത്വാ തസ്സ മാതുപഹാരദാനഅകുസലസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇദം ഖുരചക്കം സമ്പത്തോസി. ‘‘അത്രിച്ഛ’’ന്തിപി പാഠോ, അത്ര അത്ര ഇച്ഛമാനോതി അത്ഥോ. ‘‘അത്രിച്ഛാ’’തിപി പാഠോ, അത്രിച്ഛായാതി അത്ഥോ. ഭമതീതി തസ്സ തേ ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ ഇദം ചക്കം മത്ഥകം പിസമാനം ഇദാനി കുമ്ഭകാരചക്കം വിയ മത്ഥകേ ഭമതീതി അത്ഥോ.

യേ ച തം അനുഗിജ്ഝന്തീതി തണ്ഹാ നാമേസാ ഗച്ഛന്തീ ഉപരൂപരി വിസാലാ ഹോതി, സമുദ്ദോ വിയ ച ദുപ്പൂരാ, രൂപാദീസു തസ്സ തസ്സ ഇച്ഛനഇച്ഛായ വിസടഗാമിനീ, തം ഏവരൂപം തണ്ഹം യേ ച അനുഗിജ്ഝന്തി ഗിദ്ധാ ഗധിതാ ഹുത്വാ പുനപ്പുനം അല്ലീയന്തി. തേ ഹോന്തി ചക്കധാരിനോതി തേ ഏവം പച്ചന്താ ഖുരചക്കം ധാരേന്തി. ബഹുഭണ്ഡന്തി മാതാപിതൂനം സന്തകം ബഹുധനം ഓഹായ. മഗ്ഗന്തി ഗന്തബ്ബം അപ്പസിദ്ധികം സമുദ്ദമഗ്ഗം അപച്ചവേക്ഖിത്വാ യഥാ ത്വം പടിപന്നോ, ഏവമേവ അഞ്ഞേസമ്പി യേസഞ്ചേതം അസങ്ഖാതം അവീമംസിതം, തേ യഥാ ത്വം തഥേവ തണ്ഹാവസികാ ഹുത്വാ ധനം പഹായ ഗമനമഗ്ഗം അനപേക്ഖിത്വാ പടിപന്നാ ചക്കധാരിനോ ഹോന്തി. കമ്മം സമേക്ഖേതി തസ്മാ പണ്ഡിതോ പുരിസോ അത്തനാ കത്തബ്ബകമ്മം ‘‘സദോസം നു ഖോ, നിദ്ദോസ’’ന്തി സമേക്ഖേയ്യ പച്ചവേക്ഖേയ്യ. വിപുലഞ്ച ഭോഗന്തി അത്തനോ ധമ്മലദ്ധം ധനരാസിമ്പി സമേക്ഖേയ്യ. നാതിവത്തേയ്യാതി തം താദിസം പുഗ്ഗലം ഇദം ചക്കം ന അതിവത്തേയ്യ നാവത്ഥരേയ്യ. ‘‘നാതിവത്തേതീ’’തിപി പാഠോ, നാവത്ഥരതീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ മിത്തവിന്ദകോ ‘‘ഇമിനാ ദേവപുത്തേന മയാ കതകമ്മം തഥതോ ഞാതം, അയം മയ്ഹം പച്ചനപമാണമ്പി ജാനിസ്സതി, പുച്ഛാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ നവമം ഗാഥമാഹ –

൯. ‘‘കീവചിരം നു മേ യക്ഖ, ചക്കം സിരസി ഠസ്സതി;

കതി വസ്സസഹസ്സാനി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

അഥസ്സ കഥേന്തോ മഹാസത്തോ ദസമം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘അതിസരോ പച്ചസരോ, മിത്തവിന്ദ സുണോഹി മേ;

ചക്കം തേ സിരസി മാവിദ്ധം, ന തം ജീവം പമോക്ഖസീ’’തി.

തത്ഥ അതിസരോതി അതിസരീതിപി അതിസരോ, അതിസരിസ്സതീതിപി അതിസരോ. പച്ചസരോതി തസ്സേവ വേവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സമ്മ മിത്തവിന്ദക, സുണോഹി മേ വചനം, ത്വഞ്ഹി അതിദാരുണസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ അതിസരോ, തസ്സ പന ന സക്കാ വസ്സഗണനായ വിപാകോ പഞ്ഞാപേതുന്തി അപരിമാണം അതിമഹന്തം വിപാകദുക്ഖം സരിസ്സസി പടിപജ്ജിസ്സസീതി അതിസരോ. തേന തേ ‘‘ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീ’’തി വത്തും ന സക്കോമി. സിരസിമാവിദ്ധന്തി യം പന തേ ഇദം ചക്കം സിരസ്മിം ആവിദ്ധം കുമ്ഭകാരചക്കമിവ ഭമതി. ന തം ജീവം പമോക്ഖസീതി തം ത്വം യാവ തേ കമ്മവിപാകോ ന ഖീയതി, താവ ജീവമാനോ ന പമോക്ഖസി, കമ്മവിപാകേ പന ഖീണേ ഇദം ചക്കം പഹായ യഥാകമ്മം ഗമിസ്സസീതി.

ഇദം വത്വാ ദേവപുത്തോ അത്തനോ ദേവട്ഠാനമേവ ഗതോ, ഇതരോപി മഹാദുക്ഖം പടിപജ്ജി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മിത്തവിന്ദകോ അയം ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, ദേവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചതുദ്വാരജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൪൦] ൨. കണ്ഹജാതകവണ്ണനാ

കണ്ഹോ വതായം പുരിസോതി ഇദം സത്ഥാ കപിലവത്ഥും ഉപനിസ്സായ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ സിതപാതുകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര സത്ഥാ സായന്ഹസമയേ നിഗ്രോധാരാമേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ജങ്ഘവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ സിതം പാത്വാകാസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘കോ നു ഖോ ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഭഗവതോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായ, ന അഹേതു തഥാഗതാ സിതം പാതുകരോന്തി, പുച്ഛിസ്സാമി താവാ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സിതകാരണം പുച്ഛി. അഥസ്സ സത്ഥാ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, കണ്ഹോ നാമ ഇസി അഹോസി, സോ ഇമസ്മിം ഭൂമിപ്പദേസേ വിഹാസി ഝായീ ഝാനരതോ, തസ്സ സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം കമ്പീ’’തി സിതകാരണം വത്വാ തസ്സ വത്ഥുനോ അപാകടത്താ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിയം ഏകേന അസീതികോടിവിഭവേന അപുത്തകേന ബ്രാഹ്മണേന സീലം സമാദിയിത്വാ പുത്തേ പത്ഥിതേ ബോധിസത്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. കാളവണ്ണത്താ പനസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘കണ്ഹകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. സോ സോളസവസ്സകാലേ മണിപടിമാ വിയ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ പിതരാ സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥായ പേസിതോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചാഗച്ഛി. അഥ നം പിതാ അനുരൂപേന ദാരേന സംയോജേസി. സോ അപരഭാഗേ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന സബ്ബിസ്സരിയം പടിപജ്ജി. അഥേകദിവസം രതനകോട്ഠാഗാരാനി വിലോകേത്വാ വരപല്ലങ്കമജ്ഝഗതോ സുവണ്ണപട്ടം ആഹരാപേത്വാ ‘‘ഏത്തകം ധനം അസുകേന ഉപ്പാദിതം, ഏത്തകം അസുകേനാ’’തി പുബ്ബഞാതീഹി സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിതാനി അക്ഖരാനി ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘യേഹി ഇമം ധനം ഉപ്പാദിതം, തേ ന പഞ്ഞായന്തി, ധനമേവ പഞ്ഞായതി, ഏകോപി ഇദം ധനം ഗഹേത്വാ ഗതോ നാമ നത്ഥി, ന ഖോ പന സക്കാ ധനഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ പരലോകം ഗന്തും. പഞ്ചന്നം വേരാനം സാധാരണഭാവേന ഹി അസാരസ്സ ധനസ്സ ദാനം സാരോ, ബഹുരോഗസാധാരണഭാവേന അസാരസ്സ സരീരസ്സ സീലവന്തേസു അഭിവാദനാദികമ്മം സാരോ, അനിച്ചാഭിഭൂതഭാവേന അസാരസ്സ ജീവിതസ്സ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനായോഗോ സാരോ, തസ്മാ അസാരേഹി ഭോഗേഹി സാരഗ്ഗഹണത്ഥം ദാനം ദസ്സാമീ’’തി.

സോ ആസനാ വുട്ഠായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി. യാവ സത്തമാ ദിവസാ ധനം അപരിക്ഖീയമാനം ദിസ്വാ ‘‘കിം മേ ധനേന, യാവ മം ജരാ നാഭിഭവതി, താവദേവ പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗേഹേ സബ്ബദ്വാരാനി വിവരാപേത്വാ ‘‘ദിന്നം മേ, ഹരന്തൂ’’തി അസുചിം വിയ ജിഗുച്ഛന്തോ വത്ഥുകാമേ പഹായ മഹാജനസ്സ രോദന്തസ്സ പരിദേവന്തസ്സ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തപദേസം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ വസനത്ഥായ രമണീയം ഭൂമിഭാഗം ഓലോകേന്തോ ഇമം ഠാനം പത്വാ ‘‘ഇധ വസിസ്സാമീ’’തി ഏകം ഇന്ദവാരുണീരുക്ഖം ഗോചരഗാമം അധിട്ഠായ തസ്സേവ രുക്ഖസ്സ മൂലേ വിഹാസി. ഗാമന്തസേനാസനം പഹായ ആരഞ്ഞികോ അഹോസി, പണ്ണസാലം അകത്വാ രുക്ഖമൂലികോ അഹോസി, അബ്ഭോകാസികോ നേസജ്ജികോ. സചേ നിപജ്ജിതുകാമോ, ഭൂമിയംയേവ നിപജ്ജതി, ദന്തമൂസലികോ ഹുത്വാ അനഗ്ഗിപക്കമേവ ഖാദതി, ഥുസപരിക്ഖിത്തം കിഞ്ചി ന ഖാദതി, ഏകദിവസം ഏകവാരമേവ ഖാദതി, ഏകാസനികോ അഹോസി. ഖമായ പഥവീആപതേജവായുസമോ ഹുത്വാ ഏതേ ഏത്തകേ ധുതങ്ഗഗുണേ സമാദായ വത്തതി, ഇമസ്മിം കിര ജാതകേ ബോധിസത്തോ പരമപ്പിച്ഛോ അഹോസി. സോ ന ചിരസ്സേവ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ തത്ഥേവ വസതി, ഫലാഫലത്ഥമ്പി അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതി, രുക്ഖസ്സ ഫലിതകാലേ ഫലം ഖാദതി, പുപ്ഫിതകാലേ പുപ്ഫം ഖാദതി, സപത്തകാലേ പത്താനി ഖാദതി, നിപ്പത്തകാലേ പപടികം ഖാദതി. ഏവം പരമസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ചിരം വസതി.

സോ ഏകദിവസം പുബ്ബണ്ഹസമയേ തസ്സ രുക്ഖസ്സ പക്കാനി ഫലാനി ഗണ്ഹി, ഗണ്ഹന്തോ പന ലോലുപ്പചാരേന ഉട്ഠായ അഞ്ഞസ്മിം പദേസേ ന ഗണ്ഹാതി, യഥാനിസിന്നോവ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഹത്ഥപ്പസാരണട്ഠാനേ ഠിതാനി ഫലാനി സംഹരതി, തേസുപി മനാപാമനാപം അവിചിനിത്വാ സമ്പത്തസമ്പത്തമേവ ഗണ്ഹാതി. ഏവം പരമസന്തുട്ഠസ്സ തസ്സ സീലതേജേന സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. തം കിര സക്കസ്സ ആയുക്ഖയേന വാ ഉണ്ഹം ഹോതി പുഞ്ഞക്ഖയേന വാ, അഞ്ഞസ്മിം വാ മഹാനുഭാവസത്തേ തം ഠാനം പത്ഥേന്തേ, ധമ്മികാനം വാ മഹിദ്ധികസമണബ്രാഹ്മണാനം സീലതേജേന ഉണ്ഹം ഹോതി. സക്കോ ‘‘കോ നു ഖോ മം ഠാനാ ചാവേതുകാമോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ഇമസ്മിം പദേസേ വസന്തം കണ്ഹം ഇസിം രുക്ഖഫലാനി ഉച്ചിനന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഇസി ഘോരതപോ പരമജിതിന്ദ്രിയോ, ഇമം ധമ്മകഥായ സീഹനാദം നദാപേത്വാ സുകാരണം സുത്വാ വരേന സന്തപ്പേത്വാ ഇമമസ്സ രുക്ഖം ധുവഫലം കത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ മഹന്തേനാനുഭാവേന സീഘം ഓതരിത്വാ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ തസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ ‘‘അത്തനോ അവണ്ണേ കഥിതേ കുജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ, നോ’’തി വീമംസന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘കണ്ഹോ വതായം പുരിസോ, കണ്ഹം ഭുഞ്ജതി ഭോജനം;

കണ്ഹേ ഭൂമിപദേസസ്മിം, ന മയ്ഹം മനസോ പിയോ’’തി.

തത്ഥ കണ്ഹോതി കാളവണ്ണോ. ഭോജനന്തി രുക്ഖഫലഭോജനം.

കണ്ഹോ ഇസി സക്കസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ മയാ സദ്ധിം കഥേതീ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഉപധാരേന്തോ ‘‘സക്കോ’’തി ഞത്വാ അനിവത്തിത്വാ അനോലോകേത്വാവ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘ന കണ്ഹോ തചസാ ഹോതി, അന്തോസാരോ ഹി ബ്രാഹ്മണോ;

യസ്മിം പാപാനി കമ്മാനി, സ വേ കണ്ഹോ സുജമ്പതീ’’തി.

തത്ഥ തചസാതി തചേന കണ്ഹോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അന്തോസാരോതി അബ്ഭന്തരേ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസാരേഹി സമന്നാഗതോ. ഏവരൂപോ ഹി ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ നാമ ഹോതി. സ വേതി യസ്മിം പന പാപാനി കമ്മാനി അത്ഥി, സോ യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ ജാതോപി യേന കേനചി സരീരവണ്ണേന സമന്നാഗതോപി കാളകോവ.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഇമേസം സത്താനം കണ്ഹഭാവകരാനി പാപകമ്മാനി ഏകവിധാദിഭേദേഹി വിത്ഥാരേത്വാ സബ്ബാനിപി താനി ഗരഹിത്വാ സീലാദയോ ഗുണേ പസംസിത്വാ ആകാസേ ചന്ദം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ സക്കസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. സക്കോ തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ പമുദിതോ സോമനസ്സജാതോ മഹാസത്തം വരേന നിമന്തേന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ, പതിരൂപേ സുഭാസിതേ;

വരം ബ്രാഹ്മണ തേ ദമ്മി, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ ഏതസ്മിന്തി യം ഇദം തയാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന വിയ സുലപിതം, തസ്മിം സുലപിതേ തുമ്ഹാകമേവ അനുച്ഛവികത്താ പതിരൂപേ സുഭാസിതേ യം കിഞ്ചി മനസാ ഇച്ഛസി, സബ്ബം തേ യം വരം ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം, തം ദമ്മീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അയം കിം നു ഖോ അത്തനോ അവണ്ണേ കഥിതേ കുജ്ഝിസ്സതി, നോതി മം വീമംസന്തോ മയ്ഹം ഛവിവണ്ണഞ്ച ഭോജനഞ്ച വസനട്ഠാനഞ്ച ഗരഹിത്വാ ഇദാനി മയ്ഹം അകുദ്ധഭാവം ഞത്വാ പസന്നചിത്തോ വരം ദേതി, മം ഖോ പനേസ ‘സക്കിസ്സരിയബ്രഹ്മിസ്സരിയാനം അത്ഥായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’തിപി മഞ്ഞേയ്യ, തത്രസ്സ നിക്കങ്ഖഭാവത്ഥം മയ്ഹം പരേസു കോധോ വാ ദോസോ വാ മാ ഉപ്പജ്ജതു, പരസമ്പത്തിയം ലോഭോ വാ പരേസു സിനേഹോ വാ മാ ഉപ്പജ്ജതു, മജ്ഝത്തോവ ഭവേയ്യന്തി ഇമേ മയാ ചത്താരോ വരേ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. സോ തസ്സ നിക്കങ്ഖഭാവത്ഥായ ചത്താരോ വരേ ഗണ്ഹന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

സുനിക്കോധം സുനിദ്ദോസം, നില്ലോഭം വുത്തിമത്തനോ;

നിസ്നേഹമഭികങ്ഖാമി, ഏതേ മേ ചതുരോ വരേ’’തി.

തത്ഥ വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്കാതി സചേ ത്വം മയ്ഹം വരം അദാസി. സുനിക്കോധന്തി അകുജ്ഝനവസേന സുട്ഠു നിക്കോധം. സുനിദ്ദോസന്തി അദുസ്സനവസേന സുട്ഠു നിദ്ദോസം. നില്ലോഭന്തി പരസമ്പത്തീസു നില്ലോഭം. വുത്തിമത്തനോതി ഏവരൂപം അത്തനോ വുത്തിം. നിസ്നേഹന്തി പുത്തധീതാദീസു വാ സവിഞ്ഞാണകേസു ധനധഞ്ഞാദീസു വാ അവിഞ്ഞാണകേസു അത്തനോ സന്തകേസുപി നിസ്നേഹം അപഗതലോഭം. അഭികങ്ഖാമീതി ഏവരൂപം ഇമേഹി ചതൂഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം അത്തനോ വുത്തിം അഭികങ്ഖാമി. ഏതേ മേ ചതുരോ വരേതി ഏതേ നിക്കോധാദികേ ചതുരോ മയ്ഹം വരേ ദേഹീതി.

കിം പനേസ ന ജാനാതി ‘‘യഥാ ന സക്കാ സക്കസ്സ സന്തികേ വരം ഗഹേത്വാ വരേന കോധാദയോ ഹനിതു’’ന്തി. നോ ന ജാനാതി, സക്കേ ഖോ പന വരം ദേന്തേ ന ഗണ്ഹാമീതി വചനം ന യുത്തന്തി തസ്സ ച നിക്കങ്ഖഭാവത്ഥായ ഗണ്ഹി. തതോ സക്കോ ചിന്തേസി ‘‘കണ്ഹപണ്ഡിതോ വരം ഗണ്ഹന്തോ അതിവിയ അനവജ്ജേ വരേ ഗണ്ഹി, ഏതേസു വരേസു ഗുണദോസം ഏതമേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം പുച്ഛന്തോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘കിംനു കോധേ വാ ദോസേ വാ, ലോഭേ സ്നേഹേ ച ബ്രാഹ്മണ;

ആദീനവം ത്വം പസ്സസി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ബ്രാഹ്മണ കിം നു ഖോ ത്വം കോധേ ദോസേ ലോഭേ സ്നേഹേ ച ആദീനവം പസ്സസി, തം താവ മേ പുച്ഛിതോ അക്ഖാഹി, ന ഹി മയം ഏത്ഥ ആദീനവം ജാനാമാതി.

അഥ നം മഹാസത്തോ ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി വത്വാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൬. ‘‘അപ്പോ ഹുത്വാ ബഹു ഹോതി, വഡ്ഢതേ സോ അഖന്തിജോ;

ആസങ്ഗീ ബഹുപായാസോ, തസ്മാ കോധം ന രോചയേ.

൧൭. ‘‘ദുട്ഠസ്സ ഫരുസാ വാചാ, പരാമാസോ അനന്തരാ;

തതോ പാണി തതോ ദണ്ഡോ, സത്ഥസ്സ പരമാ ഗതി;

ദോസോ കോധസമുട്ഠാനോ, തസ്മാ ദോസം ന രോചയേ.

൧൮. ‘‘ആലോപസാഹസാകാരാ, നികതീ വഞ്ചനാനി ച;

ദിസ്സന്തി ലോഭധമ്മേസു, തസ്മാ ലോഭം ന രോചയേ.

൧൯. ‘‘സ്നേഹസങ്ഗഥിതാ ഗന്ഥാ, സേന്തി മനോമയാ പുഥൂ;

തേ ഭുസം ഉപതാപേന്തി, തസ്മാ സ്നേഹം ന രോചയേ’’തി.

തത്ഥ അഖന്തിജോതി സോ അനധിവാസകജാതികസ്സ അഖന്തിതോ ജാതോ കോധോ പഠമം പരിത്തോ ഹുത്വാ പച്ഛാ ബഹു ഹോതി അപരാപരം വഡ്ഢതി. തസ്സ വഡ്ഢനഭാവോ ഖന്തിവാദീജാതകേന (ജാ. ൧.൪.൪൯ ആദയോ) ചേവ ചൂളധമ്മപാലജാതകേന (ജാ. ൧.൫.൪൪ ആദയോ) ച വണ്ണേതബ്ബോ. അപിച തിസ്സാമച്ചസ്സപേത്ഥ ഭരിയം ആദിം കത്വാ സബ്ബം സപരിജനം മാരേത്വാ പച്ഛാ അത്തനോ മാരിതവത്ഥു കഥേതബ്ബം. ആസങ്ഗീതി ആസങ്ഗകരണോ. യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം ആസത്തം ലഗ്ഗിതം കരോതി, തം വത്ഥും വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗന്തും ന ദേതി, നിവത്തിത്വാ അക്കോസനാദീനി കാരേതി. ബഹുപായാസോതി ബഹുനാ കായികചേതസികദുക്ഖസങ്ഖാതേന ഉപായാസേന കിലമഥേന സമന്നാഗതോ. കോധം നിസ്സായ ഹി കോധവസേന അരിയാദീസു കതവീതിക്കമാ ദിട്ഠധമ്മേ ചേവ സമ്പരായേ ച വധബന്ധവിപ്പടിസാരാദീനി ചേവ പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകരണാദീനി ച ബഹൂനി ദുക്ഖാനി അനുഭവന്തീതി കോധോ ബഹുപായാസോ നാമ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏസ ഏവം അനേകാദീനവോ, തസ്മാ കോധം ന രോചേമി.

ദുട്ഠസ്സാതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന കുജ്ഝിത്വാ അപരഭാഗേ ദുസ്സനലക്ഖണേന ദോസേന ദുട്ഠസ്സ പഠമം താവ ‘‘അരേ, ദാസ, പേസ്സാ’’തി ഫരുസവാചാ നിച്ഛരതി, വാചായ അനന്തരാ ആകഡ്ഢനവികഡ്ഢനവസേന ഹത്ഥപരാമാസോ, തതോ അനന്തരാ ഉപക്കമനവസേന പാണി പവത്തതി, തതോ ദണ്ഡോ, ദണ്ഡപ്പഹാരേ അതിക്കമിത്വാ പന ഏകതോധാരഉഭതോധാരസ്സ സത്ഥസ്സ പരമാ ഗതി, സബ്ബപരിയന്താ സത്ഥനിപ്ഫത്തി ഹോതി. യദാ ഹി സത്ഥേന പരം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ പച്ഛാ തേനേവ സത്ഥേന അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേതി, തദാ ദോസോ മത്ഥകപ്പത്തോ ഹോതി. ദോസോ കോധസമുട്ഠാനോതി യഥാ അനമ്ബിലം തക്കം വാ കഞ്ജികം വാ പരിണാമവസേന പരിവത്തിത്വാ അമ്ബിലം ഹോതി, തം ഏകജാതികമ്പി സമാനം അമ്ബിലം അനമ്ബിലന്തി നാനാ വുച്ചതി, തഥാ പുബ്ബകാലേ കോധോ പരിണമിത്വാ അപരഭാഗേ ദോസോ ഹോതി. സോ അകുസലമൂലത്തേന ഏകജാതികോപി സമാനോ കോധോ ദോസോതി നാനാ വുച്ചതി. യഥാ അനമ്ബിലതോ അമ്ബിലം, ഏവം സോപി കോധതോ സമുട്ഠാതീതി കോധസമുട്ഠാനോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം അനേകാദീനവോ ദോസോ, തസ്മാ ദോസമ്പി ന രോചേമി.

ആലോപസാഹസാകാരാതി ദിവാ ദിവസ്സേവ ഗാമം പഹരിത്വാ വിലുമ്പനാനി ച ആവുധം സരീരേ ഠപേത്വാ ‘‘ഇദം നാമ മേ ദേഹീ’’തി സാഹസാകാരാ ച. നികതീ വഞ്ചനാനി ചാതി പതിരൂപകം ദസ്സേത്വാ പരസ്സ ഹരണം നികതി നാമ, സാ അസുവണ്ണമേവ ‘‘സുവണ്ണ’’ന്തി കൂടകഹാപണം ‘‘കഹാപണോ’’തി ദത്വാ പരസന്തകഗ്ഗഹണേ ദട്ഠബ്ബാ. പടിഭാനവസേന പന ഉപായകുസലതായ പരസന്തകഗ്ഗഹണം വഞ്ചനം നാമ. തസ്സേവം പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ – ഏകോ കിര ഉജുജാതികോ ഗാമികപുരിസോ അരഞ്ഞതോ സസകം ആനേത്വാ നദീതീരേ ഠപേത്വാ ന്ഹായിതും ഓതരി. അഥേകോ ധുത്തോ തം സസകം സീസേ കത്വാ ന്ഹായിതും ഓതിണ്ണോ. ഇതരോ ഉത്തരിത്വാ സസകം അപസ്സന്തോ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേസി. തമേനം ധുത്തോ ‘‘കിം ഭോ വിലോകേസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം മേ ഠാനേ സസകോ ഠപിതോ, തം ന പസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘അന്ധബാല, ത്വം ന ജാനാസി, സസകാ നാമ നദീതീരേ ഠപിതാ പലായന്തി, പസ്സ അഹം അത്തനോ സസകം സീസേ ഠപേത്വാവ ന്ഹായാമീ’’തി ആഹ. സോ അപ്പടിഭാനതായ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തി പക്കാമി. ഏകകഹാപണേന മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ പുന തം ദത്വാ ദ്വികഹാപണഗ്ഘനകസ്സ മിഗസ്സ ഗഹിതവത്ഥുപേത്ഥ കഥേതബ്ബം. ദിസ്സന്തി ലോഭധമ്മേസൂതി സക്ക, ഇമേ ആലോപാദയോ പാപധമ്മാ ലോഭസഭാവേസു ലോഭാഭിഭൂതേസു സത്തേസു ദിസ്സന്തി. ന ഹി അലുദ്ധാ ഏവരൂപാനി കമ്മാനി കരോന്തി. ഏവം ലോഭോ അനേകാദീനവോ, തസ്മാ ലോഭമ്പി ന രോചേമി.

സ്നേഹസങ്ഗഥിതാ ഗന്ഥാതി ആരമ്മണേസു അല്ലീയനലക്ഖണേന സ്നേഹേന സങ്ഗഥിതാ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദവസേന ഘടിതാ സുത്തേന പുപ്ഫാനി വിയ ബദ്ധാ നാനപ്പകാരേസു ആരമ്മണേസു പവത്തമാനാ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാ. സേന്തി മനോമയാ പുഥൂതി തേ പുഥൂസു ആരമ്മണേസു ഉപ്പന്നാ സുവണ്ണാദീഹി നിബ്ബത്താനി സുവണ്ണാദിമയാനി ആഭരണാദീനി വിയ മനേന നിബ്ബത്തത്താ മനോമയാ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാ തേസു ആരമ്മണേസു സേന്തി അനുസേന്തി. തേ ഭുസം ഉപതാപേന്തീതി തേ ഏവം അനുസയിതാ ബലവതാപം ജനേന്താ ഭുസം ഉപതാപേന്തി അതികിലമേന്തി. തേസം പന ഭുസം ഉപതാപനേ ‘‘സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി (സു. നി. ൭൭൩) ഗാഥായ വത്ഥു, ‘‘പിയജാതികാ ഹി ഗഹപതി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ പിയപ്പഭുതികാ’’ (മ. നി. ൨.൩൫൩), ‘‘പിയതോ ജായതീ സോകോ’’തിആദീനി (ധ. പ. ൨൧൨) സുത്താനി ച ആഹരിതബ്ബാനി. അപിച മങ്ഗലബോധിസത്തസ്സ ദാരകേ ദത്വാ ബലവസോകേന ഹദയം ഫലി, വേസ്സന്തരബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം ദോമനസ്സം ഉദപാദി. ഏവം പൂരിതപാരമീനം മഹാസത്താനം പേമം ഉപതാപം കരോതിയേവ. അയം സ്നേഹേ ആദീനവോ, തസ്മാ സ്നേഹമ്പി ന രോചേമീതി.

സക്കോ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം സുത്വാ ‘‘കണ്ഹപണ്ഡിത തയാ ഇമേ പഞ്ഹാ ബുദ്ധലീളായ സാധുകം കഥിതാ, അതിവിയ തുട്ഠോസ്മി തേ, അപരമ്പി വരം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ ദസമം ഗാഥമാഹ –

൨൦. ‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ, പതിരൂപേ സുഭാസിതേ;

വരം ബ്രാഹ്മണ തേ ദമ്മി, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീ’’തി.

തതോ ബോധിസത്തോ അനന്തരഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

അരഞ്ഞേ മേ വിഹരതോ, നിച്ചം ഏകവിഹാരിനോ;

ആബാധാ മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, അന്തരായകരാ ഭുസാ’’തി.

തത്ഥ അന്തരായകരാ ഭുസാതി ഇമസ്സ മേ തപോകമ്മസ്സ അന്തരായകരാ.

തം സുത്വാ സക്കോ ‘‘കണ്ഹപണ്ഡിതോ വരം ഗണ്ഹന്തോ ന ആമിസസന്നിസ്സിതം ഗണ്ഹാതി, തപോകമ്മനിസ്സിതമേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നോ അപരമ്പി വരം ദദമാനോ ഇതരം ഗാഥമാഹ –

൨൨. ‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ, പതിരൂപേ സുഭാസിതേ;

വരം ബ്രാഹ്മണ തേ ദമ്മി, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീ’’തി.

ബോധിസത്തോപി വരഗ്ഗഹണാപദേസേന തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൨൩. ‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ന മനോ വാ സരീരം വാ, മം-കതേ സക്ക കസ്സചി;

കദാചി ഉപഹഞ്ഞേഥ, ഏതം സക്ക വരം വരേ’’തി.

തത്ഥ മനോ വാതി മനോദ്വാരം വാ. സരീരം വാതി കായദ്വാരം വാ, വചീദ്വാരമ്പി ഏതേസം ഗഹണേന ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. മം-കതേതി മമ കാരണാ. ഉപഹഞ്ഞേഥാതി ഉപഘാതം ആപജ്ജേയ്യ അപരിസുദ്ധം അസ്സ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സക്ക ദേവരാജ, മമ കാരണാ മം നിസ്സായ മമ അനത്ഥകാമതായ കസ്സചി സത്തസ്സ കിസ്മിഞ്ചി കാലേ ഇദം തിവിധമ്പി കമ്മദ്വാരം ന ഉപഹഞ്ഞേഥ, പാണാതിപാതാദീഹി ദസഹി അകുസലകമ്മപഥേഹി വിമുത്തം പരിസുദ്ധമേവ ഭവേയ്യാതി.

ഇതി മഹാസത്തോ ഛസുപി ഠാനേസു വരം ഗണ്ഹന്തോ നേക്ഖമ്മനിസ്സിതമേവ ഗണ്ഹി, ജാനാതി ചേസ ‘‘സരീരം നാമ ബ്യാധിധമ്മം, ന തം സക്കാ സക്കേന അബ്യാധിധമ്മം കാതു’’ന്തി. സത്താനഞ്ഹി തീസു ദ്വാരേസു പരിസുദ്ധഭാവോ അസക്കായത്തോവ, ഏവം സന്തേപി തസ്സ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമേ വരേ ഗണ്ഹി. സക്കോപി തം രുക്ഖം ധുവഫലം കത്വാ മഹാസത്തം വന്ദിത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം പതിട്ഠപേത്വാ ‘‘അരോഗാ ഇധേവ വസഥാ’’തി വത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോപി അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ആനന്ദ, പുബ്ബേ മയാ നിവുത്ഥഭൂമിപ്പദേസോ ചേസോ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സക്കോ അനുരുദ്ധോ അഹോസി, കണ്ഹപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കണ്ഹജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൪൧] ൩. ചതുപോസഥികജാതകവണ്ണനാ

൨൪-൩൮. യോ കോപനേയ്യോതി ഇദം ചതുപോസഥികജാതകം പുണ്ണകജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി.

ചതുപോസഥികജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൪൨] ൪. സങ്ഖജാതകവണ്ണനാ

ബഹുസ്സുതോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകോ ഉപാസകോ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്തോ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഘരദ്വാരേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ അലങ്കരിത്വാ പുനദിവസേ തഥാഗതസ്സ കാലം ആരോചാപേസി. സത്ഥാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഉപാസകോ സപുത്തദാരോ സപരിജനോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ പുന സ്വാതനായാതി ഏവം സത്താഹം നിമന്തേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബപരിക്ഖാരം അദാസി. തം പന ദദമാനോ ഉപാഹനദാനം ഉസ്സന്നം കത്വാ അദാസി. ദസബലസ്സ ദിന്നോ ഉപാഹനസങ്ഘാടോ സഹസ്സഗ്ഘനകോ അഹോസി, ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം പഞ്ചസതഗ്ഘനകോ, സേസാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം സതഗ്ഘനകോ. ഇതി സോ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം ദത്വാ അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികേ നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥാ മധുരേന സരേന അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘ഉപാസക, ഉളാരം തേ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം, അത്തമനോ ഹോഹി, പുബ്ബേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഏകം ഉപാഹനസങ്ഘാടം ദത്വാ നാവായ ഭിന്നായ അപ്പതിട്ഠേ മഹാസമുദ്ദേപി ഉപാഹനദാനനിസ്സന്ദേന പതിട്ഠം ലഭിംസു, ത്വം പന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം അദാസി, തസ്സ തേ ഉപാഹനദാനസ്സ ഫലം കസ്മാ ന പതിട്ഠാ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ അയം ബാരാണസീ മോളിനീ നാമ അഹോസി. മോളിനിനഗരേ ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ സങ്ഖോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പഹൂതവിത്തുപകരണോ പഹൂതധനധഞ്ഞസുവണ്ണരജതോ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേ നിവേസനദ്വാരേ ചാതി ഛസു ഠാനേസു ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേന്തോ കപണദ്ധികാനം മഹാദാനം പവത്തേസി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഗേഹേ ധനേ ഖീണേ ദാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപരിക്ഖീണേയേവ ധനേ നാവായ സുവണ്ണഭൂമിം ഗന്ത്വാ ധനം ആഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവം ബന്ധാപേത്വാ ഭണ്ഡസ്സ പൂരാപേത്വാ പുത്തദാരം ആമന്തേത്വാ ‘‘യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ മേ ദാനം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ദാസകമ്മകരപരിവുതോ ഛത്തം ആദായ ഉപാഹനം ആരുയ്ഹ മജ്ഝന്ഹികസമയേ പട്ടനഗാമാഭിമുഖോ പായാസി. തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ആവജ്ജേത്വാ തം ധനാഹരണത്ഥായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുരിസോ ധനം ആഹരിതും ഗച്ഛതി, ഭവിസ്സതി നു ഖോ അസ്സ സമുദ്ദേ അന്തരായോ, നോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഏസ മം ദിസ്വാ ഛത്തഞ്ച ഉപാഹനഞ്ച മയ്ഹം ദത്വാ ഉപാഹനദാനനിസ്സന്ദേന സമുദ്ദേ ഭിന്നായ നാവായ പതിട്ഠം ലഭിസ്സതി, കരിസ്സാമിസ്സ അനുഗ്ഗഹ’’ന്തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ തസ്സാവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ചണ്ഡവാതാതപേ അങ്ഗാരസന്ഥരസദിസം ഉണ്ഹവാലുകം മദ്ദന്തോ തസ്സ അഭിമുഖോ ആഗച്ഛി.

സോ തം ദിസ്വാവ ‘‘പുഞ്ഞക്ഖേത്തം മേ ആഗതം, അജ്ജ മയാ ഏത്ഥ ദാനബീജം രോപേതും വട്ടതീ’’തി തുട്ഠചിത്തോ വേഗേന തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ ഥോകം മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഇമം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമഥാ’’തി വത്വാ തസ്മിം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമന്തേ രുക്ഖമൂലേ വാലുകം ഉസ്സാപേത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞപേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം നിസീദാപേത്വാ വന്ദിത്വാ വാസിതപരിസ്സാവിതേന ഉദകേന പാദേ ധോവിത്വാ ഗന്ധതേലേന മക്ഖേത്വാ അത്തനോ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ ഗന്ധതേലേന മക്ഖേത്വാ തസ്സ പാദേസു പടിമുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമാ ഉപാഹനാ ആരുയ്ഹ ഛത്തം മത്ഥകേ കത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ഛത്തുപാഹനം അദാസി. സോ അസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥായ തം ഗഹേത്വാ പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം പസ്സന്തസ്സേവസ്സ ഉപ്പതിത്വാ ഗന്ധമാദനമേവ അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി തം ദിസ്വാ അതിവിയ പസന്നചിത്തോ പട്ടനം ഗന്ത്വാ നാവം അഭിരുഹി. അഥസ്സ മഹാസമുദ്ദം പടിപന്നസ്സ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ വിവരം അദാസി, ഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിതും നാസക്ഖിംസു. മഹാജനോ മരണഭയഭീതോ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാ നമസ്സിത്വാ മഹാവിരവം വിരവി. മഹാസത്തോ ഏകം ഉപട്ഠാകം ഗഹേത്വാ സകലസരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ സപ്പിനാ സദ്ധിം സക്ഖരചുണ്ണം യാവദത്ഥം ഖാദിത്വാ തമ്പി ഖാദാപേത്വാ തേന സദ്ധിം കൂപകയട്ഠിമത്ഥകം ആരുയ്ഹ ‘‘ഇമായ ദിസായ അമ്ഹാകം നഗര’’ന്തി ദിസം വവത്ഥപേത്വാ മച്ഛകച്ഛപപരിപന്ഥതോ അത്താനം മോചേന്തോ തേന സദ്ധിം ഉസഭമത്തം അതിക്കമിത്വാ പതി. മഹാജനോ വിനാസം പാപുണി. മഹാസത്തോ പന ഉപട്ഠാകേന സദ്ധിം സമുദ്ദം തരിതും ആരഭി. തസ്സ തരന്തസ്സേവ സത്തമോ ദിവസോ ജാതോ. സോ തസ്മിമ്പി കാലേ ലോണോദകേന മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥികോ അഹോസിയേവ.

തദാ പന ചതൂഹി ലോകപാലേഹി മണിമേഖലാ നാമ ദേവധീതാ ‘‘സചേ സമുദ്ദേ നാവായ ഭിന്നായ തിസരണഗതാ വാ സീലസമ്പന്നാ വാ മാതാപിതുപട്ഠാകാ വാ മനുസ്സാ ദുക്ഖപ്പത്താ ഹോന്തി, തേ രക്ഖേയ്യാസീ’’തി സമുദ്ദേ ആരക്ഖണത്ഥായ ഠപിതാ ഹോതി. സാ അത്തനോ ഇസ്സരിയേന സത്താഹമനുഭവിത്വാ പമജ്ജിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സമുദ്ദം ഓലോകേന്തീ സീലാചാരസംയുത്തം സങ്ഖബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ സത്തമോ ദിവസോ സമുദ്ദേ പതിതസ്സ, സചേ സോ മരിസ്സതി അതിവിയ ഗാരയ്ഹാ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി സംവിഗ്ഗമാനഹദയാ ഹുത്വാ ഏകം സുവണ്ണപാതിം നാനഗ്ഗരസഭോജനസ്സ പൂരേത്വാ വാതവേഗേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ തസ്സ പുരതോ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ത്വം സത്താഹം നിരാഹാരോ, ഇദം ദിബ്ബഭോജനം ഭുഞ്ജാ’’തി ആഹ. സോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘അപനേഹി തവ ഭത്തം, അഹം ഉപോസഥികോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഉപട്ഠാകോ പച്ഛതോ ആഗതോ ദേവതം അദിസ്വാ സദ്ദമേവ സുത്വാ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പകതിസുഖുമാലോ സത്താഹം നിരാഹാരതായ ദുക്ഖിതോ മരണഭയേന വിലപതി മഞ്ഞേ, അസ്സാസേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൯. ‘‘ബഹുസ്സുതോ സുതധമ്മോസി സങ്ഖ, ദിട്ഠാ തയാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച;

അഥക്ഖണേ ദസ്സയസേ വിലാപം, അഞ്ഞോ നു കോ തേ പടിമന്തകോ മയാ’’തി.

തത്ഥ സുതധമ്മോസീതി ധമ്മോപി തയാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാനം സന്തികേ സുതോ അസി. ദിട്ഠാ തയാതി തേസം പച്ചയേ ദേന്തേന വേയ്യാവച്ചം കരോന്തേന ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ ച തയാ ദിട്ഠാ. ഏവം അകരോന്തോ ഹി പസ്സന്തോപി തേ ന പസ്സതിയേവ. അഥക്ഖണേതി അഥ അക്ഖണേ സല്ലപന്തസ്സ കസ്സചി അഭാവേന വചനസ്സ അനോകാസേ. ദസ്സയസേതി ‘‘അഹം ഉപോസഥികോ’’തി വദന്തോ വിലാപം ദസ്സേസി. പടിമന്തകോതി മയാ അഞ്ഞോ കോ തവ പടിമന്തകോ പടിവചനദായകോ, കിംകാരണാ ഏവം വിപ്പലപസീതി?

സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ദേവതാ ന പഞ്ഞായതി മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സമ്മ, നാഹം മരണസ്സ ഭായാമി, അത്ഥി പന മേ അഞ്ഞോ പടിമന്തകോ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൦. ‘‘സുബ്ഭൂ സുഭാ സുപ്പടിമുക്കകമ്ബു, പഗ്ഗയ്ഹ സോവണ്ണമയായ പാതിയാ;

‘ഭുഞ്ജസ്സു ഭത്തം’ ഇതി മം വദേതി, സദ്ധാവിത്താ, തമഹം നോതി ബ്രൂമീ’’തി.

തത്ഥ സുബ്ഭൂതി സുഭമുഖാ. സുഭാതി പാസാദികാ ഉത്തമരൂപധരാ. സുപ്പടിമുക്കകമ്ബൂതി പടിമുക്കസുവണ്ണാലങ്കാരാ. പഗ്ഗയ്ഹാതി സുവണ്ണപാതിയാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ. സദ്ധാവിത്താതി സദ്ധാ ചേവ തുട്ഠചിത്താ ച. ‘‘സദ്ധം ചിത്ത’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ സദ്ധന്തി സദ്ദഹന്തം, ചിത്തന്തി തുട്ഠചിത്തം. തമഹം നോതീതി തമഹം ദേവതം ഉപോസഥികത്താ പടിക്ഖിപന്തോ നോതി ബ്രൂമി, ന വിപ്പലപാമി സമ്മാതി.

അഥസ്സ സോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൧. ‘‘ഏതാദിസം ബ്രാഹ്മണ ദിസ്വാന യക്ഖം, പുച്ഛേയ്യ പോസോ സുഖമാസിസാനോ;

ഉട്ഠേഹി നം പഞ്ജലികാഭിപുച്ഛ, ദേവീ നുസി ത്വം ഉദ മാനുസീ നൂ’’തി.

തത്ഥ സുഖമാസിസാനോതി ഏതാദിസം യക്ഖം ദിസ്വാ അത്തനോ സുഖം ആസീസന്തോ പണ്ഡിതോ പുരിസോ ‘‘അമ്ഹാകം സുഖം ഭവിസ്സതി, ന ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛേയ്യ. ഉട്ഠേഹീതി ഉദകതോ ഉട്ഠാനാകാരം ദസ്സേന്തോ ഉട്ഠഹ. പഞ്ജലികാഭിപുച്ഛാതി അഞ്ജലികോ ഹുത്വാ അഭിപുച്ഛ. ഉദ മാനുസീതി ഉദാഹു മഹിദ്ധികാ മാനുസീ ത്വന്തി.

ബോധിസത്തോ ‘‘യുത്തം കഥേസീ’’തി തം പുച്ഛന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൪൨. ‘‘യം ത്വം സുഖേനാഭിസമേക്ഖസേ മം, ഭുഞ്ജസ്സു ഭത്തം ഇതി മം വദേസി;

പുച്ഛാമി തം നാരി മഹാനുഭാവേ, ദേവീ നുസി ത്വം ഉദ മാനുസീ നൂ’’തി.

തത്ഥ യം ത്വന്തി യസ്മാ ത്വം സുഖേന മം അഭിസമേക്ഖസേ, പിയചക്ഖൂഹി ഓലോകേസി. പുച്ഛാമി തന്തി തേന കാരണേന തം പുച്ഛാമി.

തതോ ദേവധീതാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൪൩. ‘‘ദേവീ അഹം സങ്ഖ മഹാനുഭാവാ, ഇധാഗതാ സാഗരവാരിമജ്ഝേ;

അനുകമ്പികാ നോ ച പദുട്ഠചിത്താ, തവേവ അത്ഥായ ഇധാഗതാസ്മി.

൪൪. ‘‘ഇധന്നപാനം സയനാസനഞ്ച, യാനാനി നാനാവിവിധാനി സങ്ഖ;

സബ്ബസ്സ ത്യാഹം പടിപാദയാമി, യം കിഞ്ചി തുയ്ഹം മനസാഭിപത്ഥിത’’ന്തി.

തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം മഹാസമുദ്ദേ. നാനാവിവിധാനീതി ബഹൂനി ച അനേകപ്പകാരാനി ച ഹത്ഥിയാനഅസ്സയാനാദീനി അത്ഥി. സബ്ബസ്സ ത്യാഹന്തി തസ്സ അന്നപാനാദിനോ സബ്ബസ്സ സാമികം കത്വാ തം തേ അന്നപാനാദിം പടിപാദയാമി ദദാമി. യം കിഞ്ചീതി അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി മനസാ ഇച്ഛിതം, തം സബ്ബം തേ ദമ്മീതി.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘അയം ദേവധീതാ സമുദ്ദപിട്ഠേ മയ്ഹം ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദമ്മീ’തി വദതി, കിം നു ഖോ ഏസാ മയാ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദാതുകാമാ, ഉദാഹു അത്തനോ ബലേന, പുച്ഛിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പുച്ഛന്തോ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൪൫. ‘‘യം കിഞ്ചി യിട്ഠഞ്ച ഹുതഞ്ച മയ്ഹം, സബ്ബസ്സ നോ ഇസ്സരാ ത്വം സുഗത്തേ;

സുസ്സോണി സുബ്ഭമു സുവിലഗ്ഗമജ്ഝേ, കിസ്സ മേ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി.

തത്ഥ യിട്ഠന്തി ദാനവസേന യജിതം. ഹുതന്തി ആഹുനപാഹുനവസേന ദിന്നം. സബ്ബസ്സ നോ ഇസ്സരാ ത്വന്തി തസ്സ അമ്ഹാകം പുഞ്ഞകമ്മസ്സ ത്വം ഇസ്സരാ, ‘‘ഇമസ്സ അയം വിപാകോ, ഇമസ്സ അയ’’ന്തി ബ്യാകരിതും സമത്ഥാതി അത്ഥോ. സുസ്സോണീതി സുന്ദരഊരുലക്ഖണേ. സുബ്ഭമൂതി സുന്ദരഭമുകേ. സുവിലഗ്ഗമജ്ഝേതി സുട്ഠുവിലഗ്ഗിതതനുമജ്ഝേ. കിസ്സ മേതി മയാ കതകമ്മേസു കതരകമ്മസ്സ അയം വിപാകോ, യേനാഹം അപ്പതിട്ഠേ സമുദ്ദേ പതിട്ഠം ലഭാമീതി.

തം സുത്വാ ദേവധീതാ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ‘യം തേന കുസലം കതം, തം കമ്മം ന ജാനാതീ’തി അഞ്ഞായ പുച്ഛതി മഞ്ഞേ, കഥയിസ്സാമി ദാനിസ്സാ’’തി തം കഥേന്തീ അട്ഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘ഘമ്മേ പഥേ ബ്രാഹ്മണ ഏകഭിക്ഖും, ഉഗ്ഘട്ടപാദം തസിതം കിലന്തം;

പടിപാദയീ സങ്ഖ ഉപാഹനാനി, സാ ദക്ഖിണാ കാമദുഹാ തവജ്ജാ’’തി.

തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുന്തി ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം സന്ധായാഹ. ഉഗ്ഘട്ടപാദന്തി ഉണ്ഹവാലുകായ ഘട്ടിതപാദം. തസിതന്തി പിപാസിതം. പടിപാദയീതി പടിപാദേസി, യോജേസീതി അത്ഥോ. കാമദുഹാതി സബ്ബകാമദായികാ.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘ഏവരൂപേപി നാമ അപ്പതിട്ഠേ മഹാസമുദ്ദേ മയാ ദിന്നഉപാഹനദാനം മമ സബ്ബകാമദദം ജാതം, അഹോ സുദിന്നം മേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദാന’’ന്തി തുട്ഠചിത്തോ നവമം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘സാ ഹോതു നാവാ ഫലകൂപപന്നാ, അനവസ്സുതാ ഏരകവാതയുത്താ;

അഞ്ഞസ്സ യാനസ്സ ന ഹേത്ഥ ഭൂമി, അജ്ജേവ മം മോളിനിം പാപയസ്സൂ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ദേവതേ, ഏവം സന്തേ മയ്ഹം ഏകം നാവം മാപേഹി, ഖുദ്ദകം പന ഏകദോണികനാവം മാപേഹി, യം നാവം മാപേസ്സസി, സാ ഹോതു നാവാ ബഹൂഹി സുസിബ്ബിതേഹി ഫലകേഹി ഉപപന്നാ, ഉദകപവേസനസ്സാഭാവേന അനവസ്സുതാ, ഏരകേന സമ്മാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേന വാതേന യുത്താ, ഠപേത്വാ ദിബ്ബനാവം അഞ്ഞസ്സ യാനസ്സ ഏത്ഥ ഭൂമി നത്ഥി, തായ പന ദിബ്ബനാവായ അജ്ജേവ മം മോളിനിനഗരം പാപയസ്സൂതി.

ദേവധീതാ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുട്ഠചിത്താ സത്തരതനമയം നാവം മാപേസി. സാ ദീഘതോ അട്ഠഉസഭാ അഹോസി വിത്ഥാരതോ ചതുഉസഭാ, ഗമ്ഭീരതോ വീസതിയട്ഠികാ. തസ്സാ ഇന്ദനീലമയാ തയോ കൂപകാ, സോവണ്ണമയാനി യോത്താനി രജതമയാനി പത്താനി സോവണ്ണമയാനി ച ഫിയാരിത്താനി അഹേസും. ദേവതാ തം നാവം സത്തന്നം രതനാനം പൂരേത്വാ ബ്രാഹ്മണം ആലിങ്ഗിത്വാ അലങ്കതനാവായ ആരോപേസി, ഉപട്ഠാകം പനസ്സ ന ഓലോകേസി. ബ്രാഹ്മണോ അത്തനാ കതകല്യാണതോ തസ്സ പത്തിം അദാസി, സോ അനുമോദി. തദാ ദേവതാ തമ്പി ആലിങ്ഗിത്വാ നാവായ പതിട്ഠാപേസി. അഥ നം നാവം മോളിനിനഗരം നേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരേ ധനം പതിട്ഠാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി. സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ –

൪൮. ‘‘സാ തത്ഥ വിത്താ സുമനാ പതീതാ, നാവം സുചിത്തം അഭിനിമ്മിനിത്വാ;

ആദായ സങ്ഖം പുരിസേന സദ്ധിം, ഉപാനയീ നഗരം സാധുരമ്മ’’ന്തി. –

ഇമം ഓസാനഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ സാതി ഭിക്ഖവേ, സാ ദേവതാ തത്ഥ സമുദ്ദമജ്ഝേ തസ്സ വചനം സുത്വാ വിത്തിസങ്ഖാതായ പീതിയാ സമന്നാഗതത്താ വിത്താ. സുമനാതി സുന്ദരമനാ പാമോജ്ജേന പതീതചിത്താ ഹുത്വാ വിചിത്രനാവം നിമ്മിനിത്വാ ബ്രാഹ്മണം പരിചാരകേന സദ്ധിം ആദായ സാധുരമ്മം അതിരമണീയം നഗരം ഉപാനയീതി.

ബ്രാഹ്മണോപി യാവജീവം അപരിമിതധനം ഗേഹം അജ്ഝാവസന്തോ ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖിത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സപരിസോ ദേവനഗരം പരിപൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ ദേവധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, ഉപട്ഠാകപുരിസോ ആനന്ദോ, സങ്ഖബ്രാഹ്മണോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സങ്ഖജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൪൩] ൫. ചൂളബോധിജാതകവണ്ണനാ

യോ തേ ഇമം വിസാലക്ഖിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കോധനം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ഭിക്ഖു നിയ്യാനികേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാപി കോധം നിഗ്ഗഹേതും നാസക്ഖി, കോധനോ അഹോസി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജി കുപ്പി ബ്യാപജ്ജി പതിട്ഠയി. സത്ഥാ തസ്സ കോധനഭാവം സുത്വാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം കോധനോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു കോധോ നാമ വാരേതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ഹി ഇധലോകേ ച പരലോകേ ച അനത്ഥകാരകോ, ത്വം നിക്കോധസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കസ്മാ കുജ്ഝസി, പോരാണകപണ്ഡിതാ ബാഹിരസാസനേ പബ്ബജിത്വാപി കോധം ന കരിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ അഞ്ഞതരസ്മിം കാസിനിഗമേ ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ അപുത്തകോ അഹോസി, തസ്സ ബ്രാഹ്മണീ പുത്തം പത്ഥേസി. തദാ ബോധിസത്തോ ബ്രഹ്മലോകാ ചവിത്വാ തസ്സാ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തി, തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ബോധികുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പച്ചാഗതസ്സ അനിച്ഛന്തസ്സേവ മാതാപിതരോ സമാനജാതികാ കുലാ കുമാരികം ആനേസും. സാപി ബ്രഹ്മലോകാ ചുതാവ ഉത്തമരൂപധരാ ദേവച്ഛരപടിഭാഗാ. തേസം അനിച്ഛമാനാനഞ്ഞേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരിംസു. ഉഭിന്നം പനേതേസം കിലേസസമുദാചാരോ നാമ ന ഭൂതപുബ്ബോ, സംരാഗവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഓലോകനം നാമ നാഹോസി, സുപിനേപി മേഥുനധമ്മോ നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഏവം പരിസുദ്ധസീലാ അഹേസും.

അഥാപരഭാഗേ മഹാസത്തോ മാതാപിതൂസു കാലകതേസു തേസം സരീരകിച്ചം കത്വാ തം പക്കോസിത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഇമം അസീതികോടിധനം ഗഹേത്വാ സുഖേന ജീവാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം കരിസ്സഥ തുമ്ഹേ പന, അയ്യപുത്താ’’തി? ‘‘മയ്ഹം ധനേന കിച്ചം നത്ഥി, ഹിമവന്തപദേസം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം പന അയ്യപുത്ത പബ്ബജ്ജാ നാമ പുരിസാനഞ്ഞേവ വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഇത്ഥീനമ്പി വട്ടതി, ഭദ്ദേ’’തി. ‘‘തേന ഹി അഹം തുമ്ഹേഹി ഛട്ടിതഖേളം ന ഗണ്ഹിസ്സാമി, മയ്ഹമ്പി ധനേന കിച്ചം നത്ഥി, അഹമ്പി പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ’’തി. തേ ഉഭോപി മഹാദാനം ദത്വാ നിക്ഖമിത്വാ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ അസ്സമം കത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ ഫലാഫലേഹി യാപേന്താ തത്ഥ ദസമത്താനി സംവച്ഛരാനി വസിംസു, ഝാനം പന നേസം ന താവ ഉപ്പജ്ജതി. തേ തത്ഥ പബ്ബജ്ജാസുഖേനേവ ദസ സംവച്ഛരേ വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദചാരികം ചരന്താ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിംസു.