൮. അട്ഠകനിപാതോ

[൪൧൭] ൧. കച്ചാനിജാതകവണ്ണനാ

ഓദാതവത്ഥാ സുചി അല്ലകേസാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മാതുപോസകം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിയം കുലദാരകോ ആചാരസമ്പന്നോ പിതരി കാലകതേ മാതുദേവതോ ഹുത്വാ മുഖധോവനദന്തകട്ഠദാനന്ഹാപനപാദധോവനാദിവേയ്യാവച്ചകമ്മേന ചേവ യാഗുഭത്താദീഹി ച മാതരം പടിജഗ്ഗി. അഥ നം മാതാ ‘‘താത, തവ അഞ്ഞാനിപി ഘരാവാസകിച്ചാനി അത്ഥി, ഏകം സമജാതികം കുലകുമാരികം ഗണ്ഹാഹി, സാ മം പോസേസ്സതി, ത്വമ്പി അത്തനോ കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘അമ്മ, അഹം അത്തനോ ഹിതസുഖം അപച്ചാസീസമാനോ തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹാമി, കോ അഞ്ഞോ ഏവം ഉപട്ഠഹിസ്സതീ’’തി? ‘‘കുലവഡ്ഢനകമ്മം നാമ താത, കാതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ന മയ്ഹം ഘരാവാസേന അത്ഥോ, അഹം തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹിത്വാ തുമ്ഹാകം ധൂമകാലേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ മാതാ പുനപ്പുനം യാചിത്വാപി മനം അലഭമാനാ തസ്സ ഛന്ദം അഗ്ഗഹേത്വാ സമജാതികം കുലകുമാരികം ആനേസി. സോ മാതരം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ തായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി. സാപി ‘‘മയ്ഹം സാമികോ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന മാതരം ഉപട്ഠഹതി, അഹമ്പി നം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, ഏവമസ്സ പിയാ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹി. സോ ‘‘അയം മേ മാതരം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹീ’’തി തതോ പട്ഠായ ലദ്ധലദ്ധാനി മധുരഖാദനീയാദീനി തസ്സായേവ ദേതി. സാ അപരഭാഗേ ചിന്തേസി ‘‘അയം ലദ്ധലദ്ധാനി മധുരഖാദനീയാദീനി മയ്ഹഞ്ഞേവ ദേതി, അദ്ധാ മാതരം നീഹരിതുകാമോ ഭവിസ്സതി, നീഹരണൂപായമസ്സാ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഏകം ദിവസം ആഹ – ‘‘സാമി, തയി ബഹി നിക്ഖമന്തേ തവ മാതാ മം അക്കോസതീ’’തി. സോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

സാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മഹല്ലികം ഉജ്ഝാപേത്വാ പുത്തസ്സ പടികൂലം കാരേസ്സാമീ’’തി. തതോ പട്ഠായ യാഗും ദദമാനാ അച്ചുണ്ഹം വാ അതിസീതലം വാ അതിലോണം വാ അലോണം വാ ദേതി. ‘‘അമ്മ, അച്ചുണ്ഹാ’’തി വാ ‘‘അതിലോണാ’’തി വാ വുത്തേ പൂരേത്വാ സീതോദകം പക്ഖിപതി. പുന ‘‘അതിസീതലാ, അലോണായേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദാനേവ ‘അച്ചുണ്ഹാ, അതിലോണാ’തി വത്വാ പുന ‘അതിസീതലാ, അലോണാ’തി വദസി, കാ തം തോസേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി മഹാസദ്ദം കരോതി. ന്ഹാനോദകമ്പി അച്ചുണ്ഹം കത്വാ പിട്ഠിയം ആസിഞ്ചതി. ‘‘അമ്മ, പിട്ഠി മേ ദഹതീ’’തി ച വുത്തേ പുന പൂരേത്വാ സീതോദകം പക്ഖിപതി. ‘‘അതിസീതം, അമ്മാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദാനേവ ‘അച്ചുണ്ഹ’ന്തി വത്വാ പുന ‘അതിസീത’ന്തി വദതി, കാ ഏതിസ്സാ അവമാനം സഹിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി പടിവിസ്സകാനം കഥേസി. ‘‘അമ്മ, മഞ്ചകേ മേ ബഹൂ മങ്ഗുലാ’’തി ച വുത്താ മഞ്ചകം നീഹരിത്വാ തസ്സ ഉപരി അത്തനോ മഞ്ചകം പോഥേത്വാ ‘‘പോഥിതോ മേ’’തി അതിഹരിത്വാ പഞ്ഞപേതി. മഹാഉപാസികാ ദിഗുണേഹി മങ്ഗുലേഹി ഖജ്ജമാനാ സബ്ബരത്തിം നിസിന്നാവ വീതിനാമേത്വാ ‘‘അമ്മ, സബ്ബരത്തിം മങ്ഗുലേഹി ഖാദിതാമ്ഹീ’’തി വദതി. ഇതരാ ‘‘ഹിയ്യോ തേ മഞ്ചകോ പോഥിതോ, കാ ഇമിസ്സാ കിച്ചം നിത്ഥരിതും സക്കോതീ’’തി പടിവത്വാ ‘‘ഇദാനി നം പുത്തേന ഉജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഖേളസിങ്ഘാണികാദീനി വിപ്പകിരിത്വാ ‘‘കാ ഇമം സകലഗേഹം അസുചിം കരോതീ’’തി വുത്തേ ‘‘മാതാ തേ ഏവരൂപം കരോതി, ‘മാ കരീ’തി വുച്ചമാനാ കലഹം കരോതി, അഹം ഏവരൂപായ കാളകണ്ണിയാ സദ്ധിം ഏകഗേഹേ വസിതും ന സക്കോമി, ഏതം വാ ഘരേ വസാപേഹി, മം വാ’’തി ആഹ.

സോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം തരുണാ യത്ഥ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ ജീവിതും സക്കാ, മാതാ പന മേ ജരാദുബ്ബലാ, അഹമേവസ്സാ പടിസരണം, ത്വം നിക്ഖമിത്വാ അത്തനോ കുലഗേഹം ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഭീതാ ചിന്തേസി ‘‘ന സക്കാ ഇമം മാതു അന്തരേ ഭിന്ദിതും, ഏകംസേനസ്സ മാതാ പിയാ, സചേ പനാഹം കുലഘരം ഗമിസ്സം, വിധവവാസം വസന്തീ ദുക്ഖിതാ ഭവിസ്സാമി, പുരിമനയേനേവ സസ്സും ആരാധേത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി. സാ തതോ പട്ഠായ പുരിമസദിസമേവ തം പടിജഗ്ഗി. അഥേകദിവസം സോ ഉപോസകോ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ‘‘കിം, ഉപാസക, ത്വം പുഞ്ഞകമ്മേസു ന പമജ്ജസി, മാതുഉപട്ഠാനകമ്മം പൂരേസീ’’തി ച വുത്തോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സാ പന മമ മാതാ മയ്ഹം അരുചിയായേവ ഏകം കുലദാരികം ആനേസി, സാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച അനാചാരകമ്മം അകാസീ’’തി സബ്ബം സത്ഥു ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇതി ഭഗവാ സാ ഇത്ഥീ നേവ മം മാതു അന്തരേ ഭിന്ദിതും സക്ഖി, ഇദാനി നം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹതീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി താവ ത്വം ഉപാസക, തസ്സാ വചനം ന അകാസി, പുബ്ബേ പനേതിസ്സാ വചനേന തവ മാതരം നിക്കഡ്ഢിത്വാ മം നിസ്സായ പുന ഗേഹം ആനേത്വാ പടിജഗ്ഗീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ അഞ്ഞതരസ്സ കുലസ്സ പുത്തോ പിതരി കാലകതേ മാതുദേവതോ ഹുത്വാ വുത്തനിയാമേനേവ മാതരം പടിജഗ്ഗീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ കഥിതനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ‘‘അഹം ഏവരൂപായ കാളകണ്ണിയാ സദ്ധിം വസിതും ന സക്കോമി, ഏതം വാ ഘരേ വസാപേഹി, മം വാ’’തി വുത്തേ തസ്സാ കഥം ഗഹേത്വാ ‘‘മാതുയേവ മേ ദോസോ’’തി മാതരം ആഹ ‘‘അമ്മ, ത്വം നിച്ചം ഇമസ്മിം ഘരേ കലഹം കരോസി, ഇതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം യഥാരുചിതേ ഠാനേ വസാഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി രോദമാനാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം സമിദ്ധകുലം നിസ്സായ ഭതിം കത്വാ ദുക്ഖേന ജീവികം കപ്പേസി. സസ്സുയാ ഘരാ നിക്ഖന്തകാലേ സുണിസായ ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സാ ‘‘തായ കാളകണ്ണിയാ ഗേഹേ വസമാനായ ഗബ്ഭമ്പി ന പടിലഭിം, ഇദാനി മേ ഗബ്ഭോ ലദ്ധോ’’തി പതിനോ ച പടിവിസ്സകാനഞ്ച കഥേന്തീ വിചരതി.

അപരഭാഗേ പുത്തം വിജായിത്വാ സാമികം ആഹ ‘‘തവ മാതരി ഗേഹേ വസമാനായ പുത്തം ന ലഭിം, ഇദാനി മേ ലദ്ധോ, ഇമിനാപി കാരണേന തസ്സാ കാളകണ്ണിഭാവം ജാനാഹീ’’തി. ഇതരാ ‘‘മമ കിര നിക്കഡ്ഢിതകാലേ പുത്തം ലഭീ’’തി സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്മിം ലോകേ ധമ്മോ മതോ ഭവിസ്സതി, സചേ ഹി ധമ്മോ മതോ ന ഭവേയ്യ, മാതരം പോഥേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്താ പുത്തം ന ലഭേയ്യും, സുഖം ന ജീവേയ്യും, ധമ്മസ്സ മതകഭത്തം ദസ്സാമീ’’തി. സാ ഏകദിവസം തിലപിട്ഠഞ്ച തണ്ഡുലഞ്ച പചനഥാലിഞ്ച ദബ്ബിഞ്ച ആദായ ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ തീഹി മനുസ്സസീസേഹി ഉദ്ധനം കത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ ഉദകം ഓരുയ്ഹ സസീസം ന്ഹത്വാ സാടകം നിവാസേത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉദ്ധനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കേസേ മോചേത്വാ തണ്ഡുലേ ധോവിതും ആരഭി. തദാ ബോധിസത്തോ സക്കോ ദേവരാജാ അഹോസി. ബോധിസത്താ ച നാമ അപ്പമത്താ ഹോന്തി, സോ തസ്മിം ഖണേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തം ദുക്ഖപ്പത്തം ‘‘ധമ്മോ മതോ’’തി സഞ്ഞായ ധമ്മസ്സ മതകഭത്തം ദാതുകാമം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം ബലം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ബ്രാഹ്മണവേസേന മഹാമഗ്ഗം പടിപന്നോ വിയ ഹുത്വാ തം ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ തസ്സാ സന്തികേ ഠത്വാ ‘‘അമ്മ, സുസാനേ ആഹാരം പചന്താ നാമ നത്ഥി, ത്വം ഇമിനാ ഇധ പക്കേന തിലോദനേന കിം കരിസ്സസീ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘ഓദാതവത്ഥാ സുചി അല്ലകേസാ, കച്ചാനി കിം കുമ്ഭിമധിസ്സയിത്വാ;

പിട്ഠാ തിലാ ധോവസി തണ്ഡുലാനി, തിലോദനോ ഹേഹിതി കിസ്സഹേതൂ’’തി.

തത്ഥ കച്ചാനീതി തം ഗോത്തേന ആലപതി. കുമ്ഭിമധിസ്സയിത്വാതി പചനഥാലികം മനുസ്സസീസുദ്ധനം ആരോപേത്വാ. ഹേഹിതീതി അയം തിലോദനോ കിസ്സ ഹേതു ഭവിസ്സതി, കിം അത്തനാ ഭുഞ്ജിസ്സസി, ഉദാഹു അഞ്ഞം കാരണമത്ഥീതി.

അഥസ്സ സാ ആചിക്ഖന്തീ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘ന ഖോ അയം ബ്രാഹ്മണ ഭോജനത്ഥാ, തിലോദനോ ഹേഹിതി സാധുപക്കോ;

ധമ്മോ മതോ തസ്സ പഹുത്തമജ്ജ, അഹം കരിസ്സാമി സുസാനമജ്ഝേ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മോതി ജേട്ഠാപചായനധമ്മോ ചേവ തിവിധസുചരിതധമ്മോ ച. തസ്സ പഹുത്തമജ്ജാതി തസ്സാഹം ധമ്മസ്സ ഇദം മതകഭത്തം കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

തതോ സക്കോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘അനുവിച്ച കച്ചാനി കരോഹി കിച്ചം, ധമ്മോ മതോ കോ നു തവേവ സംസി;

സഹസ്സനേത്തോ അതുലാനുഭാവോ, ന മിയ്യതീ ധമ്മവരോ കദാചീ’’തി.

തത്ഥ അനുവിച്ചാതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ ജാനിത്വാ. കോ നു തവേവ സംസീതി കോ നു തവ ഏവം ആചിക്ഖി. സഹസ്സനേത്തോതി അത്താനം ധമ്മവരം ഉത്തമധമ്മം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

തം വചനം സുത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൪. ‘‘ദള്ഹപ്പമാണം മമ ഏത്ഥ ബ്രഹ്മേ, ധമ്മോ മതോ നത്ഥി മമേത്ഥ കങ്ഖാ;

യേ യേവ ദാനി പാപാ ഭവന്തി, തേ തേവ ദാനി സുഖിതാ ഭവന്തി.

൫. ‘‘സുണിസാ ഹി മയ്ഹം വഞ്ഝാ അഹോസി, സാ മം വധിത്വാന വിജായി പുത്തം;

സാ ദാനി സബ്ബസ്സ കുലസ്സ ഇസ്സരാ, അഹം പനമ്ഹി അപവിദ്ധാ ഏകികാ’’തി.

തത്ഥ ദള്ഹപ്പമാണന്തി ദള്ഹം ഥിരം നിസ്സംസയം ബ്രാഹ്മണ ഏത്ഥ മമ പമാണന്തി വദതി. യേ യേതി തസ്സ മതഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തീ ഏവമാഹ. വധിത്വാനാതി പോഥേത്വാ നിക്കഡ്ഢിത്വാ. അപവിദ്ധാതി ഛഡ്ഡിതാ അനാഥാ ഹുത്വാ ഏകികാ വസാമി.

തതോ സക്കോ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘ജീവാമി വോഹം ന മതോഹമസ്മി, തവേവ അത്ഥായ ഇധാഗതോസ്മി;

യാ തം വധിത്വാന വിജായി പുത്തം, സഹാവ പുത്തേന കരോമി ഭസ്മ’’ന്തി.

തത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം.

ഇതരാ തം സുത്വാ ‘‘ധീ അഹം കിം കഥേസിം, മമ നത്തു അമരണകാരണം കരിസ്സാമീ’’തി സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘ഏവഞ്ച തേ രുച്ചതി ദേവരാജ, മമേവ അത്ഥായ ഇധാഗതോസി;

അഹഞ്ച പുത്തോ സുണിസാ ച നത്താ, സമ്മോദമാനാ ഘരമാവസേമാ’’തി.

അഥസ്സാ സക്കോ അട്ഠമം ഗാഥമാഹ –

൮. ‘‘ഏവഞ്ച തേ രുച്ചതി കാതിയാനി, ഹതാപി സന്താ ന ജഹാസി ധമ്മം;

തുവഞ്ച പുത്തോ സുണിസാ ച നത്താ, സമ്മോദമാനാ ഘരമാവസേഥാ’’തി.

തത്ഥ ഹതാപി സന്താതി യദി ത്വം പോഥിതാപി നിക്കഡ്ഢിതാപി സമാനാ തവ ദാരകേസു മേത്തധമ്മം ന ജഹാസി, ഏവം സന്തേ യഥാ ത്വം ഇച്ഛസി, തഥാ ഹോതു, അഹം തേ ഇമസ്മിം ഗുണേ പസന്നോതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ സക്കോ അത്തനോ ആനുഭാവേന ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘കച്ചാനി ത്വം മാ ഭായി, പുത്തോ ച തേ സുണിസാ ച മമാനുഭാവേന ആഗന്ത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ തം ഖമാപേത്വാ ആദായ ഗമിസ്സന്തി, അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി വത്വാ അത്തനോ ഠാനമേവ ഗതോ. തേപി സക്കാനുഭാവേന തസ്സാ ഗുണം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘കഹം നോ മാതാ’’തി അന്തോഗാമേ മനുസ്സേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘സുസാനാഭിമുഖം ഗതാ’’തി സുത്വാ ‘‘അമ്മ, അമ്മാ’’തി സുസാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ തം ദിസ്വാവ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘അമ്മ, അമ്ഹാകം ദോസം ഖമാഹീ’’തി തം ഖമാപേസും. സാപി നത്താരം ഗണ്ഹി. ഇതി തേ സമ്മോദമാനാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ തതോ പട്ഠായ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു.

൯. ‘‘സാ കാതിയാനീ സുണിസായ സദ്ധിം, സമ്മോദമാനാ ഘരമാവസിത്ഥ;

പുത്തോ ച നത്താ ച ഉപട്ഠഹിംസു, ദേവാനമിന്ദേന അധിഗ്ഗഹീതാ’’തി. –

അയം അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ.

തത്ഥ സാ കാതിയാനീതി ഭിക്ഖവേ, സാ കച്ചാനഗോത്താ. ദേവാനമിന്ദേന അധിഗ്ഗഹീതാതി ദേവിന്ദേന സക്കേന അനുഗ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ തസ്സാനുഭാവേന സമഗ്ഗവാസം വസിംസൂതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ മാതുപോസകോ ഏതരഹി മാതുപോസകോ അഹോസി, ഭരിയാപിസ്സ തദാ ഭരിയായേവ, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

കച്ചാനിജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൧൮] ൨. അട്ഠസദ്ദജാതകവണ്ണനാ

ഇദം പുരേ നിന്നമാഹൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ അഡ്ഢരത്തസമയേ സുതം ഭിംസനകം അവിനിബ്ഭോഗസദ്ദം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ ലോഹകുമ്ഭിജാതകേ (ജാ. ൧.൪.൫൩ ആദയോ) കഥിതസദിസമേവ. ഇധ പന സത്ഥാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഇമേസം സദ്ദാനം സുതത്താ കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, ന തേ ഏതേസം സുതപച്ചയാ കോചി അന്തരായോ ഭവിസ്സതി, ന ഹി, മഹാരാജ, ഏവരൂപം ഭയാനകം അവിനിബ്ഭോഗസദ്ദം ത്വമേവേകോ സുണി, പുബ്ബേപി രാജാനോ ഏവരൂപം സദ്ദം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം കഥം ഗഹേത്വാ സബ്ബചതുക്കയഞ്ഞം യജിതുകാമാ പണ്ഡിതാനം വചനം സുത്വാ യഞ്ഞഹരണത്ഥായ ഗഹിതസത്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ നഗരേ മാഘാതഭേരിം ചരാപേസു’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അസീതികോടിവിഭവേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന രതനവിലോകനം കത്വാ സബ്ബം വിഭവജാതം ദാനമുഖേ വിസ്സജ്ജേത്വാ കാമേ പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ അപരഭാഗേ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം ചരന്തോ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസി. തദാ ബാരാണസിരാജാ സിരിസയനേ നിസിന്നോ അഡ്ഢരത്തസമയേ അട്ഠ സദ്ദേ അസ്സോസി – പഠമം രാജനിവേസനസാമന്താ ഉയ്യാനേ ഏകോ ബകോ സദ്ദമകാസി, ദുതിയം തസ്മിം സദ്ദേ അനുപച്ഛിന്നേയേവ ഹത്ഥിസാലായ തോരണനിവാസിനീ കാകീ സദ്ദമകാസി, തതിയം രാജഗേഹേ കണ്ണികായം നിവുത്ഥഘുണപാണകോ സദ്ദമകാസി, ചതുത്ഥം രാജഗേഹേ പോസാവനിയകോകിലോ സദ്ദമകാസി, പഞ്ചമം തത്ഥേവ പോസാവനിയമിഗോ സദ്ദമകാസി, ഛട്ഠം തത്ഥേവ പോസാവനിയവാനരോ സദ്ദമകാസി, സത്തമം തത്ഥേവ പോസാവനിയകിന്നരോ സദ്ദമകാസി, അട്ഠമം തസ്മിം സദ്ദേ അനുപച്ഛിന്നേയേവ രാജനിവേസനമത്ഥകേന ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഏകം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ സദ്ദമകാസി.

ബാരാണസിരാജാ ഇമേ അട്ഠ സദ്ദേ സുത്വാ ഭീതതസിതോ പുനദിവസേ ബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അന്തരായോ തേ, മഹാരാജ, ഭവിസ്സതി, സബ്ബചതുക്കയഞ്ഞം യജിസ്സാമാ’’തി വത്വാ രഞ്ഞാ ‘‘യഥാരുചിതം കരോഥാ’’തി അനുഞ്ഞാതാ ഹട്ഠപഹട്ഠാ രാജകുലതോ നിക്ഖമിത്വാ യഞ്ഞകമ്മം ആരഭിംസു. അഥ നേസം ജേട്ഠകസ്സ യഞ്ഞകാരബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തേവാസീ മാണവോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ആചരിയം ആഹ – ‘‘ആചരിയ, ഏവരൂപം കക്ഖളം ഫരുസം അസാതം ബഹൂനം സത്താനം വിനാസകമ്മം മാ കരീ’’തി. ‘‘താത, ത്വം കിം ജാനാസി, സചേപി അഞ്ഞം കിഞ്ചി ന ഭവിസ്സതി, മച്ഛമംസം താവ ബഹും ഖാദിതും ലഭിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ആചരിയ, കുച്ഛിം നിസ്സായ നിരയേ നിബ്ബത്തനകമ്മം മാ കരോഥാ’’തി. തം സുത്വാ സേസബ്രാഹ്മണാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ലാഭന്തരായം കരോതീ’’തി തസ്സ കുജ്ഝിംസു. മാണവോ തേസം ഭയേന ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേവ മച്ഛമംസഖാദനൂപായം കരോഥാ’’തി വത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹിനഗരേ രാജാനം നിവാരേതും സമത്ഥം ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണം ഉപധാരേന്തോ രാജുയ്യാനം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹാകം സത്തേസു അനുകമ്പാ നത്ഥി, രാജാ ബഹൂ സത്തേ മാരേത്വാ യഞ്ഞം യജാപേതി, കിം വോ മഹാജനസ്സ ബന്ധനമോക്ഖം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘മാണവ, ഏത്ഥ നേവ രാജാ അമ്ഹേ ജാനാതി, ന മയം രാജാനം ജാനാമാ’’തി. ‘‘ജാനാഥ പന, ഭന്തേ, രഞ്ഞാ സുതസദ്ദാനം നിപ്ഫത്തി’’ന്തി? ‘‘ആമ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘ജാനന്താ രഞ്ഞോ കസ്മാ ന കഥേഥാ’’തി? ‘‘മാണവ കിം സക്കാ ‘അഹം ജാനാമീ’തി നലാടേ സിങ്ഗം ബന്ധിത്വാ ചരിതും, സചേ ഇധാഗന്ത്വാ പുച്ഛിസ്സതി, കഥേസ്സാമീ’’തി.

മാണവോ വേഗേന രാജകുലം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താതാ’’തി വുത്തേ ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹേഹി സുതസദ്ദാനം നിപ്ഫത്തിം ജാനനകോ ഏകോ താപസോ തുമ്ഹാകം ഉയ്യാനേ മങ്ഗലസിലായം നിസിന്നോ ‘സചേ മം പുച്ഛിസ്സതി, കഥേസ്സാമീ’തി വദതി, ഗന്ത്വാ തം പുച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. രാജാ വേഗേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ താപസം വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ നിസീദിത്വാ ‘‘സച്ചം കിര, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മയാ സുതസദ്ദാനം നിപ്ഫത്തിം ജാനാഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി കഥേഥ തം മേ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, തേസം സുതപച്ചയാ തവ കോചി അന്തരായോ നത്ഥി, പോരാണുയ്യാനേ പന തേ ഏകോ ബകോ അത്ഥി, സോ ഗോചരം അലഭന്തോ ജിഘച്ഛായ പരേതോ പഠമം സദ്ദമകാസീ’’തി തസ്സ കിരിയം അത്തനോ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘ഇദം പുരേ നിന്നമാഹു, ബഹുമച്ഛം മഹോദകം;

ആവാസോ ബകരാജസ്സ, പേത്തികം ഭവനം മമ;

ത്യജ്ജ ഭേകേന യാപേമ, ഓകം ന വിജഹാമസേ’’തി.

തത്ഥ ഇദന്തി മങ്ഗലപോക്ഖരണിം സന്ധായ വദതി. സാ ഹി പുബ്ബേ ഉദകതുമ്ബേന ഉദകേ പവിസന്തേ മഹോദകാ ബഹുമച്ഛാ, ഇദാനി പന ഉദകസ്സ പച്ഛിന്നത്താ ന മഹോദകാ ജാതാ. ത്യജ്ജ ഭേകേനാതി തേ മയം അജ്ജ മച്ഛേ അലഭന്താ മണ്ഡൂകമത്തേന യാപേമ. ഓകന്തി ഏവം ജിഘച്ഛായ പീളിതാപി വസനട്ഠാനം ന വിജഹാമ.

ഇതി, മഹാരാജ, സോ ബകോ ജിഘച്ഛാപീളിതോ സദ്ദമകാസി. സചേപി തം ജിഘച്ഛാതോ മോചേതുകാമോ, തം ഉയ്യാനം സോധാപേത്വാ പോക്ഖരണിം ഉദകസ്സ പൂരേഹീതി. രാജാ തഥാ കാരേതും ഏകം അമച്ചം ആണാപേസി.

‘‘ഹത്ഥിസാലതോരണേ പന തേ, മഹാരാജ, ഏകാ കാകീ വസമാനാ അത്തനോ പുത്തസോകേന ദുതിയം സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘കോ ദുതിയം അസീലിസ്സ, ബന്ധരസ്സക്ഖി ഭേച്ഛതി;

കോ മേ പുത്തേ കുലാവകം, മഞ്ച സോത്ഥിം കരിസ്സതീ’’തി.

വത്വാ ച പന ‘‘കോ നാമ തേ, മഹാരാജ, ഹത്ഥിസാലായ ഹത്ഥിമേണ്ഡോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബന്ധരോ നാമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏകക്ഖികാണോ സോ, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. മഹാരാജ, ഹത്ഥിസാലായ തേ ദ്വാരതോരണേ ഏകാ കാകീ കുലാവകം കത്വാ അണ്ഡകാനി നിക്ഖിപി. താനി പരിണതാനി കാകപോതകാ നിക്ഖന്താ, ഹത്ഥിമേണ്ഡോ ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ സാലതോ നിക്ഖമന്തോ ച പവിസന്തോ ച അങ്കുസകേന കാകിമ്പി പുത്തകേപിസ്സാ പഹരതി, കുലാവകമ്പി വിദ്ധംസേതി. സാ തേന ദുക്ഖേന പീളിതാ തസ്സ അക്ഖിഭേദനം ആയാചന്തീ ഏവമാഹ, സചേ തേ കാകിയാ മേത്തചിത്തം അത്ഥി, ഏതം ബന്ധരം പക്കോസാപേത്വാ കുലാവകവിദ്ധംസനതോ വാരേഹീതി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ പരിഭാസിത്വാ ഹാരേത്വാ അഞ്ഞസ്സ തം ഹത്ഥിം അദാസി.

‘‘പാസാദകണ്ണികായ പന തേ, മഹാരാജ, ഏകോ ഘുണപാണകോ വസതി. സോ തത്ഥ ഫേഗ്ഗും ഖാദിത്വാ തസ്മിം ഖീണേ സാരം ഖാദിതും നാസക്ഖി, സോ ഭക്ഖം അലഭിത്വാ നിക്ഖമിതുമ്പി അസക്കോന്തോ പരിദേവമാനോ തതിയം സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി വത്വാ തസ്സ കിരിയം അത്തനോ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘സബ്ബാ പരിക്ഖതാ ഫേഗ്ഗു, യാവ തസ്സാ ഗതീ അഹു;

ഖീണഭക്ഖോ മഹാരാജ, സാരേ ന രമതീ ഘുണോ’’തി.

തത്ഥ യാവ തസ്സാ ഗതീ അഹൂതി യാവ തസ്സാ ഫേഗ്ഗുയാ നിപ്ഫത്തി അഹോസി, സാ സബ്ബാ ഖാദിതാ. ന രമതീതി ‘‘മഹാരാജ, സോ പാണകോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗമനട്ഠാനമ്പി അപസ്സന്തോ പരിദേവതി, നീഹരാപേഹി ന’’ന്തി ആഹ. രാജാ ഏകം പുരിസം ആണാപേത്വാ ഉപായേന നം നീഹരാപേസി.

‘‘നിവേസനേ പന തേ, മഹാരാജ, ഏകാ പോസാവനിയാ കോകിലാ അത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, സാ അത്തനാ നിവുത്ഥപുബ്ബം വനസണ്ഡം സരിത്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ‘കദാ നു ഖോ ഇമമ്ഹാ പഞ്ജരാ മുച്ചിത്വാ രമണീയം വനസണ്ഡം ഗച്ഛിസ്സാമീ’തി ചതുത്ഥം സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘സാ നൂനാഹം ഇതോ ഗന്ത്വാ, രഞ്ഞോ മുത്താ നിവേസനാ;

അത്താനം രമയിസ്സാമി, ദുമസാഖനികേതിനീ’’തി.

തത്ഥ ദുമസാഖനികേതിനീതി സുപുപ്ഫിതാസു രുക്ഖസാഖാസു സകനികേതാ ഹുത്വാ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘ഉക്കണ്ഠിതാ, മഹാരാജ, സാ കോകിലാ, വിസ്സജ്ജേഹി ന’’ന്തി ആഹ. രാജാ തഥാ കാരേസി.

‘‘നിവേസനേ പന തേ, മഹാരാജ, ഏകോ പോസാവനിയോ മിഗോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, സോ ഏകോ യൂഥപതി അത്തനോ മിഗിം അനുസ്സരിത്വാ കിലേസവസേന ഉക്കണ്ഠിതോ പഞ്ചമം സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി വത്വാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘സോ നൂനാഹം ഇതോ ഗന്ത്വാ, രഞ്ഞോ മുത്തോ നിവേസനാ;

അഗ്ഗോദകാനി പിസ്സാമി, യൂഥസ്സ പുരതോ വജ’’ന്തി.

തത്ഥ അഗ്ഗോദകാനീതി അഗ്ഗഉദകാനി, അഞ്ഞേഹി മിഗേഹി പഠമതരം അപീതാനി അനുച്ഛിട്ഠോദകാനി യൂഥസ്സ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ കദാ നു ഖോ പിവിസ്സാമീതി.

മഹാസത്തോ തമ്പി മിഗം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ‘‘നിവേസനേ പന തേ, മഹാരാജ, പോസാവനിയോ മക്കടോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘സോപി, മഹാരാജ, ഹിമവന്തപദേസേ യൂഥപതി മക്കടീഹി സദ്ധിം കാമഗിദ്ധോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ ഭരതേന നാമ ലുദ്ദേന ഇധ ആനീതോ, ഇദാനി ഉക്കണ്ഠിത്വാ തത്ഥേവ ഗന്തുകാമോ ഛട്ഠം സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘തം മം കാമേഹി സമ്മത്തം, രത്തം കാമേസു മുച്ഛിതം;

ആനയീ ഭരതോ ലുദ്ദോ, ബാഹികോ ഭദ്ദമത്ഥു തേ’’തി.

തത്ഥ ബാഹികോതി ബാഹികരട്ഠവാസീ. ഭദ്ദമത്ഥു തേതി ഇമമത്ഥം സോ വാനരോ ആഹ, തുയ്ഹം പന ഭദ്ദമത്ഥു, വിസ്സജ്ജേഹി നന്തി.

മഹാസത്തോ തം വാനരം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ‘‘നിവേസനേ പന തേ, മഹാരാജ, പോസാവനിയോ കിന്നരോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്ഥീ’’തി വുത്തേ ‘‘സോ, മഹാരാജ, അത്തനോ കിന്നരിയാ കതഗുണം അനുസ്സരിത്വാ കിലേസാതുരോ സദ്ദമകാസി. സോ ഹി തായ സദ്ധിം ഏകദിവസം തുങ്ഗപബ്ബതസിഖരം ആരുഹി. തേ തത്ഥ വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നാനി നാനാപുപ്ഫാനി ഓചിനന്താ പിളന്ധന്താ സൂരിയം അത്ഥങ്ഗതം ന സല്ലക്ഖേസും, അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഓതരന്താനം അന്ധകാരോ അഹോസി. തത്ര നം കിന്നരീ ‘സാമി, അന്ധകാരോ വത്തതി, അപക്ഖലന്തോ അപ്പമാദേന ഓതരാഹീ’തി വത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ഓതാരേസി, സോ തായ തം വചനം അനുസ്സരിത്വാ സദ്ദമകാസി, തതോപി തേ ഭയം നത്ഥീ’’തി തം കാരണം അത്തനോ ഞാണബലേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പാകടം കരോന്തോ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൧൬. ‘‘അന്ധകാരതിമിസായം, തുങ്ഗേ ഉപരിപബ്ബതേ;

സാ മം സണ്ഹേന മുദുനാ, മാ പാദം ഖലി യസ്മനീ’’തി.

തത്ഥ അന്ധകാരതിമിസായന്തി അന്ധഭാവകാരകേ തമേ. തുങ്ഗേതി തിഖിണേ. സണ്ഹേന മുദുനാതി മട്ഠേന മുദുകേന വചനേന. മാ പാദം ഖലി യസ്മനീതി യ-കാരോ ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന ഗഹിതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സാ മം കിന്നരീ സണ്ഹേന മുദകേന വചനേന ‘‘സാമി, അപ്പമത്തോ ഹോഹി, മാ പാദം ഖലി അസ്മനി, യഥാ തേ ഉപക്ഖലിത്വാ പാദോ പാസാണസ്മിം ന ഖലതി, തഥാ ഓതരാ’’തി വത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഓതാരേസീതി.

ഇതി മഹാസത്തോ കിന്നരേന കതസദ്ദകാരണം കഥേത്വാ തം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അട്ഠമോ ഉദാനസദ്ദോ അഹോസി. നന്ദമൂലകപബ്ഭാരസ്മിം കിര ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരപരിക്ഖയം ഞത്വാ ‘മനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, തസ്സ മേ മനുസ്സാ സരീരനിക്ഖേപം കാരേത്വാ സാധുകീളം കീളിത്വാ ധാതുപൂജം കത്വാ സഗ്ഗപഥം പൂരേസ്സന്തീ’തി ഇദ്ധാനുഭാവേന ആഗച്ഛന്തോ തവ പാസാദസ്സ മത്ഥകം പത്തകാലേ ഖന്ധഭാരം ഓതാരേത്വാ നിബ്ബാനപുരപവേസനദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി പച്ചേകബുദ്ധേന വുത്തം ഗാഥമാഹ –

൧൭. ‘‘അസംസയം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, ന ഗബ്ഭസേയ്യം പുനരാവജിസ്സം;

അയമന്തിമാ പച്ഛിമാ ഗബ്ഭസേയ്യാ, ഖീണോ മേ സംസാരോ പുനബ്ഭവായാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ജാതിയാ ഖയന്തസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദിട്ഠത്താ ജാതിഖയന്തദസ്സീ അഹം അസംസയം പുന ഗബ്ഭസേയ്യം ന ആവജിസ്സം, അയം മേ അന്തിമാ ജാതി, പച്ഛിമാ ഗബ്ഭസേയ്യാ, ഖീണോ മേ പുനബ്ഭവായ ഖന്ധപടിപാടിസങ്ഖാതോ സംസാരോതി.

‘‘ഇദഞ്ച പന സോ ഉദാനം വത്വാ ഇമം ഉയ്യാനവനം ആഗമ്മ ഏകസ്സ സുപുപ്ഫിതസ്സ സാലസ്സ മൂലേ പരിനിബ്ബുതോ, ഏഹി, മഹാരാജ, സരീരകിച്ചമസ്സ കരിസ്സാമാ’’തി മഹാസത്തോ രാജാനം ഗഹേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സരീരം ദസ്സേസി. രാജാ തസ്സ സരീരം ദിസ്വാ സദ്ധിം ബലകായേന ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം നിസ്സായ യഞ്ഞം ഹാരേത്വാ സബ്ബസത്താനം ജീവിതദാനം ദത്വാ നഗരേ മാഘാതഭേരിം ചരാപേത്വാ സത്താഹം സാധുകീളം കീളിത്വാ സബ്ബഗന്ധചിതകേ മഹന്തേന സക്കാരേന പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സരീരം ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ചതുമഹാപഥേ ഥൂപം കാരേസി. ബോധിസത്തോപി രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി ഓവദിത്വാ ഹിമവന്തമേവ പവിസിത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേസു പരികമ്മം കത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, തസ്സ സദ്ദസ്സ സുതകാരണാ തവ കോചി അന്തരായോ നത്ഥീ’’തി യഞ്ഞം ഹരാപേത്വാ ‘‘മഹാജനസ്സ ജീവിതം ദേഹീ’’തി ജീവിതദാനം ദാപേത്വാ നഗരേ ധമ്മഭേരിം ചരാപേത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, മാണവോ സാരിപുത്തോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അട്ഠസദ്ദജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൧൯] ൩. സുലസാജാതകവണ്ണനാ

ഇദം സുവണ്ണകായൂരന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ദാസിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിര ഏകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ ദാസിഗണേന സദ്ധിം ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തീ അത്തനോ സാമിനിം പുഞ്ഞലക്ഖണദേവിം ആഭരണം യാചി. സാ തസ്സാ സതസഹസ്സമൂലം അത്തനോ ആഭരണം അദാസി. സാ തം പിളന്ധിത്വാ ദാസിഗണേന സദ്ധിം ഉയ്യാനം പാവിസി. അഥേകോ ചോരോ തസ്സാ ആഭരണേ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഇമം മാരേത്വാ ആഭരണം ഹരിസ്സാമീ’’തി തായ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തസ്സാ മച്ഛമംസസുരാദീനി അദാസി. സാ ‘‘കിലേസവസേന ദേതി മഞ്ഞേ’’തി ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനകീളം കീളിത്വാ വീമംസനത്ഥായ സായന്ഹസമയേ നിപന്നേ ദാസിഗണേ ഉട്ഠായ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമം ഠാനം അപ്പടിച്ഛന്നം, ഥോകം പുരതോ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ഇതരാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സക്കാ രഹസ്സകമ്മം കാതും, അയം പന നിസ്സംസയം മം മാരേത്വാ പിളന്ധനഭണ്ഡം ഹരിതുകാമോ ഭവിസ്സതി, ഹോതു, സിക്ഖാപേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സാമി, സുരാമദേന മേ സുക്ഖം സരീരം, പാനീയം താവ മം പായേഹീ’’തി ഏകം കൂപം നേത്വാ ‘‘ഇതോ മേ പാനീയം ഓസിഞ്ചാ’’തി രജ്ജുഞ്ച ഘടഞ്ച ദസ്സേസി. ചോരോ രജ്ജും കൂപേ ഓതാരേസി, അഥ നം ഓനമിത്വാ ഉദകം ഓസിഞ്ചന്തം മഹബ്ബലദാസീ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ആണിസദം പഹരിത്വാ കൂപേ ഖിപിത്വാ ‘‘ന ത്വം ഏത്തകേന മരിസ്സസീ’’തി ഏകം മഹന്തം ഇട്ഠകം മത്ഥകേ ആസുമ്ഭി. സോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ. സാപി നഗരം പവിസിത്വാ സാമിനിയാ ആഭരണം ദദമാനാ ‘‘മനമ്ഹി അജ്ജ ഇമം ആഭരണം നിസ്സായ മതാ’’തി സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി, സാപി അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരോചേസി, അനാഥപിണ്ഡികോ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഇദാനേവ സാ ദാസീ ഠാനുപ്പത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ, പുബ്ബേപി സമന്നാഗതാവ, ന ച ഇദാനേവ തായ സോ മാരിതോ, പുബ്ബേപി നം മാരേസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ സുലസാ നാമ നഗരസോഭിനീ പഞ്ചസതവണ്ണദാസിപരിവാരാ അഹോസി, സഹസ്സേന രത്തിം ഗച്ഛതി. തസ്മിംയേവ നഗരേ സത്തുകോ നാമ ചോരോ അഹോസി നാഗബലോ, രത്തിഭാഗേ ഇസ്സരഘരാനി പവിസിത്വാ യഥാരുചിം വിലുമ്പതി. നാഗരാ സന്നിപതിത്വാ രഞ്ഞോ ഉപക്കോസിംസു. രാജാ നഗരഗുത്തികം ആണാപേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗുമ്ബം ഠപാപേത്വാ ചോരം ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘സീസമസ്സ ഛിന്ദഥാ’’തി ആഹ. തം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ കസാഹി താളേത്വാ ആഘാതനം നേന്തി. ‘‘ചോരോ കിര ഗഹിതോ’’തി സകലനഗരം സങ്ഖുഭി. തദാ സുലസാ വാതപാനേ ഠത്വാ അന്തരവീഥിം ഓലോകേന്തീ തം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘സചേ ഇമം ചോരോതി ഗഹിതപുരിസം മോചേതും സക്ഖിസ്സാമി, ഇദം കിലിട്ഠകമ്മം അകത്വാ ഇമിനാവ സദ്ധിം സമഗ്ഗവാസം കപ്പേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഹേട്ഠാ കണവേരജാതകേ (ജാ. ൧.൪.൬൯ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ നഗരഗുത്തികസ്സ സഹസ്സം പേസേത്വാ തം മോചേത്വാ തേന സദ്ധിം സമ്മോദമാനാ സമഗ്ഗവാസം വസി. ചോരോ തിണ്ണം ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ വസിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, തുച്ഛഹത്ഥേന പലായിതുമ്പി ന സക്കാ, സുലസായ പിളന്ധനഭണ്ഡം സതസഹസ്സം അഗ്ഘതി, സുലസം മാരേത്വാ ഇദം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ഏകദിവസം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം തദാ രാജപുരിസേഹി നീയമാനോ അസുകപബ്ബതമത്ഥകേ രുക്ഖദേവതായ ബലികമ്മം പടിസ്സുണിം, സാ മം ബലികമ്മം അലഭമാനാ ഭായാപേതി, ബലികമ്മമസ്സാ കരോമാ’’തി. ‘‘സാധു, സാമി, സജ്ജേത്വാ പേസേഹീ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, പേസേതും ന വട്ടതി, മയം ഉഭോപി സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഗന്ത്വാ ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, സാമി, തഥാ കരോമാ’’തി.

അഥ നം തഥാ കാരേത്വാ പബ്ബതപാദം ഗതകാലേ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, മഹാജനം ദിസ്വാ ദേവതാ ബലികമ്മം ന സമ്പടിച്ഛിസ്സതി, മയം ഉഭോവ അഭിരുഹിത്വാ ദേമാ’’തി. സോ തായ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിതോ തം ബലിപാതിം ഉക്ഖിപാപേത്വാ സയം സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ ഹുത്വാ പബ്ബതമത്ഥകം അഭിരുഹിത്വാ ഏകം സതപോരിസപപാതം നിസ്സായ ജാതരുക്ഖമൂലേ ബലിഭാജനം ഠപാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, നാഹം ബലികമ്മത്ഥായ ആഗതോ, തം പന മാരേത്വാ പിളന്ധനം തേ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീതി ആഗതോമ്ഹി, തവ പിളന്ധനം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരസാടകേന ഭണ്ഡികം കരോഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, മം കസ്മാ മാരേസീ’’തി? ‘‘ധനകാരണാ’’തി. ‘‘സാമി, മയാ കതഗുണം അനുസ്സര, അഹം തം ബന്ധിത്വാ നീയമാനം സേട്ഠിപുത്തേന പരിവത്തേത്വാ ബഹും ധനം ദത്വാ ജീവിതം ലഭാപേസിം, ദേവസികം സഹസ്സം ലഭമാനാപി അഞ്ഞം പുരിസം ന ഓലോകേമി, ഏവഞ്ഹി തവ ഉപകാരികം മാ മം മാരേഹി, ബഹുഞ്ച തേ ധനം ദസ്സാമി, തവ ദാസീ ച ഭവിസ്സാമീ’’തി യാചന്തീ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൮. ‘‘ഇദം സുവണ്ണകായൂരം, മുത്താ വേളുരിയാ ബഹൂ;

സബ്ബം ഹരസ്സു ഭദ്ദന്തേ, മഞ്ച ദാസീതി സാവയാ’’തി.

തത്ഥ കായൂരന്തി ഗീവായം പിളന്ധനപസാധനം കായൂരം. സാവയാതി മഹാജനമജ്ഝേ സാവേത്വാ ദാസിം കത്വാ ഗണ്ഹാതി.

തതോ സത്തുകേന –

൧൯. ‘‘ഓരോപയസ്സു കല്യാണി, മാ ബാള്ഹം പരിദേവസി;

ന ചാഹം അഭിജാനാമി, അഹന്ത്വാ ധനമാഭത’’ന്തി. –

അത്തനോ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ദുതിയഗാഥായ വുത്തായ സുലസാ ഠാനുപ്പത്തികാരണം പടിലഭിത്വാ ‘‘അയം ചോരോ മയ്ഹം ജീവിതം ന ദസ്സതി, ഉപായേന നം പഠമതരം പപാതേ പാതേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൨൦. ‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്താസ്മി വിഞ്ഞുതം;

ന ചാഹം അഭിജാനാമി, അഞ്ഞം പിയതരം തയാ.

൨൧. ‘‘ഏഹി തം ഉപഗൂഹിസ്സം, കരിസ്സഞ്ച പദക്ഖിണം;

ന ഹി ദാനി പുന അത്ഥി, മമ തുയ്ഹഞ്ച സങ്ഗമോ’’തി.

സത്തുകോ തസ്സാധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, ഏഹി ഉപഗൂഹസ്സു മ’’ന്തി ആഹ. സുലസാ തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഉപഗൂഹിത്വാ ‘‘ഇദാനി തം, സാമി, ചതൂസു പസ്സേസു വന്ദിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പാദപിട്ഠിയം സീസം ഠപേത്വാ ബാഹുപസ്സേ വന്ദിത്വാ പച്ഛിമപസ്സം ഗന്ത്വാ വന്ദമാനാ വിയ ഹുത്വാ നാഗബലാ ഗണികാ ചോരം ദ്വീസു പച്ഛാപാദേസു ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ സീസം കത്വാ സതപോരിസേ നരകേ ഖിപി. സോ തത്ഥേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണം പത്വാ മരി. തം കിരിയം ദിസ്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ നിബ്ബത്തദേവതാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൨. ‘‘ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു, പുരിസോ ഹോതി പണ്ഡിതോ;

ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ വിചക്ഖണാ.

൨൩. ‘‘ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു, പുരിസോ ഹോതി പണ്ഡിതോ;

ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ ഹോതി, ലഹും അത്ഥം വിചിന്തികാ.

൨൪. ‘‘ലഹുഞ്ച വത ഖിപ്പഞ്ച, നികട്ഠേ സമചേതയി;

മിഗം പുണ്ണായതേനേവ, സുലസാ സത്തുകം വധി.

൨൫. ‘‘യോധ ഉപ്പതിതം അത്ഥം, ന ഖിപ്പമനുബുജ്ഝതി;

സോ ഹഞ്ഞതി മന്ദമതി, ചോരോവ ഗിരിഗബ്ഭരേ.

൨൬. ‘‘യോ ച ഉപ്പതിതം അത്ഥം, ഖിപ്പമേവ നിബോധതി;

മുച്ചതേ സത്തുസമ്ബാധാ, സുലസാ സത്തുകാമിവാ’’തി.

തത്ഥ പണ്ഡിതാ ഹോതീതി ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ തത്ഥ തത്ഥ വിചക്ഖണാ ഹോതി, അഥ വാ ഇത്ഥീ പണ്ഡിതാ ചേവ തത്ഥ തത്ഥ വിചക്ഖണാ ച ഹോതി. ലഹും അത്ഥം വിചിന്തികാതി ലഹും ഖിപ്പം അത്ഥം വിചിന്തികാ. ലഹുഞ്ച വതാതി അദന്ധഞ്ച വത. ഖിപ്പഞ്ചാതി അചിരേനേവ. നികട്ഠേ സമചേതയീതി സന്തികേ ഠിതാവ തസ്സ മരണൂപായം ചിന്തേസി. പുണ്ണായതേനേവാതി പൂരിതധനുസ്മിം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഛേകോ മിഗലുദ്ദകോ സകണ്ഡപുണ്ണധനുസ്മിം ഖിപ്പം മിഗം വധതി, ഏവം സുലസാ സത്തുകം വധീതി. യോധാതി യോ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. നിബോധതീതി ജാനാതി. സത്തുകാമിവാതി സത്തുകാ ഇവ, യഥാ സുലസാ മുത്താ, ഏവം മുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ഇതി സുലസാ ചോരം വധിത്വാ പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ അത്തനോ പരിജനസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അയ്യപുത്തോ കഹ’’ന്തി പുട്ഠാ ‘‘മാ തം പുച്ഛഥാ’’തി വത്വാ രഥം അഭിരുഹിത്വാ നഗരമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ തേ ഉഭോപി ഇമേയേവ അഹേസും, ദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുലസാജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൨൦] ൪. സുമങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ

ഭുസമ്ഹി കുദ്ധോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജോവാദസുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ പന സത്ഥാ രഞ്ഞാ യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം കാരേസി, മഹാദാനം പവത്തേസി. തസ്സ സുമങ്ഗലോ നാമ ഉയ്യാനപാലോ അഹോസി. അഥേകോ പച്ചേകബുദ്ധോ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരാ നിക്ഖമിത്വാ ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിം പത്വാ ഉയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം പിണ്ഡായ പാവിസി. തമേനം രാജാ ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ വന്ദിത്വാ പാസാദം ആരോപേത്വാ രാജാസനേ നിസീദാപേത്വാ നാനഗ്ഗരസേഹി ഖാദനീയഭോജനീയേഹി പരിവിസിത്വാ അനുമോദനം സുത്വാ പസന്നോ അത്തനോ ഉയ്യാനേ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗാഹാപേത്വാ ഉയ്യാനം പവേസേത്വാ സയമ്പി ഭുത്തപാതരാസോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനി സംവിദഹിത്വാ സുമങ്ഗലം നാമ ഉയ്യാനപാലം വേയ്യാവച്ചകരം കത്വാ നഗരം പാവിസി. പച്ചേകബുദ്ധോ തതോ പട്ഠായ നിബദ്ധം രാജഗേഹേ ഭുഞ്ജന്തോ തത്ഥ ചിരം വസി, സുമങ്ഗലോപി നം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹി.

അഥേകദിവസം പച്ചേകബുദ്ധോ സുമങ്ഗലം ആമന്തേത്വാ ‘‘അഹം കതിപാഹം അസുകഗാമം നിസ്സായ വസിത്വാ ആഗച്ഛിസ്സാമി, രഞ്ഞോ ആരോചേഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സുമങ്ഗലോപി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. പച്ചേകബുദ്ധോ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ സായം സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ തം ഉയ്യാനം പച്ചാഗമി. സുമങ്ഗലോ തസ്സ ആഗതഭാവം അജാനന്തോ അത്തനോ ഗേഹം അഗമാസി. പച്ചേകബുദ്ധോപി പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ ഥോകം ചങ്കമിത്വാ പാസാണഫലകേ നിസീദി. തം ദിവസം പന ഉയ്യാനപാലസ്സ ഘരം പാഹുനകാ ആഗമിംസു. സോ തേസം സൂപബ്യഞ്ജനത്ഥായ ‘‘ഉയ്യാനേ അഭയലദ്ധം മിഗം മാരേസ്സാമീ’’തി ധനും ആദായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ മിഗം ഉപധാരേന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘മഹാമിഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ സരം സന്നയ്ഹിത്വാ വിജ്ഝി. പച്ചേകബുദ്ധോ സീസം വിവരിത്വാ ‘‘സുമങ്ഗലാ’’തി ആഹ. സോ സംവേഗപ്പത്തോ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അഹം തുമ്ഹാകം ആഗതഭാവം അജാനന്തോ ‘മിഗോ’തി സഞ്ഞായ വിജ്ഝിം, ഖമഥ മേ’’തി വത്വാ ‘‘ഹോതു ദാനി കിം കരിസ്സസി, ഏഹി സരം ലുഞ്ചിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ വന്ദിത്വാ സരം ലുഞ്ചി, മഹതീ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായി. ഉയ്യാനപാലോ ‘‘സചേ രാജാ ജാനിസ്സതി, നാസേസ്സതീ’’തി പുത്തദാരം ഗഹേത്വാ തതോവ പലായി. താവദേവ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി ദേവതാനുഭാവേന സകലനഗരം ഏകകോലാഹലം ജാതം.

പുനദിവസേ മനുസ്സാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘ഉയ്യാനപാലോ പച്ചേകബുദ്ധം മാരേത്വാ പലാതോ’’തി രഞ്ഞോ കഥയിംസു. രാജാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ സത്താഹം സരീരപൂജം കത്വാ മഹന്തേന സക്കാരേന ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ആദായ ചേതിയം കത്വാ തം പൂജേന്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. സുമങ്ഗലോപി ഏകസംവച്ഛരം വീതിനാമേത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഏകം അമച്ചം പസ്സിത്വാ ‘‘മയി രഞ്ഞോ ചിത്തം ജാനാഹീ’’തി ആഹ. അമച്ചോപി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഗുണം കഥേസി. രാജാ അസുണന്തോ വിയ അഹോസി. പുന കിഞ്ചി അവത്വാ രഞ്ഞോ അനത്തമനഭാവം സുമങ്ഗലസ്സ കഥേസി. സോ ദുതിയസംവച്ഛരേപി ആഗന്ത്വാ തഥേവ രാജാ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയസംവച്ഛരേ ആഗന്ത്വാ പുത്തദാരം ഗഹേത്വാവ ആഗമി. അമച്ചോ രഞ്ഞോ ചിത്തമുദുഭാവം ഞത്വാ തം രാജദ്വാരേ ഠപേത്വാ തസ്സാഗതഭാവം രഞ്ഞോ കഥേസി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘സുമങ്ഗല, കസ്മാ തയാ മമ പുഞ്ഞക്ഖേത്തം പച്ചേകബുദ്ധോ മാരിതോ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘നാഹം, ദേവ, ‘പച്ചേകബുദ്ധം മാരേമീ’തി മാരേസിം, അപിച ഖോ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ഇദം നാമ അകാസി’’ന്തി തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. അഥ നം രാജാ ‘‘തേന ഹി മാ ഭായീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ പുന ഉയ്യാനപാലമേവ അകാസി.

അഥ നം സോ അമച്ചോ പുച്ഛി ‘‘ദേവ, കസ്മാ തുമ്ഹേ ദ്വേ വാരേ സുമങ്ഗലസ്സ ഗുണം സുത്വാപി കിഞ്ചി ന കഥയിത്ഥ, കസ്മാ പന തതിയവാരേ സുത്വാ തം പക്കോസിത്വാ അനുകമ്പിത്ഥാ’’തി? രാജാ ‘‘താത, രഞ്ഞാ നാമ കുദ്ധേന സഹസാ കിഞ്ചി കാതും ന വട്ടതി, തേനാഹം പുബ്ബേ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ തതിയവാരേ സുമങ്ഗലേ മമ ചിത്തസ്സ മുദുഭാവം ഞത്വാ തം പക്കോസാപേസി’’ന്തി രാജവത്തം കഥേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൨൭. ‘‘ഭുസമ്ഹി കുദ്ധോതി അവേക്ഖിയാന, ന താവ ദണ്ഡം പണയേയ്യ ഇസ്സരോ;

അട്ഠാനസോ അപ്പതിരൂപമത്തനോ, പരസ്സ ദുക്ഖാനി ഭുസം ഉദീരയേ.

൨൮. ‘‘യതോ ച ജാനേയ്യ പസാദമത്തനോ, അത്ഥം നിയുഞ്ജേയ്യ പരസ്സ ദുക്കടം;

തദായമത്ഥോതി സയം അവേക്ഖിയ, അഥസ്സ ദണ്ഡം സദിസം നിവേസയേ.

൨൯. ‘‘ന ചാപി ഝാപേതി പരം ന അത്തനം, അമുച്ഛിതോ യോ നയതേ നയാനയം;

യോ ദണ്ഡധാരോ ഭവതീധ ഇസ്സരോ, സ വണ്ണഗുത്തോ സിരിയാ ന ധംസതി.

൩൦. ‘‘യേ ഖത്തിയാ സേ അനിസമ്മകാരിനോ, പണേന്തി ദണ്ഡം സഹസാ പമുച്ഛിതാ;

അവണ്ണസംയുതാ ജഹന്തി ജീവിതം, ഇതോ വിമുത്താപി ച യന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൩൧. ‘‘ധമ്മേ ച യേ അരിയപ്പവേദിതേ രതാ, അനുത്തരാ തേ വചസാ മനസാ കമ്മുനാ ച;

തേ സന്തിസോരച്ചസമാധിസണ്ഠിതാ, വജന്തി ലോകം ദുഭയം തഥാവിധാ.

൩൨. ‘‘രാജാഹമസ്മി നരപമദാനമിസ്സരോ, സചേപി കുജ്ഝാമി ഠപേമി അത്തനം;

നിസേധയന്തോ ജനതം തഥാവിധം, പണേമി ദണ്ഡം അനുകമ്പ യോനിസോ’’തി.

തത്ഥ അവേക്ഖിയാനാതി അവേക്ഖിത്വാ ജാനിത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – താത, പഥവിസ്സരോ രാജാ നാമ ‘‘അഹം ഭുസം കുദ്ധോ ബലവകോധാഭിഭൂതോ’’തി ഞത്വാ അട്ഠവത്ഥുകാദിഭേദം ദണ്ഡം പരസ്സ ന പണയേയ്യ ന വത്തേയ്യ. കിംകാരണാ? കുദ്ധോ ഹി അട്ഠവത്ഥുകം സോളസവത്ഥുകം കത്വാ അട്ഠാനേന അകാരണേന അത്തനോ രാജഭാവസ്സ അനനുരൂപം ‘‘ഇമം ഏത്തകം നാമ ആഹരഥ, ഇദഞ്ച തസ്സ കരോഥാ’’തി പരസ്സ ഭുസം ദുക്ഖാനി ബലവദുക്ഖാനി ഉദീരയേ.

യതോതി യദാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദാ പന രാജാ പരസ്മിം ഉപ്പന്നം അത്തനോ പസാദം ജാനേയ്യ, അഥ പരസ്സ ദുക്കടം അത്ഥം നിയുഞ്ജേയ്യ ഉപപരിക്ഖേയ്യ, തദാ ഏവം നിയുഞ്ജന്തോ ‘‘അയം നാമേത്ഥ അത്ഥോ, അയം ഏതസ്സ ദോസോ’’തി സയം അത്തപച്ചക്ഖം കത്വാ അഥസ്സ അപരാധകാരകസ്സ അട്ഠവത്ഥുകഹേതു അട്ഠേവ, സോളസവത്ഥുകഹേതു സോളസേവ കഹാപണേ ഗണ്ഹമാനോ ദണ്ഡം സദിസം കതദോസാനുരൂപം നിവേസയേ ഠപേയ്യ പവത്തേയ്യാതി.

അമുച്ഛിതോതി ഛന്ദാദീഹി അഗതികിലേസേഹി അമുച്ഛിതോ അനഭിഭൂതോ ഹുത്വാ യോ നയാനയം നയതേ ഉപപരിക്ഖതി, സോ നേവ പരം ഝാപേതി, ന അത്താനം. ഛന്ദാദിവസേന ഹി അഹേതുകം ദണ്ഡം പവത്തേന്തോ പരമ്പി തേന ദണ്ഡേന ഝാപേതി ദഹതി പീളേതി, അത്താനമ്പി തതോനിദാനേന പാപേന. അയം പന ന പരം ഝാപേതി, ന അത്താനം. യോ ദണ്ഡധാരോ ഭവതീധ ഇസ്സരോതി യോ ഇധ പഥവിസ്സരോ രാജാ ഇധ സത്തലോകേ ദോസാനുച്ഛവികം ദണ്ഡം പവത്തേന്തോ ദണ്ഡധാരോ ഹോതി. സ വണ്ണഗുത്തോതി ഗുണവണ്ണേന ചേവ യസവണ്ണേന ച ഗുത്തോ രക്ഖിതോ സിരിയാ ന ധംസതി ന പരിഹായതി. അവണ്ണസംയുതാ ജഹന്തീതി അധമ്മികാ ലോലരാജാനോ അവണ്ണേന യുത്താ ഹുത്വാ ജീവിതം ജഹന്തി.

ധമ്മേ ച യേ അരിയപ്പവേദിതേതി യേ രാജാനോ ആചാരഅരിയേഹി ധമ്മികരാജൂഹി പവേദിതേ ദസവിധേ രാജധമ്മേ രതാ. അനുത്തരാ തേതി തേ വചസാ മനസാ കമ്മുനാ ച തീഹിപി ഏതേഹി അനുത്തരാ ജേട്ഠകാ. തേ സന്തിസോരച്ചസമാധിസണ്ഠിതാതി തേ അഗതിപഹാനേന കിലേസസന്തിയഞ്ച സുസീല്യസങ്ഖാതേ സോരച്ചേ ച ഏകഗ്ഗതാസമാധിമ്ഹി ച സണ്ഠിതാ പതിട്ഠിതാ ധമ്മികരാജാനോ. വജന്തി ലോകം ദുഭയന്തി ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ മനുസ്സലോകതോ ദേവലോകം, ദേവലോകതോ മനുസ്സലോകന്തി ഉഭയലോകമേവ വജന്തി, നിരയാദീസു ന നിബ്ബത്തന്തി. നരപമദാനന്തി നരാനഞ്ച നാരീനഞ്ച. ഠപേമി അത്തനന്തി കുദ്ധോപി കോധവസേന അഗന്ത്വാ അത്താനം പോരാണകരാജൂഹി ഠപിതനയസ്മിംയേവ ധമ്മേ ഠപേമി, വിനിച്ഛയധമ്മം ന ഭിന്ദാമീതി.

ഏവം ഛഹി ഗാഥാഹി രഞ്ഞാ അത്തനോ ഗുണേ കഥിതേ സബ്ബാപി രാജപരിസാ തുട്ഠാ ‘‘അയം സീലാചാരഗുണസമ്പത്തി തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ അനുരൂപാ’’തി രഞ്ഞോ ഗുണേ കഥേസും. സുമങ്ഗലോ പന പരിസായ കഥിതാവസാനേ ഉട്ഠായ രാജാനം വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ രഞ്ഞോ ഥുതിം കരോന്തോ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൩. ‘‘സിരീ ച ലക്ഖീ ച തവേവ ഖത്തിയ, ജനാധിപ മാ വിജഹി കുദാചനം;

അക്കോധനോ നിച്ചപസന്നചിത്തോ, അനീഘോ തുവം വസ്സസതാനി പാലയ.

൩൪. ‘‘ഗുണേഹി ഏതേഹി ഉപേത ഖത്തിയ, ഠിതമരിയവത്തീ സുവചോ അകോധനോ;

സുഖീ അനുപ്പീള പസാസ മേദിനിം, ഇതോ വിമുത്തോപി ച യാഹി സുഗ്ഗതിം.

൩൫. ‘‘ഏവം സുനീതേന സുഭാസിതേന, ധമ്മേന ഞായേന ഉപായസോ നയം;

നിബ്ബാപയേ സങ്ഖുഭിതം മഹാജനം, മഹാവ മേഘോ സലിലേന മേദിനി’’ന്തി.

തത്ഥ സിരീ ച ലക്ഖീ ചാതി പരിവാരസമ്പത്തി ച പഞ്ഞാ ച. അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ ഹുത്വാ. ഉപേത ഖത്തിയാതി ഉപേതോ ഖത്തിയ, അയമേവ വാ പാഠോ. ഠിതമരിയവത്തീതി ഠിതഅരിയവത്തി, അരിയവത്തി നാമ ദസരാജധമ്മസങ്ഖാതം പോരാണരാജവത്തം, തത്ഥ പതിട്ഠിതത്താ ഠിതരാജധമ്മോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അനുപ്പീള പസാസ മേദിനിന്തി അനുപ്പീളം പസാസ മേദിനിഞ്ച, അയമേവ വാ പാഠോ. സുനീതേനാതി സുനയേന സുട്ഠു കാരണേന. ധമ്മേനാതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേന. ഞായേനാതി പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. ഉപായസോതി ഉപായകോസല്ലേന. നയന്തി നയന്തോ രജ്ജം അനുസാസന്തോ ധമ്മികരാജാ. നിബ്ബാപയേതി ഇമായ പടിപത്തിയാ കായികചേതസികദുക്ഖം ദരഥം അപനേന്തോ കായികചേതസികദുക്ഖസങ്ഖുഭിതമ്പി മഹാജനം മഹാമേഘോ സലിലേന മേദിനിം വിയ നിബ്ബാപേയ്യ, ത്വമ്പി തഥേവ നിബ്ബാപേഹീതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

സത്ഥാ കോസലരഞ്ഞോ ഓവാദവസേന ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പച്ചേകബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ, സുമങ്ഗലോ ആനന്ദോ അഹോസി, രാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുമങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൨൧] ൫. ഗങ്ഗമാലജാതകവണ്ണനാ

അങ്ഗാരജാതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപോസഥകമ്മം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ ഉപോസഥികേ ഉപാസകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഉപാസകാ സാധുരൂപം വോ കതം ഉപോസഥം ഉപവസന്തേഹി, ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബം, കോധോ ന കാതബ്ബോ, മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ, ഉപോസഥവാസോ വസിതബ്ബോ, പോരാണകപണ്ഡിതാ ഹി ഏകം ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മം നിസ്സായ മഹായസം ലഭിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്മിം നഗരേ സുചിപരിവാരോ നാമ സേട്ഠി അഹോസി അസീതികോടിധനവിഭവോ ദാനാദിപുഞ്ഞാഭിരതോ. തസ്സ പുത്തദാരാപി പരിജനോപി അന്തമസോ തസ്മിം ഘരേ വച്ഛപാലകാപി സബ്ബേ മാസസ്സ ഛ ദിവസേ ഉപോസഥം ഉപവസന്തി. തദാ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഭതിം കത്വാ കിച്ഛേന ജീവതി. സോ ‘‘ഭതിം കരിസ്സാമീ’’തി തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ‘‘കിം ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ഭതിയാ കമ്മകരണത്ഥ’’ന്തി ആഹ. സേട്ഠി അഞ്ഞേസം ഭതികാനം ആഗതദിവസേയേവ ‘‘ഇമസ്മിം ഗേഹേ കമ്മം കരോന്താ സീലം രക്ഖന്തി, സീലം രക്ഖിതും സക്കോന്താ കമ്മം കരോഥാ’’തി വദതി, ബോധിസത്തസ്സ പന സീലരക്ഖണആചിക്ഖണേ സഞ്ഞം അകത്വാ ‘‘സാധു, താത, അത്തനോ ഭതിം ജാനിത്വാ കമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ തതോ പട്ഠായ സുവചോ ഹുത്വാ ഉരം ദത്വാ അത്തനോ കിലമഥം അഗണേത്വാ തസ്സ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി, പാതോവ കമ്മന്തം ഗന്ത്വാ സായം ആഗച്ഛതി.

അഥേകദിവസം നഗരേ ഛണം ഘോസേസും. മഹാസേട്ഠി ദാസിം ആമന്തേത്വാ ‘‘അജ്ജുപോസഥദിവസോ, ഗേഹേ കമ്മകരാനം പാതോവ ഭത്തം പചിത്വാ ദേഹി, കാലസ്സേവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥികാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ കമ്മന്തം അഗമാസി, ‘‘അജ്ജുപോസഥികോ ഭവേയ്യാസീ’’തി തസ്സ കോചി നാരോചേസി. സേസകമ്മകരാ പാതോവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥികാവ അഹേസും. സേട്ഠിപി സപുത്തദാരോ സപരിജനോ ഉപോസഥം അധിട്ഠഹി, സബ്ബേപി ഉപോസഥികാ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സീലം ആവജ്ജേന്താ നിസീദിംസു. ബോധിസത്തോ സകലദിവസം കമ്മം കത്വാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ ആഗതോ. അഥസ്സ ഭത്തകാരികാ ഹത്ഥധോവനം ദത്വാ പാതിയം ഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ ഉപനാമേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇമായ വേലായ മഹാസദ്ദോ ഹോതി, അജ്ജ കഹം ഗതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സബ്ബേ ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാനി ഗതാ’’തി. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘ഏത്തകാനം സീലവന്താനം അന്തരേ അഹം ഏകോ ദുസ്സീലോ ഹുത്വാ ന വസിസ്സാമി, ഇദാനി ഉപോസഥങ്ഗേസു അധിട്ഠിതേസു ഹോതി നു ഖോ ഉപോസഥകമ്മം, നോ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം പുച്ഛി. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘താത പാതോവ അനധിട്ഠിതത്താ സകലം ഉപോസഥകമ്മം ന ഹോതി, ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മം പന ഹോതീ’’തി ആഹ.

സോ ‘‘ഏത്തകമ്പി ഹോതൂ’’തി സേട്ഠിസ്സ സന്തികേ സമാദിന്നസീലോ ഹുത്വാ ഉപോസഥകമ്മം അധിട്ഠായ അത്തനോ വസനോകാസം പവിസിത്വാ സീലം ആവജ്ജേന്തോ നിപജ്ജി. അഥസ്സ സകലദിവസം നിരാഹാരതായ പച്ഛിമയാമസമനന്തരേ സത്ഥകവാതാ സമുട്ഠഹിംസു. സേട്ഠിനാ നാനാവിധാനി ഭേസജ്ജാനി ആഹരിത്വാ ‘‘ഭുഞ്ജാ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘ഉപോസഥം ന ഭിന്ദിസ്സാമി, ജീവിതപരിയന്തികം കത്വാ സമാദിയി’’ന്തി ആഹ. ബലവവേദനാ ഉപ്പജ്ജി, അരുണുഗ്ഗമനവേലായ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും നാസക്ഖി. അഥ നം ‘‘ഇദാനി മരിസ്സതീ’’തി നീഹരിത്വാ ‘‘ഓസാരകേ നിപജ്ജാപേസും. തസ്മിം ഖണേ ബാരാണസിരാജാ രഥവരഗതോ മഹന്തേന പരിവാരേന നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ തം ഠാനം സമ്പാപുണി. ബോധിസത്തോ തസ്സ സിരിം ഓലോകേത്വാ തസ്മിം ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ രജ്ജം പത്ഥേസി. സോ ചവിത്വാ ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മനിസ്സന്ദേന തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ ലദ്ധഗബ്ഭപരിഹാരാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായി, ‘‘ഉദയകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പാപുണി, ജാതിസ്സരഞാണേന അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ ‘‘അപ്പകസ്സ കമ്മസ്സ ഫലം മമ ഇദ’’ന്തി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി. സോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാപി അത്തനോ മഹന്തം സിരിവിഭവം ഓലോകേത്വാ തദേവ ഉദാനം ഉദാനേസി.