൯. നവകനിപാതോ

[൪൨൭] ൧. ഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ

പരിസങ്കുപഥോ നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ഏകോ കുലപുത്തോ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാപി അത്ഥകാമേഹി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി ചേവ സബ്രഹ്മചാരീഹി ച ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം പടിക്കമിതബ്ബം, ഏവം ആലോകിതബ്ബം, ഏവം വിലോകിതബ്ബം, ഏവം സമിഞ്ജിതബ്ബം, ഏവം പസാരിതബ്ബം, ഏവം നിവാസേതബ്ബം, ഏവം പാരുപിതബ്ബം, ഏവം പത്തോ ഗഹേതബ്ബോ, യാപനമത്തം ഭത്തം ഗഹേത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരേന ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനാ ജാഗരിയമനുയുത്തേന ഭവിതബ്ബം, ഇദം ആഗന്തുകവത്തം നാമ ജാനിതബ്ബം, ഇദം ഗമികവത്തം നാമ, ഇമാനി ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി, അസീതി മഹാവത്താനി. തത്ഥ തേ സമ്മാ വത്തിതബ്ബം, ഇമേ തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാ നാമ, ഏതേ സമാദായ വത്തിതബ്ബ’’ന്തി ഓവദിയമാനോ ദുബ്ബചോ അഹോസി അക്ഖമോ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനിം. ‘‘അഹം തുമ്ഹേ ന വദാമി, തുമ്ഹേ പന മം കസ്മാ വദഥ, അഹമേവ അത്തനോ അത്ഥം വാ അനത്ഥം വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി അത്താനം അവചനീയം അകാസി. അഥസ്സ ദുബ്ബചഭാവം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം അഗുണകഥം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ദുബ്ബചോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അത്ഥകാമാനം വചനം ന കരോസി, പുബ്ബേപി ത്വം പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ വേരമ്ഭവാതമുഖേ ചുണ്ണവിചുണ്ണോ ജാതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ ബോധിസത്തോ ഗിജ്ഝയോനിയം നിബ്ബത്തി. പുത്തോ പനസ്സ സുപത്തോ നാമ ഗിജ്ഝരാജാ അനേകസഹസ്സഗിജ്ഝപരിവാരോ ഥാമസമ്പന്നോ അഹോസി. സോ മാതാപിതരോ പോസേസി, ഥാമസമ്പന്നത്താ പന അതിദൂരം ഉപ്പതതി. അഥ നം പിതാ ‘‘താത, ഏത്തകം നാമ ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ന ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഓവദി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാപി ഏകദിവസം പന വുട്ഠേ ദേവേ ഗിജ്ഝേഹി സദ്ധിം ഉപ്പതിത്വാ സേസേ ഓഹായ അതിഭൂമിം ഗന്ത്വാ വേരമ്ഭവാതമുഖം പത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവം പാപുണി. സത്ഥാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧. ‘‘പരിസങ്കുപഥോ നാമ, ഗിജ്ഝപന്ഥോ സനന്തനോ;

തത്രാസി മാതാപിതരോ, ഗിജ്ഝോ പോസേസി ജിണ്ണകേ;

തേസം അജഗരമേദം, അച്ചഹാസി ബഹുത്തസോ.

൨. ‘‘പിതാ ച പുത്തം അവച, ജാനം ഉച്ചം പപാതിനം;

സുപത്തം ഥാമസമ്പന്നം, തേജസ്സിം ദൂരഗാമിനം.

൩. ‘‘പരിപ്ലവന്തം പഥവിം, യദാ താത വിജാനഹി;

സാഗരേന പരിക്ഖിത്തം, ചക്കംവ പരിമണ്ഡലം;

തതോ താത നിവത്തസ്സു, മാസ്സു ഏത്തോ പരം ഗമി.

൪. ‘‘ഉദപത്തോസി വേഗേന, ബലീ പക്ഖീ ദിജുത്തമോ;

ഓലോകയന്തോ വക്കങ്ഗോ, പബ്ബതാനി വനാനി ച.

൫. ‘‘അദ്ദസ്സ പഥവിം ഗിജ്ഝോ, യഥാസാസി പിതുസ്സുതം;

സാഗരേന പരിക്ഖിത്തം, ചക്കംവ പരിമണ്ഡലം.

൬. ‘‘തഞ്ച സോ സമതിക്കമ്മ, പരമേവച്ചവത്തഥ;

തഞ്ച വാതസിഖാ തിക്ഖാ, അച്ചഹാസി ബലിം ദിജം.

൭. ‘‘നാസക്ഖാതിഗതോ പോസോ, പുനദേവ നിവത്തിതും;

ദിജോ ബ്യസനമാപാദി, വേരമ്ഭാനം വസം ഗതോ.

൮. ‘‘തസ്സ പുത്താ ച ദാരാ ച, യേ ചഞ്ഞേ അനുജീവിനോ;

സബ്ബേ ബ്യസനമാപാദും, അനോവാദകരേ ദിജേ.

൯. ‘‘ഏവമ്പി ഇധ വുഡ്ഢാനം, യോ വാക്യം നാവബുജ്ഝതി;

അതിസീമചരോ ദിത്തോ, ഗിജ്ഝോവാതീതസാസനോ;

സ വേ ബ്യസനം പപ്പോതി, അകത്വാ വുഡ്ഢസാസന’’ന്തി.

തത്ഥ പരിസങ്കുപഥോതി സങ്കുപഥോ. മനുസ്സാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണത്ഥായ ഗച്ഛന്താ തസ്മിം പദേസേ ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ തേസു രജ്ജുയോ ബന്ധിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തേന സോ ഗിജ്ഝപബ്ബതേ ജങ്ഘമഗ്ഗോ ‘‘സങ്കുപഥോ’’തി വുച്ചതി. ഗിജ്ഝപന്ഥോതി ഗിജ്ഝപബ്ബതമത്ഥകേ മഹാമഗ്ഗോ. സനന്തനോതി പോരാണോ. തത്രാസീതി തസ്മിം ഗിജ്ഝപബ്ബതമത്ഥകേ സങ്കുപഥേ ഏകോ ഗിജ്ഝോ ആസി, സോ ജിണ്ണകേ മാതാപിതരോ പോസേസി. അജഗരമേദന്തി അജഗരാനം മേദം. അച്ചഹാസീതി അതിവിയ ആഹരി. ബഹുത്തസോതി ബഹുസോ. ജാനം ഉച്ചം പപാതിനന്തി ‘‘പുത്തോ തേ അതിഉച്ചം ഠാനം ലങ്ഘതീ’’തി സുത്വാ ‘‘ഉച്ചേ പപാതീ അയ’’ന്തി ജാനന്തോ. തേജസ്സിന്തി പുരിസതേജസമ്പന്നം. ദൂരഗാമിനന്തി തേനേവ തേജേന ദൂരഗാമിം. പരിപ്ലവന്തന്തി ഉപ്പലപത്തം വിയ ഉദകേ ഉപ്ലവമാനം. വിജാനഹീതി വിജാനാസി. ചക്കംവ പരിമണ്ഡലന്തി യസ്മിം തേ പദേസേ ഠിതസ്സ സമുദ്ദേന പരിച്ഛിന്നോ ജമ്ബുദീപോ ചക്കമണ്ഡലംവ പഞ്ഞായതി, തതോ താത നിവത്താഹീതി ഓവദന്തോ ഏവമാഹ.

ഉദപത്തോസീതി പിതു ഓവാദം അകത്വാ ഏകദിവസം ഗിജ്ഝേഹി സദ്ധിം ഉപ്പതിതോ തേ ഓഹായ പിതരാ കഥിതട്ഠാനം അഗമാസി. ഓലോകയന്തോതി തം ഠാനം പത്വാ ഹേട്ഠാ ഓലോകേന്തോ. വക്കങ്ഗോതി വങ്കഗീവോ. യഥാസാസി പിതുസ്സുതന്തി യഥാസ്സ പിതു സന്തികാ സുതം ആസി, തഥേവ അദ്ദസ, ‘‘യഥാസ്സാസീ’’തിപി പാഠോ. പരമേവച്ചവത്തഥാതി പിതരാ അക്ഖാതട്ഠാനതോ പരം അതിവത്തോവ. തഞ്ച വാതസിഖാ തിക്ഖാതി തം അനോവാദകം ബലിമ്പി സമാനം ദിജം തിഖിണവേരമ്ഭവാതസിഖാ അച്ചഹാസി അതിഹരി, ചുണ്ണവിചുണ്ണം അകാസി. നാസക്ഖാതിഗതോതി നാസക്ഖി അതിഗതോ. പോസോതി സത്തോ. അനോവാദകരേതി തസ്മിം ദിജേ പണ്ഡിതാനം ഓവാദം അകരോന്തേ സബ്ബേപി തേ മഹാദുക്ഖം പാപുണിംസു. അകത്വാ വുഡ്ഢസാസനന്തി വുഡ്ഢാനം ഹിതകാമാനം വചനം അകത്വാ ഏവമേവ ബ്യസനം മഹാദുക്ഖം പാപുണാതി. തസ്മാ ത്വം ഭിക്ഖു മാ ഗിജ്ഝസദിസോ ഭവ, അത്ഥകാമാനം വചനം കരോഹീതി. സോ സത്ഥാരാ ഏവം ഓവദിതോ തതോ പട്ഠായ സുവചോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുബ്ബചഗിജ്ഝോ ഏതരഹി ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, ഗിജ്ഝപിതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൨൮] ൨. കോസമ്ബിയജാതകവണ്ണനാ

പുഥുസദ്ദോതി ഇദം സത്ഥാ കോസമ്ബിം നിസ്സായ ഘോസിതാരാമേ വിഹരന്തോ കോസമ്ബിയം ഭണ്ഡനകാരകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧ ആദയോ) ആഗതമേവ, അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. തദാ കിര ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏകസ്മിം ആവാസേ വസിംസു വിനയധരോ ച സുത്തന്തികോ ച. തേസു സുത്തന്തികോ ഏകദിവസം സരീരവലഞ്ജം കത്വാ ഉദകകോട്ഠകേ ആചമനഉദകാവസേസം ഭാജനേ ഠപേത്വാ നിക്ഖമി. പച്ഛാ വിനയധരോ തത്ഥ പവിട്ഠോ തം ഉദകം ദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഇതരം പുച്ഛി ‘‘ആവുസോ, തയാ ഉദകം ഠപിത’’ന്തി. ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘കിം പനേത്ഥ ആപത്തിഭാവം ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ ന ജാനാമീ’’തി. ‘‘ഹോതി, ആവുസോ, ഏത്ഥ ആപത്തീ’’തി? ‘‘തേന ഹി പടികരിസ്സാമി ന’’ന്തി. ‘‘സചേ പന തേ, ആവുസോ, അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ കതം, നത്ഥി ആപത്തീ’’തി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി അഹോസി. വിനയധരോപി അത്തനോ നിസ്സിതകാനം ‘‘അയം സുത്തന്തികോ ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോപി ന ജാനാതീ’’തി ആരോചേസി. തേ തസ്സ നിസ്സിതകേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാപി ആപത്തിഭാവം ന ജാനാതീ’’തി ആഹംസു. തേ ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ആരോചേസും. സോ ഏവമാഹ – ‘‘അയം വിനയധരോ പുബ്ബേ ‘അനാപത്തീ’തി വത്വാ ഇദാനി ‘ആപത്തീ’തി വദതി, മുസാവാദീ ഏസോ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ മുസാവാദീ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം വഡ്ഢയിംസു. തതോ വിനയധരോ ഓകാസം ലഭിത്വാ തസ്സ ആപത്തിയാ അദസ്സനേന ഉക്ഖേപനീയകമ്മം അകാസി. തതോ പട്ഠായ തേസം പച്ചയദായകാ ഉപാസകാപി ദ്വേ കോട്ഠാസാ അഹേസും. ഓവാദപടിഗ്ഗാഹികാ ഭിക്ഖുനിയോപി ആരക്ഖദേവതാപി ദ്വേ കോട്ഠാസാ അഹേസും. താസം സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താ ആകാസട്ഠദേവതാപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേ പുഥുജ്ജനാ ദ്വേ പക്ഖാ അഹേസും. യാവ അകനിട്ഠഭവനാ പന ഇദം കോലാഹലം അഗമാസി.

അഥേകോ ഭിക്ഖു തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്ഖേപകാനം ‘‘ധമ്മികേനേവ കമ്മേന അയം ഉക്ഖിത്തോ, ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാനം അധമ്മികേന കമ്മേന ഉക്ഖിത്തോ’’തി ലദ്ധിം, ഉക്ഖേപകേഹി വാരിയമാനാനമ്പി തേസം തം അനുപരിവാരേത്വാ ചരണഭാവഞ്ച സത്ഥു ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘സമഗ്ഗാ കിര ഹോന്തൂ’’തി ദ്വേ വാരേ പേസേത്വാ ‘‘ന ഇച്ഛന്തി ഭന്തേ സമഗ്ഗാ ഭവിതു’’ന്തി സുത്വാ തതിയവാരേ ‘‘ഭിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ഉക്ഖേപകാനം ഉക്ഖേപനേ, ഇതരേസഞ്ച അസഞ്ചിച്ച ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ആദീനവം വത്വാ പക്കാമി. പുന തേസം തത്ഥേവ ഏകസീമായം ഉപോസഥാദീനി കാരേത്വാ ഭത്തഗ്ഗാദീസു ഭണ്ഡനജാതാനം ‘‘ആസനന്തരികായ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഭത്തഗ്ഗേ വത്തം പഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ഇദാനിപി ഭണ്ഡനജാതാ വിഹരന്തീ’’തി സുത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡന’’ന്തിആദീനി വത്വാ അഞ്ഞതരേന ഭിക്ഖുനാ ധമ്മവാദിനാ ഭഗവതോ വിഹേസം അനിച്ഛന്തേന ‘‘ആഗമേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മസാമി, അപ്പോസ്സുക്കോ ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മയം തേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി വുത്തേ –

ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ കാസിരാജാ അഹോസീതി ബ്രഹ്മദത്തേന ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ രജ്ജം അച്ഛന്ദിത്വാ അഞ്ഞാതകവേസേന വസന്തസ്സ മാരിതഭാവഞ്ചേവ ദീഘാവുകുമാരേന അത്തനോ ജീവിതേ ദിന്നേ തതോ പട്ഠായ തേസം സമഗ്ഗഭാവഞ്ച കഥേത്വാ ‘‘തേസഞ്ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, രാജൂനം ആദിന്നദണ്ഡാനം ആദിന്നസത്ഥാനം ഏവരൂപം ഖന്തിസോരച്ചം ഭവിസ്സതി. ഇധ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, സോഭേഥ, യം തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ ഖമാ ച ഭവേയ്യാഥ സോരതാ ചാ’’തി ഓവദിത്വാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ‘‘അലം, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭണ്ഡന’’ന്തി വാരേത്വാ അനോരമന്തേ ദിസ്വാ ‘‘പരിയാദിണ്ണരൂപാ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ, ന യിമേ സുകരാ സഞ്ഞാപേതു’’ന്തി പക്കമിത്വാ പുനദിവസേ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഗന്ധകുടിയാ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ സങ്ഘമജ്ഝേ ആകാസേ ഠത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦. ‘‘പുഥുസദ്ദോ സമജനോ, ന ബാലോ കോചി മഞ്ഞഥ;

സങ്ഘസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം, നാഞ്ഞം ഭിയ്യോ അമഞ്ഞരും.

൧൧. ‘‘പരിമുട്ഠാ പണ്ഡിതാഭാസാ, വാചാഗോചരഭാണിനോ;

യാവിച്ഛന്തി മുഖായാമം, യേന നീതാ ന തം വിദൂ.

൧൨. ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസം ന സമ്മതി.

൧൩. ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം നുപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസൂപസമ്മതി.

൧൪. ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചനം;

അവേരേന ച സമ്മന്തി, ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോ.

൧൫. ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തി, മയമേത്ഥ യമാമസേ;

യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തി, തതോ സമ്മന്തി മേധഗാ.

൧൬. ‘‘അട്ഠിച്ഛിന്നാ പാണഹരാ, ഗവാസ്സധനഹാരിനോ;

രട്ഠം വിലുമ്പമാനാനം, തേസമ്പി ഹോതി സങ്ഗതി;

കസ്മാ തുമ്ഹാക നോ സിയാ.

൧൭. ‘‘സചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം, സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരിധീരം;

അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനി, ചരേയ്യ തേനത്തമനോ സതീമാ.

൧൮. ‘‘നോ ചേ ലഭേഥ നിപകം സഹായം, സദ്ധിംചരം സാധുവിഹാരിധീരം;

രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായ, ഏകോ ചരേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ.

൧൯. ‘‘ഏകസ്സ ചരിതം സേയ്യോ, നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ;

ഏകോ ചരേ ന പാപാനി കയിരാ, അപ്പോസ്സുക്കോ മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോ’’തി.

തത്ഥ പുഥു മഹാസദ്ദോ അസ്സാതി പുഥുസദ്ദോ. സമജനോതി സമാനോ ഏകസദിസോ ജനോ, സബ്ബോവായം ഭണ്ഡനകാരകജനോ സമന്തതോ സദ്ദനിച്ഛാരണേന പുഥുസദ്ദോ ചേവ സദിസോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ന ബാലോ കോചി മഞ്ഞഥാതി തത്ഥ കോചി ഏകോപി ‘‘അഹം ബാലോ’’തി ന മഞ്ഞിത്ഥ, സബ്ബേ പണ്ഡിതമാനിനോ, സബ്ബോവായം ഭണ്ഡനകാരകോ ജനോയേവ. നാഞ്ഞം ഭിയ്യോ അമഞ്ഞരുന്തി കോചി ഏകോപി ‘‘അഹം ബാലോ’’തി ന മഞ്ഞിത്ഥ, ഭിയ്യോ ച സങ്ഘസ്മിം ഭിജ്ജമാനേ അഞ്ഞമ്പി ഏകം ‘‘മയ്ഹം കാരണാ സങ്ഘോ ഭിജ്ജതീ’’തി ഇദം കാരണം ന മഞ്ഞിത്ഥാതി അത്ഥോ.

പരിമുട്ഠാതി മുട്ഠസ്സതിനോ. പണ്ഡിതാഭാസാതി അത്തനോ പണ്ഡിതമാനേന പണ്ഡിതസദിസാ. വാചാഗോചരഭാണിനോതി രാ-കാരസ്സ രസ്സാദേസോ കതോ, വാചാഗോചരാ ച ന സതിപട്ഠാനാദിഅരിയധമ്മഗോചരാ, ഭാണിനോ ച. കഥം ഭാണിനോ? യാവിച്ഛന്തി മുഖായാമന്തി, യാവ മുഖം പസാരേതും ഇച്ഛന്തി, താവ പസാരേത്വാ അഗ്ഗപാദേഹി ഠത്വാ ഭാണിനോ, ഏകോപി സങ്ഘഗാരവേന മുഖസങ്കോചനം ന കരോതീതി അത്ഥോ. യേന നീതാതി യേന ഭണ്ഡനേന ഇമം നില്ലജ്ജഭാവം നീതാ. ന തം വിദൂതി ഏവം ‘‘ആദീനവം ഇദ’’ന്തി തം ന ജാനന്തി.

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തീതി തം ‘‘അക്കോച്ഛി മ’’ന്തിആദികം ആകാരം യേ ഉപനയ്ഹന്തി. സനന്തനോതി പോരാണോ. പരേതി പണ്ഡിതേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞേ ഭണ്ഡനകാരകാ പരേ നാമ. തേ ഏത്ഥ സങ്ഘമജ്ഝേ കോലാഹലം കരോന്താ ‘‘മയം യമാമസേ ഉപയമാമ നസ്സാമ, സതതം സമിതം മച്ചുസന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി ന ജാനന്തി. യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തീതി യേ തത്ഥ പണ്ഡിതാ ‘‘മയം മച്ചുസമീപം ഗച്ഛാമാ’’തി വിജാനന്തി. തതോ സമ്മന്തി മേധഗാതി ഭിക്ഖവേ, ഏവഞ്ഹി തേ ജാനന്താ യോനിസോമനസികാരം ഉപ്പാദേത്വാ മേധഗാനം കലഹാനം വൂപസമായ പടിപജ്ജന്തി.

അട്ഠിച്ഛിന്നാതി അയം ഗാഥാ ബ്രഹ്മദത്തഞ്ച ദീഘാവുകുമാരഞ്ച സന്ധായ വുത്താ. തേസമ്പി ഹോതി സങ്ഗതി. കസ്മാ തുമ്ഹാകം ന ഹോതി? യേസം വോ നേവ മാതാപിതൂനം അട്ഠീനി ഛിന്നാനി, ന പാണാ ഹടാ, ന ഗവാസ്സധനാനി ഹടാനി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, തേസഞ്ഹി നാമ ആദിന്നദണ്ഡാനം ആദിന്നസത്ഥാനം രാജൂനം ഏവരൂപാ സങ്ഗതി സമാഗമോ ആവാഹവിവാഹസമ്ബന്ധം കത്വാ ഏകതോ പാനഭോജനം ഹോതി, തുമ്ഹേ ഏവരൂപേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ വേരമത്തമ്പി ജഹിതും ന സക്കോഥ, കോ തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖുഭാവോതി.

സചേ ലഭേഥാതിആദിഗാഥായോ പണ്ഡിതസഹായസ്സ ച ബാലസഹായസ്സ ച വണ്ണാവണ്ണദീപനത്ഥം വുത്താ. അഭിഭുയ്യ സബ്ബാനി പരിസ്സയാനീതി സബ്ബേ പാകടപരിസ്സയേ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ച അഭിഭവിത്വാ തേന സദ്ധിം അത്തമനോ സതിമാ ചരേയ്യ. രാജാവ രട്ഠം വിജിതം പഹായാതി യഥാ അത്തനോ വിജിതം രട്ഠം മഹാജനകരാജാ ച അരിന്ദമരാജാ ച പഹായ ഏകകോവ ചരിംസു, ഏവം ചരേയ്യാതി അത്ഥോ. മാതങ്ഗരഞ്ഞേവ നാഗോതി മാതങ്ഗോ അരഞ്ഞേ നാഗോവ. മാതങ്ഗോതി ഹത്ഥീ വുച്ചതി, നാഗോതി മഹന്താധിവചനമേതം. യഥാ ഹി മാതുപോസകോ മാതങ്ഗനാഗോ അരഞ്ഞേ ഏകകോ ചരി, ന ച പാപാനി അകാസി, യഥാ ച സീലവഹത്ഥിനാഗോ. യഥാ ച പാലിലേയ്യകോ, ഏവം ഏകോ ചരേ, ന ച പാപാനി കയിരാതി വുത്തം ഹോതി.

സത്ഥാ ഏവം കഥേത്വാപി തേ ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗേ കാതും അസക്കോന്തോ ബാലകലോണകഗാമം ഗന്ത്വാ ഭഗുത്ഥേരസ്സ ഏകീഭാവേ ആനിസംസം കഥേത്വാ തതോ തിണ്ണം കുലപുത്താനം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തേസം സാമഗ്ഗിവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ തതോ പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തേമാസം വസിത്വാ പുന കോസമ്ബിം അഗന്ത്വാ സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി. കോസമ്ബിവാസിനോപി ഉപാസകാ ‘‘ഇമേ ഖോ അയ്യാ, കോസമ്ബകാ ഭിക്ഖൂ ബഹുനോ അമ്ഹാകം അനത്ഥസ്സ കാരകാ, ഇമേഹി ഉബ്ബാള്ഹോ ഭഗവാ പക്കന്തോ, ഇമേസം നേവ അഭിവാദനാദീനി കരിസ്സാമ, ന ഉപഗതാനം പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമ, ഏവം ഇമേ പക്കമിസ്സന്തി വാ വേരം വിരമിസ്സന്തി വാ ഭഗവന്തം വാ പസാദേസ്സന്തീ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ തഥേവ അകംസു. തേ തേന ദണ്ഡകമ്മേന പീളിതാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം ഖമാപേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘പിതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ അഹോസി, മാതാ മഹാമായാ, ദീഘാവുകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കോസമ്ബിയജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൨൯] ൩. മഹാസുവജാതകവണ്ണനാ

ദുമോ യദാ ഹോതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കോസലജനപദേ അഞ്ഞതരം പച്ചന്തഗാമം ഉപനിസ്സായ അരഞ്ഞേ വിഹാസി. മനുസ്സാ തസ്സ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി സമ്പാദേത്വാ ഗമനാഗമനസമ്പന്നേ ഠാനേ സേനാസനം കത്വാ സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിംസു. തസ്സ വസ്സൂപഗതസ്സ പഠമമാസേയേവ സോ ഗാമോ ഝായി, മനുസ്സാനം ബീജമത്തമ്പി അവസിട്ഠം നാഹോസി. തേ തസ്സ പണീതം പിണ്ഡപാതം ദാതും നാസക്ഖിംസു. സോ സപ്പായസേനാസനേപി പിണ്ഡപാതേന കിലമന്തോ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. അഥ നം തേമാസച്ചയേന സത്ഥാരം വന്ദിതും ആഗതം സത്ഥാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കച്ചി ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതേന ന കിലമന്തോസി, സേനാസനസപ്പായഞ്ച അഹോസീ’’തി പുച്ഛി. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘തസ്സ സേനാസനം സപ്പായ’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു സമണേന നാമ സേനാസനസപ്പായേ സതി ലോലുപ്പചാരം പഹായ കിഞ്ചിദേവ യഥാലദ്ധം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സന്തുട്ഠേന സമണധമ്മം കാതും വട്ടതി. പോരാണകപണ്ഡിതാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അത്തനോ നിവാസസുക്ഖരുക്ഖേ ചുണ്ണം ഖാദന്താപി ലോലുപ്പചാരം പഹായ സന്തുട്ഠാ മിത്തധമ്മം അഭിന്ദിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗമിംസു, ത്വം പന കസ്മാ ‘പിണ്ഡപാതോ പരിത്തോ ലൂഖോ’തി സപ്പായസേനാസനം പരിച്ചജീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഹിമവന്തേ ഗങ്ഗാതീരേ ഏകസ്മിം ഉദുമ്ബരവനേ അനേകസതസഹസ്സാ സുകാ വസിംസു. തത്ര ഏകോ സുവരാജാ അത്തനോ നിവാസരുക്ഖസ്സ ഫലേസു ഖീണേസു യദേവ അവസിട്ഠം ഹോതി അങ്കുരോ വാ പത്തം വാ തചോ വാ പപടികാ വാ, തം ഖാദിത്വാ ഗങ്ഗായ പാനീയം പിവിത്വാ പരമപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതി. തസ്സ അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠഭാവഗുണേന സക്കസ്സ ഭവനം കമ്പി. സക്കോ ആവജ്ജമാനോ തം ദിസ്വാ തസ്സ വീമംസനത്ഥം അത്തനോ ആനുഭാവേന തം രുക്ഖം സുക്ഖാപേസി. രുക്ഖോ ഖാണുകമത്തോ ഹുത്വാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദോ വാതേ പഹരന്തേ ആകോടിയമാനോ വിയ അട്ഠാസി. തസ്സ ഛിദ്ദേഹി ചുണ്ണാനി നിക്ഖമന്തി. സുവരാജാ താനി ചുണ്ണാനി ഖാദിത്വാ ഗങ്ഗായ പാനീയം പിവിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ വാതാതപം അഗണേത്വാ ഉദുമ്ബരഖാണുകേ നിസീദി. സക്കോ തസ്സ പരമപ്പിച്ഛഭാവം ഞത്വാ ‘‘മിത്തധമ്മഗുണം കഥാപേത്വാ വരമസ്സ ദത്വാ ഉദുമ്ബരം അമതഫലം കരിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി ഏകോ ഹംസരാജാ ഹുത്വാ സുജം അസുരകഞ്ഞം പുരതോ കത്വാ തം ഉദുമ്ബരവനം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഏകരുക്ഖസ്സ സാഖായ നിസീദിത്വാ തേന സദ്ധിം കഥം സമുട്ഠാപേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൦. ‘‘ദുമോ യദാ ഹോതി ഫലൂപപന്നോ, ഭുഞ്ജന്തി നം വിഹങ്ഗമാ സമ്പതന്താ;

ഖീണന്തി ഞത്വാന ദുമം ഫലച്ചയേ, ദിസോദിസം യന്തി തതോ വിഹങ്ഗമാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സുവരാജ, രുക്ഖോ നാമ യദാ ഫലസമ്പന്നോ ഹോതി, തദാ തം സാഖതോ സാഖം സമ്പതന്താവ വിഹങ്ഗമാ ഭുഞ്ജന്തി, തം പന ഖീണം ഞത്വാ ഫലാനം അച്ചയേന തതോ രുക്ഖതോ ദിസോദിസം വിഹങ്ഗമാ ഗച്ഛന്തീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ തതോ നം ഉയ്യോജേതും ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘ചര ചാരികം ലോഹിതതുണ്ഡ മാ മരി, കിം ത്വം സുവ സുക്ഖദുമമ്ഹി ഝായസി;

തദിങ്ഘ മം ബ്രൂഹി വസന്തസന്നിഭ, കസ്മാ സുവ സുക്ഖദുമം ന രിഞ്ചസീ’’തി.

തത്ഥ ഝായസീതി കിംകാരണാ സുക്ഖഖാണുമത്ഥകേ ഝായന്തോ പജ്ഝായന്തോ തിട്ഠസി. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. വസന്തസന്നിഭാതി വസന്തകാലേ വനസണ്ഡോ സുവഗണസമോകിണ്ണോ വിയ നീലോഭാസോ ഹോതി, തേന തം ‘‘വസന്തസന്നിഭാ’’തി ആലപതി. ന രിഞ്ചസീതി ന ഛഡ്ഡേസി.

അഥ നം സുവരാജാ ‘‘അഹം ഹംസ അത്തനോ കതഞ്ഞുകതവേദിതായ ഇമം രുക്ഖം ന ജഹാമീ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൨. ‘‘യേ വേ സഖീനം സഖാരോ ഭവന്തി, പാണച്ചയേ ദുക്ഖസുഖേസു ഹംസ;

ഖീണം അഖീണമ്പി ന തം ജഹന്തി, സന്തോ സതം ധമ്മമനുസ്സരന്താ.

൨൩. ‘‘സോഹം സതം അഞ്ഞതരോസ്മി ഹംസ, ഞാതീ ച മേ ഹോതി സഖാ ച രുക്ഖോ;

തം നുസ്സഹേ ജീവികത്ഥോ പഹാതും, ഖീണന്തി ഞത്വാന ന ഹേസ ധമ്മോ’’തി.

തത്ഥ യേ വേ സഖീനം സഖാരോ ഭവന്തീതി യേ സഹായാനം സഹായാ ഹോന്തി. ഖീണം അഖീണമ്പീതി പണ്ഡിതാ നാമ അത്തനോ സഹായം ഭോഗപരിക്ഖയേന ഖീണമ്പി അഖീണമ്പി ന ജഹന്തി. സതം ധമ്മമനുസ്സരന്താതി പണ്ഡിതാനം പവേണിം അനുസ്സരമാനാ. ഞാതീ ച മേതി ഹംസരാജ, അയം രുക്ഖോ സമ്പിയായനത്ഥേന മയ്ഹം ഞാതി ച സമാചിണ്ണചരണതായ സഖാ ച. ജീവികത്ഥോതി തമഹം ജീവികായ അത്ഥികോ ഹുത്വാ പഹാതും ന സക്കോമി.

സക്കോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുട്ഠോ പസംസിത്വാ വരം ദാതുകാമോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൪. ‘‘സാധു സക്ഖി കതം ഹോതി, മേത്തി സംസതി സന്ഥവോ;

സചേതം ധമ്മം രോചേസി, പാസംസോസി വിജാനതം.

൨൫. ‘‘സോ തേ സുവ വരം ദമ്മി, പത്തയാന വിഹങ്ഗമ;

വരം വരസ്സു വക്കങ്ഗ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീ’’തി.

തത്ഥ സാധൂതി സമ്പഹംസനം. സക്ഖി കതം ഹോതി, മേത്തി സംസതി സന്ഥവോതി സഖിഭാവോ ച മേത്തി ച പരിസമജ്ഝേ സന്ഥവോ ചാതി തയാ മിത്തം കതം സാധു ഹോതി ലദ്ധകം ഭദ്ദകമേവ. സചേതം ധമ്മന്തി സചേ ഏതം മിത്തധമ്മം. വിജാനതന്തി ഏവം സന്തേ വിഞ്ഞൂനം പസംസിതബ്ബയുത്തകോസീതി അത്ഥോ. സോ തേതി സോ അഹം തുയ്ഹം. വരസ്സൂതി ഇച്ഛസ്സു. യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസീതി യം കിഞ്ചി മനസാ ഇച്ഛസി, സബ്ബം തം വരം ദദാമി തേതി.

തം സുത്വാ സുവരാജാ വരം ഗണ്ഹന്തോ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘വരഞ്ച മേ ഹംസ ഭവം ദദേയ്യ, അയഞ്ച രുക്ഖോ പുനരായും ലഭേഥ;

സോ സാഖവാ ഫലിമാ സംവിരൂള്ഹോ, മധുത്ഥികോ തിട്ഠതു സോഭമാനോ’’തി.

തത്ഥ സാഖവാതി സാഖസമ്പന്നോ. ഫലിമാതി ഫലേന ഉപേതോ. സംവിരൂള്ഹോതി സമന്തതോ വിരൂള്ഹപത്തോ തരുണപത്തസമ്പന്നോ ഹുത്വാ. മധുത്ഥികോതി സംവിജ്ജമാനമധുരഫലേസു പക്ഖിത്തമധു വിയ മധുരഫലോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

അഥസ്സ സക്കോ വരം ദദമാനോ അട്ഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൭. ‘‘തം പസ്സ സമ്മ ഫലിമം ഉളാരം, സഹാവ തേ ഹോതു ഉദുമ്ബരേന;

സോ സാഖവാ ഫലിമാ സംവിരൂള്ഹോ, മധുത്ഥികോ തിട്ഠതു സോഭമാനോ’’തി.

തത്ഥ സഹാവ തേ ഹോതു ഉദുമ്ബരേനാതി തവ ഉദുമ്ബരേന സദ്ധിം സഹ ഏകതോവ വാസോ ഹോതു.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സക്കോ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ അത്തനോ ച സുജായ ച ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ഗങ്ഗാതോ ഹത്ഥേന ഉദകം ഗഹേത്വാ ഉദുമ്ബരഖാണുകം പഹരി. താവദേവ സാഖാവിടപസച്ഛന്നോ മധുരഫലോ രുക്ഖോ ഉട്ഠഹിത്വാ മുണ്ഡമണിപബ്ബതോ വിയ വിലാസസമ്പന്നോ അട്ഠാസി. സുവരാജാ തം ദിസ്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ സക്കസ്സ ഥുതിം കരോന്തോ നവമം ഗാഥമാഹ –

൨൮. ‘‘ഏവം സക്ക സുഖീ ഹോഹി, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ സുഖിതോ, ദിസ്വാന സഫലം ദുമ’’ന്തി.

സക്കോപി തസ്സ വരം ദത്വാ ഉദുമ്ബരം അമതഫലം കത്വാ സദ്ധിം സുജായ അത്തനോ ഠാനമേവ ഗതോ. തമത്ഥം ദീപയമാനാ ഓസാനേ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ ഠപിതാ –

൨൯. ‘‘സുവസ്സ ച വരം ദത്വാ, കത്വാന സഫലം ദുമം;

പക്കാമി സഹ ഭരിയായ, ദേവാനം നന്ദനം വന’’ന്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം ഭിക്ഖു പോരാണകപണ്ഡിതാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താപി അലോലുപ്പചാരാ അഹേസും. ത്വം പന കസ്മാ ഏവരൂപേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ലോലുപ്പചാരം ചരസി, ഗച്ഛ തത്ഥേവ വസാഹീ’’തി കമ്മട്ഠാനമസ്സ കഥേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. സോ ഭിക്ഖു തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. തദാ സക്കോ അനുരുദ്ധോ അഹോസി, സുവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

മഹാസുവജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൩൦] ൪. ചൂളസുവജാതകവണ്ണനാ

സന്തി രുക്ഖാതി ഇദം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ വേരഞ്ജകണ്ഡം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥരി വേരഞ്ജായം വസ്സം വസിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, തഥാഗതോ ഖത്തിയസുഖുമാലോ ബുദ്ധസുഖുമാലോ മഹന്തേന ഇദ്ധാനുഭാവേന സമന്നാഗതോപി വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണേന നിമന്തിതോ തേമാസം വസന്തോ മാരാവട്ടനവസേന തസ്സ സന്തികാ ഏകദിവസമ്പി ഭിക്ഖം അലഭിത്വാ ലോലുപ്പചാരം പഹായ തേമാസം പത്ഥപുലകപിട്ഠോദകേന യാപേന്തോ അഞ്ഞത്ഥ ന അഗമാസി, അഹോ തഥാഗതാനം അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠഭാവോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ ഇദാനി ലോലുപ്പചാരപ്പഹാനം, പുബ്ബേപി തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി ലോലുപ്പചാരം പഹാസി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി. സബ്ബമ്പി വത്ഥു പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൩൦. ‘‘സന്തി രുക്ഖാ ഹരിപത്താ, ദുമാ നേകഫലാ ബഹൂ;

കസ്മാ നു സുക്ഖേ കോളാപേ, സുവസ്സ നിരതോ മനോ.

൩൧. ‘‘ഫലസ്സ ഉപഭുഞ്ജിമ്ഹാ, നേകവസ്സഗണേ ബഹൂ;

അഫലമ്പി വിദിത്വാന, സാവ മേത്തി യഥാ പുരേ.

൩൨. ‘‘സുക്ഖഞ്ച രുക്ഖം കോളാപം, ഓപത്തമഫലം ദുമം;

ഓഹായ സകുണാ യന്തി, കിം ദോസം പസ്സസേ ദിജ.

൩൩. ‘‘യേ ഫലത്ഥാ സമ്ഭജന്തി, അഫലോതി ജഹന്തി നം;

അത്തത്ഥപഞ്ഞാ ദുമ്മേധാ, തേ ഹോന്തി പക്ഖപാതിനോ.

൩൪. ‘‘സാധു സക്ഖി കതം ഹോതി, മേത്തി സംസതി സന്ഥവോ;

സചേതം ധമ്മം രോചേസി, പാസംസോസി വിജാനതം.

൩൫. ‘‘സോ തേ സുവ വരം ദമ്മി, പത്തയാന വിഹങ്ഗമ;

വരം വരസ്സു വക്കങ്ഗ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി.

൩൬. ‘‘അപി നാമ നം പസ്സേയ്യം, സപത്തം സഫലം ദുമം;

ദലിദ്ദോവ നിധിം ലദ്ധാ, നന്ദേയ്യാഹം പുനപ്പുനം.

൩൭. ‘‘തതോ അമതമാദായ, അഭിസിഞ്ചി മഹീരുഹം;

തസ്സ സാഖാ വിരൂഹിംസു, സീതച്ഛായാ മനോരമാ.

൩൮. ‘‘ഏവം സക്ക സുഖീ ഹോഹി, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ സുഖിതോ, ദിസ്വാന സഫലം ദുമം.

൩൯. ‘‘സുവസ്സ ച വരം ദത്വാ, കത്വാന സഫലം ദുമം;

പക്കാമി സഹ ഭരിയായ, ദേവാനം നന്ദനം വന’’ന്തി. –

പഞ്ഹപടിപഞ്ഹാപി അത്ഥോപി പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ, അനുത്താനപദമേവ പന വണ്ണയിസ്സാമ.

ഹരിപത്താതി നീലപത്തസച്ഛന്നാ. കോളാപേതി വാതേ പഹരന്തേ ആകോടിതസദ്ദം വിയ മുഞ്ചമാനേ നിസ്സാരേ. സുവസ്സാതി ആയസ്മതോ സുവരാജസ്സ കസ്മാ ഏവരൂപേ രുക്ഖേ മനോ നിരതോ. ഫലസ്സാതി ഫലം അസ്സ രുക്ഖസ്സ. നേകവസ്സഗണേതി അനേകവസ്സഗണേ. ബഹൂതി സമാനേപി അനേകസതേ ന ദ്വേ തയോ, അഥ ഖോ ബഹൂവ. വിദിത്വാനാതി ഹംസരാജ ഇദാനി അമ്ഹാകം ഇമം രുക്ഖം അഫലം വിദിത്വാപി യഥാ പുരേ ഏതേന സദ്ധിം മേത്തി, സാവ മേത്തി, തഞ്ഹി മയം ന ഭിന്ദാമ, മേത്തിം ഭിന്ദന്താ ഹി അനരിയാ അസപ്പുരിസാ നാമ ഹോന്തീതി പകാസേന്തോ ഏവമാഹ.

ഓപത്തന്തി അവപത്തം നിപ്പത്തം പതിതപത്തം. കിം ദോസം പസ്സസേതി അഞ്ഞേ സകുണാ ഏതം ഓഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തി, ത്വം ഏവം ഗമനേ കിം നാമ ദോസം പസ്സസി. യേ ഫലത്ഥാതി യേ പക്ഖിനോ ഫലത്ഥായ ഫലകാരണാ സമ്ഭജന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, അഫലോതി ഞത്വാ ഏതം ജഹന്തി. അത്തത്ഥപഞ്ഞാതി അത്തനോ അത്ഥായ പഞ്ഞാ, പരം അനോലോകേത്വാ അത്തനിയേവ വാ ഠിതാ ഏതേസം പഞ്ഞാതി അത്തത്ഥപഞ്ഞാ. പക്ഖപാതിനോതി തേ അത്തനോയേവ വുഡ്ഢിം പച്ചാസീസമാനാ മിത്തപക്ഖം പാതേന്തി നാസേന്തീതി പക്ഖപാതിനോ നാമ ഹോന്തി. അത്തപക്ഖേയേവ വാ പതന്തീതി പക്ഖപാതിനോ.

അപി നാമ നന്തി ഹംസരാജ, സചേ മേ മനോരഥോ നിപ്ഫജ്ജേയ്യ, തയാ ദിന്നോ വരോ സമ്പജ്ജേയ്യ, അപി നാമ അഹം ഇമം രുക്ഖം സപത്തം സഫലം പുന പസ്സേയ്യം, തതോ ദലിദ്ദോ നിധിം ലഭിത്വാവ പുനപ്പുനം ഏതം അഭിനന്ദേയ്യം, തം ദിസ്വാവ പമോദേയ്യം. അമതമാദായാതി അത്തനോ ആനുഭാവേന ഠിതോ ഗങ്ഗോദകം ഗഹേത്വാ അഭിസിഞ്ചയീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം ജാതകേ ഇമായ സദ്ധിം ദ്വേ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ ഹോന്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സക്കോ അനുരുദ്ധോ അഹോസി, സുവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചൂളസുവജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൩൧] ൫. ഹരിതചജാതകവണ്ണനാ

സുതം മേതം മഹാബ്രഹ്മേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും ഏകം അലങ്കതമാതുഗാമം ദിസ്വാ ഉക്കണ്ഠിതം ദീഘകേസനഖലോമം വിബ്ഭമിതുകാമം ആചരിയുപജ്ഝായേഹി അരുചിയാ ആനീതം. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കിംകാരണാ’’തി വത്വാ ‘‘അലങ്കതമാതുഗാമം ദിസ്വാ കിലേസവസേന, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു കിലേസോ നാമ ഗുണവിദ്ധംസകോ അപ്പസ്സാദോ നിരയേ നിബ്ബത്താപേതി, ഏസ പന കിലേസോ കിംകാരണാ തം ന കിലമേസ്സതി? ന ഹി സിനേരും പഹരിത്വാ പഹരണവാതോ പുരാണപണ്ണസ്സ ലജ്ജതി, ഇമഞ്ഹി കിലേസം നിസ്സായ ബോധിഞാണസ്സ അനുപദം ചരമാനാ പഞ്ചഅഭിഞ്ഞഅട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ വിസുദ്ധമഹാപുരിസാപി സതിം ഉപട്ഠപേതും അസക്കോന്താ ഝാനം അന്തരധാപേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം നിഗമേ അസീതികോടിവിഭവേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, കഞ്ചനഛവിതായ പനസ്സ ‘‘ഹരിതചകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. സോ വയപ്പത്തോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ധനവിലോകനം കത്വാ ‘‘ധനമേവ പഞ്ഞായതി, ധനസ്സ ഉപ്പാദകാ ന പഞ്ഞായന്തി, മയാപി മരണമുഖേ ചുണ്ണവിചുണ്ണേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി മരണഭയഭീതോ മഹാദാനം ദത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ തത്ഥ ചിരം വനമൂലഫലാഹാരോ യാപേത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ പബ്ബതാ ഓതരിത്വാ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ബാരാണസിയം ഭിക്ഖായ ചരന്തോ രാജദ്വാരം സമ്പാപുണി. രാജാ തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പക്കോസാപേത്വാ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ രാജപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭോജേത്വാ അനുമോദനാവസാനേ അതിരേകതരം പസീദിത്വാ ‘‘കഹം, ഭന്തേ, ഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ ‘‘വസ്സാവാസട്ഠാനം ഉപധാരേമ, മഹാരാജാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഭുത്തപാതരാസോ തം ആദായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനി കാരാപേത്വാ ഉയ്യാനപാലം പരിചാരകം കത്വാ ദത്വാ വന്ദിത്വാ നിക്ഖമി. മഹാസത്തോ തതോ പട്ഠായ നിബദ്ധം രഞ്ഞോ ഗേഹേ ഭുഞ്ജന്തോ ദ്വാദസ വസ്സാനി തത്ഥ വസി.

അഥേകദിവസം രാജാ പച്ചന്തം കുപിതം വൂപസമേതും ഗച്ഛന്തോ ‘‘അമ്ഹാകം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം മാ പമജ്ജീ’’തി മഹാസത്തം ദേവിയാ നിയ്യാദേത്വാ അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ സാ മഹാസത്തം സഹത്ഥാ പരിവിസതി. അഥേകദിവസം സാ ഭോജനം സമ്പാദേത്വാ തസ്മിം ചിരായമാനേ ഗന്ധോദകേന ന്ഹത്വാ സണ്ഹം മട്ഠസാടകം നിവാസേത്വാ സീഹപഞ്ജരം വിവരാപേത്വാ സരീരേ വാതം പഹരാപേന്തീ ഖുദ്ദകമഞ്ചകേ നിപജ്ജി. മഹാസത്തോപി ദിവാതരം സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ഭിക്ഖാഭാജനം ആദായ ആകാസേനാഗന്ത്വാ സീഹപഞ്ജരം പാപുണി. ദേവിയാ തസ്സ വാകചിരസദ്ദം സുത്വാ വേഗേന ഉട്ഠഹന്തിയാ മട്ഠസാടകോ ഭസ്സി, മഹാസത്തസ്സ വിസഭാഗാരമ്മണം ചക്ഖും പടിഹഞ്ഞി. അഥസ്സ അനേകവസ്സകോടിസതസഹസ്സകാലേ അബ്ഭന്തരേ നിവുത്ഥകിലേസോ കരണ്ഡകേ സയിതആസീവിസോ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ ഝാനം അന്തരധാപേസി. സോ സതിം ഉപട്ഠാപേതും അസക്കോന്തോ ഗന്ത്വാ ദേവിം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി, താവദേവ സാണിം പരിക്ഖിപിംസു. സോ തായ സദ്ധിം ലോകധമ്മം സേവിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തതോ പട്ഠായ ദേവസികം തഥേവ അകാസി. തസ്സ തായ സദ്ധിം ലോകധമ്മപടിസേവനം സകലനഗരേ പാകടം ജാതം. അമച്ചാ ‘‘ഹരിതചതാപസോ ഏവമകാസീ’’തി രഞ്ഞോ പണ്ണം പഹിണിംസു. രാജാ ‘‘മം ഭിന്ദിതുകാമാ ഏവം വദന്തീ’’തി അസദ്ദഹിത്വാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ബാരാണസിം പച്ചാഗന്ത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദേവിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സച്ചം, കിര മമ അയ്യോ ഹരിതചതാപസോ തയാ സദ്ധിം ലോകധമ്മം പടിസേവതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ദേവാ’’തി. സോ തസ്സാപി അസദ്ദഹിത്വാ ‘‘തമേവ പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ തം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൦. ‘‘സുതം മേതം മഹാബ്രഹ്മേ, കാമേ ഭുഞ്ജതി ഹാരിതോ;

കച്ചേതം വചനം തുച്ഛം, കച്ചി സുദ്ധോ ഇരിയ്യസീ’’തി.

തത്ഥ കച്ചേതന്തി കച്ചി ഏതം ‘‘ഹാരിതോ കാമേ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി അമ്ഹേഹി സുതം വചനം തുച്ഛം അഭൂതം, കച്ചി ത്വം സുദ്ധോ ഇരിയ്യസി വിഹരസീതി.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ ‘നാഹം പരിഭുഞ്ജാമീ’തി വുത്തേപി മമ സദ്ദഹിസ്സതേവ, ഇമസ്മിം ലോകേ സച്ചസദിസീ പതിട്ഠാ നാമ നത്ഥി. ഉജ്ഝിതസച്ചാ ഹി ബോധിമൂലേ നിസീദിത്വാ ബോധിം പാപുണിതും ന സക്കോന്തി, മയാ സച്ചമേവ കഥേതും വട്ടതീ’’തി. ബോധിസത്തസ്സ ഹി ഏകച്ചേസു ഠാനേസു പാണാതിപാതോപി അദിന്നാദാനമ്പി കാമേസുമിച്ഛാചാരോപി സുരാമേരയമജ്ജപാനമ്പി ഹോതിയേവ, അത്ഥഭേദകവിസംവാദനം പുരക്ഖത്വാ മുസാവാദോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ചമേവ കഥേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൧. ‘‘ഏവമേതം മഹാരാജ, യഥാ തേ വചനം സുതം;

കുമ്മഗ്ഗം പടിപന്നോസ്മി, മോഹനേയ്യേസു മുച്ഛിതോ’’തി.

തത്ഥ മോഹനേയ്യേസൂതി കാമഗുണേസു. കാമഗുണേസു ഹി ലോകോ മുയ്ഹതി, തേ ച ലോകം മോഹയന്തി, തസ്മാ തേ ‘‘മോഹനേയ്യാ’’തി വുച്ചന്തീതി.

തം സുത്വാ രാജാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൨. ‘‘അദു പഞ്ഞാ കിമത്ഥിയാ, നിപുണാ സാധുചിന്തിനീ;

യായ ഉപ്പതിതം രാഗം, കിം മനോ ന വിനോദയേ’’തി.

തത്ഥ അദൂതി നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭന്തേ, ഗിലാനസ്സ നാമ ഭേസജ്ജം, പിപാസിതസ്സ പാനീയം പടിസരണം, തുമ്ഹാകം പനേസാ നിപുണാ സാധൂനം അത്ഥാനം ചിന്തിനീ പഞ്ഞാ കിമത്ഥിയാ, യായ പുന ഉപ്പതിതം രാഗം കിം മനോ ന വിനോദയേ, കിം ചിത്തം വിനോദേതും നാസക്ഖീതി.

അഥസ്സ കിലേസബലം ദസ്സേന്തോ ഹാരിതോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘ചത്താരോമേ മഹാരാജ, ലോകേ അതിബലാ ഭുസാ;

രാഗോ ദോസോ മദോ മോഹോ, യത്ഥ പഞ്ഞാ ന ഗാധതീ’’തി.

തത്ഥ യത്ഥാതി യേസു പരിയുട്ഠാനം പത്തേസു മഹോഘേ പതിതാ വിയ പഞ്ഞാ ഗാധം പതിട്ഠം ന ലഭതി.

തം സുത്വാ രാജാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൪൪. ‘‘അരഹാ സീലസമ്പന്നോ, സുദ്ധോ ചരതി ഹാരിതോ;

മേധാവീ പണ്ഡിതോ ചേവ, ഇതി നോ സമ്മതോ ഭവ’’ന്തി.