൨. ഗന്ധാരവഗ്ഗോ

[൪൦൬] ൧. ഗന്ധാരജാതകവണ്ണനാ

ഹിത്വാ ഗാമസഹസ്സാനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഭേസജ്ജസന്നിധികാരസിക്ഖാപദം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പന രാജഗഹേ സമുട്ഠിതം. ആയസ്മതാ ഹി പിലിന്ദവച്ഛേന ആരാമികകുലം മോചേതും രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പാസാദേ ഇദ്ധിബലേന സോവണ്ണമയേ കതേ മനുസ്സാ പസീദിത്വാ ഥേരസ്സ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പഹിണിംസു. സോ താനി പരിസായ വിസ്സജ്ജേസി. പരിസാ പനസ്സ ബാഹുല്ലികാ അഹോസി, ലദ്ധം ലദ്ധം കോളമ്ബേപി ഘടേപി പത്തത്ഥവികായോപി പൂരേത്വാ പടിസാമേസി. മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘മഹിച്ഛാ ഇമേ സമണാ അന്തോകോട്ഠാഗാരികാ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൨-൬൨൩) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, പോരാണകപണ്ഡിതാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ബാഹിരകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചസീലമത്തകം രക്ഖന്താപി ലോണസക്ഖരമത്തകം പുനദിവസത്ഥായ നിദഹന്തേ ഗരഹിംസു, തുമ്ഹേ പന ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദുതിയതതിയദിവസത്ഥായ സന്നിധിം കരോന്താ അയുത്തം കരോഥാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഗന്ധാരരട്ഠേ ബോധിസത്തോ ഗന്ധാരരഞ്ഞോ പുത്തോ ഹുത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. മജ്ഝിമപദേസേപി വിദേഹരട്ഠേ വിദേഹോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തേ ദ്വേപി രാജാനോ അദിട്ഠസഹായാ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഥിരവിസ്സാസാ അഹേസും. തദാ മനുസ്സാ ദീഘായുകാ ഹോന്തി, തിംസ വസ്സസഹസ്സാനി ജീവന്തി. അഥേകദാ ഗന്ധാരരാജാ പുണ്ണമുപോസഥദിവസേ സമാദിന്നസീലോ മഹാതലേ പഞ്ഞത്തവരപല്ലങ്കമജ്ഝഗതോ വിവടേന സീഹപഞ്ജരേന പാചീനലോകധാതും ഓലോകേന്തോ അമച്ചാനം ധമ്മത്ഥയുത്തകഥം കഥേന്തോ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ ഗഗനതലം അതിലങ്ഘന്തമിവ പരിപുണ്ണം ചന്ദമണ്ഡലം രാഹു അവത്ഥരി, ചന്ദപ്പഭാ അന്തരധായി. അമച്ചാ ചന്ദാലോകം അപസ്സന്താ ചന്ദസ്സ രാഹുനാ ഗഹിതഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ചന്ദം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം ചന്ദോ ആഗന്തുകഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠോ നിപ്പഭോ ജാതോ, മയ്ഹമ്പേസ രാജപരിവാരോ ഉപക്കിലേസോ, ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം, യാഹം രാഹുനാ ഗഹിതചന്ദോ വിയ നിപ്പഭോ ഭവേയ്യം, വിസുദ്ധേ ഗഗനതരേ വിരോചന്തം ചന്ദമണ്ഡലം വിയ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിസ്സാമി, കിം മേ പരേന ഓവദിതേന, കുലേ ച ഗണേ ച അലഗ്ഗോ ഹുത്വാ അത്താനമേവ ഓവദന്തോ വിചരിസ്സാമി, ഇദം മേ പതിരൂപ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘യം ഇച്ഛഥ, തം രാജാനം കരോഥാ’’തി രജ്ജം അമച്ചാനം നിയ്യാദേസി. സോ രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനരതിസമപ്പിതോ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി.

വിദേഹരാജാപി ‘‘സുഖം മേ സഹായസ്സാ’’തി വാണിജേ പുച്ഛിത്വാ തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘മമ സഹായേ പബ്ബജിതേ അഹം രജ്ജേന കിം കരിസ്സാമീ’’തി സത്തയോജനികേ മിഥിലനഗരേ തിയോജനസതികേ വിദേഹരട്ഠേ സോളസസു ഗാമസഹസ്സേസു പൂരിതാനി കോട്ഠാഗാരാനി, സോളസസഹസ്സാ ച നാടകിത്ഥിയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പുത്തധീതരോ അമനസികത്വാ ഹിമവന്തപദേസം പവിസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ പവത്തഫലഭോജനോ ഹുത്വാ സമപ്പവത്തവാസം വസന്തോ വിചരി. തേ ഉഭോപി സമവത്തചാരം ചരന്താ അപരഭാഗേ സമാഗച്ഛിംസു, ന പന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനിംസു, സമ്മോദമാനാ ഏകതോവ സമപ്പവത്തവാസം വസിംസു. തദാ വിദേഹതാപസോ ഗന്ധാരതാപസസ്സ ഉപട്ഠാനം കരോതി. തേസം ഏകസ്മിം പുണ്ണമദിവസേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ ധമ്മത്ഥയുത്തകഥം കഥേന്താനം ഗഗനതലേ വിരോചമാനം ചന്ദമണ്ഡലം രാഹു അവത്ഥരി. വിദേഹതാപസോ ‘‘കിം നു ഖോ ചന്ദസ്സ പഭാ നട്ഠാ’’തി ഓലോകേത്വാ രാഹുനാ ഗഹിതം ചന്ദം ദിസ്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഏസ ആചരിയ, ചന്ദം അവത്ഥരിത്വാ നിപ്പഭമകാസീ’’തി പുച്ഛി. അന്തേവാസിക അയം രാഹു നാമ ചന്ദസ്സേകോ ഉപക്കിലേസോ, വിരോചിതും ന ദേതി, അഹമ്പി രാഹുഗഹിതം ചന്ദമണ്ഡലം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം പരിസുദ്ധസ്സ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ആഗന്തുകേന ഉപക്കിലേസേന നിപ്പഭം ജാതം, മയ്ഹമ്പി ഇദം രജ്ജം ഉപക്കിലേസോ, യാവ ചന്ദമണ്ഡലം രാഹു വിയ ഇദം നിപ്പഭം ന കരോതി, താവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തദേവ രാഹുഗഹിതം ചന്ദമണ്ഡലം ആരമ്മണം കത്വാ മഹാരജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോതി. ‘‘ആചരിയ, ത്വം ഗന്ധാരരാജാ’’തി? ‘‘ആമ, അഹ’’ന്തി. ‘‘ആചരിയ, അഹമ്പി വിദേഹരട്ഠേ മിഥിലനഗരേ വിദേഹരാജാ നാമ, നനു മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം അദിട്ഠസഹായാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ ആരമ്മണം അഹോസീ’’തി? അഹം ‘‘തുമ്ഹേ പബ്ബജിതാ’’തി സുത്വാ ‘‘അദ്ധാ പബ്ബജ്ജായ മഹന്തം ഗുണം അദ്ദസാ’’തി തുമ്ഹേയേവ ആരമ്മണം കത്വാ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോതി. തേ തതോ പട്ഠായ അതിവിയ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പവത്തഫലഭോജനാ ഹുത്വാ വിഹരിംസു. തത്ഥ ദീഘരത്തം വസിത്വാ ച പന ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഹിമവന്തതോ ഓതരിത്വാ ഏകം പച്ചന്തഗാമം സമ്പാപുണിംസു.

മനുസ്സാ തേസം ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ രത്തിദിവട്ഠാനാദീനി മാപേത്വാ വസാപേസും. അന്തരാമഗ്ഗേപി നേസം ഭത്തകിച്ചകരണത്ഥായ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ പണ്ണസാലം കാരേസും. തേ പച്ചന്തഗാമേ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ തായ പണ്ണസാലായ നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തേപി മനുസ്സാ തേസം ആഹാരം ദദമാനാ ഏകദാ ലോണം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ദേന്തി, ഏകദാ പണ്ണപുടേ ബന്ധിത്വാ ദേന്തി, ഏകദാ അലോണകാഹാരമേവ ദേന്തി. തേ ഏകദിവസം പണ്ണപുടേ ബഹുതരം ലോണം അദംസു. വിദേഹതാപസോ ലോണം ആദായ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഭത്തകിച്ചകാലേ പഹോനകം ദത്വാ അത്തനോപി പമാണയുത്തം ഗഹേത്വാ അതിരേകം പണ്ണപുടേ ബന്ധിത്വാ ‘‘അലോണകദിവസേ ഭവിസ്സതീ’’തി തിണവട്ടികഅന്തരേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം അലോണകേ ആഹാരേ ലദ്ധേ വിദേഹോ ഗന്ധാരസ്സ ഭിക്ഖാഭാജനം ദത്വാ തിണവട്ടികഅന്തരതോ ലോണം ആഹരിത്വാ ‘‘ആചരിയ, ലോണം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അജ്ജ മനുസ്സേഹി ലോണം ന ദിന്നം, ത്വം കുതോ ലഭസീ’’തി? ‘‘ആചരിയ, പുരിമദിവസേ മനുസ്സാ ബഹും ലോണമദംസു, അഥാഹം ‘അലോണകദിവസേ ഭവിസ്സതീ’തി അതിരേകം ലോണം ഠപേസി’’ന്തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മോഘപുരിസ, തിയോജനസതികം വിദേഹരട്ഠം പഹായ പബ്ബജിത്വാ അകിഞ്ചനഭാവം പത്വാ ഇദാനി ലോണസക്ഖരായ തണ്ഹം ജനേസീ’’തി തജ്ജേത്വാ ഓവദന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൬. ‘‘ഹിത്വാ ഗാമസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സോളസ;

കോട്ഠാഗാരാനി ഫീതാനി, സന്നിധിം ദാനി കുബ്ബസീ’’തി.

തത്ഥ കോട്ഠാഗാരാനീതി സുവണ്ണരജതമണിമുത്താദിരതനകോട്ഠാഗാരാനി ചേവ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരാനി ച ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരാനി ച. ഫീതാനീതി പൂരാനി. സന്നിധിം ദാനി കുബ്ബസീതി ഇദാനി ‘‘സ്വേ ഭവിസ്സതി, തതിയദിവസേ ഭവിസ്സതീ’’തി ലോണമത്തം സന്നിധിം കരോസീതി.

വിദേഹോ ഏവം ഗരഹിയമാനോ ഗരഹം അസഹന്തോ പടിപക്ഖോ ഹുത്വാ ‘‘ആചരിയ, തുമ്ഹേ അത്തനോ ദോസം അദിസ്വാ മയ്ഹമേവ ദോസം പസ്സഥ, നനു തുമ്ഹേ ‘കിം മേ പരേന ഓവദിതേന, അത്താനമേവ ഓവദിസ്സാമീ’തി രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതാ, തുമ്ഹേ ഇദാനി മം കസ്മാ ഓവദഥാ’’തി ചോദേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൭. ‘‘ഹിത്വാ ഗന്ധാരവിസയം, പഹൂതധനധാരിയം;

പസാസനതോ നിക്ഖന്തോ, ഇധ ദാനി പസാസസീ’’തി.

തത്ഥ പസാസനതോതി ഓവാദാനുസാസനീദാനതോ. ഇധ ദാനീതി ഇദാനി ഇധ അരഞ്ഞേ കസ്മാ മം ഓവദഥാതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൮. ‘‘ധമ്മം ഭണാമി വേദേഹ, അധമ്മോ മേ ന രുച്ചതി;

ധമ്മം മേ ഭണമാനസ്സ, ന പാപമുപലിമ്പതീ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മന്തി സഭാവം, ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതം പസത്ഥം കാരണമേവ. അധമ്മോ മേ ന രുച്ചതീതി അധമ്മോ നാമ അസഭാവോ മയ്ഹം കദാചിപി ന രുച്ചതി. ന പാപമുപലിമ്പതീതി മമ സഭാവമേവ കാരണമേവ ഭണന്തസ്സ പാപം നാമ ഹദയേ ന ലിമ്പതി ന അല്ലീയതി. ഓവാദദാനം നാമേതം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകബോധിസത്താനം പവേണീ. തേഹി ദിന്നോവാദം ബാലാ ന ഗണ്ഹന്തി, ഓവാദദായകസ്സ പന പാപം നാമ നത്ഥി.

‘‘നിധീനംവ പവത്താരം, യം പസ്സേ വജ്ജദസ്സിനം;

നിഗ്ഗയ്ഹവാദിം മേധാവിം, താദിസം പണ്ഡിതം ഭജേ;

താദിസം ഭജമാനസ്സ, സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ.

‘‘ഓവദേയ്യാനുസാസേയ്യ, അസബ്ഭാ ച നിവാരയേ;

സതഞ്ഹി സോ പിയോ ഹോതി, അസതം ഹോതി അപ്പിയോ’’തി. (ധ. പ. ൭൬-൭൭);

വിദേഹതാപസോ ബോധിസത്തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘ആചരിയ, അത്ഥനിസ്സിതം കഥേന്തേനപി പരം ഘട്ടേത്വാ രോസേത്വാ കഥേതും ന വട്ടതി, ത്വം മം കുണ്ഠസത്ഥകേന മുണ്ഡേന്തോ വിയ അതിഫരുസം കഥേസീ’’തി വത്വാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൭൯. ‘‘യേന കേനചി വണ്ണേന, പരോ ലഭതി രുപ്പനം;

മഹത്ഥിയമ്പി ചേ വാചം, ന തം ഭാസേയ്യ പണ്ഡിതോ’’തി.

തത്ഥ യേന കേനചീതി ധമ്മയുത്തേനാപി കാരണേന. ലഭതി രുപ്പനന്തി ഘട്ടനം ദുസ്സനം കുപ്പനം ലഭതിയേവ. ന തം ഭാസേയ്യാതി തസ്മാ തം പരപുഗ്ഗലം യായ സോ വാചായ ദുസ്സതി, തം മഹത്ഥിയം മഹന്തം അത്ഥനിസ്സിതമ്പി വാചം ന ഭാസേയ്യാതി അത്ഥോ.

അഥസ്സ ബോധിസത്തോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൮൦. ‘‘കാമം രുപ്പതു വാ മാ വാ, ഭുസംവ വികിരീയതു;

ധമ്മം മേ ഭണമാനസ്സ, ന പാപമുപലിമ്പതീ’’തി.

തത്ഥ കാമന്തി ഏകംസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അയുത്തകാരകോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അയുത്തം തേ കത’’ന്തി ഓവദിയമാനോ ഏകംസേനേവ കുജ്ഝതു വാ മാ വാ കുജ്ഝതു, അഥ വാ ഭുസമുട്ഠി വിയ വികിരീയതു, മയ്ഹം പന ധമ്മം ഭണന്തസ്സ പാപം നാമ നത്ഥീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘ന വോ അഹം, ആനന്ദ, തഥാ പരക്കമിസ്സാമി, യഥാ കുമ്ഭകാരോ ആമകേ ആമകമത്തേ. നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാഹം ആനന്ദ, വക്ഖാമി, യോ സാരോ സോ ഠസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൯൬) ഇമസ്സ സുഗതോവാദസ്സ അനുരൂപായ പടിപത്തിയാ ഠത്വാ ‘‘യഥാ കുമ്ഭകാരോ ഭാജനേസു പുനപ്പുനം ആകോടേത്വാ ആകോടേത്വാ ആമകം അഗ്ഗഹേത്വാ സുപക്കമേവ ഭാജനം ഗണ്ഹാതി, ഏവം പുനപ്പുനം ഓവദിത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പക്കഭാജനസദിസോ പുഗ്ഗലോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി ദസ്സേതും പുന തം ഓവദന്തോ –

൮൧. ‘‘നോ ചേ അസ്സ സകാ ബുദ്ധി, വിനയോ വാ സുസിക്ഖിതോ;

വനേ അന്ധമഹിംസോവ, ചരേയ്യ ബഹുകോ ജനോ.

൮൨. ‘‘യസ്മാ ച പനിധേകച്ചേ, ആചേരമ്ഹി സുസിക്ഖിതാ;

തസ്മാ വിനീതവിനയാ, ചരന്തി സുസമാഹിതാ’’തി. – ഇദം ഗാഥാദ്വയമാഹ;

തസ്സത്ഥോ – സമ്മ വേദേഹ, ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം സചേ അത്തനോ ബുദ്ധി വാ പണ്ഡിതേ ഓവാദദായകേ നിസ്സായ ആചാരപണ്ണത്തിവിനയോ വാ സുസിക്ഖിതോ ന ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേ യഥാ തിണലതാദിഗഹനേ വനേ അന്ധമഹിംസോ ഗോചരാഗോചരം സാസങ്കനിരാസങ്കഞ്ച ഠാനം അജാനന്തോ ചരതി, തഥാ തുമ്ഹാദിസോ ബഹുകോ ജനോ ചരേയ്യ. യസ്മാ പന ഇധ ഏകച്ചേ സകായ ബുദ്ധിയാ രഹിതാ സത്താ ആചരിയസന്തികേ ആചാരപണ്ണത്തിസുസിക്ഖിതാ, തസ്മാ ആചരിയേഹി അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപേന വിനയേന വിനീതത്താ വിനീതവിനയാ സുസമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ ഹുത്വാ ചരന്തീതി.

ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – ഇമിനാ ഹി സത്തേന ഗിഹിനാ ഹുത്വാ അത്തനോ കുലാനുരൂപാ, പബ്ബജിതേന പബ്ബജിതാനുരൂപാ സിക്ഖാ സിക്ഖിതബ്ബാ. ഗിഹിനോപി ഹി അത്തനോ കുലാനുരൂപേസു കസിഗോരക്ഖാദീസു സിക്ഖിതാവ സമ്പന്നാജീവാ ഹുത്വാ സുസമാഹിതാ ചരന്തി, പബ്ബജിതാപി പബ്ബജിതാനുരൂപേസു പാസാദികേസു അഭിക്കന്തപടിക്കന്താദീസു അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസു സിക്ഖിതാവ വിഗതവിക്ഖേപാ സുസമാഹിതാ ചരന്തി. ലോകസ്മിഞ്ഹി –

‘‘ബാഹുസച്ചഞ്ച സിപ്പഞ്ച, വിനയോ ച സുസിക്ഖിതോ;

സുഭാസിതാ ച യാ വാചാ, ഏതം മങ്ഗലമുത്തമ’’ന്തി. (ഖു. പാ. ൫.൫; സു. നി. ൨൬൪);

തം സുത്വാ വേദേഹതാപസോ ‘‘ആചരിയ, ഇതോ പട്ഠായ മം ഓവദഥ അനുസാസഥ, അഹം അനധിവാസനജാതികതായ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥേസിം, തം മേ ഖമഥാ’’തി വന്ദിത്വാ മഹാസത്തം ഖമാപേസി. തേ സമഗ്ഗവാസം വസിത്വാ പുന ഹിമവന്തമേവ അഗമംസു. തത്ര ബോധിസത്തോ വേദേഹതാപസസ്സ കസിണപരികമ്മം കഥേസി. സോ തം കത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേസി. ഇതി തേ ഉഭോപി അപരിഹീനജ്ഝാനാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വേദേഹോ ആനന്ദോ അഹോസി, ഗന്ധാരരാജാ പന അഹമേവ അഹോസീ’’ന്തി.

ഗന്ധാരജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൦൭] ൨. മഹാകപിജാതകവണ്ണനാ

അത്താനം സങ്കമം കത്വാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഞാതത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഭദ്ദസാലജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൧൩ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഞാതകാനം അത്ഥം ചരതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ ഞാതീനം അത്ഥം ചരിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കപിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ഥാമബലൂപേതോ പഞ്ചഹത്ഥിബലപരിമാണോ അസീതിസഹസ്സകപിഗണപരിവുതോ ഹിമവന്തപദേസേ വസതി. തത്ഥ ഗങ്ഗാതീരം നിസ്സായ സാഖാവിടപസമ്പന്നോ സന്ദച്ഛായോ ബഹലപത്തോ പബ്ബതകൂടം വിയ സമുഗ്ഗതോ അമ്ബരുക്ഖോ അഹോസി ‘‘നിഗ്രോധരുക്ഖോ’’തിപി വദന്തി. തസ്സ മധുരാനി ഫലാനി ദിബ്ബഗന്ധരസാനി മഹന്താനി മഹന്തകുമ്ഭപ്പമാണാനി. തസ്സ ഏകിസ്സാ സാഖായ ഫലാനി ഥലേ പതന്തി, ഏകിസ്സാ സാഖായ ഗങ്ഗാജലേ, ദ്വിന്നം സാഖാനം ഫലാനി മജ്ഝേ രുക്ഖമൂലേ പതന്തി. ബോധിസത്തോ കപിഗണം ആദായ തത്ഥ ഫലാനി ഖാദന്തോ ‘‘ഏകസ്മിം കാലേ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഉദകേ പതിതം ഫലം നിസ്സായ അമ്ഹാകം ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഉദകമത്ഥകേ സാഖായ ഏകഫലമ്പി അനവസേസേത്വാ പുപ്ഫകാലേ കളായമത്തകാലതോ പട്ഠായ ഖാദാപേതി ചേവ പാതാപേതി ച. ഏവം സന്തേപി അസീതിവാനരസഹസ്സേഹി അദിട്ഠം കിപില്ലികപുടപടിച്ഛന്നം ഏകം പക്കഫലം നദിയം പതിത്വാ ഉദ്ധഞ്ച അധോ ച ജാലം ബന്ധാപേത്വാ ഉദകകീളം കീളന്തസ്സ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉദ്ധംജാലേ ലഗ്ഗി. രഞ്ഞോ ദിവസം കീളിത്വാ സായം ഗമനസമയേ കേവട്ടാ ജാലം ഉക്ഖിപന്താ തം ദിസ്വാ ‘‘അസുകഫലം നാമാ’’തി അജാനന്താ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും.

രാജാ ‘‘കിംഫലം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന ജാനാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേ ജാനിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘വനചരകാ, ദേവാ’’തി. സോ വനചരകേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം സന്തികാ ‘‘അമ്ബപക്ക’’ന്തി സുത്വാ ഛുരികായ ഛിന്ദിത്വാ പഠമം വനചരകേ ഖാദാപേത്വാ പച്ഛാ അത്തനാപി ഖാദി, ഇത്ഥാഗാരസ്സാപി അമച്ചാനമ്പി ദാപേസി. രഞ്ഞോ അമ്ബപക്കരസോ സകലസരീരം ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. സോ രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഠിതട്ഠാനം വനചരകേ പുച്ഛിത്വാ തേഹി ‘‘ഹിമവന്തപദേസേ നദീതീരേ’’തി വുത്തേ ബഹൂ നാവാസങ്ഘാടേ ബന്ധാപേത്വാ വനചരകേഹി ദേസിതമഗ്ഗേന ഉദ്ധംസോതം അഗമാസി. ‘‘ഏത്തകാനി ദിവസാനീ’’തി പരിച്ഛേദോ ന കഥിതോ, അനുപുബ്ബേന പന തം ഠാനം പത്വാ ‘‘ഏസോ ദേവ, രുക്ഖോ’’തി വനചരകാ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിംസു. രാജാ നാവം ഠപേത്വാ മഹാജനപരിവുതോ പദസാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ സയനം പഞ്ഞപാപേത്വാ അമ്ബപക്കാനി ഖാദിത്വാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ നിപജ്ജി, സബ്ബദിസാസു ആരക്ഖം ഠപേത്വാ അഗ്ഗിം കരിംസു.

മഹാസത്തോ മനുസ്സേസു നിദ്ദം ഓക്കന്തേസു അഡ്ഢരത്തസമയേ പരിസായ സദ്ധിം അഗമാസി. അസീതിസഹസ്സവാനരാ സാഖായ സാഖം ചരന്താ അമ്ബാനി ഖാദന്തി. രാജാ പബുജ്ഝിത്വാ കപിഗണം ദിസ്വാ മനുസ്സേ ഉട്ഠാപേത്വാ ധനുഗ്ഗഹേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘യഥാ ഏതേ ഫലഖാദകാ വാനരാ ന പലായന്തി, തഥാ തേ പരിക്ഖിപിത്വാ വിജ്ഝഥ, സ്വേ അമ്ബാനി ചേവ വാനരമംസഞ്ച ഖാദിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ധനുഗ്ഗഹാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ രുക്ഖം പരിവാരേത്വാ സരേ സന്നയ്ഹിത്വാ അട്ഠംസു. തേ ദിസ്വാ വാനരാ മരണഭയഭീതാ പലായിതും അസക്കോന്താ മഹാസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, ‘പലായനമക്കടേ വിജ്ഝിസ്സാമാ’തി രുക്ഖം പരിവാരേത്വാ ധനുഗ്ഗഹാ ഠിതാ, കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛിത്വാ കമ്പമാനാ അട്ഠംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ഭായിത്ഥ, അഹം വോ ജീവിതം ദസ്സാമീ’’തി വാനരഗണം സമസ്സാസേത്വാ ഉജുകം ഉഗ്ഗതസാഖം ആരുയ്ഹ ഗങ്ഗാഭിമുഖം ഗതസാഖം ഗന്ത്വാ തസ്സാ പരിയന്തതോ പക്ഖന്ദിത്വാ ധനുസതമത്തം ഠാനം അതിക്കമ്മ ഗങ്ഗാതീരേ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബമത്ഥകേ പതിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ ‘‘മമാഗതട്ഠാനം ഏത്തകം ഭവിസ്സതീ’’തി ആകാസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകം വേത്തലതം മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ സോധേത്വാ ‘‘ഏത്തകം ഠാനം രുക്ഖേ ബജ്ഝിസ്സതി, ഏത്തകം ആകാസട്ഠം ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി വവത്ഥപേത്വാ അത്തനോ കടിയം ബന്ധനട്ഠാനം ന സല്ലക്ഖേസി.

സോ തം ലതം ആദായ ഏകം കോടിം ഗങ്ഗാതീരേ പതിട്ഠിതരുക്ഖേ ബന്ധിത്വാ ഏകം അത്തനോ കടിയം ബന്ധിത്വാ വാതച്ഛിന്നവലാഹകോ വിയ വേഗേന ധനുസതമത്തം ഠാനം ലങ്ഘിത്വാ കടിയം ബന്ധനട്ഠാനസ്സ അസല്ലക്ഖിതത്താ രുക്ഖം പാപുണിതും അസക്കോന്തോ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി അമ്ബസാഖം ദള്ഹം ഗണ്ഹിത്വാ വാനരഗണസ്സ സഞ്ഞമദാസി ‘‘സീഘം മമ പിട്ഠിം മദ്ദമാനാ വേത്തലതായ സോത്ഥിഗമനം ഗച്ഛഥാ’’തി. അസീതിസഹസ്സവാനരാ മഹാസത്തം വന്ദിത്വാ ഖമാപേത്വാ തഥാ അഗമംസു. തദാ ദേവദത്തോപി മക്കടോ ഹുത്വാ തേസം അബ്ഭന്തരേ ഹോതി. സോ ‘‘അയം മേ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠിം പസ്സിതും കാലോ’’തി ഉച്ചം സാഖം ആരുയ്ഹ വേഗം ജനേത്വാ തസ്സ പിട്ഠിയം പതി. മഹാസത്തസ്സ ഹദയം ഭിജ്ജി, ബലവവേദനാ ഉപ്പജ്ജി. സോപി തം വേദനാപ്പത്തം കത്വാ പക്കാമി. മഹാസത്തോ ഏകകോവ അഹോസി. രാജാ അനിദ്ദായന്തോ വാനരേഹി ച മഹാസത്തേന ച കതകിരിയം സബ്ബം ദിസ്വാ ‘‘അയം തിരച്ഛാനോ ഹുത്വാ അത്തനോ ജീവിതം അഗണേത്വാ പരിസായ സോത്ഥിഭാവമേവ അകാസീ’’തി ചിന്തേന്തോ നിപജ്ജി.

സോ പഭാതായ രത്തിയാ മഹാസത്തസ്സ തുസ്സിത്വാ ‘‘ന യുത്തം ഇമം കപിരാജാനം നാസേതും, ഉപായേന നം ഓതാരേത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി അന്തോഗങ്ഗായ നാവാസങ്ഘാടം ഠപേത്വാ തത്ഥ അട്ടകം ബന്ധാപേത്വാ സണികം മഹാസത്തം ഓതാരാപേത്വാ പിട്ഠിയം കാസാവവത്ഥം പത്ഥരാപേത്വാ ഗങ്ഗോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ഫാണിതോദകം പായേത്വാ പരിസുദ്ധസരീരം സഹസ്സപാകതേലേന അബ്ഭഞ്ജാപേത്വാ സയനപിട്ഠേ ഏളകചമ്മം സന്ഥരാപേത്വാ സണികം തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ അത്തനാ നീചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൩. ‘‘അത്താനം സങ്കമം കത്വാ, യോ സോത്ഥിം സമതാരയി;

കിം ത്വം തേസം കിമേ തുയ്ഹം, ഹോന്തി ഏതേ മഹാകപീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അമ്ഭോ മഹാകപി, യോ ത്വം അത്താനം സങ്കമം കത്വാ തുലം ആരോപേത്വാ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ഇമേ വാനരേ സോത്ഥിം സമതാരയി, ഖേമേന സന്താരേസി; കിം ത്വം തേസം ഹോസി, കിമേ തുയ്ഹം വാ കിംസു ഏതേ ഹോന്തീതി?

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ രാജാനം ഓവദന്തോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൮൪. ‘‘രാജാഹം ഇസ്സരോ തേസം, യൂഥസ്സ പരിഹാരകോ;

തേസം സോകപരേതാനം, ഭീതാനം തേ അരിന്ദമ.

൮൫. ‘‘ഉല്ലങ്ഘയിത്വാ അത്താനം, വിസ്സട്ഠധനുനോ സതം;

തതോ അപരപാദേസു, ദള്ഹം ബന്ധം ലതാഗുണം.

൮൬. ‘‘ഛിന്നബ്ഭമിവ വാതേന, നുണ്ണോ രുക്ഖം ഉപാഗമിം;

സോഹം അപ്പഭവം തത്ഥ, സാഖം ഹത്ഥേഹി അഗ്ഗഹിം.

൮൭. ‘‘തം മം വിയായതം സന്തം, സാഖായ ച ലതായ ച;

സമനുക്കമന്താ പാദേഹി, സോത്ഥിം സാഖാമിഗാ ഗതാ.

൮൮. ‘‘തം മം ന തപതേ ബന്ധോ, മതോ മേ ന തപേസ്സതി;

സുഖമാഹരിതം തേസം, യേസം രജ്ജമകാരയിം.

൮൯. ‘‘ഏസാ തേ ഉപമാ രാജ, തം സുണോഹി അരിന്ദമ;

രഞ്ഞാ രട്ഠസ്സ യോഗ്ഗസ്സ, ബലസ്സ നിഗമസ്സ ച;

സബ്ബേസം സുഖമേട്ഠബ്ബം, ഖത്തിയേന പജാനതാ’’തി.

തത്ഥ തേസന്തി തേസം അസീതിസഹസ്സാനം വാനരാനം. ഭീതാനം തേതി തവ വിജ്ഝനത്ഥായ ആണാപേത്വാ ഠിതസ്സ ഭീതാനം. അരിന്ദമാതി രാജാനം ആലപതി. രാജാ ഹി ചോരാദീനം അരീനം ദമനതോ ‘‘അരിന്ദമോ’’തി വുച്ചതി. വിസ്സട്ഠധനുനോ സതന്തി അനാരോപിതധനുസതപ്പമാണം ഠാനം അത്താനം ആകാസേ ഉല്ലങ്ഘയിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ തതോ ഇമമ്ഹാ രുക്ഖാ ലങ്ഘയിത്വാ ഗതട്ഠാനതോ. അപരപാദേസൂതി പച്ഛാപാദേസു. ഇദം കടിഭാഗം സന്ധായ വുത്തം. ബോധിസത്തോ ഹി കടിഭാഗേ തം ലതാഗുണം ദള്ഹം ബന്ധിത്വാ പച്ഛിമപാദേഹി ഭൂമിയം അക്കമിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ വാതവേഗേന ആകാസം പക്ഖന്ദി. നുണ്ണോ രുക്ഖം ഉപാഗമിന്തി വാതച്ഛിന്നം അബ്ഭമിവ അത്തനോ വേഗജനിതേന വാതേന നുണ്ണോ. യഥാ വാതച്ഛിന്നബ്ഭം വാതേന, ഏവം അത്തനോ വേഗേന നുണ്ണോ ഹുത്വാ ഇമം അമ്ബരുക്ഖം ഉപാഗമിം. അപ്പഭവന്തി സോ അഹം തത്ഥ ആകാസപ്പദേസേ രുക്ഖം പാപുണിതും അപ്പഹോന്തോ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖം ഹത്ഥേഹി അഗ്ഗഹേസിന്തി അത്ഥോ.

വിയായതന്തി രുക്ഖസാഖായ ച വേത്തലതായ ച വീണായ ഭമരതന്തി വിയ വിതതം ആകഡ്ഢിതസരീരം. സമനുക്കമന്താതി മയാ അനുഞ്ഞാതാ മം വന്ദിത്വാ പാദേഹി അനുക്കമന്താ നിരന്തരമേവ അക്കമന്താ സോത്ഥിം ഗതാ. തം മം ന തപതേ ബന്ധോതി തം മം നാപി സോ വല്ലിയാ ബന്ധോ തപതി, നാപി ഇദാനി മരണം തപേസ്സതി. കിംകാരണാ? സുഖമാഹരിതം തേസന്തി യസ്മാ യേസം അഹം രജ്ജമകാരയിം, തേസം മയാ സുഖമാഹരിതം. ഏതേ ഹി ‘‘മഹാരാജ, അയം നോ ഉപ്പന്നം ദുക്ഖം ഹരിത്വാ സുഖം ആഹരിസ്സതീ’’തി മം രാജാനം അകംസു. അഹമ്പി ‘‘തുമ്ഹാകം ഉപ്പന്നം ദുക്ഖം ഹരിസ്സാമി’’ച്ചേവ ഏതേസം രാജാ ജാതോ. തം അജ്ജ മയാ ഏതേസം മരണദുക്ഖം ഹരിത്വാ ജീവിതസുഖം ആഹടം, തേന മം നാപി ബന്ധോ തപതി, ന മരണവധോ തപേസ്സതി.

ഏസാ തേ ഉപമാതി ഏസാ തേ മഹാരാജ, മയാ കതകിരിയായ ഉപമാ. തം സുണോഹീതി തസ്മാ ഇമായ ഉപമായ സംസന്ദേത്വാ അത്തനോ ദിയ്യമാനം ഓവാദം സുണാഹി. രഞ്ഞാ രട്ഠസ്സാതി മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛും വിയ രട്ഠം അപീളേത്വാ ചതുബ്ബിധം അഗതിഗമനം പഹായ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗണ്ഹന്തേന ദസസു രാജധമ്മേസു പതിട്ഠായ മയാ വിയ അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ‘‘കിന്തിമേ രട്ഠവാസിനോ വിഗതഭയാ ഗിമ്ഹകാലേ വിവടദ്വാരേ ഞാതീഹി ച പരിവാരകേഹി ച പരിവാരിതാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ സീതേന വാതേന ബീജിയമാനാ യഥാരുചി അത്തനോ അത്തനോ സന്തകം പരിഭുഞ്ജന്താ കായികചേതസികസുഖസമങ്ഗിനോ ഭവേയ്യു’’ന്തി സകലരട്ഠസ്സ ച രഥസകടാദിയുത്തവാഹനസ്സ യോഗ്ഗസ്സ ച പത്തിസങ്ഖാതസ്സ ബലസ്സ ച നിഗമജനപദസങ്ഖാതസ്സ നിഗമസ്സ ച സബ്ബേസം സുഖമേവ ഏസിതബ്ബം ഗവേസിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഖത്തിയേന പജാനതാതി ഖേത്താനം അധിപതിഭാവേന ‘‘ഖത്തിയോ’’തി ലദ്ധനാമേന പന ഏതേന അവസേസസത്തേ അതിക്കമ്മ പജാനതാ ഞാണസമ്പന്നേന ഭവിതബ്ബന്തി.

ഏവം മഹാസത്തോ രാജാനം ഓവദന്തോ അനുസാസന്തോവ കാലമകാസി. രാജാ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ കപിരാജസ്സ രാജൂനം വിയ സരീരകിച്ചം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഇത്ഥാഗാരമ്പി ആണാപേസി ‘‘തുമ്ഹേ രത്തവത്ഥനിവത്ഥാ വികിണ്ണകേസാ ദണ്ഡദീപികഹത്ഥാ കപിരാജാനം പരിവാരേത്വാ ആളാഹനം ഗച്ഛഥാ’’തി. അമച്ചാ ദാരൂനം സകടസതമത്തേന ചിതകം കരിത്വാ രാജൂനം കരണനിയാമേനേവ മഹാസത്തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ സീസകപാലം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ മഹാസത്തസ്സ ആളാഹനേ ചേതിയം കാരേത്വാ ദീപേ ജാലാപേത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ സീസകപാലം സുവണ്ണഖചിതം കാരേത്വാ കുന്തഗ്ഗേ ഠപേത്വാ പുരതോ കത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേന്തോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ അന്തോരാജദ്വാരേ ഠപേത്വാ സകലനഗരം സജ്ജാപേത്വാ സത്താഹം ധാതുപൂജം കാരേസി. അഥ നം ധാതും ഗഹേത്വാ ചേതിയം കാരേത്വാ യാവജീവം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ പതിട്ഠായ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ദുട്ഠകപി ദേവദത്തോ, പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, കപിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാകപിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൪൦൮] ൩. കുമ്ഭകാരജാതകവണ്ണനാ

അമ്ബാഹമദ്ദം വനമന്തരസ്മിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിലേസനിഗ്ഗഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പാനീയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൫൯ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സാവത്ഥിയം പഞ്ചസതാ സഹായകാ പബ്ബജിത്വാ അന്തോകോടിസന്ഥാരേ വസമാനാ അഡ്ഢരത്തസമയേ കാമവിതക്കം വിതക്കയിംസു. സത്ഥാ അത്തനോ സാവകേ രത്തിയാ തയോ വാരേ, ദിവസസ്സ തയോ വാരേതി രത്തിന്ദിവം ഛ വാരേ ഓലോകേന്തോ കികീ അണ്ഡം വിയ, ചമരീ വാലധിം വിയ, മാതാ പിയപുത്തം വിയ, ഏകചക്ഖുകോ പുരിസോ ചക്ഖും വിയ രക്ഖതി, തസ്മിം തസ്മിംയേവ ഖണേ ഉപ്പന്നകിലേസം നിഗ്ഗണ്ഹാതി. സോ തം ദിവസം അഡ്ഢരത്തസമയേ ജേതവനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തേസം ഭിക്ഖൂനം വിതക്കസമുദാചാരം ഞത്വാ ‘‘ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം അബ്ഭന്തരേ അയം കിലേസോ വഡ്ഢന്തോ അരഹത്തസ്സ ഹേതും ഭിന്ദിസ്സതി, ഇദാനേവ നേസം കിലേസം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തം ദസ്സാമീ’’തി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ആനന്ദ, അന്തോകോടിസന്ഥാരേ വസനകഭിക്ഖൂ സബ്ബേ സന്നിപാതേഹീ’’തി സന്നിപാതാപേത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അന്തോപവത്തകിലേസാനം വസേ വത്തിതും വട്ടതി, കിലേസോ ഹി വഡ്ഢമാനോ പച്ചാമിത്തോ വിയ മഹാവിനാസം പാപേതി, ഭിക്ഖുനാ നാമ അപ്പമത്തകമ്പി കിലേസം നിഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതി, പോരാണകപണ്ഡിതാ അപ്പമത്തകം ആരമ്മണം ദിസ്വാ അബ്ഭന്തരേ പവത്തകിലേസം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിനഗരസ്സ ദ്വാരഗാമേ കുമ്ഭകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഏകം പുത്തഞ്ച ധീതരഞ്ച ലഭിത്വാ കുമ്ഭകാരകമ്മം നിസ്സായ പുത്തദാരം പോസേസി. തദാ കലിങ്ഗരട്ഠേ ദന്തപുരനഗരേ കരണ്ഡകോ നാമ രാജാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ ഉയ്യാനദ്വാരേ ഫലഭാരഭരിതം മധുരഫലം അമ്ബരുക്ഖം ദിസ്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോയേവ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഏകം അമ്ബപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ മങ്ഗലസിലായ നിസിന്നോ ദാതബ്ബയുത്തകാനം ദത്വാ അമ്ബം പരിഭുഞ്ജി. ‘‘രഞ്ഞാ ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ സേസേഹി നാമ ഗഹേതബ്ബമേവാ’’തി അമച്ചാപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോപി അമ്ബാനി പാതേത്വാ ഖാദിംസു. പച്ഛാ ആഗതാ രുക്ഖം ആരുയ്ഹ മുഗ്ഗരേഹി പോഥേത്വാ ഓഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗസാഖം കത്വാ ആമകഫലമ്പി അസേസേത്വാ ഖാദിംസു.

രാജാ ദിവസം ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ സായന്ഹസമയേ അലങ്കതഹത്ഥിക്ഖന്ധവരേ നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തോ തം രുക്ഖം ദിസ്വാ ഹത്ഥിതോ ഓതരിത്വാ രുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ രുക്ഖം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം പാതോവ പസ്സന്താനം അതിത്തികരോ ഫലഭാരഭരിതോ സോഭമാനോ അട്ഠാസി, ഇദാനി ഗഹിതഫലോ ഓഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗോ അസോഭമാനോ ഠിതോ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന അഞ്ഞതോ ഓലോകേന്തോ അപരം നിപ്ഫലം അമ്ബരുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘ഏസ രുക്ഖോ അത്തനോ നിപ്ഫലഭാവേന മുണ്ഡമണിപബ്ബതോ വിയ സോഭമാനോ ഠിതോ, അയം പന സഫലഭാവേന ഇമം ബ്യസനം പത്തോ, ഇദം അഗാരമജ്ഝമ്പി ഫലിതരുക്ഖസദിസം, പബ്ബജ്ജാ നിപ്ഫലരുക്ഖസദിസാ, സധനസ്സേവ ഭയം അത്ഥി, നിദ്ധനസ്സ ഭയം നത്ഥി, മയാപി നിപ്ഫലരുക്ഖേന വിയ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഫലരുക്ഖം ആരമ്മണം കത്വാ രുക്ഖമൂലേ ഠിതകോവ തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘വിദ്ധംസിതാ ദാനി മേ മാതുകുച്ഛികുടികാ, ഛിന്നാ തീസു ഭവേസു പടിസന്ധി, സോധിതാ സംസാരഉക്കാരഭൂമി, സോസിതോ മയാ അസ്സുസമുദ്ദോ, ഭിന്നോ അട്ഠിപാകാരോ, നത്ഥി മേ പുന പടിസന്ധീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോവ അട്ഠാസി.

അഥ നം അമച്ചാ ആഹംസു ‘‘അതിബഹും ഠിതത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ന മയം മഹാരാജാനോ, പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ മയ’’ന്തി. ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ തുമ്ഹാദിസാ ന ഹോന്തി, ദേവാ’’തി. ‘‘അഥ കീദിസാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ഓരോപിതകേസമസ്സുകാസാവവത്ഥപടിച്ഛന്നാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ വാതച്ഛിന്നവലാഹകരാഹുമുത്തചന്ദമണ്ഡലപടിഭാഗാ ഹിമവന്തേ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ വസന്തി, ഏവരൂപാ ദേവ, പച്ചേകബുദ്ധാ’’തി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ സീസം പരാമസി, താവദേവസ്സ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, സമണലിങ്ഗം പാതുരഹോസി.

‘‘തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, വാസി സൂചി ച ബന്ധനം;

പരിസ്സാവനേന അട്ഠേതേ, യുത്തയോഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. –

ഏവം വുത്താ സമണപരിക്ഖാരാ കായപടിബദ്ധാവ അഹേസും. സോ ആകാസേ ഠത്വാ മഹാജനസ്സ ഓവാദം ദത്വാ അനിലപഥേന ഉത്തരഹിമവന്തേ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരമേവ അഗമാസി.

ഗന്ധാരരട്ഠേപി തക്കസിലനഗരേ നഗ്ഗജി നാമ രാജാ ഉപരിപാസാദേ പല്ലങ്കമജ്ഝഗതോ ഏകം ഇത്ഥിം ഏകേകഹത്ഥേ ഏകേകം മണിവലയം പിളന്ധിത്വാ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ ഗന്ധം പിസമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഏതാനി വലയാനി ഏകേകഭാവേന ന ഘട്ടേന്തി ന വിരവന്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ നിസീദി. അഥ സാ ദക്ഖിണഹത്ഥതോ വലയം വാമഹത്ഥേയേവ പിളന്ധിത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ഗന്ധം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പിസിതും ആരഭി, വാമഹത്ഥേ വലയം ദുതിയം ആഗമ്മ ഘട്ടിയമാനം സദ്ദമകാസി. രാജാ താനി ദ്വേ വലയാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്താനി വിരവന്താനി ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇദം വലയം ഏകേകകാലേ ന ഘട്ടേസി, ദുതിയം ആഗമ്മ ഘട്ടേതി, സദ്ദം കരോതി, ഏവമേവ ഇമേ സത്താപി ഏകേകാ ന ഘട്ടേന്തി ന വിവദന്തി, ദ്വേ തയോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്തി, കലഹം കരോന്തി. അഹം പന കസ്മീരഗന്ധാരേസു ദ്വീസു രജ്ജേസു രട്ഠവാസിനോ വിചാരേമി, മയാപി ഏകവലയസദിസേന ഹുത്വാ പരം അവിചാരേത്വാ അത്താനമേവ വിചാരേന്തേന വസിതും വട്ടതീ’’തി സങ്ഘട്ടനവലയം ആരമ്മണം കത്വാ യഥാനിസിന്നോവ തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേസി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

വിദേഹരട്ഠേ മിഥിലനഗരേ നിമി നാമ രാജാ ഭുത്തപാതരാസോ അമച്ചഗണപരിവുതോ വിവടസീഹപഞ്ജരേന അന്തരവീഥിം പേക്ഖമാനോ അട്ഠാസി. അഥേകോ സേനോ സൂനാപണതോ മംസപേസിം ഗഹേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. തമേനം ഇതോ ചിതോ ച ഗിജ്ഝാദയോ സകുണാ സമ്പരിവാരേത്വാ ആഹാരഹേതു തുണ്ഡേന വിജ്ഝന്താ പക്ഖേഹി പഹരന്താ പാദേഹി മദ്ദന്താ അഗമംസു. സോ അത്തനോ വധം അസഹമാനോ തം മംസം ഛഡ്ഡേസി. അഞ്ഞോ ഗണ്ഹി, സകുണാ ഇമം മുഞ്ചിത്വാ തം അനുബന്ധിംസു. തേനപി വിസ്സട്ഠം അഞ്ഞോ അഗ്ഗഹേസി, തമ്പി തഥേവ വിഹേഠേസും. രാജാ തേ സകുണേ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘യോ യോ മംസപേസിം ഗണ്ഹി, തസ്സ തസ്സേവ ദുക്ഖം, യോ യോ തം വിസ്സജ്ജേസി, തസ്സ തസ്സേവ സുഖം, ഇമേപി പഞ്ച കാമഗുണേ യോ യോ ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തസ്സേവ ദുക്ഖം, ഇതരസ്സ സുഖം, ഇമേ ഹി ബഹൂനം സാധാരണാ, മയ്ഹം ഖോ പന സോളസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി, മയാ വിസ്സട്ഠമംസപിണ്ഡേന വിയ സേനേന പഞ്ച കാമഗുണേ പഹായ സുഖിതേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി. സോ യോനിസോ മനസി കരോന്തോ യഥാഠിതോവ തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേസി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ഉത്തരപഞ്ചാലരട്ഠേ കപിലനഗരേ ദുമ്മുഖോ നാമ രാജാ ഭുത്തപാതരാസോ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ അമച്ചഗണപരിവുതോ വിവടസീഹപഞ്ജരേ രാജങ്ഗണം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഗോപാലകാ വജദ്വാരം വിവരിംസു, ഉസഭാ വജതോ നിക്ഖമിത്വാ കിലേസവസേന ഏകം ഗാവിം അനുബന്ധിംസു. തത്ഥേകോ തിഖിണസിങ്ഗോ മഹാഉസഭോ അഞ്ഞം ഉസഭം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ കിലേസമച്ഛേരാഭിഭൂതോ തിഖിണേന സിങ്ഗേന അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പഹരി. തസ്സ പഹാരമുഖേന അന്താനി നിക്ഖമിംസു, സോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. രാജാ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേ സത്താ തിരച്ഛാനഗതേ ആദിം കത്വാ കിലേസവസേന ദുക്ഖം പാപുണന്തി, അയം ഉസഭോ കിലേസം നിസ്സായ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ, അഞ്ഞേപി സത്താ കിലേസേഹേവ കമ്പന്തി, മയാ ഇമേസം സത്താനം കമ്പനകിലേസേ പഹാതും വട്ടതീ’’തി. സോ ഠിതകോവ തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേസി. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

അഥേകദിവസം ചത്താരോ പച്ചേകബുദ്ധാ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരാ നിക്ഖമ്മ അനോതത്തദഹേ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ കതസരീരപടിജഗ്ഗനാ മനോസിലാതലേ ഠത്വാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഇദ്ധിയാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ പഞ്ചവണ്ണവലാഹകേ മദ്ദമാനാ ഗന്ത്വാ ബാരാണസിനഗരദ്വാരഗാമകസ്സ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ഏകസ്മിം ഫാസുകട്ഠാനേ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ദ്വാരഗാമം പവിസിത്വാ പിണ്ഡായ ചരന്താ ബോധിസത്തസ്സ ഗേഹദ്വാരം സമ്പാപുണിംസു. ബോധിസത്തോ തേ ദിസ്വാ തുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ ഗേഹം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ സങ്ഘത്ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ അതിവിയ സോഭതി, വിപ്പസന്നാനി വോ ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ, കിം നു ഖോ ആരമ്മണം ദിസ്വാ തുമ്ഹേ ഇമം ഭിക്ഖാചരിയപബ്ബജ്ജം ഉപഗതാ’’തി പുച്ഛി. യഥാ ച സങ്ഘത്ഥേരം, ഏവം സേസേപി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. അഥസ്സ തേ ചത്താരോപി ജനാ ‘‘അഹം അസുകനഗരേ അസുകരട്ഠേ അസുകരാജാ നാമ ഹുത്വാ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനോ അത്തനോ അഭിനിക്ഖമനവത്ഥൂനി കഥേത്വാ പടിപാടിയാ ഏകേകം ഗാഥമാഹംസു –

൯൦. ‘‘അമ്ബാഹമദ്ദം വനമന്തരസ്മിം, നിലോഭാസം ഫലിതം സംവിരൂള്ഹം;

തമദ്ദസം ഫലഹേതു വിഭഗ്ഗം, തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചരിയം ചരാമി.

൯൧. ‘‘സേലം സുമട്ഠം നരവീരനിട്ഠിതം, നാരീ യുഗം ധാരയി അപ്പസദ്ദം;

ദുതിയഞ്ച ആഗമ്മ അഹോസി സദ്ദോ, തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചരിയം ചരാമി.

൯൨. ‘‘ദിജാ ദിജം കുണപമാഹരന്തം, ഏകം സമാനം ബഹുകാ സമേച്ച;

ആഹാരഹേതൂ പരിപാതയിംസു, തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചരിയം ചരാമി.

൯൩. ‘‘ഉസഭാഹമദ്ദം യൂഥസ്സ മജ്ഝേ, ചലക്കകും വണ്ണബലൂപപന്നം;

തമദ്ദസം കാമഹേതു വിതുന്നം, തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചരിയം ചരാമീ’’തി.

തത്ഥ അമ്ബാഹമദ്ദന്തി അമ്ബരുക്ഖം അഹം അദ്ദസം. വനമന്തരസ്മിന്തി വനഅന്തരേ, അമ്ബവനമജ്ഝേതി അത്ഥോ. സംവിരൂള്ഹന്തി സുവഡ്ഢിതം. തമദ്ദസന്തി തം ഉയ്യാനതോ നിക്ഖന്തോ ഫലഹേതു വിഭഗ്ഗം പുന അദ്ദസം. തം ദിസ്വാതി തം ഫലഹേതു വിഭഗ്ഗം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസംവേഗോ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ഇമം ഭിക്ഖാചരിയപബ്ബജ്ജം ഉപഗതോസ്മി, തസ്മാ ഭിക്ഖാചരിയം ചരാമീതി. ഇദം സോ ഫലഹേതു വിഭഗ്ഗം അമ്ബരുക്ഖം ദസ്സനതോ പട്ഠായ സബ്ബം ചിത്താചാരം കഥേസി. സേസാനം വിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ അനുത്താനപദവണ്ണനാ – സേലന്തി മണിവലയം. നരവീരനിട്ഠിതന്തി വീരനരേഹി നിട്ഠിതം, പണ്ഡിതപുരിസേഹി കതന്തി അത്ഥോ. യുഗന്തി ഏകേകസ്മിം ഏകേകം കത്വാ ഏകം വലയയുഗളം. ദിജാ ദിജന്തി ഗഹിതമംസപിണ്ഡം ദിജം അവസേസദിജാ. കുണപമാഹരന്തന്തി മംസപിണ്ഡം ആദായ ആഹരന്തം. സമേച്ചാതി സമാഗന്ത്വാ സന്നിപതിത്വാ. പരിപാതയിംസൂതി കോട്ടേന്താ അനുബന്ധിംസു. ഉസഭാഹമദ്ദന്തി ഉസഭം അഹം അദ്ദസം. ചലക്കകുന്തി ചലക്കകുധം.

ബോധിസത്തോ ഏകേകം ഗാഥം സുത്വാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമേവ തം ആരമ്മണം അനുരൂപ’’ന്തി ഏകേകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഥുതിം അകാസി. തഞ്ച പന ചതൂഹി ജനേഹി ദേസിതം ധമ്മകഥം സുത്വാ ഘരാവാസേ അനപേക്ഖോ ഹുത്വാ പക്കന്തേസു പച്ചേകബുദ്ധേസു ഭുത്തപാതരാസോ സുഖനിസിന്നോ ഭരിയം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഏതേ ചത്താരോ പച്ചേകബുദ്ധാ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിത്വാ അകിഞ്ചനാ അപലിബോധാ പബ്ബജ്ജാസുഖേന വീതിനാമേന്തി, അഹം പന ഭതിയാ ജീവികം കപ്പേമി, കിം മേ ഘരാവാസേന, ത്വം പുത്തകേ സങ്ഗണ്ഹന്തീ ഗേഹേ വസാ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൪. ‘‘കരണ്ഡകോ കലിങ്ഗാനം, ഗന്ധാരാനഞ്ച നഗ്ഗജി;

നിമിരാജാ വിദേഹാനം, പഞ്ചാലാനഞ്ച ദുമ്മുഖോ;

ഏതേ രട്ഠാനി ഹിത്വാന, പബ്ബജിംസു അകിഞ്ചനാ.

൯൫. ‘‘സബ്ബേപിമേ ദേവസമാ സമാഗതാ, അഗ്ഗീ യഥാ പജ്ജലിതോ തഥേവിമേ;

അഹമ്പി ഏകോ ചരിസ്സാമി ഭഗ്ഗവി, ഹിത്വാന കാമാനി യഥോധികാനീ’’തി.

താസം അത്ഥോ – ഭദ്ദേ, ഏസ സങ്ഘത്ഥേരോ പച്ചേകബുദ്ധോ ദന്തപുരേ നാമ നഗരേ കരണ്ഡകോ നാമ കലിങ്ഗാനം ജനപദസ്സ രാജാ, ദുതിയോ തക്കസിലനഗരേ നഗ്ഗജി നാമ ഗന്ധാരാനം ജനപദസ്സ രാജാ, തതിയോ മിഥിലനഗരേ നിമി നാമ വിദേഹാനം ജനപദസ്സ രാജാ, ചതുത്ഥോ കപിലനഗരേ ദുമ്മുഖോ നാമ ഉത്തരപഞ്ചാലാനം ജനപദസ്സ രാജാ, ഏതേ ഏവരൂപാനി രട്ഠാനി ഹിത്വാ അകിഞ്ചനാ ഹുത്വാ പബ്ബജിംസു. സബ്ബേപിമേതി ഇമേ പന സബ്ബേപി വിസുദ്ധിദേവേഹി പുരിമപച്ചേകബുദ്ധേഹി സമാനാ ഏകതോ സമാഗതാ. അഗ്ഗീ യഥാതി യഥാ ഹി അഗ്ഗി പജ്ജലിതോ ഓഭാസതി. തഥേവിമേതി ഇമേപി തഥേവ സീലാദീഹി പഞ്ചഹി ഗുണേഹി ഓഭാസന്തി. യഥാ ഏതേ, തഥാ അഹമ്പി പബ്ബജിത്വാ ഏകോ ചരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഭഗ്ഗവീതി ഭരിയം ആലപതി. ഹിത്വാന കാമാനീതി രൂപാദയോ വത്ഥുകാമേ ഹിത്വാ. യഥോധികാനീതി അത്തനോ ഓധിവസേന ഠിതാനി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രൂപാദിഓധിവസേന യഥാഠിതേ കാമേ പഹായ അഹമ്പി പബ്ബജിത്വാ ഏകോ ചരിസ്സാമീതി. ‘‘യതോധികാനീ’’തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – യതോ ഉപരതോ ഓധി ഏതേസന്തി യതോധികാനി, ഉപരതകോട്ഠാസാനി. പബ്ബജിസ്സാമീതി ചിന്തിതകാലതോ പട്ഠായ ഹി കിലേസകാമാനം ഏകോ കോട്ഠാസോ ഉപരതോ നാമ ഹോതി നിരുദ്ധോ, തസ്സ വത്ഥുഭൂതോ കാമകോട്ഠാസോപി ഉപരതോവ ഹോതീതി.

സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ സാമി, പച്ചേകബുദ്ധാനം ധമ്മകഥം സുതകാലതോ പട്ഠായ അഗാരേ ചിത്തം ന സണ്ഠാതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘അയമേവ കാലോ ന ഹി അഞ്ഞോ അത്ഥി, അനുസാസിതാ മേ ന ഭവേയ്യ പച്ഛാ;

അഹമ്പി ഏകാ ചരിസ്സാമി ഭഗ്ഗവ, സകുണീവ മുത്താ പുരിസസ്സ ഹത്ഥാ’’തി.

തത്ഥ അനുസാസിതാ മേ ന ഭവേയ്യ പച്ഛാതി അനുസാസകോ ഓവാദകോ ന ഭവേയ്യ ദുല്ലഭത്താ ഓവാദകാനം, തസ്മാ അയമേവ പബ്ബജിതും കാലോ, ന ഹി അഞ്ഞോ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. സകുണീവ മുത്താതി യഥാ സാകുണികേന ഗഹേത്വാ സകുണപച്ഛിയം ഖിത്താസു സകുണീസു തസ്സ ഹത്ഥതോ മുത്താ ഏകാ സകുണീ അനിലപഥം ലങ്ഘയിത്വാ യഥാരുചിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഏകികാവ ചരേയ്യ, തഥാ അഹമ്പി തവ ഹത്ഥതോ മുത്താ ഏകികാ ചരിസ്സാമീതി സയമ്പി പബ്ബജിതുകാമാ ഹുത്വാ ഏവമാഹ.

ബോധിസത്തോ തസ്സാ കഥം സുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. സാ പന ബോധിസത്തം വഞ്ചേത്വാ പുരേതരം പബ്ബജിതുകാമാ ‘‘സാമി, പാനീയതിത്ഥം ഗമിസ്സാമി, ദാരകേ ഓലോകേഹീ’’തി ഘടം ആദായ ഗച്ഛന്തീ വിയ പലായിത്വാ നഗരസാമന്തേ താപസാനം സന്തികേ ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. ബോധിസത്തോ തസ്സാ അനാഗമനം ഞത്വാ സയം ദാരകേ പോസേസി. അപരഭാഗേ തേസു ഥോകം വഡ്ഢിത്വാ അത്തനോ അയാനയജാനനസമത്ഥതം സമ്പത്തേസു തേസം വീമംസനത്ഥം ഏകദിവസം ഭത്തം പചന്തോ ഥോകം ഉത്തണ്ഡുലം പചി, ഏകദിവസം ഥോകം കിലിന്നം, ഏകദിവസം സുപക്കം, ഏകദിവസം അതികിലിന്നം, ഏകദിവസം അലോണകം, ഏകദിവസം അതിലോണകം. ദാരകാ ‘‘താത, അജ്ജ ഭത്തം ഉത്തണ്ഡുലം, അജ്ജ കിലിന്നം, അജ്ജ സുപക്കം, അജ്ജ അതികിലിന്നം, അജ്ജ അലോണകം, അജ്ജ അതിലോണക’’ന്തി ആഹംസു. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘ആമ, താതാ’’തി വത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേ ദാരകാ ഇദാനി ആമപക്കലോണികഅതിലോണികാനി ജാനന്തി, അത്തനോ ധമ്മതായ ജീവിതും സക്ഖിസ്സന്തി, മയാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി. അഥ തേ ദാരകേ ഞാതകാനം ദത്വാ പടിച്ഛാപേത്വാ ‘‘അമ്മതാതാ, ഇമേ ദാരകേ സാധുകം പോസേഥാ’’തി വത്വാ സോ ഞാതകാനം പരിദേവന്താനഞ്ഞേവ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ നഗരസ്സ സാമന്തേയേവ വസി.

അഥ നം ഏകദിവസം ബാരാണസിയം ഭിക്ഖായ ചരന്തം പരിബ്ബാജികാ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘അയ്യ, ദാരകാ തേ നാസിതാ മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ ‘‘നാഹം ദാരകേ നാസേമി, തേസം അത്തനോ അയാനയജാനനകാലേ പബ്ബജിതോമ്ഹി, ത്വം തേസം അചിന്തേത്വാ പബ്ബജ്ജായ അഭിരമാ’’തി വത്വാ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൯൭. ‘‘ആമം പക്കഞ്ച ജാനന്തി, അഥോ ലോണം അലോണകം;

തമഹം ദിസ്വാന പബ്ബജിം, ചരേവ ത്വം ചരാമഹ’’ന്തി.

തത്ഥ തമഹന്തി തം അഹം ദാരകാനം കിരിയം ദിസ്വാ പബ്ബജിതോ. ചരേവ ത്വം ചരാമഹന്തി ത്വമ്പി ഭിക്ഖാചരിയമേവ ചര, അഹമ്പി ഭിക്ഖാചരിയമേവ ചരിസ്സാമീതി.

ഇതി സോ പരിബ്ബാജികം ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. സാപി ഓവാദം ഗഹേത്വാ മഹാസത്തം വന്ദിത്വാ യഥാരുചിതം ഠാനം ഗതാ. ഠപേത്വാ കിര തം ദിവസം ന തേ പുന അഞ്ഞമഞ്ഞം അദ്ദസംസു. ബോധിസത്തോ ച ഝാനാഭിഞ്ഞം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. തദാ ധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, പുത്തോ രാഹുലകുമാരോ, പരിബ്ബാജികാ രാഹുലമാതാ, പരിബ്ബാജകോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

കുമ്ഭകാരജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൪൦൯] ൪. ദള്ഹധമ്മജാതകവണ്ണനാ

അഹം ചേ ദള്ഹധമ്മസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ കോസമ്ബിം നിസ്സായ ഘോസിതാരാമേ വിഹരന്തോ ഉദേനസ്സ രഞ്ഞോ ഭദ്ദവതികം ഹത്ഥിനിം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സാ പന ഹത്ഥിനിയാ ലദ്ധവിധാനഞ്ച ഉദേനസ്സ രാജവംസോ ച മാതങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൧.൧൫.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഏകദിവസം പന സാ ഹത്ഥിനീ നഗരാ നിക്ഖമന്തീ ഭഗവന്തം പാതോവ അരിയഗണപരിവുതം അനോമായ ബുദ്ധസിരിയാ നഗരം പിണ്ഡായ പവിസന്തം ദിസ്വാ തഥാഗതസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞു സബ്ബലോകനിത്ഥരണ ഉദേനോ വംസരാജാ മം തരുണകാലേ കമ്മം നിത്ഥരിതും സമത്ഥകാലേ ‘ഇമം നിസ്സായ മയാ ജീവിതഞ്ച രജ്ജഞ്ച ദേവീ ച ലദ്ധാ’തി പിയായിത്വാ മഹന്തം പരിഹാരം അദാസി, സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ ഠിതട്ഠാനം ഗന്ധേന പരിഭണ്ഡം കാരേത്വാ മത്ഥകേ സുവണ്ണതാരകഖചിതവിതാനം ബന്ധാപേത്വാ സമന്താ ചിത്രസാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ ഗന്ധതേലേന ദീപം ജാലാപേത്വാ ധൂമതട്ടകം ഠപാപേത്വാ കരീസഛഡ്ഡനട്ഠാനേ സുവണ്ണകടാഹം പതിട്ഠപാപേത്വാ മം ചിത്തത്ഥരണപിട്ഠേ ഠപേസി, രാജാരഹഞ്ച മേ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ദാപേസി. ഇദാനി പന മേ മഹല്ലകകാലേ കമ്മം നിത്ഥരിതും അസമത്ഥകാലേ സബ്ബം തം പരിഹാരം അച്ഛിന്ദി, അനാഥാ നിപ്പച്ചയാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ കേതകാനി ഖാദന്തീ ജീവാമി, അഞ്ഞം മയ്ഹം പടിസരണം നത്ഥി, ഉദേനം മമ ഗുണം സല്ലക്ഖാപേത്വാ പോരാണകപരിഹാരം മേ പടിപാകതികം കാരേഥ ഭഗവാ’’തി പരിദേവമാനാ തഥാഗതം യാചി.

സത്ഥാ ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, അഹം തേ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ യസം പടിപാകതികം കാരേസ്സാമീ’’തി വത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ തഥാഗതം അന്തോനിവേസനം പവേസേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘മഹാരാജ, ഭദ്ദവതികാ കഹ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ഉപകാരകാനം യസം ദത്വാ മഹല്ലകകാലേ ഗഹേതും നാമ ന വട്ടതി, കതഞ്ഞുനാ കതവേദിനാ ഭവിതും വട്ടതി. ഭദ്ദവതികാ ഇദാനി മഹല്ലികാ ജരാജിണ്ണാ അനാഥാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ കേതകാനി ഖാദന്തീ ജീവതി, തം ജിണ്ണകാലേ അനാഥം കാതും തുമ്ഹാകം അയുത്ത’’ന്തി ഭദ്ദവതികായ ഗുണം കഥേത്വാ ‘‘സബ്ബം പോരാണകപരിഹാരം പടിപാകതികം കരോഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. രാജാ തഥാ അകാസി. ‘‘തഥാഗതേന കിര ഭദ്ദവതികായ ഗുണം കഥേത്വാ പോരാണകയസോ പടിപാകതികോ കാരിതോ’’തി സകലനഗരം പത്ഥരി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേപി സാ പവത്തി പാകടാ ജാതാ. അഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാരാ കിര ഭദ്ദവതികായ ഗുണം കഥേത്വാ പോരാണകയസോ പടിപാകതികോ കാരിതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ ഏതിസ്സാ ഗുണം കഥേത്വാ നട്ഠയസം പടിപാകതികം കാരേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ദള്ഹധമ്മോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തം രാജാനം ഉപട്ഠഹി. സോ തസ്സ സന്തികാ മഹന്തം യസം ലഭിത്വാ അമച്ചരതനട്ഠാനേ അട്ഠാസി. തദാ തസ്സ രഞ്ഞോ ഏകാ ഓട്ഠിബ്യാധി ഹത്ഥിനീ ഥാമബലസമ്പന്നാ മഹബ്ബലാ അഹോസി. സാ ഏകദിവസം യോജനസതം ഗച്ഛതി, രഞ്ഞോ ദൂതേയ്യഹരണകിച്ചം കരോതി, സങ്ഗാമേ യുദ്ധം കത്വാ സത്തു മദ്ദനം കരോതി. രാജാ ‘‘അയം മേ ബഹൂപകാരാ’’തി തസ്സാ സബ്ബാലങ്കാരം ദത്വാ ഉദേനേന ഭദ്ദവതികായ ദിന്നസദിസം സബ്ബം പരിഹാരം ദാപേസി. അഥസ്സാ ജിണ്ണദുബ്ബലകാലേ രാജാ സബ്ബം യസം ഗണ്ഹി. സാ തതോ പട്ഠായ അനാഥാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ തിണപണ്ണാനി ഖാദന്തീ ജീവതി. അഥേകദിവസം രാജകുലേ ഭാജനേസു അപ്പഹോന്തേസു രാജാ കുമ്ഭകാരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭാജനാനി കിര നപ്പഹോന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ഗോമയാഹരണയാനകേ യോജേതും ഗോണേ ന ലഭാമി, ദേവാ’’തി. രാജാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഓട്ഠിബ്യാധി കഹ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘അത്തനോ ധമ്മതായ ചരതി, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ തം യോജേത്വാ ഗോമയം ആഹരാ’’തി തം കുമ്ഭകാരസ്സ അദാസി. കുമ്ഭകാരോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി തഥാ അകാസി.

അഥേകദിവസം സാ നഗരാ നിക്ഖമമാനാ നഗരം പവിസന്തം ബോധിസത്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ തസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ പരിദേവമാനാ ‘‘സാമി, രാജാ മം ‘തരുണകാലേ ബഹൂപകാരാ’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മഹന്തം യസം ദത്വാ ഇദാനി മഹല്ലകകാലേ സബ്ബം അച്ഛിന്ദിത്വാ മയി ചിത്തമ്പി ന കരോതി, അഹം പന അനാഥാ അരഞ്ഞേ തിണപണ്ണാനി ഖാദന്തീ ജീവാമി, ഏവം ദുക്ഖപ്പത്തം മം ഇദാനി യാനകേ യോജേതും കുമ്ഭകാരസ്സ അദാസി, ഠപേത്വാ തുമ്ഹേ അഞ്ഞം മയ്ഹം പടിസരണം നത്ഥി, മയാ രഞ്ഞോ കതൂപകാരം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, സാധു ഇദാനി മേ നട്ഠം യസം പടിപാകതികം കരോഥാ’’തി വത്വാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൮. ‘‘അഹം ചേ ദള്ഹധമ്മസ്സ, വഹന്തീ നാഭിരാധയിം;

ധരന്തീ ഉരസി സല്ലം, യുദ്ധേ വിക്കന്തചാരിനീ.

൯൯. ‘‘നൂന രാജാ ന ജാനാതി, മമ വിക്കമപോരിസം;

സങ്ഗാമേ സുകതന്താനി, ദൂതവിപ്പഹിതാനി ച.

൧൦൦. ‘‘സാ നൂനാഹം മരിസ്സാമി, അബന്ധു അപരായിനീ;

തദാ ഹി കുമ്ഭകാരസ്സ, ദിന്നാ ഛകണഹാരികാ’’തി.

തത്ഥ വഹന്തീതി ദൂതേയ്യഹരണം സങ്ഗാമേ ബലകോട്ഠകഭിന്ദനം തം തം കിച്ചം വഹന്തീ നിത്ഥരന്തീ. ധരന്തീ ഉരസി സല്ലന്തി ഉരസ്മിം ബദ്ധം കണ്ഡം വാ അസിം വാ സത്തിം വാ യുദ്ധകാലേ സത്തൂനം ഉപരി അഭിഹരന്തീ. വിക്കന്തചാരിനീതി വിക്കമം പരക്കമം കത്വാ പരബലവിജയേന യുദ്ധേ വിക്കന്തഗാമിനീ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ സാമി, അഹം ഇമാനി കിച്ചാനി കരോന്തീ രഞ്ഞോ ദള്ഹധമ്മസ്സ ചിത്തം നാരാധയിം ന പരിതോസേസിം, കോ ദാനി അഞ്ഞോ തസ്സ ചിത്തം ആരാധയിസ്സതീതി.

മമ വിക്കമപോരിസന്തി മയാ കതം പുരിസപരക്കമം. സുകതന്താനീതി സുകതാനി. യഥാ ഹി കമ്മാനേവ കമ്മന്താനി, വനാനേവ വനന്താനി, ഏവമിധ സുകതാനേവ ‘‘സുകതന്താനീ’’തി വുത്താനി. ദൂതവിപ്പഹിതാനി ചാതി ഗലേ പണ്ണം ബന്ധിത്വാ ‘‘അസുകരഞ്ഞോ നാമ ദേഹീ’’തി പഹിതായ മയാ ഏകദിവസേനേവ യോജനസതം ഗന്ത്വാ കതാനി ദൂതപേസനാനി ച. നൂന രാജാ ന ജാനാതീതി നൂന തുമ്ഹാകം ഏസ രാജാ ഏതാനി മയാ കതാനി കിച്ചാനി ന ജാനാതി. അപരായിനീതി അപ്പതിട്ഠാ അപ്പടിസരണാ. തദാ ഹീതി തഥാ ഹി, അയമേവ വാ പാഠോ. ദിന്നാതി അഹം രഞ്ഞാ ഛകണഹാരികാ കത്വാ കുമ്ഭകാരസ്സ ദിന്നാതി.

ബോധിസത്തോ തസ്സാ കഥം സുത്വാ ‘‘ത്വം മാ സോചി, അഹം രഞ്ഞോ കഥേത്വാ തവ യസം പടിപാകതികം കരിസ്സാമീ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, നനു തുമ്ഹാകം അസുകാ നാമ ഓട്ഠിബ്യാധി അസുകട്ഠാനേ ച അസുകട്ഠാനേ ച ഉരേ സല്ലം ബന്ധിത്വാ സങ്ഗാമം നിത്ഥരി, അസുകദിവസം നാമ ഗീവായ പണ്ണം ബന്ധിത്വാ പേസിതാ യോജനസതം അഗമാസി, തുമ്ഹേപിസ്സാ മഹന്തം യസം അദത്ഥ, സാ ഇദാനി കഹ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘തമഹം കുമ്ഭകാരസ്സ ഗോമയഹരണത്ഥായ അദാസി’’ന്തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘അയുത്തം ഖോ, മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം തം കുമ്ഭകാരസ്സ യാനകേ യോജനത്ഥായ ദാതു’’ന്തി വത്വാ രഞ്ഞോ ഓവാദവസേന ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൧. ‘‘യാവതാസീസതീ പോസോ, താവദേവ പവീണതി;

അത്ഥാപായേ ജഹന്തി നം, ഓട്ഠിബ്യാധിംവ ഖത്തിയോ.

൧൦൨. ‘‘യോ പുബ്ബേ കതകല്യാണോ, കതത്ഥോ നാവബുജ്ഝതി;

അത്ഥാ തസ്സ പലുജ്ജന്തി, യേ ഹോന്തി അഭിപത്ഥിതാ.

൧൦൩. ‘‘യോ പുബ്ബേ കതകല്യാണോ, കതത്ഥോ മനുബുജ്ഝതി;

അത്ഥാ തസ്സ പവഡ്ഢന്തി, യേ ഹോന്തി അഭിപത്ഥികാ.

൧൦൪. ‘‘തം വോ വദാമി ഭദ്ദന്തേ, യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാ;

സബ്ബേ കതഞ്ഞുനോ ഹോഥ, ചിരം സഗ്ഗമ്ഹി ഠസ്സഥാ’’തി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ അത്ഥോ – ഇധേകച്ചോ അഞ്ഞാണജാതികോ പോസോ യാവതാസീസതീ, യാവ ‘‘ഇദം നാമ മേ അയം കാതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി പച്ചാസീസതി, താവദേവ തം പുരിസം പവീണതി ഭജതി സേവതി, തസ്സ പന അത്ഥാപായേ വഡ്ഢിയാ അപഗമനേ പരിഹീനകാലേ തം നാനാകിച്ചേസു പത്ഥിതം പോസം ഏകച്ചേ ബാലാ ഇമം ഓട്ഠിബ്യാധിം അയം ഖത്തിയോ വിയ ജഹന്തി.

കതകല്യാണോതി പരേന അത്തനോ കതകല്യാണകമ്മോ. കതത്ഥോതി നിപ്ഫാദിതകിച്ചോ. നാവബുജ്ഝതീതി പച്ഛാപി തം പരേന കതം ഉപകാരം തസ്സ ജരാജിണ്ണകാലേ അസമത്ഥകാലേ ന സരതി, അത്തനാ ദിന്നമ്പി യസം പുന ഗണ്ഹാതി. പലുജ്ജന്തീതി ഭിജ്ജന്തി നസ്സന്തി. യേ ഹോന്തി അഭിപത്ഥിതാതി യേ കേചി അത്ഥാ ഇച്ഛിതാ നാമ ഹോന്തി, സബ്ബേ നസ്സന്തീതി ദീപേതി. മിത്തദുബ്ഭിപുഗ്ഗലസ്സ ഹി പത്ഥിതപത്ഥിതം അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തബീജം വിയ നസ്സതി. കതത്ഥോ മനുബുജ്ഝതീതി കതത്ഥോ അനുബുജ്ഝതി, മ-കാരോ ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന ഗഹിതോ. തം വോ വദാമീതി തേന കാരണേന തുമ്ഹേ വദാമി. ഠസ്സഥാതി കതഞ്ഞുനോ ഹുത്വാ ചിരകാലം സഗ്ഗമ്ഹി ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്താ പതിട്ഠഹിസ്സഥ.

ഏവം മഹാസത്തോ രാജാനം ആദിം കത്വാ സന്നിപതിതാനം സബ്ബേസം ഓവാദം അദാസി. തം സുത്വാ രാജാ ഓട്ഠിബ്യാധിയാ യസം പടിപാകതികം അകാസി. ബോധിസത്തസ്സ ച ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഓട്ഠിബ്യാധി ഭദ്ദവതികാ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, അമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദള്ഹധമ്മജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൧൦] ൫. സോമദത്തജാതകവണ്ണനാ

യോ മം പുരേ പച്ചുഡ്ഡേതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മഹല്ലകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരേകം സാമണേരം പബ്ബാജേസി, സാമണേരോ തസ്സ ഉപകാരകോ ഹുത്വാ തഥാരൂപേന രോഗേന കാലമകാസി. മഹല്ലകോ തസ്മിം കാലകതേ രോദന്തോ പരിദേവന്തോ വിചരതി. തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകമഹല്ലകോ സാമണേരസ്സ കാലകിരിയായ രോദന്തോ പരിദേവന്തോ വിചരതി, മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനരഹിതോ മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഇമസ്മിം മതേ രോദിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ താവതിംസഭവനേ സക്കത്തം കാരേസി. അഥേകോ കാസിഗാമവാസീ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ കാമേ പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ വനമൂലഫലാഫലേഹി യാപേന്തോ വാസം കപ്പേസി. ഏകദിവസം ഫലാഫലത്ഥായ ഗതോ ഏകം ഹത്ഥിഛാപം ദിസ്വാ അത്തനോ അസ്സമം ആനേത്വാ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സോമദത്തോതിസ്സ നാമം കത്വാ തിണപണ്ണാനി ഖാദാപേന്തോ പടിജഗ്ഗി. സോ വയപ്പത്തോ മഹാസരീരോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ബഹും ഭോജനം ഗഹേത്വാ അജീരകേന ദുബ്ബലോ അഹോസി. താപസോ തം അസ്സമപദേ കത്വാ ഫലാഫലത്ഥായ ഗതോ, തസ്മിം അനാഗതേയേവ ഹത്ഥിപോതകോ കാലമകാസി. താപസോ ഫലാഫലം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മേ പുത്തോ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോതി, അജ്ജ ന ദിസ്സതി, കഹം നു ഖോ ഗതോ’’തി പരിദേവന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൫. ‘‘യോ മം പുരേ പച്ചുഡ്ഡേതി, അരഞ്ഞേ ദൂരമായതോ;

സോ ന ദിസ്സതി മാതങ്ഗോ, സോമദത്തോ കുഹിം ഗതോ’’തി.

തത്ഥ പുരേതി ഇതോ പുരേ. പച്ചുഡ്ഡേതീതി പച്ചുഗ്ഗച്ഛതി. അരഞ്ഞേ ദൂരന്തി ഇമസ്മിം നിമ്മനുസ്സേ അരഞ്ഞേ മം ദൂരം പച്ചുഡ്ഡേതി. ആയതോതി ആയാമസമ്പന്നോ.

ഏവം പരിദേവമാനോ ആഗന്ത്വാ തം ചങ്കമനകോടിയം പതിതം ദിസ്വാ ഗലേ ഗഹേത്വാ പരിദേവമാനോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൬. ‘‘അയം വാ സോ മതോ സേതി, അല്ലസിങ്ഗംവ വച്ഛിതോ;

ഭൂമ്യാ നിപതിതോ സേതി, അമരാ വത കുഞ്ജരോ’’തി.

തത്ഥ അയം വാതി വിഭാവനത്ഥേ വാ-സദ്ദോ. അയമേവ സോ, ന അഞ്ഞോതി തം വിഭാവേന്തോ ഏവമാഹ. അല്ലസിങ്ഗന്തി മാലുവലതായ അഗ്ഗപവാലം. വച്ഛിതോതി ഛിന്നോ, ഗിമ്ഹകാലേ മജ്ഝന്ഹികസമയേ തത്തവാലികാപുലിനേ നഖേന ഛിന്ദിത്വാ പാതിതോ മാലുവലതായ അങ്കുരോ വിയാതി വുത്തം ഹോതി. ഭൂമ്യാതി ഭൂമിയം. അമരാ വതാതി മതോ വത, ‘‘അമരീ’’തിപി പാഠോ.

തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ലോകം ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം താപസോ പുത്തദാരം പഹായ പബ്ബജിതോ, ഇദാനി ഹത്ഥിപോതകേ പുത്തസഞ്ഞം കത്വാ പരിദേവതി, സംവേജേത്വാ നം സതിം പടിലഭാപേസ്സാമീ’’തി തസ്സ അസ്സമപദം ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോവ തതിയം ഗാഥമാഹ –