൧. കുക്കുവഗ്ഗോ

[൩൯൬] ൧. കുക്കുജാതകവണ്ണനാ

ദിയഡ്ഢകുക്കൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജോവാദം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു തേസകുണജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. രാജാ അഗതിഗമനേ പതിട്ഠായ അധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി, ജനപദം പീളേത്വാ ധനമേവ സംഹരി. ബോധിസത്തോ രാജാനം ഓവദിതുകാമോ ഏകം ഉപമം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി, രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ വാസാഗാരം വിപ്പകതം ഹോതി അനിട്ഠിതച്ഛദനം, ദാരുകണ്ണികം ആരോപേത്വാ ഗോപാനസിയോ പവേസിതമത്താ ഹോന്തി. രാജാ കീളനത്ഥായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വിചരിത്വാ തം ഗേഹം പവിസിത്വാ ഉല്ലോകേന്തോ കണ്ണികമണ്ഡലം ദിസ്വാ അത്തനോ ഉപരിപതനഭയേന നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഠിതോ പുന ഓലോകേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ നിസ്സായ കണ്ണികാ ഠിതാ, കിം നിസ്സായ ഗോപാനസിയോ’’തി ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘ദിയഡ്ഢകുക്കൂ ഉദയേന കണ്ണികാ, വിദത്ഥിയോ അട്ഠ പരിക്ഖിപന്തി നം;

സാ സിംസപാ, സാരമയാ അഫേഗ്ഗുകാ, കുഹിം ഠിതാ ഉപ്പരിതോ ന ധംസതീ’’തി.

തത്ഥ ദിയഡ്ഢകുക്കൂതി ദിയഡ്ഢരതനാ. ഉദയേനാതി ഉച്ചത്തേന. പരിക്ഖിപന്തി നന്തി തം പനേതം അട്ഠ വിദത്ഥിയോ പരിക്ഖിപന്തി, പരിക്ഖേപതോ അട്ഠവിദത്ഥിപമാണാതി വുത്തം ഹോതി. കുഹിം ഠിതാതി കത്ഥ പതിട്ഠിതാ ഹുത്വാ. ന ധംസതീതി ന പതതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘ലദ്ധാ ദാനി മേ രഞ്ഞോ ഓവാദത്ഥായ ഉപമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൨. ‘‘യാ തിംസതി സാരമയാ അനുജ്ജുകാ, പരികിരിയ ഗോപാനസിയോ സമം ഠിതാ;

താഹി സുസങ്ഗഹിതാ ബലസാ പീളിതാ, സമം ഠിതാ ഉപ്പരിതോ ന ധംസതി.

൩. ‘‘ഏവമ്പി മിത്തേഹി ദള്ഹേഹി പണ്ഡിതോ, അഭേജ്ജരൂപേഹി സുചീഹി മന്തിഭി;

സുസങ്ഗഹീതോ സിരിയാ ന ധംസതി, ഗോപാനസീഭാരവഹാവ കണ്ണികാ’’തി.

തത്ഥ യാ തിംസതി സാരമയാതി യാ ഏതാ സാരരുക്ഖമയാ തിംസതി ഗോപാനസിയോ. പരികിരിയാതി പരിവാരേത്വാ. സമം ഠിതാതി സമഭാഗേന ഠിതാ. ബലസാ പീളിതാതി താഹി താഹി ഗോപാനസീഹി ബലേന പീളിതാ സുട്ഠു സങ്ഗഹിതാ ഏകാബദ്ധാ ഹുത്വാ. പണ്ഡിതോതി ഞാണസമ്പന്നോ രാജാ. സുചീഹീതി സുചിസമാചാരേഹി കല്യാണമിത്തേഹി. മന്തിഭീതി മന്തകുസലേഹി. ഗോപാനസീഭാരവഹാവ കണ്ണികാതി യഥാ ഗോപാനസീനം ഭാരം വഹമാനാ കണ്ണികാ ന ധംസതി ന പതതി, ഏവം രാജാപി വുത്തപ്പകാരേഹി മന്തീഹി അഭിജ്ജഹദയേഹി സുസങ്ഗഹിതോ സിരിതോ ന ധംസതി ന പതതി ന പരിഹായതി.

രാജാ ബോധിസത്തേ കഥേന്തേയേവ അത്തനോ കിരിയം സല്ലക്ഖേത്വാ കണ്ണികായ അസതി ഗോപാനസിയോ ന തിട്ഠന്തി, ഗോപാനസീഹി അസങ്ഗഹിതാ കണ്ണികാ ന തിട്ഠതി, ഗോപാനസീസു ഭിജ്ജന്തീസു കണ്ണികാ പതതി, ഏവമേവ അധമ്മികോ രാജാ അത്തനോ മിത്താമച്ചേ ച ബലകായേ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ച അസങ്ഗണ്ഹന്തോ തേസു ഭിജ്ജന്തേസു തേഹി അസങ്ഗഹിതോ ഇസ്സരിയാ ധംസതി, രഞ്ഞാ നാമ ധമ്മികേന ഭവിതബ്ബന്തി. അഥസ്സ തസ്മിം ഖണേ പണ്ണാകാരത്ഥായ മാതുലുങ്ഗം ആഹരിംസു. രാജാ ‘‘സഹായ, ഇമം മാതുലുങ്ഗം ഖാദാ’’തി ബോധിസത്തം ആഹ. ബോധിസത്തോ തം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇമം ഖാദിതും അജാനന്താ തിത്തകം വാ കരോന്തി അമ്ബിലം വാ, ജാനന്താ പന പണ്ഡിതാ തിത്തകം ഹാരേത്വാ അമ്ബിലം അനീഹരിത്വാ മാതുലുങ്ഗരസം അനാസേത്വാവ ഖാദന്തീ’’തി രഞ്ഞോ ഇമായ ഉപമായ ധനസങ്ഘരണൂപായം ദസ്സേന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൪. ‘‘ഖരത്തചം ബേല്ലം യഥാപി സത്ഥവാ, അനാമസന്തോപി കരോതി തിത്തകം;

സമാഹരം സാദും കരോതി പത്ഥിവ, അസാദും കയിരാ തനുബന്ധമുദ്ധരം.

൫. ‘‘ഏവമ്പി ഗാമനിഗമേസു പണ്ഡിതോ, അസാഹസം രാജധനാനി സങ്ഘരം;

ധമ്മാനുവത്തീ പടിപജ്ജമാനോ, സ ഫാതി കയിരാ അവിഹേഠയം പര’’ന്തി.

തത്ഥ ഖരത്തചന്തി ഥദ്ധതചം. ബേല്ലന്തി മാതുലുങ്ഗം. ‘ബേല’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. സത്ഥവാതി സത്ഥകഹത്ഥോ. അനാമസന്തോതി ബഹിതചം തനുകമ്പി അതച്ഛന്തോ ഇദം ഫലം തിത്തകം കരോതി. സമാഹരന്തി സമാഹരന്തോ ബഹിതചം തച്ഛന്തോ അന്തോ ച അമ്ബിലം അനീഹരന്തോ തം സാദും കരോതി. പത്ഥിവാതി രാജാനം ആലപതി. തനുബന്ധമുദ്ധരന്തി തനുകം പന തചം ഉദ്ധരന്തോ സബ്ബസോ തിത്തകസ്സ അനപനീതത്താ തം അസാദുമേവ കയിരാ. ഏവന്തി ഏവം പണ്ഡിതോ രാജാപി അസാഹസം സാഹസിയാ തണ്ഹായ വസം അഗച്ഛന്തോ അഗതിഗമനം പഹായ രട്ഠം അപീളേത്വാ ഉപചികാനം വമ്മികവഡ്ഢനനിയാമേന മധുകരാനം രേണും ഗഹേത്വാ മധുകരണനിയാമേന ച ധനം സങ്ഘരന്തോ –

‘‘ദാനം സീലം പരിച്ചാഗം, അജ്ജവം മദ്ദവം തപം;

അക്കോധം അവിഹിംസഞ്ച, ഖന്തിഞ്ച അവിരോധന’’ന്തി. –

ഇതി ഇമേസം ദസന്നം രാജധമ്മാനം അനുവത്തനേന ധമ്മാനുവത്തീ ഹുത്വാ പടിപജ്ജമാനോ സോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച ഫാതിം വഡ്ഢിം കരേയ്യ പരം അവിഹേഠേന്തോയേവാതി.

രാജാ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം മന്തേന്തോ പോക്ഖരണീതീരം ഗന്ത്വാ സുപുപ്ഫിതം ബാലസൂരിയവണ്ണം ഉദകേന അനുപലിത്തം പദുമം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘സഹായ, ഇമം പദുമം ഉദകേ സഞ്ജാതമേവ ഉദകേന അലിമ്പമാനം ഠിത’’ന്തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഓവദന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൬. ‘‘ഓദാതമൂലം സുചിവാരിസമ്ഭവം, ജാതം യഥാ പോക്ഖരണീസു അമ്ബുജം;

പദുമം യഥാ അഗ്ഗിനികാസിഫാലിമം, ന കദ്ദമോ ന രജോ ന വാരി ലിമ്പതി.

൭. ‘‘ഏവമ്പി വോഹാരസുചിം അസാഹസം, വിസുദ്ധകമ്മന്തമപേതപാപകം;

ന ലിമ്പതി കമ്മകിലേസ താദിസോ, ജാതം യഥാ പോക്ഖരണീസു അമ്ബുജ’’ന്തി.

തത്ഥ ഓദാതമൂലന്തി പണ്ഡരമൂലം. അമ്ബുജന്തി പദുമസ്സേവ വേവചനം. അഗ്ഗിനികാസിഫാലിമന്തി അഗ്ഗിനികാസിനാ സൂരിയേന ഫാലിതം വികസിതന്തി അത്ഥോ. ന കദ്ദമോ ന രജോ ന വാരി ലിമ്പതീതി നേവ കദ്ദമോ ന രജോ ന ഉദകം ലിമ്പതി, ന മക്ഖേതീതി അത്ഥോ. ‘‘ലിപ്പതി’’ച്ചേവ വാ പാഠോ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതാനി പച്ചത്തവചനാനി, ഏതേസു കദ്ദമാദീസു ന ലിപ്പതി, ന അല്ലീയതീതി അത്ഥോ. വോഹാരസുചിന്തി പോരാണകേഹി ധമ്മികരാജൂഹി ലിഖാപേത്വാ ഠപിതവിനിച്ഛയവോഹാരേ സുചിം, അഗതിഗമനം പഹായ ധമ്മേന വിനിച്ഛയകാരകന്തി അത്ഥോ. അസാഹസന്തി ധമ്മികവിനിച്ഛയേ ഠിതത്തായേവ സാഹസികകിരിയായ വിരഹിതം. വിസുദ്ധകമ്മന്തന്തി തേനേവ അസാഹസികട്ഠേന വിസുദ്ധകമ്മന്തം സച്ചവാദിം നിക്കോധം മജ്ഝത്തം തുലാഭൂതം ലോകസ്സ. അപേതപാപകന്തി അപഗതപാപകമ്മം. ന ലിമ്പതി കമ്മകിലേസ താദിസോതി തം രാജാനം പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം കാമേസുമിച്ഛാചാരോ മുസാവാദോതി അയം കമ്മകിലേസോ ന അല്ലീയതി. കിംകാരണാ? താദിസോ ജാതം യഥാ പോക്ഖരണീസു അമ്ബുജം. താദിസോ ഹി രാജാ യഥാ പോക്ഖരണീസു ജാതം പദുമം അനുപലിത്തം, ഏവം അനുപലിത്തോ നാമ ഹോതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദം സുത്വാ തതോ പട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുക്കുജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൯൭] ൨. മനോജജാതകവണ്ണനാ

യഥാ ചാപോ നിന്നമതീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ വിപക്ഖസേവകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പന ഹേട്ഠാ മഹിളാമുഖജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൨൬) വിത്ഥാരിതമേവ. തദാ പന സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ വിപക്ഖസേവകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സീഹോ ഹുത്വാ സീഹിയാ സദ്ധിം സംവസന്തോ ദ്വേ പോതകേ ലഭി – പുത്തഞ്ച ധീതരഞ്ച. പുത്തസ്സ മനോജോതി നാമം അഹോസി, സോ വയപ്പത്തോ ഏകം സീഹപോതികം ഗണ്ഹി. ഇതി തേ പഞ്ച ജനാ അഹേസും. മനോജോ വനമഹിംസാദയോ വധിത്വാ മംസം ആഹരിത്വാ മാതാപിതരോ ച ഭഗിനിഞ്ച പജാപതിഞ്ച പോസേതി. സോ ഏകദിവസം ഗോചരഭൂമിയം ഗിരിയം നാമ സിങ്ഗാലം പലായിതും അപ്പഹോന്തം ഉരേന നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘കിം, സമ്മാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഉപട്ഠാതുകാമോമ്ഹി, സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, ഉപട്ഠഹസ്സൂ’’തി തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനഗുഹം ആനേസി. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘താത മനോജ, സിങ്ഗാലാ നാമ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ അകിച്ചേ നിയോജേന്തി, മാ ഏതം അത്തനോ സന്തികേ കരീ’’തി വാരേതും നാസക്ഖി.

അഥേകദിവസം സിങ്ഗാലോ അസ്സമംസം ഖാദിതുകാമോ മനോജം ആഹ – ‘‘സാമി, അമ്ഹേഹി ഠപേത്വാ അസ്സമംസം അഞ്ഞം അഖാദിതപുബ്ബം നാമ നത്ഥി, അസ്സം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. ‘‘കഹം പന, സമ്മ, അസ്സാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ബാരാണസിയം നദീതീരേ’’തി. സോ തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം അസ്സാനം നദിയാ ന്ഹാനവേലായം ഗന്ത്വാ ഏകം അസ്സം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിയം ആരോപേത്വാ വേഗേന അത്തനോ ഗുഹാദ്വാരമേവ ആഗതോ. അഥസ്സ പിതാ അസ്സമംസം ഖാദിത്വാ ‘‘താത, അസ്സാ നാമ രാജഭോഗാ, രാജാനോ ച നാമ അനേകമായാ കുസലേഹി ധനുഗ്ഗഹേഹി വിജ്ഝാപേന്തി, അസ്സമംസഖാദനസീഹാ നാമ ദീഘായുകാ ന ഹോന്തി, ഇതോ പട്ഠായ മാ അസ്സം ഗണ്ഹീ’’തി ആഹ. സോ പിതു വചനം അകത്വാ ഗണ്ഹതേവ. ‘‘സീഹോ അസ്സേ ഗണ്ഹാതീ’’തി സുത്വാ രാജാ അന്തോനഗരേയേവ അസ്സാനം പോക്ഖരണിം കാരാപേസി. തതോപി ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിയേവ. രാജാ അസ്സസാലം കാരേത്വാ അന്തോസാലായമേവ തിണോദകം ദാപേസി. സീഹോ പാകാരമത്ഥകേന ഗന്ത്വാ അന്തോസാലാതോപി ഗണ്ഹിയേവ.

രാജാ ഏകം അക്ഖണവേധിം ധനുഗ്ഗഹം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സസി താത, സീഹം വിജ്ഝിതു’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘സക്കോമീ’’തി വത്വാ പാകാരം നിസ്സായ സീഹസ്സ ആഗമനമഗ്ഗേ അട്ടകം കാരേത്വാ അട്ഠാസി. സീഹോ ആഗന്ത്വാ ബഹിസുസാനേ സിങ്ഗാലം ഠപേത്വാ അസ്സഗഹണത്ഥായ നഗരം പക്ഖന്ദി. ധനുഗ്ഗഹോ ആഗമനകാലേ ‘‘അതിതിഖിണോ വേഗോ’’തി സീഹം അവിജ്ഝിത്വാ അസ്സം ഗഹേത്വാ ഗമനകാലേ ഗരുഭാരതായ ഓലീനവേഗം സീഹം തിഖിണേന നാരാചേന പച്ഛാഭാഗേ വിജ്ഝി. നാരാചോ പുരിമകായേന നിക്ഖമിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. സീഹോ ‘‘വിദ്ധോസ്മീ’’തി വിരവി. ധനുഗ്ഗഹോ തം വിജ്ഝിത്വാ അസനി വിയ ജിയം പോഥേസി. സിങ്ഗാലോ സീഹസ്സ ച ജിയായ ച സദ്ദം സുത്വാ ‘‘സഹായോ മേ ധനുഗ്ഗഹേന വിജ്ഝിത്വാ മാരിതോ ഭവിസ്സതി, മതകേന ഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ നാമ നത്ഥി, ഇദാനി മമ പകതിയാ വസനവനമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തനാവ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮. ‘‘യഥാ ചാപോ നിന്നമതി, ജിയാ ചാപി നികൂജതി;

ഹഞ്ഞതേ നൂന മനോജോ, മിഗരാജാ സഖാ മമ.

൯. ‘‘ഹന്ദ ദാനി വനന്താനി, പക്കമാമി യഥാസുഖം;

നേതാദിസാ സഖാ ഹോന്തി, ലബ്ഭാ മേ ജീവതോ സഖാ’’തി.

തത്ഥ യഥാതി യേനാകാരേനേവ ചാപോ നിന്നമതി. ഹഞ്ഞതേ നൂനാതി നൂന ഹഞ്ഞതി. നേതാദിസാതി ഏവരൂപാ മതകാ സഹായാ നാമ ന ഹോന്തി. ലബ്ഭാ മേതി ജീവതോ മമ സഹായോ നാമ സക്കാ ലദ്ധും.

സീഹോപി ഏകവേഗേന ഗന്ത്വാ അസ്സം ഗുഹാദ്വാരേ പാതേത്വാ സയമ്പി മരിത്വാ പതി. അഥസ്സ ഞാതകാ നിക്ഖമിത്വാ തം ലോഹിതമക്ഖിതം പഹാരമുഖേഹി പഗ്ഘരിതലോഹിതം പാപജനസേവിതായ ജീവിതക്ഖയം പത്തം അദ്ദസംസു, ദിസ്വാ ചസ്സ മാതാ പിതാ ഭഗിനീ പജാപതീതി പടിപാടിയാ ചതസ്സോ ഗാഥാ ഭാസിംസു –

൧൦. ‘‘ന പാപജനസംസേവീ, അച്ചന്തം സുഖമേധതി;

മനോജം പസ്സ സേമാനം, ഗിരിയസ്സാനുസാസനീ.

൧൧. ‘‘ന പാപസമ്പവങ്കേന, മാതാ പുത്തേന നന്ദതി;

മനോജം പസ്സ സേമാനം, അച്ഛന്നം സമ്ഹി ലോഹിതേ.

൧൨. ‘‘ഏവമാപജ്ജതേ പോസോ, പാപിയോ ച നിഗച്ഛതി;

യോ വേ ഹിതാനം വചനം, ന കരോതി അത്ഥദസ്സിനം.

൧൩. ‘‘ഏവഞ്ച സോ ഹോതി തതോ ച പാപിയോ, യോ ഉത്തമോ അധമജനൂപസേവീ;

പസ്സുത്തമം അധമജനൂപസേവിതം, മിഗാധിപം സരവരവേഗനിദ്ധുത’’ന്തി.

തത്ഥ അച്ചന്തം സുഖമേധതീതി ന ചിരം സുഖം ലഭതി. ഗിരിയസ്സാനുസാസനീതി അയം ഏവരൂപാ ഗിരിയസ്സാനുസാസനീതി ഗരഹന്തോ ആഹ. പാപസമ്പവങ്കേനാതി പാപേസു സമ്പവങ്കേന പാപസഹായേന. അച്ഛന്നന്തി നിമുഗ്ഗം. പാപിയോ ച നിഗച്ഛതീതി പാപഞ്ച വിന്ദതി. ഹിതാനന്തി അത്ഥകാമാനം. അത്ഥദസ്സിനന്തി അനാഗതഅത്ഥം പസ്സന്താനം. പാപിയോതി പാപതരോ. അധമജനൂപസേവീതി അധമജനം ഉപസേവീ. ഉത്തമന്തി സരീരബലേന ജേട്ഠകം.

പച്ഛിമാ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ –

൧൪. ‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ, ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപഗമം ഉദേതി ഖിപ്പം, തസ്മാത്തനാ ഉത്തരിതരം ഭജേഥാ’’തി.

തത്ഥ നിഹീയതീതി ഭിക്ഖവേ, നിഹീനസേവീ നാമ മനോജോ സീഹോ വിയ നിഹീയതി പരിഹായതി വിനാസം പാപുണാതി. തുല്യസേവീതി സീലാദീഹി അത്തനാ സദിസം സേവമാനോ ന ഹായതി, വഡ്ഢിയേവ പനസ്സ ഹോതി. സേട്ഠമുപഗമന്തി സീലാദീഹി ഉത്തരിതരംയേവ ഉപഗച്ഛന്തോ. ഉദേതി ഖിപ്പന്തി സീഘമേവ സീലാദീഹി ഗുണേഹി ഉദേതി, വുദ്ധിം ഉപഗച്ഛതീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ വിപക്ഖസേവകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, മനോജോ വിപക്ഖസേവകോ, ഭഗിനീ ഉപ്പലവണ്ണാ, ഭരിയാ ഖേമാ ഭിക്ഖുനീ, മാതാ രാഹുലമാതാ, പിതാ സീഹരാജാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

മനോജജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൯൮] ൩. സുതനുജാതകവണ്ണനാ

രാജാ തേ ഭത്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മാതുപോസകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സാമജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൨൯൬ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ദുഗ്ഗതഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി, സുതനൂതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ ഭതിം കത്വാ മാതാപിതരോ പോസേത്വാ പിതരി കാലകതേ മാതരം പോസേതി. തസ്മിം പന കാലേ ബാരാണസിരാജാ മിഗവിത്തകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം മഹന്തേന പരിവാരേന യോജനദ്വിയോജനമത്തം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ‘‘യസ്സ ഠിതട്ഠാനേന മിഗോ പലായതി, സോ ഇമം നാമ ജിതോ’’തി സബ്ബേസം ആരോചാപേസി. അമച്ചാ രഞ്ഞോ ധുവമഗ്ഗട്ഠാനേ കോട്ഠകം ഛാദേത്വാ അദംസു. മനുസ്സേഹി മിഗാനം വസനട്ഠാനാനി പരിവാരേത്വാ ഉന്നാദേന്തേഹി ഉട്ഠാപിതേസു മിഗേസു ഏകോ ഏണിമിഗോ രഞ്ഞോ ഠിതട്ഠാനം പടിപജ്ജി. രാജാ ‘‘തം വിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി സരം ഖിപി. ഉഗ്ഗഹിതമായോ മിഗോ സരം മഹാഫാസുകാഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തം ഞത്വാ പരിവത്തിത്വാ സരേന വിദ്ധോ വിയ ഹുത്വാ പതി. രാജാ ‘‘മിഗോ മേ വിദ്ധോ’’തി ഗഹണത്ഥായ ധാവി. മിഗോ ഉട്ഠായ വാതവേഗേന പലായി, അമച്ചാദയോ രാജാനം അവഹസിംസു. സോ മിഗം അനുബന്ധിത്വാ കിലന്തകാലേ ഖഗ്ഗേന ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിം ദണ്ഡകേ ലഗ്ഗിത്വാ കാജം വഹന്തോ വിയ ആഗച്ഛന്തോ ‘‘ഥോകം വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗസമീപേ ഠിതം വടരുക്ഖം ഉപഗന്ത്വാ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി.

തസ്മിം പന വടരുക്ഖേ നിബ്ബത്തോ മഘദേവോ നാമ യക്ഖോ തത്ഥ പവിട്ഠേ വേസ്സവണസ്സ സന്തികാ ഖാദിതും ലഭി. സോ രാജാനം ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്തം ‘‘തിട്ഠ ഭക്ഖോസി മേ’’തി ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. ‘‘ത്വം കോനാമോസീ’’തി? ‘‘അഹം ഇധ നിബ്ബത്തയക്ഖോ, ഇമം ഠാനം പവിട്ഠകേ ഖാദിതും ലഭാമീ’’തി. രാജാ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ‘‘കിം അജ്ജേവ മം ഖാദിസ്സസി, ഉദാഹു നിബദ്ധം ഖാദിസ്സസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ലഭന്തോ നിബദ്ധം ഖാദിസ്സാമീ’’തി. രാജാ ‘‘ഇമം അജ്ജ മിഗം ഖാദിത്വാ മം വിസ്സജ്ജേഹി, അഹം തേ സ്വേ പട്ഠായ ഏകായ ഭത്തപാതിയാ സദ്ധിം ഏകം മനുസ്സം പേസേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി അപ്പമത്തോ ഹോഹി, അപേസിതദിവസേ തഞ്ഞേവ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം ബാരാണസിരാജാ, മയ്ഹം അവിജ്ജമാനം നാമ നത്ഥീ’’തി. യക്ഖോ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസി. സോ നഗരം പവിസിത്വാ തമത്ഥം ഏകസ്സ അത്ഥചരകസ്സ അമച്ചസ്സ കഥേത്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കാതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ദിവസപരിച്ഛേദോ കതോ, ദേവാ’’തി? ‘‘ന കതോ’’തി. ‘‘അയുത്തം വോ കതം, ഏവം സന്തേപി മാ ചിന്തയിത്ഥ, ബഹൂ ബന്ധനാഗാരേ മനുസ്സാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം ഏതം കമ്മം കര, മയ്ഹം ജീവിതം ദേഹീ’’തി.

അമച്ചോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദേവസികം ബന്ധനാഗാരതോ മനുസ്സം നീഹരിത്വാ ഭത്തപാതിം ഗഹേത്വാ കഞ്ചി അജാനാപേത്വാവ യക്ഖസ്സ പേസേസി. യക്ഖോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മനുസ്സം ഖാദതി. അപരഭാഗേ ബന്ധനാഗാരാനി നിമ്മനുസ്സാനി ജാതാനി. രാജാ ഭത്തഹാരകം അലഭന്തോ മരണഭയേന കമ്പി. അഥ നം അമച്ചോ അസ്സാസേത്വാ ‘‘ദേവ, ജീവിതാസാതോ ധനാസാവ ബലവതരാ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേത്വാ ‘കോ ഇമം ധനം ഗഹേത്വാ യക്ഖസ്സ ഭത്തം ആദായ ഗമിസ്സതീ’തി ഭേരിം ചരാപേമാ’’തി വത്വാ തഥാ കാരേസി. അഥ തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഭതിയാ മാസകഡ്ഢമാസകം സങ്ഘരിത്വാ കിച്ഛേന മാതരം പോസേമി, ഇമം ധനം ഗഹേത്വാ മാതു ദത്വാ യക്ഖസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമി, സചേ യക്ഖം ദമേതും സക്ഖിസ്സാമി, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ സക്ഖിസ്സാമി, മാതാ മേ സുഖം ജീവിസ്സതീ’’തി. സോ തമത്ഥം മാതു ആരോചേത്വാ ‘‘അലം താത, ന മമ അത്ഥോ ധനേനാ’’തി ദ്വേ വാരേ പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയവാരേ തം അനാപുച്ഛിത്വാവ ‘‘ആഹരഥ, അയ്യ, സഹസ്സം, അഹം ഭത്തം ഹരിസ്സാമീ’’തി സഹസ്സം ഗഹേത്വാ മാതു ദത്വാ ‘‘അമ്മ, മാ ചിന്തയി, അഹം യക്ഖം ദമേത്വാ മഹാജനസ്സ സോത്ഥിം കരിസ്സാമി, അജ്ജേവ തവ അസ്സുകിലിന്നമുഖം ഹാസാപേന്തോവ ആഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി മാതരം വന്ദിത്വാ രാജപുരിസേഹി സദ്ധിം രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

തതോ രഞ്ഞാ ‘‘താത, ത്വം ഭത്തം ഹരിസ്സസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം തേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം സുവണ്ണപാദുകാ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘ദേവ, സോ യക്ഖോ അത്തനോ രുക്ഖമൂലേ ഭൂമിയം ഠിതകേ ഖാദിതും ലഭതി, അഹം ഏതസ്സ സന്തകഭൂമിയം അട്ഠത്വാ പാദുകാസു ഠസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം ഛത്തം, ദേവാ’’തി. ‘‘ഇദം കിമത്ഥായാ’’തി? ‘‘ദേവ, യക്ഖോ അത്തനോ രുക്ഖച്ഛായായ ഠിതകേ ഖാദിതും ലഭതി, അഹം തസ്സ രുക്ഖച്ഛായായ അട്ഠത്വാ ഛത്തച്ഛായായ ഠസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം ഖഗ്ഗം, ദേവാ’’തി. ‘‘ഇമിനാ കോ അത്ഥോ’’തി? ‘‘ദേവ, അമനുസ്സാപി ആവുധഹത്ഥാനം ഭായന്തിയേവാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സുവണ്ണപാതിം പൂരേത്വാ തുമ്ഹാകം ഭുഞ്ജനകഭത്തം ദേഥ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ, താതാ’’തി? ‘‘ദേവ, മാദിസസ്സ നാമ പണ്ഡിതസ്സ പുരിസസ്സ മത്തികപാതിയാ ലൂഖഭോജനം ഹരിതും അനനുച്ഛവിക’’ന്തി. ‘‘സാധു, താതാ’’തി രാജാ സബ്ബം ദാപേത്വാ തസ്സ വേയ്യാവച്ചകരേ പടിപാദേസി.

ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, മാ ഭായിത്ഥ, അജ്ജാഹം യക്ഖം ദമേത്വാ തുമ്ഹാകം സോത്ഥിം കത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി രാജാനം വന്ദിത്വാ ഉപകരണാനി ഗാഹാപേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ രുക്ഖസ്സാവിദൂരേ ഠപേത്വാ സുവണ്ണപാദുകം ആരുയ്ഹ ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ സേതച്ഛത്തം മത്ഥകേ കത്വാ കഞ്ചനപാതിയാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ യക്ഖസ്സ സന്തികം പായാസി. യക്ഖോ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം പുരിസോ ന അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ആഗമനനിയാമേന ഏതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേസി. ബോധിസത്തോപി രുക്ഖസമീപം ഗന്ത്വാ അസിതുണ്ഡേന ഭത്തപാതിം അന്തോഛായായ കരിത്വാ ഛായായ പരിയന്തേ ഠിതോ പഠമം ഗാഥമാഹ.

൧൫. ‘‘രാജാ തേ ഭത്തം പാഹേസി, സുചിം മംസൂപസേചനം;

മഘദേവസ്മിം അധിവത്ഥേ, ഏഹി നിക്ഖമ്മ ഭുഞ്ജസൂ’’തി.

തത്ഥ പാഹേസീതി പഹിണി. മഘദേവസ്മിം അധിവത്ഥേതി മഘദേവോതി വടരുക്ഖോ വുച്ചതി, തസ്മിം അധിവത്ഥേതി ദേവതം ആലപതി.

തം സുത്വാ യക്ഖോ ‘‘ഇമം പുരിസം വഞ്ചേത്വാ അന്തോഛായായ പവിട്ഠം ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬. ‘‘ഏഹി മാണവ ഓരേന, ഭിക്ഖമാദായ സൂപിതം;

ത്വഞ്ച മാണവ ഭിക്ഖാ ച, ഉഭോ ഭക്ഖാ ഭവിസ്സഥാ’’തി.

തത്ഥ ഭിക്ഖന്തി മമ നിബദ്ധഭിക്ഖം. സൂപിതന്തി സൂപസമ്പന്നം.

തതോ ബോധിസത്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൭. ‘‘അപ്പകേന തുവം യക്ഖ, ഥുല്ലമത്ഥം ജഹിസ്സസി;

ഭിക്ഖം തേ നാഹരിസ്സന്തി, ജനാ മരണസഞ്ഞിനോ.

൧൮. ‘‘ലദ്ധായ യക്ഖാ തവ നിച്ചഭിക്ഖം, സുചിം പണീതം രസസാ ഉപേതം;

ഭിക്ഖഞ്ച തേ ആഹരിയോ നരോ ഇധ, സുദുല്ലഭോ ഹേഹിതി ഭക്ഖിതേ മയീ’’തി.

തത്ഥ ഥുല്ലമത്ഥന്തി അപ്പകേന കാരണേന മഹന്തം അത്ഥം ജഹിസ്സസീതി ദസ്സേതി. നാഹരിസ്സന്തീതി ഇതോ പട്ഠായ മരണസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ ന ആഹരിസ്സന്തി, അഥ ത്വം മിലാതസാഖോ വിയ രുക്ഖോ നിരാഹാരോ ദുബ്ബലോ ഭവിസ്സസീതി. ലദ്ധായന്തി ലദ്ധഅയം ലദ്ധാഗമനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സമ്മ യക്ഖ, യം അഹം അജ്ജ ആഹരിം, ഇദം തവ നിച്ചഭിക്ഖം സുചിം പണീതം ഉത്തമം രസേന ഉപേതം ലദ്ധാഗമനം ദേവസികം തേ ആഗച്ഛിസ്സതി. ആഹരിയോതി ആഹരണകോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സചേ ത്വം ഇമം ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ ആഗതം മം ഭക്ഖസി, അഥേവം മയി ഭക്ഖിതേ ഭിക്ഖഞ്ച തേ ആഹരണകോ അഞ്ഞോ നരോ ഇധ സുദുല്ലഭോ ഭവിസ്സതി. കിംകാരണാ? മാദിസോ ഹി ബാരാണസിയം അഞ്ഞോ പണ്ഡിതമനുസ്സോ നാമ നത്ഥി, മയി പന ഖാദിതേ സുതനുപി നാമ യക്ഖേന ഖാദിതോ, അഞ്ഞസ്സ കസ്സ സോ ലജ്ജിസ്സതീ’’തി ഭത്താഹരണകം ന ലഭിസ്സസി, അഥ തേ ഇതോ പട്ഠായ ഭോജനം ദുല്ലഭം ഭവിസ്സതി, അമ്ഹാകമ്പി രാജാനം ഗണ്ഹിതും ന ലഭിസ്സസി. കസ്മാ? രുക്ഖതോ ബഹിഭാവേന. സചേ പനിദം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മം പഹിണിസ്സസി, അഹം തേ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ നിബദ്ധം ഭത്തം പേസേസ്സാമി, അത്താനമ്പി ച തേ ഖാദിതും ന ദസ്സാമി, അഹമ്പി തവ സന്തികേ ഠാനേ ന ഠസ്സാമി, പാദുകാസു ഠസ്സാമി, രുക്ഖച്ഛായായമ്പി തേ ന ഠസ്സാമി, അത്തനോ ഛത്തച്ഛായായമേവ ഠസ്സാമി, സചേ പന മയാ സദ്ധിം വിരുജ്ഝിസ്സസി, ഖഗ്ഗേന തം ദ്വിധാ ഭിന്ദിസ്സാമി, അഹഞ്ഹി അജ്ജ ഏതദത്ഥമേവ സജ്ജോ ഹുത്വാ ആഗതോതി. ഏവം കിര നം മഹാസത്തോ തജ്ജേസി.

യക്ഖോ ‘‘യുത്തരൂപം മാണവോ വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പസന്നചിത്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൯. ‘‘മമേവ സുതനോ അത്ഥോ, യഥാ ഭാസസി മാണവ;

മയാ ത്വം സമനുഞ്ഞാതോ, സോത്ഥിം പസ്സാഹി മാതരം.

൨൦. ‘‘ഖഗ്ഗം ഛത്തഞ്ച പാതിഞ്ച, ഗച്ഛമാദായ മാണവ;

സോത്ഥിം പസ്സതു തേ മാതാ, ത്വഞ്ച പസ്സാഹി മാതര’’ന്തി.

തത്ഥ സുതനോതി ബോധിസത്തം ആലപതി. യഥാ ഭാസസീതി യഥാ ത്വം ഭാസസി, തഥാ യോ ഏസ തയാ ഭാസിതോ അത്ഥോ, ഏസോ മമേവത്ഥോ, മയ്ഹമേവ വഡ്ഢീതി.

യക്ഖസ്സ കഥം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘മമ കമ്മം നിപ്ഫന്നം, ദമിതോ മേ യക്ഖോ, ബഹുഞ്ച ധനം ലദ്ധം, രഞ്ഞോ ച വചനം കത’’ന്തി തുട്ഠചിത്തോ യക്ഖസ്സ അനുമോദനം കരോന്തോ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘ഏവം യക്ഖ സുഖീ ഹോഹി, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

ധനഞ്ച മേ അധിഗതം, രഞ്ഞോ ച വചനം കത’’ന്തി. –

വത്വാ ച പന യക്ഖം ആമന്തേത്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം പുബ്ബേ അകുസലകമ്മം കത്വാ കക്ഖളോ ഫരുസോ പരേസം ലോഹിതമംസഭക്ഖോ യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ഇതോ പട്ഠായ പാണാതിപാതാദീനി മാ കരീ’’തി സീലേ ച ആനിസംസം, ദുസ്സീല്യേ ച ആദീനവം കഥേത്വാ യക്ഖം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘കിം തേ അരഞ്ഞവാസേന, ഏഹി നഗരദ്വാരേ തം നിസീദാപേത്വാ അഗ്ഗഭത്തലാഭിം കരോമീ’’തി യക്ഖേന സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ ഖഗ്ഗാദീനി യക്ഖം ഗാഹാപേത്വാ ബാരാണസിം അഗമാസി. ‘‘സുതനു മാണവോ യക്ഖം ഗഹേത്വാ ഏതീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ അമച്ചപരിവുതോ ബോധിസത്തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ യക്ഖം നഗരദ്വാരേ നിസീദാപേത്വാ അഗ്ഗഭത്തലാഭിനം കത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ ഭേരിം ചരാപേത്വാ നാഗരേ സന്നിപാതാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണം കഥേത്വാ സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി. അയഞ്ച ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ മാതുപോസകഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ യക്ഖോ അങ്ഗുലിമാലോ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, മാണവോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സുതനുജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൯൯] ൪. മാതുപോസകഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ

തേ കഥം നു കരിസ്സന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം മാതുപോസകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സാമജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൨൯൬ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗിജ്ഝയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ വുദ്ധേ പരിഹീനചക്ഖുകേ മാതാപിതരോ ഗിജ്ഝഗുഹായം ഠപേത്വാ ഗോമംസാദീനി ആഹരിത്വാ പോസേസി. തസ്മിം കാലേ ബാരാണസിയം സുസാനേ ഏകോ നേസാദോ അനിയമേത്വാ ഗിജ്ഝാനം പാസേ ഓഡ്ഡേസി. അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ ഗോമംസാദിം പരിയേസന്തോ സുസാനം പവിട്ഠോ പാദേന പാസേ ബജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ന ചിന്തേസി, വുദ്ധേ പരിഹീനചക്ഖുകേ മാതാപിതരോ അനുസ്സരിത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ മേ മാതാപിതരോ യാപേസ്സന്തി, മമ ബദ്ധഭാവമ്പി അജാനന്താ അനാഥാ നിപ്പച്ചയാ പബ്ബതഗുഹായമേവ സുസ്സിത്വാ മരിസ്സന്തി മഞ്ഞേ’’തി വിലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൨. ‘‘തേ കഥം നു കരിസ്സന്തി, വുദ്ധാ ഗിരിദരീസയാ;

അഹം ബദ്ധോസ്മി പാസേന, നിലീയസ്സ വസം ഗതോ’’തി.

തത്ഥ നിലീയസ്സാതി ഏവംനാമകസ്സ നേസാദപുത്തസ്സ.

അഥ നേസാദപുത്തോ ഗിജ്ഝരാജസ്സ പരിദേവിതസദ്ദം സുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൩. ‘‘കിം ഗിജ്ഝ പരിദേവസി, കാ നു തേ പരിദേവനാ;

ന മേ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ, ഭാസന്തോ മാനുസിം ദിജോ’’തി.

ഗിജ്ഝോ ആഹ –

൨൪. ‘‘ഭരാമി മാതാപിതരോ, വുദ്ധേ ഗിരിദരീസയേ;

തേ കഥം നു കരിസ്സന്തി, അഹം വസം ഗതോ തവാ’’തി.

നേസാദോ ആഹ –

൨൫. ‘‘യം നു ഗിജ്ഝോ യോജനസതം, കുണപാനി അവേക്ഖതി;

കസ്മാ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝസീ’’തി.

ഗിജ്ഝരാജാ ആഹ –

൨൬. ‘‘യദാ പരാഭവോ ഹോതി, പോസോ ജീവിതസങ്ഖയേ;

അഥ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝതീ’’തി.

൨൭. ‘‘ഭരസ്സു മാതാപിതരോ, വുദ്ധേ ഗിരിദരീസയേ;

മയാ ത്വം സമനുഞ്ഞാതോ, സോത്ഥിം പസ്സാഹി ഞാതകേ.

൨൮. ‘‘ഏവം ലുദ്ദക നന്ദസ്സു, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

ഭരിസ്സം മാതാപിതരോ, വുദ്ധേ ഗിരിദരീസയേ’’തി. –

നേസാദപുത്തേന ദുതിയാ, ഗിജ്ഝേന തതിയാതി ഇമാ ഗാഥാ പടിപാടിയാ വുത്താ.

തത്ഥ യം നൂതി യം നു ഏതം ലോകേ കഥീയതി. ഗിജ്ഝോ യോജനസതം, കുണപാനി അവേക്ഖതീതി യോജനസതം അതിക്കമ്മ ഠിതാനിപി കുണപാനി പസ്സതി, തം യദി തഥം, അഥ കസ്മാ ത്വം ഇമം ജാലഞ്ച പാസഞ്ച ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝസി, സന്തികം ആഗന്ത്വാപി ന ജാനാസീതി.

പരാഭവോതി വിനാസോ. ഭരസ്സൂതി ഇദം സോ ബോധിസത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ ‘‘പണ്ഡിതോ ഗിജ്ഝരാജാ പരിദേവന്തോ ന അത്തനോ പരിദേവതി, മാതാപിതൂനം പരിദേവതി, നായം മാരേതും യുത്തോ’’തി തുസ്സിത്വാ ആഹ, വത്വാ ച പന പിയചിത്തേന മുദുചിത്തേന പാസം മോചേസി.

അഥസ്സ ബോധിസത്തോ മരണമുഖാ പമുത്തോ സുഖിതോ അനുമോദനം കരോന്തോ ഓസാനഗാഥം വത്വാ മുഖപൂരം മംസം ആദായ മാതാപിതൂനം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ മാതുപോസകഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ നേസാദപുത്തോ ഛന്നോ അഹോസി, മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി, ഗിജ്ഝരാജാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

മാതുപോസകഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൪൦൦] ൫. ദബ്ഭപുപ്ഫജാതകവണ്ണനാ

അനുതീരചാരീ ഭദ്ദന്തേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപനന്ദം സക്യപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണേ പഹായ മഹാതണ്ഹോ അഹോസി. വസ്സൂപനായികായ ദ്വേ തയോ വിഹാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഛത്തം വാ ഉപാഹനം വാ ഏകസ്മിം കത്തരയട്ഠിം വാ ഉദകതുമ്ബം വാ ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം സയം വസതി. സോ ഏകസ്മിം ജനപദവിഹാരേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂഹി നാമ അപ്പിച്ഛേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ആകാസേ ചന്ദം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ ഭിക്ഖൂനം പച്ചയസന്തോസദീപകം അരിയവംസപടിപദം കഥേസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ മനാപാനി പത്തചീവരാനി ഛഡ്ഡേത്വാ മത്തികാപത്താനി ചേവ പംസുകൂലചീവരാനി ച ഗണ്ഹിംസു. സോ താനി അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഠപേത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ യാനകം പൂരേത്വാ ജേതവനം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്സ അരഞ്ഞവിഹാരസ്സ പിട്ഠിഭാഗേ പാദേ വല്ലിയാ പലിബുദ്ധോ ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ കിഞ്ചി ലദ്ധബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി തം വിഹാരം പാവിസി. തത്ഥ പന ദ്വേ മഹല്ലകാ ഭിക്ഖൂ വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസു. തേ ദ്വേ ച ഥൂലസാടകേ ഏകഞ്ച സുഖുമകമ്ബലം ലഭിത്വാ ഭാജേതും അസക്കോന്താ തം ദിസ്വാ ‘‘ഥേരോ നോ ഭാജേത്വാ ദസ്സതീ’’തി തുട്ഠചിത്താ ‘‘മയം, ഭന്തേ, ഇമം വസ്സാവാസികം ഭാജേതും ന സക്കോമ, ഇമം നോ നിസ്സായ വിവാദോ ഹോതി, ഇദം അമ്ഹാകം ഭാജേത്വാ ദേഥാ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘സാധു ഭാജേസ്സാമീ’’തി ദ്വേ ഥൂലസാടകേ ദ്വിന്നമ്പി ഭാജേത്വാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം വിനയധരാനം പാപുണാതീ’’തി കമ്ബലം ഗഹേത്വാ പക്കാമി.

തേപി ഥേരാ കമ്ബലേ സാലയാ തേനേവ സദ്ധിം ജേതവനം ഗന്ത്വാ വിനയധരാനം ഭിക്ഖൂനം തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ലബ്ഭതി നു ഖോ, ഭന്തേ, വിനയധരാനം ഏവം വിലോപം ഖാദിതു’’ന്തി ആഹംസു. ഭിക്ഖൂ ഉപനന്ദത്ഥേരേന ആഭതം പത്തചീവരരാസിം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോസി ത്വം ആവുസോ, ബഹും തേ പത്തചീവരം ലദ്ധ’’ന്തി വദിംസു. സോ ‘‘കുതോ മേ ആവുസോ, പുഞ്ഞം, ഇമിനാ മേ ഉപായേന ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി സബ്ബം കഥേസി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ മഹാതണ്ഹോ മഹാലോഭോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉപനന്ദേന പടിപദായ അനുച്ഛവികം കതം, പരസ്സ പടിപദം കഥേന്തേന നാമ ഭിക്ഖുനാ പഠമം അത്തനോ അനുച്ഛവികം കത്വാ പച്ഛാ പരോ ഓവദിതബ്ബോ’’തി.

‘‘അത്താനമേവ പഠമം, പതിരൂപേ നിവേസയേ;

അഥഞ്ഞമനുസാസേയ്യ, ന കിലിസ്സേയ്യ പണ്ഡിതോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൮) –

ഇമായ ധമ്മപദേ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉപനന്ദോ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ മഹാതണ്ഹോ മഹാലോഭോവ, ന ച പന ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഇമേസം സന്തകം വിലുമ്പിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ നദീതീരേ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. തദാ ഏകോ സിങ്ഗാലോ മായാവിം നാമ ഭരിയം ഗഹേത്വാ നദീതീരേ ഏകസ്മിം ഠാനേ വസി. അഥേകദിവസം സിങ്ഗാലീ സിങ്ഗാലം ആഹ ‘‘ദോഹളോ മേ സാമി, ഉപ്പന്നോ, അല്ലരോഹിതമച്ഛം ഖാദിതും ഇച്ഛാമീ’’തി. സിങ്ഗാലോ ‘‘അപ്പോസ്സുക്കാ ഹോഹി, ആഹരിസ്സാമി തേ’’തി നദീതീരേ ചരന്തോ വല്ലിയാ പാദേ പലിബുജ്ഝിത്വാ അനുതീരമേവ അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ ഗമ്ഭീരചാരീ ച അനുതീരചാരീ ചാതി ദ്വേ ഉദ്ദാ മച്ഛേ പരിയേസന്താ തീരേ അട്ഠംസു. തേസു ഗമ്ഭീരചാരീ മഹന്തം രോഹിതമച്ഛം ദിസ്വാ വേഗേന ഉദകേ പവിസിത്വാ തം നങ്ഗുട്ഠേ ഗണ്ഹി. ബലവാ മച്ഛോ പരികഡ്ഢന്തോ യാസി. സോ ഗമ്ഭീരചാരീ ഉദ്ദോ ‘‘മഹാമച്ഛോ ഉഭിന്നമ്പി നോ പഹോസ്സതി, ഏഹി മേ സഹായോ ഹോഹീ’’തി ഇതരേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൯. ‘‘അനുതീരചാരീ ഭദ്ദന്തേ, സഹായമനുധാവ മം;

മഹാ മേ ഗഹിതോ മച്ഛോ, സോ മം ഹരതി വേഗസാ’’തി.

തത്ഥ സഹായമനുധാവ മന്തി സഹായ അനുധാവ മം, സന്ധിവസേന മ-കാരോ വുത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാഹം ഇമിനാ മച്ഛേന ന സംഹീരാമി, ഏവം മം നങ്ഗുട്ഠഖണ്ഡേ ഗഹേത്വാ ത്വം അനുധാവാതി.

തം സുത്വാ ഇതരോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൦. ‘‘ഗമ്ഭീരചാരീ ഭദ്ദന്തേ, ദള്ഹം ഗണ്ഹാഹി ഥാമസാ;

അഹം തം ഉദ്ധരിസ്സാമി, സുപണ്ണോ ഉരഗാമിവാ’’തി.

തത്ഥ ഥാമസാതി ഥാമേന. ഉദ്ധരിസ്സാമീതി നീഹരിസ്സാമി. സുപണ്ണോ ഉരഗാമിവാതി ഗരുളോ സപ്പം വിയ.

അഥ ദ്വേപി തേ ഏകതോ ഹുത്വാ രോഹിതമച്ഛം നീഹരിത്വാ ഥലേ ഠപേത്വാ മാരേത്വാ ‘‘ത്വം ഭാജേഹി, ത്വം ഭാജേഹീ’’തി കലഹം കത്വാ ഭാജേതും അസക്കോന്താ ഠപേത്വാ നിസീദിംസു. തസ്മിം കാലേ സിങ്ഗാലോ തം ഠാനം അനുപ്പത്തോ. തേ തം ദിസ്വാ ഉഭോപി പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘അയം, സമ്മ, ദബ്ഭപുപ്ഫമച്ഛോ അമ്ഹേഹി ഏകതോ ഹുത്വാ ഗഹിതോ, തം നോ ഭാജേതും അസക്കോന്താനം വിവാദോ ഉപ്പന്നോ, സമഭാഗം നോ ഭാജേത്വാ ദേഹീ’’തി തതിയം ഗാഥമാഹംസു –

൩൧. ‘‘വിവാദോ നോ സമുപ്പന്നോ, ദബ്ഭപുപ്ഫ സുണോഹി മേ;

സമേഹി മേധഗം സമ്മാ, വിവാദോ വൂപസമ്മത’’ന്തി.

തത്ഥ ദബ്ഭപുപ്ഫാതി ദബ്ഭപുപ്ഫസമാനവണ്ണതായ തം ആലപന്തി. മേധഗന്തി കലഹം.

തേസം വചനം സുത്വാ സിങ്ഗാലോ അത്തനോ ബലം ദീപേന്തോ –

൩൨. ‘‘ധമ്മട്ഠോഹം പുരേ ആസിം, ബഹൂ അഡ്ഡാ മേ തീരിതാ;

സമേമി മേധഗം സമ്മാ, വിവാദോ വൂപസമ്മത’’ന്തി. –

ഇദം ഗാഥം വത്വാ ഭാജേന്തോ –

൩൩. ‘‘അനുതീരചാരി നങ്ഗുട്ഠം, സീസം ഗമ്ഭീരചാരിനോ;

അച്ചായം മജ്ഝിമോ ഖണ്ഡോ, ധമ്മട്ഠസ്സ ഭവിസ്സതീ’’തി. –

ഇമം ഗാഥമാഹ –

തത്ഥ പഠമഗാഥായ അയമത്ഥോ – അഹം പുബ്ബേ രാജൂനം വിനിച്ഛയാമച്ചോ ആസിം, തേന മയാ വിനിച്ഛയേ നിസീദിത്വാ ബഹൂ അഡ്ഡാ തീരിതാ, തേസം തേസം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദീനം ബഹൂ അഡ്ഡാ തീരിതാ വിനിച്ഛിതാ, സ്വാഹം തുമ്ഹാദിസാനം സമജാതികാനം ചതുപ്പദാനം അഡ്ഡം തീരേതും കിം ന സക്ഖിസ്സാമി, അഹം വോ സമേമി മേധഗം, സമ്മാ മം നിസ്സായ തുമ്ഹാകം വിവാദോ വൂപസമ്മതൂതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ മച്ഛം തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ അനുതീരചാരി ത്വം നങ്ഗുട്ഠം ഗണ്ഹ, സീസം ഗമ്ഭീരചാരിനോ ഹോതു. അച്ചായം മജ്ഝിമോ ഖണ്ഡോതി അപിച അയം മജ്ഝിമോ കോട്ഠാസോ. അഥ വാ അച്ചാതി അതിച്ച, ഇമേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ അയം മജ്ഝിമോ ഖണ്ഡോ ധമ്മട്ഠസ്സ വിനിച്ഛയസാമികസ്സ മയ്ഹം ഭവിസ്സതീതി.

ഏവം തം മച്ഛം വിഭജിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ കലഹം അകത്വാ നങ്ഗുട്ഠഞ്ച സീസഞ്ച ഖാദഥാ’’തി വത്വാ മജ്ഝിമഖണ്ഡം മുഖേന ഡംസിത്വാ തേസം പസ്സന്താനംയേവ പലായി. തേ സഹസ്സം പരാജിതാ വിയ ദുമ്മുഖാ നിസീദിത്വാ ഗാഥമാഹംസു –

൩൪. ‘‘ചിരമ്പി ഭക്ഖോ അഭവിസ്സ, സചേ ന വിവദേമസേ;

അസീസകം അനങ്ഗുട്ഠം, സിങ്ഗാലോ ഹരതി രോഹിത’’ന്തി.

തത്ഥ ചിരമ്പീതി ദ്വേ തയോ ദിവസേ സന്ധായ വുത്തം.