൨. ഖരപുത്തവഗ്ഗോ

[൩൮൬] ൧. ഖരപുത്തജാതകവണ്ണനാ

സച്ചം കിരേവമാഹംസൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി വത്വാ ‘‘പുരാണദുതിയികായാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു അയം തേ ഇത്ഥീ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഇമം നിസ്സായ അഗ്ഗിം പവിസിത്വാ മരന്തോ പണ്ഡിതേ നിസ്സായ ജീവിതം ലഭീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം സേനകേ നാമ രഞ്ഞേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കത്തം കാരേസി. തദാ സേനകസ്സ രഞ്ഞോ ഏകേന നാഗരാജേന സദ്ധിം മിത്തഭാവോ ഹോതി. സോ കിര നാഗരാജാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ഥലേ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തോ ചരതി. അഥ നം ഗാമദാരകാ ദിസ്വാ ‘‘സപ്പോ അയ’’ന്തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരിംസു. അഥ രാജാ ഉയ്യാനം കീളിതും ഗച്ഛന്തോ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഏതേ ദാരകാ കരോന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകം സപ്പം പഹരന്തീ’’തി സുത്വാ ‘‘പഹരിതും മാ ദേഥ, പലാപേഥ നേ’’തി പലാപേസി. നാഗരാജാ ജീവിതം ലഭിത്വാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ബഹൂനി രതനാനി ആദായ അഡ്ഢരത്തസമയേ രഞ്ഞോ സയനഘരം പവിസിത്വാ താനി രതനാനി ദത്വാ ‘‘മഹാരാജ, മയാ തുമ്ഹേ നിസ്സായ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി രഞ്ഞാ സദ്ധിം മിത്തഭാവം കത്വാ പുനപ്പുനം ഗന്ത്വാ രാജാനം പസ്സതി. സോ അത്തനോ നാഗമാണവികാസു ഏകം കാമേസു അതിത്തം നാഗമാണവികം രക്ഖണത്ഥായ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠപേത്വാ ‘‘യദാ ഏതം ന പസ്സസി, തദാ ഇമം മന്തം പരിവത്തേയ്യാസീ’’തി തസ്സ ഏകം മന്തം അദാസി.

സോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ നാഗമാണവികായ സദ്ധിം പോക്ഖരണിയം ഉദകകീളം കീളി. നാഗമാണവികാ ഏകം ഉദകസപ്പം ദിസ്വാ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ തേന സദ്ധിം അസദ്ധമ്മം പടിസേവി. രാജാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി മന്തം പരിവത്തേത്വാ അനാചാരം കരോന്തിം ദിസ്വാ വേളുപേസികായ പഹരി. സാ കുജ്ഝിത്വാ തതോ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ‘‘കസ്മാ ആഗതാസീ’’തി പുട്ഠാ ‘‘തുമ്ഹാകം സഹായോ മം അത്തനോ വചനം അഗണ്ഹന്തിം പിട്ഠിയം പഹരീ’’തി പഹാരം ദസ്സേസി. നാഗരാജാ തഥതോ അജാനിത്വാവ ചത്താരോ നാഗമാണവകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, സേനകസ്സ സയനഘരം പവിസിത്വാ നാസവാതേന തം ഭുസം വിയ വിദ്ധംസേഥാ’’തി പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സിരിസയനേ നിപന്നകാലേ ഗബ്ഭം പവിസിംസു. തേസം പവിസനവേലായമേവ രാജാ ദേവിം ആഹ – ‘‘ജാനാസി നു ഖോ ഭദ്ദേ, നാഗമാണവികായ ഗതട്ഠാന’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമി, ദേവാ’’തി. ‘‘അജ്ജ സാ അമ്ഹാകം പോക്ഖരണിയം കീളനകാലേ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ ഏകേന ഉദകസപ്പേന സദ്ധിം അനാചാരം അകാസി, അഥ നം അഹം ‘ഏവം മാ കരീ’തി സിക്ഖാപനത്ഥായ വേളുപേസികായ പഹരിം, സാ ‘നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ സഹായസ്സ മേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കഥേത്വാ മേത്തിം ഭിന്ദേയ്യാ’തി മേ ഭയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തം സുത്വാ നാഗമാണവകാ തതോവ നിവത്തിത്വാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ നാഗരാജസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. സോ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ രഞ്ഞോ സയനഘരം ആഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ഖമാപേത്വാ ‘‘ഇദം മേ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി സബ്ബരുതജാനനം നാമ മന്തം ദത്വാ ‘‘അയം, മഹാരാജ, അനഗ്ഘോ മന്തോ, സചേ ഇമം മന്തം അഞ്ഞസ്സ ദദേയ്യാസി, ദത്വാവ അഗ്ഗിം പവിസിത്വാ മരേയ്യാസീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ തതോ പട്ഠായ കിപില്ലികാനമ്പി സദ്ദം ജാനാതി.

തസ്സേകദിവസം മഹാതലേ നിസീദിത്വാ മധുഫാണിതേഹി ഖാദനീയം ഖാദന്തസ്സ ഏകം മധുബിന്ദു ച ഫാണിതബിന്ദു ച പൂവഖണ്ഡഞ്ച ഭൂമിയം പതി. ഏകാ കിപില്ലികാ തം ദിസ്വാ ‘‘രഞ്ഞോ മഹാതലേ മധുചാടി ഭിന്നാ, ഫാണിതസകടം പൂവസകടം നിക്കുജ്ജിതം, മധുഫാണിതഞ്ച പൂവഞ്ച ഖാദഥാ’’തി വിരവന്തീ വിചരതി. അഥ രാജാ തസ്സാ രവം സുത്വാ ഹസി. രഞ്ഞോ സമീപേ ഠിതാ ദേവീ ‘‘കിം നു ഖോ ദിസ്വാ രാജാ ഹസീ’’തി ചിന്തേസി. തസ്മിം ഖാദനീയം ഖാദിത്വാ ന്ഹത്വാ പല്ലങ്കേ നിസിന്നേ ഏകം മക്ഖികം സാമികോ ‘‘ഏഹി ഭദ്ദേ, കിലേസരതിയാ രമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അഥ നം സാ ‘‘അധിവാസേഹി താവ സാമി, ഇദാനി രഞ്ഞോ ഗന്ധേ ആഹരിസ്സന്തി, തസ്സ വിലിമ്പന്തസ്സ പാദമൂലേ ഗന്ധചുണ്ണം പതിസ്സതി, അഹം തത്ഥ വട്ടേത്വാ സുഗന്ധാ ഭവിസ്സാമി, തതോ രഞ്ഞോ പിട്ഠിയം നിപജ്ജിത്വാ രമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. രാജാ തമ്പി സദ്ദം സുത്വാ ഹസി. ദേവീപി ‘‘കിം നു ഖോ ദിസ്വാ ഹസീ’’തി പുന ചിന്തേസി. പുന രഞ്ഞോ സായമാസം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഏകം ഭത്തസിത്ഥം ഭൂമിയം പതി. കിപില്ലികാ ‘‘രാജകുലേ ഭത്തസകടം ഭഗ്ഗം, ഭത്തം ഭുഞ്ജഥാ’’തി വിരവി. തം സുത്വാ രാജാ പുനപി ഹസി. ദേവീ സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ രാജാനം പരിവിസന്തീ ‘‘മം നു ഖോ ദിസ്വാ രാജാ ഹസതീ’’തി വിതക്കേസി.

സാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സയനം ആരുയ്ഹ നിപജ്ജനകാലേ ‘‘കിംകാരണാ ദേവ, ഹസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘കിം തേ മമ ഹസിതകാരണേനാ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം നിബദ്ധോ കഥേസി. അഥ നം സാ ‘‘തുമ്ഹാകം ജാനനമന്തം മയ്ഹം ദേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി പടിക്ഖിത്താപി പുനപ്പുനം നിബന്ധി. രാജാ ‘‘സചാഹം ഇമം മന്തം തുയ്ഹം ദസ്സാമി, മരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘മരന്തോപി മയ്ഹം ദേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ മാതുഗാമവസികോ ഹുത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ മന്തം ദത്വാ അഗ്ഗിം പവിസിസ്സാമീ’’തി രഥേന ഉയ്യാനം പായാസി.

തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇമം കാരണം ദിസ്വാ ‘‘അയം ബാലരാജാ മാതുഗാമം നിസ്സായ ‘അഗ്ഗിം പവിസിസ്സാമീ’തി ഗച്ഛതി, ജീവിതമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി സുജം അസുരകഞ്ഞം ആദായ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ തം അജികം കത്വാ അത്തനാ അജോ ഹുത്വാ ‘‘മഹാജനോ മാ പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠായ രഞ്ഞോ രഥസ്സ പുരതോ അഹോസി. തം രാജാ ചേവ രഥേ യുത്തസിന്ധവാ ച പസ്സന്തി, അഞ്ഞോ കോചി ന പസ്സതി. അജോ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം രഥപുരതോ അജികായ സദ്ധിം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ വിയ അഹോസി. തമേകോ രഥേ യുത്തസിന്ധവോ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ അജരാജ, മയം പുബ്ബേ ‘അജാ കിര ബാലാ അഹിരികാ’തി അസ്സുമ്ഹ, ന ച തം പസ്സിമ്ഹ, ത്വം പന രഹോ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ കത്തബ്ബം അനാചാരം അമ്ഹാകം ഏത്തകാനം പസ്സന്താനഞ്ഞേവ കരോസി, ന ലജ്ജസി, തം നോ പുബ്ബേ സുതം ഇമിനാ ദിട്ഠേന സമേതീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൭. ‘‘സച്ചം കിരേവമാഹംസു, വസ്തം ബാലോതി പണ്ഡിതാ;

പസ്സ ബാലോ രഹോകമ്മം, ആവികുബ്ബം ന ബുജ്ഝതീ’’തി.

തത്ഥ വസ്തന്തി അജം. പണ്ഡിതാതി ഞാണസമ്പന്നാ തം ബാലോതി വദന്തി, സച്ചം കിര വദന്തി. പസ്സാതി ആലപനം, പസ്സഥാഹി അത്ഥോ. ന ബുജ്ഝതീതി ഏവം കാതും അയുത്തന്തി ന ജാനാതി.

തം സുത്വാ അജോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൭൮. ‘‘ത്വം ഖോപി സമ്മ ബാലോസി, ഖരപുത്ത വിജാനഹി;

രജ്ജുയാ ഹി പരിക്ഖിത്തോ, വങ്കോട്ഠോ ഓഹിതോമുഖോ.

൭൯. ‘‘അപരമ്പി സമ്മ തേ ബാല്യം, യോ മുത്തോ ന പലായസി;

സോ ച ബാലതരോ സമ്മ, യം ത്വം വഹതി സേനക’’ന്തി.

തത്ഥ ത്വം ഖോപി സമ്മാതി സമ്മ സിന്ധവ മയാപി ഖോ ത്വം ബാലതരോ. ഖരപുത്താതി സോ കിര ഗദ്രഭസ്സ ജാതകോ, തേന തം ഏവമാഹ. വിജാനഹീതി അഹമേവ ബാലോതി ഏവം ജാനാഹി. പരിക്ഖിത്തോതി യുഗേന സദ്ധിം ഗീവായ പരിക്ഖിത്തോ. വങ്കോട്ഠോതി വങ്കഓട്ഠോ. ഓഹിതോമുഖോതി മുഖബന്ധനേന പിഹിതമുഖോ. യോ മുത്തോ ന പലായസീതി യോ ത്വം രഥതോ മുത്തോ സമാനോ മുത്തകാലേ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം ന പവിസസി, തം തേ അപലായനം അപരമ്പി ബാല്യം, സോ ച ബാലതരോതി യം ത്വം സേനകം വഹസി, സോ സേനകോ തയാപി ബാലതരോ.

രാജാ തേസം ഉഭിന്നമ്പി കഥം ജാനാതി, തസ്മാ തം സുണന്തോ സണികം രഥം പേസേസി. സിന്ധവോപി തസ്സ കഥം സുത്വാ പുന ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൮൦. ‘‘യം നു സമ്മ അഹം ബാലോ, അജരാജ വിജാനഹി;

അഥ കേന സേനകോ ബാലോ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

തത്ഥ യന്തി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. നൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സമ്മ അജരാജ, യേന താവ തിരച്ഛാനഗതത്തേന കാരണേന അഹം ബാലോ, തം ത്വം കാരണം ജാനാഹി, സക്കാ ഏതം തയാ ഞാതും, അഹഞ്ഹി തിരച്ഛാനഗതത്താവ ബാലോ, തസ്മാ മം ഖരപുത്താതിആദീനി വദന്തോ സുട്ഠു വദസി, അയം പന സേനകോ രാജാ കേന കാരണേന ബാലോ, തം മേ കാരണം പുച്ഛിതോ അക്ഖാഹീതി.

തം സുത്വാ അജോ ആചിക്ഖന്തോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൮൧. ‘‘ഉത്തമത്ഥം ലഭിത്വാന, ഭരിയായ യോ പദസ്സതി;

തേന ജഹിസ്സതത്താനം, സാ ചേവസ്സ ന ഹേസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ഉത്തമത്ഥന്തി സബ്ബരുതജാനനമന്തം. തേനാതി തസ്സാ മന്തപ്പദാനസങ്ഖാതേന കാരണേന തം ദത്വാ അഗ്ഗിം പവിസന്തോ അത്താനഞ്ച ജഹിസ്സതി, സാ ചസ്സ ഭരിയാ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ഏസ തയാപി ബാലതരോ, യോ ലദ്ധം യസം രക്ഖിതും ന സക്കോതീതി.

രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അജരാജ, അമ്ഹാകം സോത്ഥിം കരോന്തോപി ത്വഞ്ഞേവ കരിസ്സസി, കഥേഹി താവ നോ കത്തബ്ബയുത്തക’’ന്തി ആഹ. അഥ നം അജരാജാ ‘‘മഹാരാജ, ഇമേസം സത്താനം അത്തനാ അഞ്ഞോ പിയതരോ നാമ നത്ഥി, ഏകം പിയഭണ്ഡം നിസ്സായ അത്താനം നാസേതും ലദ്ധയസം പഹാതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൮൨. ‘‘ന വേ പിയമ്മേതി ജനിന്ദ താദിസോ, അത്തം നിരംകത്വാ പിയാനി സേവതി;

അത്താവ സേയ്യോ പരമാ ച സേയ്യോ, ലബ്ഭാ പിയാ ഓചിതത്ഥേന പച്ഛാ’’തി.

തത്ഥ പിയമ്മേതി പിയം മേ, അയമേവ വാ പാഠോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ജനിന്ദ, താദിസോ തുമ്ഹാദിസോ യസമഹത്തേ ഠിതോ പുഗ്ഗലോ ഏകം പിയഭണ്ഡം നിസ്സായ ‘‘ഇദം പിയം മേ’’തി അത്തം നിരംകത്വാ അത്താനം ഛഡ്ഡേത്വാ താനി പിയാനി ന സേവതേവ. കിംകാരണാ? അത്താവ സേയ്യോ പരമാ ച സേയ്യോതി, യസ്മാ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന അത്താവ സേയ്യോ വരോ ഉത്തമോ, പരമാ ച സേയ്യോ, പരമാ ഉത്തമാപി അഞ്ഞസ്മാ പിയഭണ്ഡാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി ച-കാരോ പി-കാരത്ഥേ നിപാതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ലബ്ഭാ പിയാ ഓചിതത്ഥേന പച്ഛാതി ഓചിതത്ഥേന വഡ്ഢിതത്ഥേന യസസമ്പന്നേന പുരിസേന പച്ഛാ പിയാ നാമ സക്കാ ലദ്ധും, ന തസ്സാ കാരണാ അത്താ നാസേതബ്ബോതി.

ഏവം മഹാസത്തോ രഞ്ഞോ ഓവാദം അദാസി. രാജാ തുസ്സിത്വാ ‘‘അജരാജ, കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. സക്കോ അഹം, മഹാരാജ, തവ അനുകമ്പായ തം മരണാ മോചേതും ആഗതോമ്ഹീതി. ദേവരാജ, അഹം ഏതിസ്സാ ‘‘മന്തം ദസ്സാമീ’’തി അവചം, ഇദാനി ‘‘കിം കരോമീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം ഉഭിന്നമ്പി വിനാസേന കിച്ചം നത്ഥി, ‘സിപ്പസ്സ ഉപചാരോ’തി വത്വാ ഏതം കതിപയേ പഹാരേ പഹരാപേഹി, ഇമിനാ ഉപായേന ന ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. മഹാസത്തോ രഞ്ഞോ ഓവാദം ദത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. രാജാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ദേവിം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ ‘‘ഗണ്ഹിസ്സസി ഭദ്ദേ, മന്ത’’ന്തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഉപചാരം കരോമീ’’തി. ‘‘കോ ഉപചാരോ’’തി? ‘‘പിട്ഠിയം പഹാരസതേ പവത്തമാനേ സദ്ദം കാതും ന വട്ടതീ’’തി. സാ മന്തലോഭേന ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. രാജാ ചോരഘാതകേ പക്കോസാപേത്വാ കസാ ഗാഹാപേത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു പഹരാപേസി. സാ ദ്വേ തയോ പഹാരേ അധിവാസേത്വാ തതോ പരം ‘‘ന മേ മന്തേന അത്ഥോ’’തി രവി. അഥ നം രാജാ ‘‘ത്വം മം മാരേത്വാ മന്തം ഗണ്ഹിതുകാമാസീ’’തി പിട്ഠിയം നിച്ചമ്മം കാരേത്വാ വിസ്സജ്ജാപേസി. സാ തതോ പട്ഠായ പുന കഥേതും നാസക്ഖി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ രാജാ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അഹോസി, ദേവീ പുരാണദുതിയികാ, അസ്സോ സാരിപുത്തോ, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ഖരപുത്തജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൮൭] ൨. സൂചിജാതകവണ്ണനാ

അകക്കസം അഫരുസന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ഞാപാരമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു മഹാഉമങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ കമ്മാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പരിയോദാതസിപ്പോ അഹോസി. മാതാപിതരോ പനസ്സ ദലിദ്ദാ, തേസം ഗാമതോ അവിദൂരേ അഞ്ഞോ സഹസ്സകുടികോ കമ്മാരഗാമോ. തത്ഥ കമ്മാരസഹസ്സജേട്ഠകോ കമ്മാരോ രാജവല്ലഭോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ, തസ്സേകാ ധീതാ അഹോസി ഉത്തമരൂപധരാ ദേവച്ഛരാപടിഭാഗാ ജനപദകല്യാണിലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ. സാമന്തഗാമേസു മനുസ്സാ വാസിഫരസുഫാലപാചനാദികാരാപനത്ഥായ തം ഗാമം ഗന്ത്വാ യേഭുയ്യേന തം കുമാരികം പസ്സന്തി, തേ അത്തനോ അത്തനോ ഗാമം ഗന്ത്വാ നിസിന്നട്ഠാനാദീസു തസ്സാ രൂപം വണ്ണേന്തി. ബോധിസത്തോ തം സുത്വാ സവനസംസഗ്ഗേന ബജ്ഝിത്വാ ‘‘പാദപരിചാരികം നം കരിസ്സാമീ’’തി ഉത്തമജാതികം അയം ഗഹേത്വാ ഏകം സുഖുമം ഘനം സൂചിം കത്വാ പാസേ വിജ്ഝിത്വാ ഉദകേ ഉപ്പിലാപേത്വാ അപരമ്പി തഥാരൂപമേവ തസ്സാ കോസകം കത്വാ പാസേ വിജ്ഝി. ഇമിനാ നിയാമേന തസ്സാ സത്ത കോസകേ അകാസി, ‘‘കഥം അകാസീ’’തി ന വത്തബ്ബം. ബോധിസത്താനഞ്ഹി ഞാണമഹന്തതായ കരണം സമിജ്ഝതിയേവ. സോ തം സൂചിം നാളികായ പക്ഖിപിത്വാ ഓവട്ടികായ കത്വാ തം ഗാമം ഗന്ത്വാ കമ്മാരജേട്ഠകസ്സ വസനവീഥിം പുച്ഛിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘കോ മമ ഹത്ഥതോ ഏവരൂപം നാമ സൂചിം മൂലേന കിണിതും ഇച്ഛതീ’’തി സൂചിം വണ്ണേന്തോ ജേട്ഠകകമ്മാരസ്സ ഘരദ്വാരസമീപേ ഠത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൩. ‘‘അകക്കസം അഫരുസം, ഖരധോതം സുപാസിയം;

സുഖുമം തിഖിണഗ്ഗഞ്ച, കോ സൂചിം കേതുമിച്ഛതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മമ പടലസ്സ വാ തിലകസ്സ വാ ഓധിനോ വാ അഭാവേന അകക്കസം, സുമട്ഠതായ അഫരുസം, ഖരേന പാസാണേന ധോതത്താ ഖരധോതം, സുന്ദരേന സുവിദ്ധേന പാസേന സമന്നാഗതത്താ സുപാസിയം, സണ്ഹതായ സുഖുമം, അഗ്ഗസ്സ തിഖിണതായ തിഖിണഗ്ഗം സൂചിം മമ ഹത്ഥതോ മൂലം ദത്വാ കോ കിണിതും ഇച്ഛതീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുനപി തം വണ്ണേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൮൪. ‘‘സുമജ്ജഞ്ച സുപാസഞ്ച, അനുപുബ്ബം സുവട്ടിതം;

ഘനഘാതിമം പടിഥദ്ധം, കോ സൂചിം കേതുമിച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ സുമജ്ജഞ്ചാതി കുരുവിന്ദകചുണ്ണേന സുട്ഠു മജ്ജിതം. സുപാസഞ്ചാതി സണ്ഹേന പാസവേധകേന വിദ്ധത്താ സുന്ദരപാസം. ഘനഘാതിമന്തി യാ ഘാതിയമാനാ അധികരണിം അനുപവിസതി, അയം ‘‘ഘനഘാതിമാ’’തി വുച്ചതി, താദിസിന്തി അത്ഥോ. പടിഥദ്ധന്തി ഥദ്ധം അമുദുകം.

തസ്മിം ഖണേ സാ കുമാരികാ ഭുത്തപാതരാസം പിതരം ദരഥപടിപ്പസ്സമ്ഭനത്ഥം ചൂളസയനേ നിപന്നം താലവണ്ടേന ബീജയമാനാ ബോധിസത്തസ്സ മധുരസദ്ദം സുത്വാ അല്ലമംസപിണ്ഡേന ഹദയേ പഹടാ വിയ ഘടസഹസ്സേന നിബ്ബാപിതദരഥാ വിയ ഹുത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഏസ അതിമധുരേന സദ്ദേന കമ്മാരാനം വസനഗാമേ സൂചിം വിക്കിണാതി, കേന നു ഖോ കമ്മേന ആഗതോ, ജാനിസ്സാമി ന’’ന്തി താലവണ്ടം ഠപേത്വാ ഗേഹാ നിക്ഖമ്മ ബഹിആളിന്ദകേ ഠത്വാ തേന സദ്ധിം കഥേസി. ബോധിസത്താനഞ്ഹി പത്ഥിതം നാമ സമിജ്ഝതി, സോ ഹി തസ്സായേവത്ഥായ തം ഗാമം ആഗതോ. സാ ച തേന സദ്ധിം കഥേന്തീ ‘‘മാണവ, സകലരട്ഠവാസിനോ സൂചിആദീനം അത്ഥായ ഇമം ഗാമം ആഗച്ഛന്തി, ത്വം ബാലതായ കമ്മാരഗാമേ സൂചിം വിക്കിണിതും ഇച്ഛസി, സചേപി ദിവസം സൂചിയാ വണ്ണം ഭാസിസ്സസി, ന തേ കോചി ഹത്ഥതോ സൂചിം ഗണ്ഹിസ്സതി, സചേ ത്വം മൂലം ലദ്ധും ഇച്ഛസി, അഞ്ഞം ഗാമം യാഹീ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮൪. ‘‘ഇതോദാനി പതായന്തി, സൂചിയോ ബളിസാനി ച;

കോയം കമ്മാരഗാമസ്മിം, സൂചിം വിക്കേതുമിച്ഛതി.

൮൫. ‘‘ഇതോ സത്ഥാനി ഗച്ഛന്തി, കമ്മന്താ വിവിധാ പുഥൂ;

കോയം കമ്മാരഗാമസ്മിം, സൂചിം വിക്കേതുമിച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ ഇതോദാനീതി ഇമസ്മിം രട്ഠേ ഇദാനി സൂചിയോ ച ബളിസാനി ച അഞ്ഞാനി ച ഉപകരണാനി ഇമമ്ഹാ കമ്മാരഗാമാ പതായന്തി നിക്ഖമന്തി, തം തം ദിസം പത്ഥരന്താ നിഗ്ഗച്ഛന്തി. കോയന്തി ഏവം സന്തേ കോ അയം ഇമസ്മിം കമ്മാരഗാമേ സൂചിം വിക്കിണിതും ഇച്ഛതി. സത്ഥാനീതി ബാരാണസിം ഗച്ഛന്താനി നാനപ്പകാരാനി സത്ഥാനി ഇതോവ ഗച്ഛന്തി. വിവിധാ പുഥൂതി നാനപ്പകാരാ ബഹൂ കമ്മന്താപി സകലരട്ഠവാസീനം ഇതോ ഗഹിതഉപകരണേഹേവ പവത്തന്തി.

ബോധിസത്തോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം അജാനന്തീ അഞ്ഞാണേന ഏവം വദേസീ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮൬. ‘‘സൂചിം കമ്മാരഗാമസ്മിം, വിക്കേതബ്ബാ പജാനതാ;

ആചരിയാവ ജാനന്തി, കമ്മം സുകതദുക്കടം.

൮൭. ‘‘ഇമഞ്ചേ തേ പിതാ ഭദ്ദേ, സൂചിം ജഞ്ഞാ മയാ കതം;

തയാ ച മം നിമന്തേയ്യ, യഞ്ചത്ഥഞ്ഞം ഘരേ ധന’’ന്തി.

തത്ഥ സൂചിന്തി വിഭത്തിവിപല്ലാസോ കതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സൂചി നാമ പജാനതാ പണ്ഡിതേന പുരിസേന കമ്മാരഗാമസ്മിംയേവ വിക്കേതബ്ബാ. കിംകാരണാ? ആചരിയാവ ജാനന്തി, കമ്മം സുകതദുക്കടന്തി, തസ്സ തസ്സ സിപ്പസ്സ ആചരിയാവ തസ്മിം തസ്മിം സിപ്പേ സുകതദുക്കടകമ്മം ജാനന്തി, സ്വാഹം കമ്മാരകമ്മം അജാനന്താനം ഗഹപതികാനം ഗാമം ഗന്ത്വാ മമ സൂചിയാ സുകതദുക്കടഭാവം കഥം ജാനാപേസ്സാമി, ഇമസ്മിം പന ഗാമേ മമ ബലം ജാനാപേസ്സാമീതി. ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ അത്തനോ ബലം വണ്ണേസി.

തയാ ച മം നിമന്തേയ്യാതി ഭദ്ദേ സചേ തവ പിതാ ഇമം മയാ കതം സൂചിം ‘‘ഈദിസാ വാ ഏസാ, ഏവം വാ കതാ’’തി ജാനേയ്യ, ‘‘ഇമം മേ ധീതരം തവ പാദപരിചാരികം ദമ്മി, ഗണ്ഹാഹി ന’’ന്തി ഏവം തയാ ച മം നിമന്തേയ്യ. യഞ്ചത്ഥഞ്ഞം ഘരേ ധനന്തി യഞ്ച അഞ്ഞം സവിഞ്ഞാണകം വാ അവിഞ്ഞാണകം വാ ഘരേ ധനം അത്ഥി, തേന മം നിമന്തേയ്യ. ‘‘യഞ്ചസ്സഞ്ഞ’’ന്തിപി പാഠോ, യഞ്ച അസ്സ ഘരേ അഞ്ഞം ധനം അത്ഥീതി അത്ഥോ.

കമ്മാരജേട്ഠകോ സബ്ബം തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘അമ്മാ’’തി ധീതരം പക്കോസിത്വാ ‘‘കേന സദ്ധിം സല്ലപസീ’’തി പുച്ഛി. താത, ഏകോ പുരിസോ സൂചിം വിക്കിണാതി, തേന സദ്ധിം സല്ലപേമീതി. ‘‘തേന ഹി പക്കോസാഹി ന’’ന്തി. സാ ഗന്ത്വാ പക്കോസി. ബോധിസത്തോ ഗേഹം പവിസിത്വാ കമ്മാരജേട്ഠകം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സോ ‘‘കതരഗാമവാസികോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം അസുകഗാമവാസികോമ്ഹി അസുകകമ്മാരസ്സ പുത്തോ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഇധാഗതോസീ’’തി. ‘‘സൂചിവിക്കയത്ഥായാ’’തി. ‘‘ആഹര, സൂചിം തേ പസ്സാമാ’’തി. ബോധിസത്തോ അത്തനോ ഗുണം സബ്ബേസം മജ്ഝേ പകാസേതുകാമോ ‘‘നനു ഏകകാനം ഓലോകിതതോ സബ്ബേസം മജ്ഝേ ഓലോകേതും വരതര’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി സബ്ബേ കമ്മാരേ സന്നിപാതാപേത്വാ തേഹി പരിവുതോ ‘‘ആഹര, താത, മയം പസ്സാമ തേ സൂചി’’ന്തി ആഹ. ‘‘ആചരിയ, ഏകം അധികരണിഞ്ച ഉദകപൂരഞ്ച കംസഥാലം ആഹരാപേഥാ’’തി. സോ ആഹരാപേസി. ബോധിസത്തോ ഓവട്ടികതോ സൂചിനാളികം നീഹരിത്വാ അദാസി. കമ്മാരജേട്ഠകോ തതോ സൂചിം നീഹരിത്വാ ‘‘താത, അയം സൂചീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നായം സൂചി, കോസകോ ഏസോ’’തി. സോ ഉപധാരേന്തോ നേവ അന്തം, ന കോടിം അദ്ദസ. ബോധിസത്തോ ആഹരാപേത്വാ നഖേന കോസകം അപനേത്വാ ‘‘അയം സൂചി, അയം കോസകോ’’തി മഹാജനസ്സ ദസ്സേത്വാ സൂചിം ആചരിയസ്സ ഹത്ഥേ, കോസകം പാദമൂലേ ഠപേസി. പുന തേന ‘‘അയം മഞ്ഞേ സൂചീ’’തി വുത്തോ ‘‘അയമ്പി സൂചികോസകോയേവാ’’തി വത്വാ നഖേന പഹരന്തോ പടിപാടിയാ ഛ സൂചികോസകേ കമ്മാരജേട്ഠകസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘അയം സൂചീ’’തി തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. കമ്മാരസഹസ്സാനി അങ്ഗുലിയോ ഫോടേസും, ചേലുക്ഖേപാ പവത്തിംസു.

അഥ നം കമ്മാരജേട്ഠകോ ‘‘താത, ഇമായ സൂചിയാ കിം ബല’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആചരിയ ബലവതാ പുരിസേന അധികരണിം ഉക്ഖിപാപേത്വാ അധികരണിയാ ഹേട്ഠാ ഉദകപാതിം ഠപാപേത്വാ അധികരണിയാ മജ്ഝേ ഇമം സൂചിം പഹരഥാ’’തി. സോ തഥാ കാരേത്വാ അധികരണിയാ മജ്ഝേ സൂചിം അഗ്ഗേന പഹരി. സാ അധികരണിം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഉദകപിട്ഠേ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഉദ്ധം വാ അധോ വാ അഹുത്വാ തിരിയം പതിട്ഠാസി. സബ്ബേ കമ്മാരാ ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകം കാലം ‘കമ്മാരാ നാമ ഏദിസാ ഹോന്തീ’തി സുതിവസേനപി ന സുതപുബ്ബ’’ന്തി അങ്ഗുലിയോ ഫോടേത്വാ ചേലുക്ഖേപസഹസ്സം പവത്തയിംസു. കമ്മാരജേട്ഠകോ ധീതരം പക്കോസിത്വാ തസ്മിഞ്ഞേവ പരിസമജ്ഝേ ‘‘അയം കുമാരികാ തുയ്ഹമേവ അനുച്ഛവികാ’’തി ഉദകം പാതേത്വാ അദാസി. സോ അപരഭാഗേ കമ്മാരജേട്ഠകസ്സ അച്ചയേന തസ്മിം ഗാമേ കമ്മാരജേട്ഠകോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കമ്മാരജേട്ഠകസ്സ ധീതാ രാഹുലമാതാ അഹോസി, പണ്ഡിതകമ്മാരപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സൂചിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൮൮] ൩. തുണ്ഡിലജാതകവണ്ണനാ

നവഛന്നകേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം മരണഭീരുകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ മരണഭീരുകോ അഹോസി, അപ്പമത്തകമ്പി സാഖാചലനം ദണ്ഡകപതനം സകുണചതുപ്പദസദ്ദം വാ അഞ്ഞം വാ തഥാരൂപം സുത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ ഹുത്വാ കുച്ഛിയം വിദ്ധസസോ വിയ കമ്പന്തോ വിചരി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ഭിക്ഖു മരണഭീരുകോ അപ്പമത്തകമ്പി സദ്ദം സുത്വാ വികമ്പമാനോ പലായതി, ഇമേസഞ്ച സത്താനം മരണമേവ ധുവം, ജീവിതം അദ്ധുവം, നനു തദേവ യോനിസോ മനസി കാതബ്ബ’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു മരണഭീരുകോ’’തി വത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി തേന പടിഞ്ഞാതോ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ മരണഭീരുകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സൂകരിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സൂകരീ പരിണതഗബ്ഭാ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി. സാ ഏകദിവസം തേ ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ആവാടേ നിപജ്ജി. അഥേകാ ബാരാണസിദ്വാരഗാമവാസിനീ മഹല്ലികാ കപ്പാസഖേത്തതോ പച്ഛിപുണ്ണം കപ്പാസം ആദായ യട്ഠിയാ ഭൂമിം ആകോടേന്തീ ആഗച്ഛി. സൂകരീ തം സദ്ദം സുത്വാ മരണഭയേന പുത്തകേ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായി. മഹല്ലികാ സൂകരപോതകേ ദിസ്വാ പുത്തസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ പച്ഛിയം പക്ഖിപിത്വാ ഘരം നേത്വാ ജേട്ഠകസ്സ മഹാതുണ്ഡിലോ, കനിട്ഠസ്സ ചൂളതുണ്ഡിലോതി നാമം കരിത്വാ തേ പുത്തകേ വിയ പോസേസി. തേ അപരഭാഗേ വഡ്ഢിത്വാ ഥൂലസരീരാ അഹേസും. മഹല്ലികാ ‘‘ഇമേ നോ മൂലേന ദേഹീ’’തി വുച്ചമാനാപി ‘‘പുത്താ മേ’’തി വത്വാ കസ്സചി ന ദേതി. അഥേകസ്മിം ഛണകാലേ ധുത്താ സുരം പിവന്താ മംസേ ഖീണേ ‘‘കുതോ നു ഖോ മംസം ലഭിസ്സാമാ’’തി വീമംസന്താ മഹല്ലികായ ഗേഹേ സൂകരാനം അത്ഥിഭാവം ഞത്വാ മൂലം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്മ, മൂലം ഗഹേത്വാ ഏകം നോ സൂകരം ദേഹീ’’തി ആഹംസു. സാ ‘‘അലം, താതാ, പുത്താ മേ ഏതേ, പുത്തം നാമ മംസം ഖാദനത്ഥായ കിണന്താനം ദദന്താ നാമ നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപി. ധുത്താ ‘‘അമ്മ, മനുസ്സാനം സൂകരാ നാമ പുത്താ ന ഹോന്തി, ദേഹി നോ’’തി പുനപ്പുനം യാചന്താപി അലഭിത്വാ മഹല്ലികം സുരം പായേത്വാ മത്തകാലേ ‘‘അമ്മ, സൂകരേഹി കിം കരിസ്സസി, മൂലം ഗഹേത്വാ പരിബ്ബയം കരോഹീ’’തി തസ്സാ ഹത്ഥേ കഹാപണേ ഠപയിംസു.

സാ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ‘‘താതാ, മഹാതുണ്ഡിലം ദാതും ന സക്കോമി. ചൂളതുണ്ഡിലം പന ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം സോ’’തി? ‘‘അയം ഏതസ്മിം ഗച്ഛേതി, സദ്ദമസ്സ ദേഹീ’’തി. ‘‘ആഹാരം ന പസ്സാമീ’’തി. ധുത്താ മൂലേന ഏകം ഭത്തപാതിം ആഹരാപേസും. മഹല്ലികാ തം ഗഹേത്വാ ദ്വാരേ ഠപിതം സൂകരദോണിം പൂരേത്വാ ദോണിസമീപേ അട്ഠാസി. തിംസമത്താപി ധുത്താ പാസഹത്ഥാ തത്ഥേവ അട്ഠംസു. മഹല്ലികാ ‘‘താത, ചൂളതുണ്ഡില, ഏഹീ’’തി തസ്സ സദ്ദമകാസി. തം സുത്വാ മഹാതുണ്ഡിലോ ‘‘ഏത്തകം കാലം മമ മാതരാ ചൂളതുണ്ഡിലസ്സ സദ്ദോ ന ദിന്നപുബ്ബോ, മംയേവ പഠമം സദ്ദായതി, അവസ്സം അജ്ജ അമ്ഹാകം ഭയം ഉപ്പന്നം ഭവിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. സോ കനിട്ഠം ആമന്തേസി ‘‘താത, മമ മാതാ തം പക്കോസതി, ഗച്ഛ താവ ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗച്ഛാ നിക്ഖമിത്വാ ഭത്തദോണിസമീപേ തേസം ഠിതഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മേ മരണം ഉപ്പന്ന’’ന്തി മരണഭയതജ്ജിതോ നിവത്തിത്വാ കമ്പമാനോ ഭാതു സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഥമ്ഭിതും നാസക്ഖി, കമ്പമാനോ പരിബ്ഭമി. മഹാതുണ്ഡിലോ തം ദിസ്വാ ‘‘താത, ത്വം അജ്ജ പന പവേധസി പരിബ്ഭമസി, പവിസനട്ഠാനം ഓലോകേസി, കിം നാമേതം കരോസീ’’തി പുച്ഛി. സോ അത്തനാ ദിട്ഠകാരണം കഥേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൮. ‘‘നവഛന്നകേദാനി ദിയ്യതി, പുണ്ണായം ദോണി സുവാമിനീ ഠിതാ;

ബഹുകേ ജനേ പാസപാണികേ, നോ ച ഖോ മേ പടിഭാതി ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി.

തത്ഥ നവഛന്നകേദാനി ദിയ്യതീതി ഭാതിക, പുബ്ബേ അമ്ഹാകം കുണ്ഡകയാഗു വാ ഝാമഭത്തം വാ ദിയ്യതി, അജ്ജ പന നവഛന്നകം നവാകാരം ദാനം ദിയ്യതി. പുണ്ണായം ദോണീതി അയം അമ്ഹാകം ഭത്തദോണി സുദ്ധഭത്തസ്സ പുണ്ണാ. സുവാമിനീ ഠിതാതി അയ്യാപി നോ തസ്സാ സന്തികേ ഠിതാ. ബഹുകേ ജനേതി ന കേവലഞ്ച അയ്യാവ, അഞ്ഞോപി ബഹുകോ ജനോ പാസപാണികോ ഠിതോ. നോ ച ഖോ മേ പടിഭാതീതി അയം ഏവം ഏതേസം ഠിതഭാവോപി ഇദം ഭത്തം ഭുഞ്ജിതുമ്പി മയ്ഹം ന പടിഭാതി, ന രുച്ചതീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘താത ചൂളതുണ്ഡില, മമ കിര മാതാ ഏത്ഥേവ സൂകരേ പോസേന്തീ നാമ യദത്ഥം പോസേതി, സ്വാസ്സാ അത്ഥോ അജ്ജ മത്ഥകം പത്തോ, ത്വം മാ ചിന്തയീ’’തി വത്വാ മധുരേന സരേന ബുദ്ധലീളായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮൯. ‘‘തസസി ഭമസി ലേണമിച്ഛസി, അത്താണോസി കുഹിം ഗമിസ്സസി;

അപ്പോസ്സുക്കോ ഭുഞ്ജ തുണ്ഡില, മംസത്ഥായ ഹി പോസിതാമ്ഹസേ.

൯൦. ‘‘ഓഗഹ രഹദം അകദ്ദമം, സബ്ബം സേദമലം പവാഹയ;

ഗണ്ഹാഹി നവം വിലേപനം, യസ്സ ഗന്ധോ ന കദാചി ഛിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ തസസി ഭമസീതി മരണഭയേന ഉത്തസസി, തേനേവ കിലമന്തോ ഭമസി. ലേണമിച്ഛസീതി പതിട്ഠം ഓലോകേസി. അത്താണോസീതി താത, പുബ്ബേ അമ്ഹാകം മാതാ പടിസരണം അഹോസി, സാ അജ്ജ പന നിരപേക്ഖാ അമ്ഹേ ഛഡ്ഡേസി, ഇദാനി കുഹിം ഗമിസ്സസി. ഓഗഹാതി ഓഗാഹ, അയമേവ വാ പാഠോ. പവാഹയാതി പവാഹേഹി, ഹാരേഹീതി അത്ഥോ. ന ഛിജ്ജതീതി ന നസ്സതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – താത, സചേ മരണതോ തസസി, അകദ്ദമം പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ തവ സരീരേ സബ്ബം സേദഞ്ച മലഞ്ച പവാഹേത്വാ സുരഭിഗന്ധവിലേപനം വിലിമ്പാതി.

തസ്സ ദസ പാരമിയോ ആവജ്ജേത്വാ മേത്താപാരമിം പുരേചാരികം കത്വാ പഠമം പദം ഉദാഹരന്തസ്സേവ സദ്ദോ സകലം ദ്വാദസയോജനികം ബാരാണസിം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗതോ. സുതസുതക്ഖണേയേവ രാജഉപരാജാദയോ ആദിം കത്വാ ബാരാണസിവാസിനോ ആഗമംസു. അനാഗതാപി ഗേഹേ ഠിതാവ സുണിംസു. രാജപുരിസാ ഗച്ഛേ ഛിന്ദിത്വാ ഭൂമിം സമം കത്വാ വാലുകം ഓകിരിംസു. ധുത്താനം സുരാമദോ ഛിജ്ജി. പാസേ ഛഡ്ഡേത്വാ ധമ്മം സുണമാനാ അട്ഠംസു. മഹല്ലികായപി സുരാമദോ ഛിജ്ജി. മഹാസത്തോ മഹാജനമജ്ഝേ ചൂളതുണ്ഡിലസ്സ ധമ്മദേസനം ആരഭി. തം സുത്വാ ചൂളതുണ്ഡിലോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതാ ഏവം വദേതി, അമ്ഹാകഞ്ച വംസേ പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ നഹാനം, സരീരതോ സേദമലപവാഹനം, പുരാണവിലേപനം ഹാരേത്വാ നവവിലേപനഗഹണഞ്ച കിസ്മിഞ്ചി കാലേ നത്ഥി, കിം നു ഖോ സന്ധായ ഭാതാ മം ഏവ മാഹാ’’തി പുച്ഛന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൯൧. ‘‘കതമോ രഹദോ അകദ്ദമോ, കിംസു സേദമലന്തി വുച്ചതി;

കതമഞ്ച നവം വിലേപനം, യസ്സ ഗന്ധോ ന കദാചി ഛിജ്ജതീ’’തി.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘തേന ഹി കനിട്ഠ ഓഹിതസോതോ സുണാഹീ’’തി ബുദ്ധലീളായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൨. ‘‘ധമ്മോ രഹദോ അകദ്ദമോ, പാപം സേദമലന്തി വുച്ചതി;

സീലഞ്ച നവം വിലേപനം, തസ്സ ഗന്ധോ ന കദാചി ഛിജ്ജതി.

൯൩. ‘‘നന്ദന്തി സരീരഘാതിനോ, ന ച നന്ദന്തി സരീരധാരിനോ;

പുണ്ണായ ച പുണ്ണമാസിയാ, രമമാനാവ ജഹന്തി ജീവിത’’ന്തി.

തത്ഥ ധമ്മോതി പഞ്ചസീലഅട്ഠസീലദസസീലാനി തീണി സുചരിതാനി സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാ അമതമഹാനിബ്ബാനന്തി സബ്ബോപേസ ധമ്മോ നാമ. അകദ്ദമോതി രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസകദ്ദമാനം അഭാവേന അകദ്ദമോ. ഇമിനാ സേസധമ്മതോ വിനിവത്തേത്വാ നിബ്ബാനമേവ ദസ്സേതി. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതി, യദിദം മദനിമ്മദനോ പിപാസവിനയോ ആലയസമുഗ്ഘാതോ വട്ടുപച്ഛേദോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ഹി വുത്തം, തദേവ ദസ്സേന്തോ, താത ചൂളതുണ്ഡില, അഹം നിബ്ബാനതളാകം ‘‘രഹദോ’’തി കഥേമി. ജാതിജരാബ്യാധിമരണാദീനി ഹി തത്ഥ നത്ഥി, സചേ മരണതോ മുഞ്ചിതുകാമോ, നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദം ഗണ്ഹാതി. ഉപനിസ്സയപച്ചയവസേന കിര ബോധിസത്തോ ഏവം കഥേസി.

പാപം സേദമലന്തി താത ചൂളതുണ്ഡില, പാപം സേദമലസദിസത്താ ‘‘സേദമല’’ന്തി പോരാണകപണ്ഡിതേഹി കഥിതം. തം പനേതം ഏകവിധേന പാപം യദിദം മനോപദോസോ, ദുവിധേന പാപം പാപകഞ്ച സീലം, പാപികാ ച ദിട്ഠി, തിവിധേന പാപം തീണി ദുച്ചരിതാനി, ചതുബ്ബിധേന പാപം ചത്താരി അഗതിഗമനാനി, പഞ്ചവിധേന പാപം പഞ്ച ചേതോഖിലാ, ഛബ്ബിധേന പാപം ഛ അഗാരവാ, സത്തവിധേന പാപം സത്ത അസദ്ധമ്മാ, അട്ഠവിധേന പാപം അട്ഠ മിച്ഛത്താ, നവവിധേന പാപം നവ ആഘാതവത്ഥൂനി, ദസവിധേന പാപം ദസ അകുസലകമ്മപഥാ, ബഹുവിധേന പാപം രാഗോ ദോസോ മോഹോതി ഏകകദുകതികാദിവസേന വിഭത്താ അകുസലാ ധമ്മാ, ഇതി സബ്ബമ്പേതം പാപം ‘‘സരീരനിസ്സിതസേദമലസദിസ’’ന്തി പണ്ഡിതേഹി കഥിതം.

സീലന്തി പഞ്ചസീലം ദസസീലം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ‘‘ഇദം, താത, സീലം ചതുജ്ജാതിഗന്ധവിലേപനസദിസ’’ന്തി വദതി. തസ്സാതി തസ്സ സിലസ്സ ഗന്ധോ തീസു വയേസു കദാചി ന ഛിജ്ജതി, സകലലോകം പത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി.

‘‘ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതി, ന ചന്ദനം തഗ്ഗരമല്ലികാ വാ;

സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതി, സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതി.

‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപി, ഉപ്പലം അഥ വസ്സികീ;

ഏതേസം ഗന്ധജാതാനം, സീലഗന്ധോ അനുത്തരോ.

‘‘അപ്പമത്തോ അയം ഗന്ധോ, യ്വായം തഗരചന്ദനം;

യോ ച സീലവതം ഗന്ധോ, വാതി ദേവേസു ഉത്തമോ’’തി. (ധ. പ. ൫൪-൫൬);

നന്ദന്തി സരീരഘാതിനോതി താത ചൂളതുണ്ഡില, ഇമേ അഞ്ഞാണമനുസ്സാ ‘‘മധുരമംസം ഖാദിസ്സാമ, പുത്തദാരമ്പി ഖാദാപേസ്സാമാ’’തി പാണാതിപാതം കരോന്താ നന്ദന്തി തുസ്സന്തി, പാണാതിപാതോ ആസേവിതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ നിരയസംവത്തനികോ ഹോതി, തിരച്ഛാനയോനി…പേ… പേത്തിവിസയസംവത്തനികോ ഹോതി, യോ സബ്ബലഹുകോ പാണാതിപാതസ്സ വിപാകോ, സോ മനുസ്സഭൂതസ്സ അപ്പായുകസംവത്തനികോ ഹോതീതി ഇമം പാണാതിപാതേ ആദീനവം ന ജാനന്തി. അജാനന്താ –

‘‘മധുവാ മഞ്ഞതി ബാലോ, യാവ പാപം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതി പാപം, ബാലോ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതീ’’തി. (ധ. പ. ൬൯) –

മധുരസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ –

‘‘ചരന്തി ബാലാ ദുമ്മേധാ, അമിത്തേനേവ അത്തനാ;

കരോന്താ പാപകം കമ്മം, യം ഹോതി കടുകപ്ഫല’’ന്തി. (ധ. പ. ൬൬) –

ഏത്തകമ്പി ന ജാനന്തി.

‘‘ന തം കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ അനുതപ്പതി;

യസ്സ അസ്സുമുഖോ രോദം, വിപാകം പടിസേവതീ’’തി. (ധ. പ. ൬൭);

ന ച നന്ദന്തി സരീരധാരിനോതി താത ചൂളതുണ്ഡില, യേ പനേതേ സരീരധാരിനോ സത്താ, തേ അത്തനോ മരണേ ആഗച്ഛന്തേ ഠപേത്വാ സീഹമിഗരാജഹത്ഥാജാനീയഅസ്സാജാനീയഖീണാസവേ അവസേസാ ബോധിസത്തം ആദിം കത്വാ അഭായന്താ നാമ നത്ഥി.

‘‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ;

അത്താനം ഉപമം കത്വാ, ന ഹനേയ്യ ന ഘാതയേ’’തി. (ധ. പ. ൧൨൯);

പുണ്ണായാതി ഗുണപുണ്ണായ. പുണ്ണമാസിയാതി പുണ്ണചന്ദയുത്തായ, മാസം വാ പൂരേത്വാ ഠിതായ. തദാ കിര പുണ്ണമാസീ ഉപോസഥദിവസോ ഹോതി. രമമാനാവ ജഹന്തി ജീവിതന്തി താത ചൂളതുണ്ഡില, മാ സോചി മാ പരിദേവി, മരണസ്സ നാമ തേ ഭായന്തി, യേസം അബ്ഭന്തരേ സീലാദിഗുണാ നത്ഥി. മയം പന സീലാചാരസമ്പന്നാ പുഞ്ഞവന്തോ, തസ്മാ അമ്ഹാദിസാ സത്താ രമമാനാവ ജഹന്തി ജീവിതന്തി.

ഏവം മഹാസത്തോ മധുരേന സരേന ബുദ്ധലീളായ ധമ്മം ദേസേസി. മഹാജനകായാ അങ്ഗുലിയോ ഫോടേസും, ചേലുക്ഖേപാ ച പവത്തിംസു, സാധുകാരസദ്ദപുണ്ണം അന്തലിക്ഖം അഹോസി. ബാരാണസിരാജാ ബോധിസത്തം രജ്ജേന പൂജേത്വാ മഹല്ലികായ യസം ദത്വാ ഉഭോപി തേ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ഗന്ധാദീഹി വിലിമ്പാപേത്വാ ഗീവാസു മണിരതനാനി പിളന്ധാപേത്വാ ഘരം നേത്വാ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന പടിജഗ്ഗി. ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ പഞ്ച സീലാനി അദാസി. സബ്ബേ ബാരാണസിവാസിനോ ച കാസിരട്ഠവാസിനോ ച പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിംസു. മഹാസത്തോ നേസം പക്ഖദിവസേസു ധമ്മം ദേസേസി, വിനിച്ഛയേ നിസീദിത്വാ അഡ്ഡേ തീരേസി. തസ്മിം ധരമാനേ കൂടഡ്ഡകാരകാ നാമ നാഹേസും. അപരഭാഗേ രാജാ കാലമകാസി. മഹാസത്തോ തസ്സ സരീരപരിഹാരം കാരേത്വാ വിനിച്ഛയേ പോത്ഥകേ ലിഖാപേത്വാ ‘‘ഇമം പോത്ഥകം ഓലോകേത്വാ അഡ്ഡം തീരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ അപ്പമാദേന ഓവാദം ദത്വാ സബ്ബേസം രോദന്താനം പരിദേവന്താനഞ്ഞേവ സദ്ധിം ചൂളതുണ്ഡിലേന അരഞ്ഞം പാവിസി. തദാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദോ സട്ഠി വസ്സസഹസ്സാനി പവത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ മരണഭീരുകോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ചൂളതുണ്ഡിലോ മരണഭീരുകോ ഭിക്ഖു, പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, മഹാതുണ്ഡിലോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

തുണ്ഡിലജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൮൯] ൪. സുവണ്ണകക്കടകജാതകവണ്ണനാ

സിങ്ഗീമിഗോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ അത്തനോ അത്ഥായ ജീവിതപരിച്ചാഗം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു യാവ ധനുഗ്ഗഹപയോജനാ ഖണ്ഡഹാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൯൮൨ ആദയോ) ധനപാലവിസ്സജ്ജനം ചൂളഹംസമഹാഹംസജാതകേ (ജാ. ൧.൧൫.൧൩൩ ആദയോ) കഥിതം. തദാ ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികആനന്ദത്ഥേരോ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹുത്വാ ധനപാലകേ ആഗച്ഛന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ജീവിതം പരിച്ചജീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ആനന്ദോ മയ്ഹം ജീവിതം പരിച്ചജിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ രാജഗഹസ്സ പുബ്ബപസ്സേ സാലിന്ദിയോ നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോ ഹോതി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്മിം ഗാമേ കസ്സകബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ തസ്സ ഗാമസ്സ പുബ്ബുത്തരായ ദിസായ ഏകസ്മിം ഗാമഖേത്തേ കരീസസഹസ്സമത്തം കസിം കാരേസി. സോ ഏകദിവസം മനുസ്സേഹി സദ്ധിം ഖേത്തം ഗന്ത്വാ കമ്മകാരേ ‘‘കസഥാ’’തി ആണാപേത്വാ മുഖധോവനത്ഥായ ഖേത്തകോടിയം മഹന്തം സോബ്ഭം ഉപസങ്കമി. തസ്മിം ഖോ പന സോബ്ഭേ ഏകോ സുവണ്ണവണ്ണോ കക്കടകോ പടിവസതി അഭിരൂപോ പാസാദികോ. ബോധിസത്തോ ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ തം സോബ്ഭം ഓതരി. തസ്സ മുഖധോവനകാലേ കക്കടകോ സന്തികം ആഗമാസി. അഥ നം സോ ഉക്ഖിപിത്വാ അത്തനോ ഉത്തരിസാടകന്തരേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഗഹേത്വാ ഖേത്തേ കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ ഗച്ഛന്തോ തത്ഥേവ നം സോബ്ഭേ പക്ഖിപിത്വാ ഗേഹം അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ ഖേത്തം ആഗച്ഛന്തോ പഠമം തം സോബ്ഭം ഗന്ത്വാ കക്കടകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉത്തരിസാടകന്തരേ നിപജ്ജാപേത്വാ പച്ഛാ കമ്മന്തം വിചാരേസി. ഇതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സാസോ ദള്ഹോ അഹോസി.

ബോധിസത്തോ നിബദ്ധം ഖേത്തം ആഗച്ഛതി, അക്ഖീസു ച പനസ്സ പഞ്ച പസാദാ തീണി മണ്ഡലാനി വിസുദ്ധാനി ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. അഥസ്സ ഖേത്തകോടിയം ഏകസ്മിം താലേ കാകകുലാവകേ കാകീ അക്ഖീനി ദിസ്വാ ഖാദിതുകാമാ ഹുത്വാ കാകം ആഹ – ‘‘സാമി, ദോഹളോ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി. ‘‘കിം ദോഹളോ നാമാ’’തി? ‘‘ഏതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അക്ഖീനി ഖാദിതുകാമാമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദുദ്ദോഹളോ തേ ഉപ്പന്നോ, കോ ഏതാനി ആഹരിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി. ‘‘ത്വം ന സക്കോസീ’’തി അഹമ്പേതം ജാനാമി, യോ പനേസ താലസ്സ അവിദൂരേ വമ്മികോ, ഏത്ഥ കണ്ഹസപ്പോ വസതി. ‘‘തം ഉപട്ഠഹ, സോ ഏതം ഡംസിത്വാ മാരേസ്സതി, അഥസ്സ അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ ത്വം ആഹരിസ്സസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ കണ്ഹസപ്പം ഉപട്ഠഹി. ബോധിസത്തേനപി വാപിതസസ്സാനം ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലേ കക്കടകോ മഹാ അഹോസി. അഥേകദിവസം സപ്പോ കാകമാഹ ‘‘സമ്മ, ത്വം നിബദ്ധം മം ഉപട്ഠഹസി, കിം തേ കരോമീ’’തി. ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം ദാസിയാ ഏതസ്സ ഖേത്തസാമികസ്സ അക്ഖീസു ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി, സ്വാഹം തുമ്ഹാകം ആനുഭാവേന തസ്സ അക്ഖീനി ലഭിസ്സാമീതി തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹാമീ’’തി. സപ്പോ ‘‘ഹോതു, നയിദം ഗരുകം, ലഭിസ്സസീ’’തി തം അസ്സാസേത്വാ പുന ദിവസേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആഗമനമഗ്ഗേ കേദാരമരിയാദം നിസ്സായ തിണേഹി പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ തസ്സാഗമനം ഓലോകേന്തോ നിപജ്ജി.

ബോധിസത്തോ ആഗച്ഛന്തോ പഠമം സോബ്ഭം ഓതരിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ സിനേഹം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ സുവണ്ണകക്കടകം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉത്തരിസാടകന്തരേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഖേത്തം പാവിസി. സപ്പോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ പിണ്ഡികമംസേ ഡംസിത്വാ തത്ഥേവ പാതേത്വാ വമ്മികം സന്ധായ പലായി. ബോധിസത്തസ്സ പതനഞ്ച കക്കടകസ്സ സാടകന്തരതോ ലങ്ഘനഞ്ച കാകസ്സ ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഉരേ നിലീയനഞ്ച അപച്ഛാഅപുരിമം അഹോസി. കാകോ നിലീയിത്വാ അക്ഖീനി തുണ്ഡേന പഹരി. കക്കടകോ ‘‘ഇമം കാകം നിസ്സായ മമ സഹായസ്സ ഭയം ഉപ്പന്നം, ഏതസ്മിം ഗഹിതേ സപ്പോ ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി സണ്ഡാസേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ കാകം ഗീവായം അളേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ കിലമേത്വാ ഥോകം സിഥിലമകാസി. കാകോ ‘‘കിസ്സ മം സമ്മ, ഛഡ്ഡേത്വാ പലായസി, ഏസ മം കക്കടകോ ഭിയ്യോ വിഹേഠേതി, യാവ ന മരാമി, താവ ഏഹീ’’തി സപ്പം പക്കോസന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯൪. ‘‘സിങ്ഗീമിഗോ ആയതചക്ഖുനേത്തോ, അട്ഠിത്തചോ വാരിസയോ അലോമോ;

തേനാഭിഭൂതോ കപണം രുദാമി, ഹരേ സഖാ കിസ്സ നു മം ജഹാസീ’’തി.

തത്ഥ സിങ്ഗീമിഗോതി സിങ്ഗീസുവണ്ണവണ്ണതായ വാ അളസങ്ഖാതാനം വാ സിങ്ഗാനം അത്ഥിതായ കക്കടകോ വുത്തോ. ആയതചക്ഖുനേത്തോതി ദീഘേഹി ചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി നേത്തേഹി സമന്നാഗതോ. അട്ഠിമേവ തചോ അസ്സാതി അട്ഠിത്തചോ. ഹരേ സഖാതി ആലപനമേതം, അമ്ഭോ സഹായാതി അത്ഥോ.

സപ്പോ തം സുത്വാ മഹന്തം ഫണം കത്വാ കാകം അസ്സാസേന്തോ അഗമാസി. സത്ഥാ ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൫. ‘‘സോ പസ്സസന്തോ മഹതാ ഫണേന, ഭുജങ്ഗമോ കക്കടമജ്ഝപത്തോ;

സഖാ സഖാരം പരിതായമാനോ, ഭുജങ്ഗമം കക്കടകോ ഗഹേസീ’’തി.

തത്ഥ കക്കടമജ്ഝപത്തോതി കക്കടകം സമ്പത്തോ. സഖാ സഖാരന്തി സഹായോ സഹായം. ‘‘സകം സഖാര’’ന്തിപി പാഠോ, അത്തനോ സഹായന്തി അത്ഥോ. പരിതായമാനോതി രക്ഖമാനോ. ഗഹേസീതി ദുതിയേന അളേന ഗീവായം ദള്ഹം ഗഹേസി.

അഥ നം കിലമേത്വാ ഥോകം സിഥിലമകാസി. അഥ സപ്പോ ‘‘കക്കടകാ നാമ നേവ കാകമംസം ഖാദന്തി, ന സപ്പമംസം, അഥ കേന നു ഖോ കാരണേന അയം അമ്ഹേ ഗണ്ഹീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം പുച്ഛന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘ന വായസം നോ പന കണ്ഹസപ്പം, ഘാസത്ഥികോ കക്കടകോ അദേയ്യ;

പുച്ഛാമി തം ആയതചക്ഖുനേത്ത, അഥ കിസ്സ ഹേതുമ്ഹ ഉഭോ ഗഹീതാ’’തി.

തത്ഥ ഘാസത്ഥികോതി ആഹാരത്ഥികോ ഹുത്വാ. അദേയ്യാതിആദിയേയ്യ, ന-കാരേന യോജേത്വാ ന ഗണ്ഹീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ കക്കടകോ ഗഹണകാരണം കഥേന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൭. ‘‘അയം പുരിസോ മമ അത്ഥകാമോ, യോ മം ഗഹേത്വാന ദകായ നേതി;

തസ്മിം മതേ ദുക്ഖമനപ്പകം മേ, അഹഞ്ച ഏസോ ച ഉഭോ ന ഹോമ.

൯൮. ‘‘മമഞ്ച ദിസ്വാന പവദ്ധകായം, സബ്ബോ ജനോ ഹിംസിതുമേവ മിച്ഛേ;

സാദുഞ്ച ഥൂലഞ്ച മുദുഞ്ച മംസം, കാകാപി മം ദിസ്വ വിഹേഠയേയ്യു’’ന്തി.

തത്ഥ അയന്തി ബോധിസത്തം നിദ്ദിസതി. അത്ഥകാമോതി ഹിതകാമോ. ദകായ നേതീതി യോ മം സമ്പിയായമാനോ ഉത്തരിസാടകേന ഗഹേത്വാന ഉദകായ നേതി, അത്തനോ വസനകസോബ്ഭം പാപേതി. തസ്മിം മതേതി സചേ സോ ഇമസ്മിം ഠാനേ മരിസ്സതി, ഏതസ്മിം മതേ മമ കായികം ചേതസികം മഹന്തം ദുക്ഖം ഭവിസ്സതീതി ദീപേതി. ഉഭോ ന ഹോമാതി ദ്വേപി ജനാ ന ഭവിസ്സാമ. മമഞ്ച ദിസ്വാനാതി ഗാഥായ അയമത്ഥോ – ഇദഞ്ച അപരം കാരണം, ഇമസ്മിം മതേ അനാഥം നിപ്പച്ചയം മം പവഡ്ഢിതകായം ദിസ്വാ സബ്ബോ ജനോ ‘‘ഇമസ്സ കക്കടകസ്സ സാദുഞ്ച ഥൂലഞ്ച മുദുഞ്ച മംസ’’ന്തി മം മാരേതും ഇച്ഛേയ്യ, ന കേവലഞ്ച ജനോ മനുസ്സോ, തിരച്ഛാനഭൂതാ കാകാപി മം ദിസ്വാ വിഹേഠയേയ്യും വിഹേസേയ്യും മാരേയ്യും.

തം സുത്വാ സപ്പോ ചിന്തേസി ‘‘ഏകേനുപായേന ഇമം വഞ്ചേത്വാ കാകഞ്ച അത്താനഞ്ച മോചേസ്സാമീ’’തി. അഥ നം വഞ്ചേതുകാമോ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൯൯. ‘‘സചേതസ്സ ഹേതുമ്ഹ ഉഭോ ഗഹീതാ, ഉട്ഠാതു പോസേ വിസമാവമാമി;

മമഞ്ച കാകഞ്ച പമുഞ്ച ഖിപ്പം, പുരേ വിസം ഗാള്ഹമുപേതി മച്ച’’ന്തി.

തത്ഥ സചേതസ്സ ഹേതൂതി സചേ ഏതസ്സ കാരണാ. ഉട്ഠാതൂതി നിബ്ബിസോ ഹോതു. വിസമാവമാമീതി അഹമസ്സ വിസം ആകഡ്ഢാമി, നിബ്ബിസം നം കരോമി. പുരേ വിസം ഗാള്ഹമുപേതി മച്ചന്തി ഇമഞ്ഹി മച്ചം മയാ അനാവമിയമാനം വിസം ഗാള്ഹം ബലവം ഹുത്വാ ഉപഗച്ഛേയ്യ, തം യാവ ന ഉപഗച്ഛതി, താവദേവ അമ്ഹേ ദ്വേപി ജനേ ഖിപ്പം മുഞ്ചാതി.

തം സുത്വാ കക്കടകോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഏകേനുപായേന മം ദ്വേപി ജനേ വിസ്സജ്ജാപേത്വാ പലായിതുകാമോ, മയ്ഹം ഉപായകോസല്ലം ന ജാനാതി, അഹം ദാനി യഥാ സപ്പോ സഞ്ചരിതും സക്കോതി, ഏവം അളം സിഥിലം കരിസ്സാമി, കാകം പന നേവ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ സത്തമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൦. ‘‘സപ്പം പമോക്ഖാമി ന താവ കാകം, പടിബന്ധകോ ഹോഹിതി താവ കാകോ;

പുരിസഞ്ച ദിസ്വാന സുഖിം അരോഗം, കാകം പമോക്ഖാമി യഥേവ സപ്പ’’ന്തി.

തത്ഥ പടിബന്ധകോതി പാടിഭോഗോ. യഥേവ സപ്പന്തി യഥാ ഭവന്തം സപ്പം മുഞ്ചാമി, തഥാ കാകം പമോക്ഖാമി, കേവലം ത്വം ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സരീരതോ സീഘം വിസം ആവമാഹീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ തസ്സ സുഖസഞ്ചാരണത്ഥം അളം സിഥിലമകാസി. സപ്പോ വിസം ആവമിത്വാ മഹാസത്തസ്സ സരീരം നിബ്ബിസം അകാസി. സോ നിദ്ദുക്ഖോ ഉട്ഠായ പകതിവണ്ണേനേവ അട്ഠാസി. കക്കടകോ ‘‘സചേ ഇമേ ദ്വേപി ജനാ അരോഗാ ഭവിസ്സന്തി, മയ്ഹം സഹായസ്സ വഡ്ഢി നാമ ന ഭവിസ്സതി, വിനാസേസ്സാമി നേ’’തി ചിന്തേത്വാ കത്തരികായ ഉപ്പലമകുളം വിയ അളേഹി ഉഭിന്നമ്പി സീസം കപ്പേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. കാകീപി തമ്ഹാ ഠാനാ പലായി. ബോധിസത്തോ സപ്പസ്സ സരീരം ദണ്ഡകേ വേഠേത്വാ ഗുമ്ബപിട്ഠേ ഖിപി. സുവണ്ണകക്കടകം സോബ്ഭേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ന്ഹത്വാ സാലിന്ദിയഗാമമേവ ഗതോ. തതോ പട്ഠായ കക്കടകേന സദ്ധിം അധികതരോ വിസ്സാസോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേന്തോ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൧൦൧. ‘‘കാകോ തദാ ദേവദത്തോ അഹോസി, മാരോ പന കണ്ഹസപ്പോ അഹോസി;

ആനന്ദഭദ്ദോ കക്കടകോ അഹോസി, അഹം തദാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോമി സത്ഥാ’’തി.

സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസും. കാകീ പന ഗാഥായ ന വുത്താ, സാ ചിഞ്ചമാണവികാ അഹോസീതി.

സുവണ്ണകക്കടകജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൯൦] ൫. മയ്ഹകജാതകവണ്ണനാ

സകുണോ മയ്ഹകോ നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആഗന്തുകസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി ആഗന്തുകസേട്ഠി നാമ അഡ്ഢോ അഹോസി മഹദ്ധനോ. സോ നേവ അത്തനാ ഭോഗേ ഭുഞ്ജി, ന പരേസം അദാസി, നാനഗ്ഗരസേ പണീതേ ഭോജനേ ഉപനീതേ തം ന ഭുഞ്ജതി, ബിലങ്ഗദുതിയം കണാജകം ഏവ ഭുഞ്ജതി, ധൂപിതവാസിതേസു കാസികവത്ഥേസു ഉപനീതേസു താനി ഹാരേത്വാ ഥൂലഥൂലസാടകേ നിവാസേതി, ആജാനീയയുത്തേ മണികനകവിചിത്തേ രഥേ ഉപനീതേ തമ്പി ഹരാപേത്വാ കത്തരരഥകേന ഗച്ഛതി, സുവണ്ണച്ഛത്തേ ധാരിയമാനേ തം അപനേത്വാ പണ്ണച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന. സോ യാവജീവം ദാനാദീസു പുഞ്ഞേസു ഏകമ്പി അകത്വാ കാലം കത്വാ രോരുവനിരയേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ അപുത്തകം സാപതേയ്യം രാജബലം സത്തഹി രത്തിദിവസേഹി രാജകുലം പവേസേസി. തസ്മിം പവേസിതേ രാജാ ഭുത്തപാതരാസോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസിന്നോ ‘‘കിം, മഹാരാജ, ബുദ്ധുപട്ഠാനം ന കരോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം ആഗന്തുകസേട്ഠിനോ നാമ കാലകതസ്സ അസ്സാമികധനേ അമ്ഹാകം ഘരേ ആഹരിയമാനേയേവ സത്ത രത്തിദിവസാ ഗതാ, സോ പന ഏതം ധനം ലഭിത്വാപി നേവ അത്തനാ പരിഭുഞ്ജി, ന പരേസം അദാസി, രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതപോക്ഖരണീ വിയസ്സ ധനം അഹോസി, സോ ഏകദിവസമ്പി പണീതഭോജനാദീനം രസം അനനുഭവിത്വാവ മരണമുഖം പവിട്ഠോ, ഏവം മച്ഛരീ അപുഞ്ഞസത്തോ കിം കത്വാ ഏത്തകം ധനം ലഭി, കേന ചസ്സ ഭോഗേസു ചിത്തം ന രമീ’’തി സത്ഥാരം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘മഹാരാജ, ധനലാഭോ ച, ധനം ലദ്ധാ അപരിഭുഞ്ജനകാരണഞ്ച തേനേവ കത’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിസേട്ഠി അസ്സദ്ധോ അഹോസി മച്ഛരീ, ന കസ്സചി കിഞ്ചി ദേതി, ന കഞ്ചി സങ്ഗണ്ഹാതി. സോ ഏകദിവസം രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ തഗരസിഖിം നാമ പച്ചേകബുദ്ധം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ലദ്ധാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നനു ചരാമ മഹാസേട്ഠീ’’തി വുത്തേ പുരിസം ആണാപേസി ‘‘ഗച്ഛ, ഇമം അമ്ഹാകം ഘരം ആനേത്വാ മമ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അമ്ഹാകം പടിയത്തഭത്തസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ദാപേഹീ’’തി. സോ പച്ചേകബുദ്ധം ഘരം നേത്വാ നിസീദാപേത്വാ സേട്ഠിഭരിയായ ആചിക്ഖി. സാ നാനഗ്ഗരസഭത്തസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ തസ്സ അദാസി. സോ ഭത്തം ഗഹേത്വാ സേട്ഠിനിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരവീഥിയം പടിപജ്ജി. സേട്ഠി രാജകുലതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോ തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ, ഭത്ത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ലദ്ധം മഹാസേട്ഠീ’’തി. സോ പത്തം ഓലോകേത്വാ ചിത്തം പസാദേതും നാസക്ഖി, ‘‘ഇമം മേ ഭത്തം ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ദുക്കരമ്പി കമ്മം കരേയ്യും, അഹോ വത മേ ജാനീ’’തി അപരചേതനം പരിപുണ്ണം കാതും നാസക്ഖി. ദാനഞ്ഹി നാമ തിസ്സോ ചേതനാ പരിപുണ്ണം കാതും സക്കോന്തസ്സേവ മഹപ്ഫലം ഹോതി.

‘‘പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനാ ഭവാമ, ദദമ്പി വേ അത്തമനാ ഭവാമ;

ദത്വാപി വേ നാനുതപ്പാമ പച്ഛാ, തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ നമിയ്യരേ. (ജാ. ൧.൧൦.൯൫);

‘‘പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോ, ദദം ചിത്തം പസാദയേ;

ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതി, ഏസാ യഞ്ഞസ്സ സമ്പദാ’’. (അ. നി. ൬.൩൭; പേ. വ. ൩൦൫);

ഇതി, മഹാരാജ, ആഗന്തുകസേട്ഠി തഗരസിഖിപച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദിന്നപച്ചയേന ബഹും ധനം ലഭി, ദത്വാ അപരചേതനം പണീതം കാതും അസമത്ഥതായ ഭോഗേ ഭുഞ്ജിതും നാസക്ഖീതി. ‘‘പുത്തം പന കസ്മാ ന ലഭി, ഭന്തേ’’തി? സത്ഥാ ‘‘പുത്തസ്സ അലഭനകാരണമ്പി തേനേവ കതം, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.