൬. ഛക്കനിപാതോ

൧. അവാരിയവഗ്ഗോ

[൩൭൬] ൧. അവാരിയജാതകവണ്ണനാ

മാസു കുജ്ഝ ഭൂമിപതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം തിത്ഥനാവികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ബാലോ അഹോസി അഞ്ഞാണോ, നേവ സോ ബുദ്ധാദീനം രതനാനം, ന അഞ്ഞേസം പുഗ്ഗലാനം ഗുണം ജാനാതി, ചണ്ഡോ ഫരുസോ സാഹസികോ. അഥേകോ ജാനപദോ ഭിക്ഖു ‘‘ബുദ്ധുപട്ഠാനം കരിസ്സാമീ’’തി ആഗച്ഛന്തോ സായം അചിരവതീതിത്ഥം പത്വാ തം ഏവമാഹ ‘‘ഉപാസക, പരതീരം ഗമിസ്സാമി, നാവം മേ ദേഹീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി അകാലോ, ഏകസ്മിം ഠാനേ വസസ്സൂ’’തി. ‘‘ഉപാസക, ഇധ കുഹിം വസിസ്സാമി, മം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാ’’തി. സോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഏഹി രേ സമണ, വഹാമീ’’തി ഥേരം നാവം ആരോപേത്വാ ഉജുകം അഗന്ത്വാ ഹേട്ഠാ നാവം നേത്വാ ഉല്ലോളം കത്വാ തസ്സ പത്തചീവരം തേമേത്വാ കിലമേത്വാ തീരം പത്വാ അന്ധകാരവേലായം ഉയ്യോജേസി. അഥ സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തം ദിവസം ബുദ്ധുപട്ഠാനസ്സ ഓകാസം അലഭിത്വാ പുനദിവസേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ സത്ഥാരാ കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘കദാ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഹിയ്യോ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘അഥ കസ്മാ അജ്ജ ബുദ്ധുപട്ഠാനം ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേസി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ ഭിക്ഖു ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ചണ്ഡോ ഫരുസോ സാഹസികോ, ഇദാനി പന തേന ത്വം കിലമിതോ, പുബ്ബേപേസ പണ്ഡിതേ കിലമേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ദീഘമദ്ധാനം ഹിമവന്തേ ഫലാഫലേന യാപേത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം ഭിക്ഖായ പാവിസി. അഥ നം രാജങ്ഗണപ്പത്തം രാജാ ദിസ്വാ തസ്സ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ അന്തേപുരം ആനേത്വാ ഭോജേത്വാ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ രാജുയ്യാനേ വസാപേസി, ദേവസികം ഉപട്ഠാനം അഗമാസി. തമേനം ബോധിസത്തോ ‘‘രഞ്ഞാ നാമ, മഹാരാജ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനി വജ്ജേത്വാ അപ്പമത്തേന ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നേന ഹുത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ദേവസികം ഓവദന്തോ –

൧. ‘‘മാസു കുജ്ഝ ഭൂമിപതി, മാസു കുജ്ഝ രഥേസഭ;

കുദ്ധം അപ്പടികുജ്ഝന്തോ, രാജാ രട്ഠസ്സ പൂജിതോ.

൨. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

സബ്ബത്ഥ അനുസാസാമി, മാസു കുജ്ഝ രഥേസഭാ’’തി. – ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ രട്ഠസ്സ പൂജിതോതി ഏവരൂപോ രാജാ രട്ഠസ്സ പൂജനീയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ അനുസാസാമീതി ഏതേസു ഗാമാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോപാഹം മഹാരാജ, ഇമായ ഏവ അനുസിട്ഠിയാ തമനുസാസാമി, ഏതേസു വാ ഗാമാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏകസ്മിമ്പി ഏകസത്തേപി അനുസാസാമി. മാസു കുജ്ഝ രഥേസഭാതി ഏവമേവാഹം തം അനുസാസാമി, രഞ്ഞാ നാമ കുജ്ഝതും ന വട്ടതി. കിംകാരണാ? രാജാനോ നാമ വാചാവുധാ, തേസം കുദ്ധാനം വചനമത്തേനേവ ബഹൂ ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ ആഗതാഗതദിവസേ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി. രാജാ അനുസിട്ഠിയാ പസന്നചിത്തോ മഹാസത്തസ്സ സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഏകം ഗാമവരം അദാസി, ബോധിസത്തോ പടിക്ഖിപി. ഇതി സോ തത്ഥേവ ദ്വാദസസംവച്ഛരം വസിത്വാ ‘‘അതിചിരം നിവുത്ഥോമ്ഹി, ജനപദചാരികം താവ ചരിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ അകഥേത്വാവ ഉയ്യാനപാലം ആമന്തേത്വാ ‘‘താത, ഉക്കണ്ഠിതരൂപോസ്മി, ജനപദം ചരിത്വാ ആഗമിസ്സാമി, ത്വം രഞ്ഞോ കഥേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കന്തോ ഗങ്ഗായ നാവാതിത്ഥം പാപുണി. തത്ഥ അവാരിയപിതാ നാമ നാവികോ അഹോസി. സോ ബാലോ നേവ ഗുണവന്താനം ഗുണം ജാനാതി, ന അത്തനോ ആയാപായം ജാനാതി, സോ ഗങ്ഗം തരിതുകാമം ജനം പഠമം താരേത്വാ പച്ഛാ വേതനം യാചതി, വേതനം അദേന്തേഹി സദ്ധിം കലഹം കരോന്തോ അക്കോസപ്പഹാരേയേവ ബഹൂ ലഭതി, അപ്പം ലാഭം, ഏവരൂപോ അന്ധബാലോ. തം സന്ധായ സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘അവാരിയപിതാ നാമ, അഹു ഗങ്ഗായ നാവികോ;

പുബ്ബേ ജനം താരേത്വാന, പച്ഛാ യാചതി വേതനം;

തേനസ്സ ഭണ്ഡനം ഹോതി, ന ച ഭോഗേഹി വഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ അവാരിയപിതാ നാമാതി അവാരിയാ നാമ തസ്സ ധീതാ, തസ്സാ വസേന അവാരിയപിതാ നാമ ജാതോ. തേനസ്സ ഭണ്ഡനന്തി തേന കാരണേന, തേന വാ പച്ഛാ യാചിയമാനേന ജനേന സദ്ധിം തസ്സ ഭണ്ഡനം ഹോതി.

ബോധിസത്തോ തം നാവികം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആവുസോ, പരതീരം മം നേഹീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ സോ ആഹ ‘‘സമണ, കിം മേ നാവാവേതനം ദസ്സസീ’’തി? ‘‘ആവുസോ, അഹം ഭോഗവഡ്ഢിം അത്ഥവഡ്ഢിം ധമ്മവഡ്ഢിം നാമ തേ കഥേസ്സാമീ’’തി. തം സുത്വാ നാവികോ ‘‘ധുവം ഏസ മയ്ഹം കിഞ്ചി ദസ്സതീ’’തി തം പരതീരം നേത്വാ ‘‘ദേഹി മേ നാവായ വേതന’’ന്തി ആഹ. സോ തസ്സ ‘‘സാധു, ആവുസോ’’തി പഠമം ഭോഗവഡ്ഢിം കഥേന്തോ –

൪. ‘‘അതിണ്ണംയേവ യാചസ്സു, അപാരം താത നാവിക;

അഞ്ഞോ ഹി തിണ്ണസ്സ മനോ, അഞ്ഞോ ഹോതി പാരേസിനോ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ അപാരന്തി താത, നാവിക പരതീരം അതിണ്ണമേവ ജനം ഓരിമതീരേ ഠിതഞ്ഞേവ വേതനം യാചസ്സു, തതോ ലദ്ധഞ്ച ഗഹേത്വാ ഗുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പച്ഛാ മനുസ്സേ പരതീരം നേയ്യാസി, ഏവം തേ ഭോഗവഡ്ഢി ഭവിസ്സതി. അഞ്ഞോ ഹി തിണ്ണസ്സ മനോതി താത നാവിക, പരതീരം ഗതസ്സ അഞ്ഞോ മനോ ഭവതി, അദത്വാവ ഗന്തുകാമോ ഹോതി. യോ പനേസ പാരേസീ നാമ പരതീരം ഏസതി, പരതീരം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, സോ അതിരേകമ്പി ദത്വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ഇതി പാരേസിനോ അഞ്ഞോ മനോ ഹോതി, തസ്മാ ത്വം അതിണ്ണമേവ യാചേയ്യാസി, അയം താവ തേ ഭോഗാനം വഡ്ഢി നാമാതി.

തം സുത്വാ നാവികോ ചിന്തേസി ‘‘അയം താവ മേ ഓവാദോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനി പനേസ അഞ്ഞം കിഞ്ചി മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘അയം താവ തേ, ആവുസോ, ഭോഗവഡ്ഢി, ഇദാനി അത്ഥധമ്മവഡ്ഢിം സുണാഹീ’’തി വത്വാ ഓവദന്തോ –

൫. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

സബ്ബത്ഥ അനുസാസാമി, മാസു കുജ്ഝിത്ഥ നാവികാ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

ഇതിസ്സ ഇമായ ഗാഥായ അത്ഥധമ്മവഡ്ഢിം കഥേത്വാ ‘‘അയം തേ അത്ഥവഡ്ഢി ച ധമ്മവഡ്ഢി ചാ’’തി ആഹ. സോ പന ദന്ധപുരിസോ തം ഓവാദം ന കിഞ്ചി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഇദം, സമണ, തയാ മയ്ഹം ദിന്നം നാവാവേതന’’ന്തി ആഹ. ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം ഇമിനാ കമ്മം നത്ഥി, അഞ്ഞം മേ ദേഹീ’’തി. ‘‘ആവുസോ, ഇദം ഠപേത്വാ മയ്ഹം അഞ്ഞം നത്ഥീ’’തി. ‘‘അഥ ത്വം കസ്മാ മമ നാവം ആരുള്ഹോസീ’’തി താപസം ഗങ്ഗാതീരേ പാതേത്വാ ഉരേ നിസീദിത്വാ മുഖമേവസ്സ പോഥേസി.

സത്ഥാ ‘‘ഇതി സോ, ഭിക്ഖവേ, താപസോ യം ഓവാദം ദത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികാ ഗാമവരം ലഭി, തമേവ ഓവാദം അന്ധബാലസ്സ നാവികസ്സ കഥേത്വാ മുഖപോഥനം പാപുണി, തസ്മാ ഓവാദം ദേന്തേന യുത്തജനസ്സേവ ദാതബ്ബോ, ന അയുത്തജനസ്സാ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തദനന്തരം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘യായേവാനുസാസനിയാ, രാജാ ഗാമവരം അദാ;

തായേവാനുസാസനിയാ, നാവികോ പഹരീ മുഖ’’ന്തി.

തസ്സ തം പഹരന്തസ്സേവ ഭരിയാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ ആഗതാ പാപപുരിസം ദിസ്വാ ‘‘സാമി, അയം താപസോ നാമ രാജകുലൂപകോ, മാ പഹരീ’’തി ആഹ. സോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ത്വം മേ ഇമം കൂടതാപസം പഹരിതും ന ദേസീ’’തി ഉട്ഠായ തം പഹരിത്വാ പാതേസി. അഥ ഭത്തപാതി പതിത്വാ ഭിജ്ജി, തസ്സാ ച പന ഗരുഗബ്ഭായ ഗബ്ഭോ ഭൂമിയം പതി. അഥ നം മനുസ്സാ സമ്പരിവാരേത്വാ ‘‘പുരിസഘാതകചോരോ’’തി ഗഹേത്വാ ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ വിനിച്ഛിനിത്വാ തസ്സ രാജാണം കാരേസി. സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തമത്ഥം പകാസേന്തോ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘ഭത്തം ഭിന്നം ഹതാ ഭരിയാ, ഗബ്ഭോ ച പതിതോ ഛമാ;

മിഗോവ ജാതരൂപേന, ന തേനത്ഥം അബന്ധി സൂ’’തി.

തത്ഥ ഭത്തം ഭിന്നന്തി ഭത്തപാതി ഭിന്നാ. ഹതാതി പഹതാ. ഛമാതി ഭൂമിയം. മിഗോവ ജാതരൂപേനാതി യഥാ മിഗോ സുവണ്ണം വാ ഹിരഞ്ഞം വാ മുത്താമണിആദീനി വാ മദ്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തോപി അത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജന്തോപി തേന ജാതരൂപേന അത്തനോ അത്ഥം വഡ്ഢേതും നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി, ഏവമേവ സോ അന്ധബാലോ പണ്ഡിതേഹി ദിന്നം ഓവാദം സുത്വാപി അത്തനോ അത്ഥം വഡ്ഢേതും നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖീതി വുത്തം ഹോതി. അബന്ധി സൂതി ഏത്ഥ അബന്ധി സോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സ-ഓഇതി ഇമേസം പദാനഞ്ഹി സൂതി സന്ധി ഹോതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ നാവികോ ഇദാനി നാവികോവ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

അവാരിയജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൭൭] ൨. സേതകേതുജാതകവണ്ണനാ

മാ താത കുജ്ഝി ന ഹി സാധു കോധോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി, പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഉദ്ദാലജാതകേ (ജാ. ൧.൧൪.൬൨ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ചസതേ മാണവേ മന്തേ വാചേസി. തേസം ജേട്ഠകോ സേതകേതു നാമ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തമാണവോ, തസ്സ ജാതിം നിസ്സായ മഹന്തോ മാനോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം അഞ്ഞേഹി മാണവേഹി സദ്ധിം നഗരാ നിക്ഖമന്തോ നഗരം പവിസന്തം ഏകം ചണ്ഡാലം ദിസ്വാ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചണ്ഡാലോഹമസ്മീ’’തി വുത്തേ തസ്സ സരീരം പഹരിത്വാ ആഗതവാതസ്സ അത്തനോ സരീരേ ഫുസനഭയേന ‘‘നസ്സ, ചണ്ഡാല, കാളകണ്ണീ, അധോവാതം യാഹീ’’തി വത്വാ വേഗേന തസ്സ ഉപരിവാതം അഗമാസി. ചണ്ഡാലോ സീഘതരം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഉപരിവാതേ അട്ഠാസി. അഥ നം സോ ‘‘നസ്സ കാളകണ്ണീ’’തി സുട്ഠുതരം അക്കോസി പരിഭാസി. തം സുത്വാ ചണ്ഡാലോ ‘‘ത്വം കോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബ്രാഹ്മണമാണവോഹമസ്മീ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഹോതു, മയാ പന പുട്ഠപഞ്ഹം കഥേതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. ‘‘ആമ, സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ ന സക്കോസി, പാദന്തരേന തം ഗമേമീ’’തി. സോ അത്താനം തക്കേത്വാ ‘‘ഗമേഹീ’’തി ആഹ.

ചണ്ഡാലപുത്തോ തസ്സ കഥം പരിസം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘മാണവ, ദിസാ നാമ കതരാ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛി. ‘‘ദിസാ നാമ പുരത്ഥിമാദയോ ചതസ്സോ ദിസാ’’തി. ചണ്ഡാലോ ‘‘നാഹം തം ഏതം ദിസം പുച്ഛാമി, ത്വം ഏത്തകമ്പി അജാനന്തോ മമ സരീരേ പഹടവാതം ജിഗുച്ഛസീ’’തി തം ഖന്ധട്ഠികേ ഗഹേത്വാ ഓനമേത്വാ അത്തനോ പാദന്തരേന ഗമേസി. മാണവാ തം പവത്തിം ആചരിയസ്സ ആചിക്ഖിംസു. തം സുത്വാ ആചരിയോ ‘‘സച്ചം കിര, താത, സേതകേതു ചണ്ഡാലേനാസി പാദന്തരേന ഗമിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ആചരിയ, സോ മം ചണ്ഡാലദാസിപുത്തോ ദിസാമത്തമ്പി ന ജാനാസീ’’തി അത്തനോ പാദന്തരേന ഗമേസി, ഇദാനി ദിസ്വാ കത്തബ്ബം അസ്സ ജാനിസ്സാമീതി കുദ്ധോ ചണ്ഡാലപുത്തം അക്കോസി പരിഭാസി. അഥ നം ആചരിയോ ‘താത, സേതകേതു മാ തസ്സ കുജ്ഝി, പണ്ഡിതോ ചണ്ഡാലദാസിപുത്തോ, ന സോ തം ഏതം ദിസം പുച്ഛതി, അഞ്ഞം ദിസം പുച്ഛി, തയാ പന ദിട്ഠസുതവിഞ്ഞാതതോ അദിട്ഠാസുതാവിഞ്ഞാതമേവ ബഹുതര’’ന്തി ഓവദന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮. ‘‘മാ താത കുജ്ഝി ന ഹി സാധു കോധോ, ബഹുമ്പി തേ അദിട്ഠമസ്സുതഞ്ച;

മാതാ പിതാ ദിസതാ സേതകേതു, ആചരിയമാഹു ദിസതം പസത്ഥാ.

൯. ‘‘അഗാരിനോ അന്നദപാനവത്ഥദാ, അവ്ഹായികാ തമ്പി ദിസം വദന്തി;

ഏസാ ദിസാ പരമാ സേതകേതു, യം പത്വാ ദുക്ഖീ സുഖിനോ ഭവന്തീ’’തി.

തത്ഥ ന ഹി സാധു കോധോതി കോധോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം അത്ഥാനത്ഥം ഹിതാഹിതം ജാനിതും ന ദേതീതി ന സാധു ന ലദ്ധകോ. ബഹുമ്പി തേ അദിട്ഠന്തി തയാ ചക്ഖുനാ അദിട്ഠം സോതേന ച അസ്സുതമേവ ബഹുതരം. ദിസതാതി ദിസാ. മാതാപിതരോ പുത്താനം പുരിമതരം ഉപ്പന്നത്താ പുരത്ഥിമദിസാ നാമ ജാതാതി വദതി. ആചരിയമാഹു ദിസതം പസത്ഥാതി ആചരിയാ പന ദക്ഖിണേയ്യത്താ ദിസതം പസത്ഥാ ദക്ഖിണാ ദിസാതി ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആഹു കഥേന്തി ദീപേന്തി.

അഗാരിനോതി ഗഹട്ഠാ. അന്നദപാനവത്ഥദാതി അന്നദാ, പാനദാ, വത്ഥദാ ച. അവ്ഹായികാതി ‘‘ഏഥ ദേയ്യധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി പക്കോസനകാ. തമ്പി ദിസം വദന്തീതി തമ്പി ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ഏകം ദിസം വദന്തി. ഇമിനാ ചതുപച്ചയദായകാ ഗഹട്ഠാ പച്ചയേ അപദിസിത്വാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണേഹി ഉപഗന്തബ്ബത്താ ഏകാ ദിസാ നാമാതി ദീപേതി. അപരോ നയോ – യേ ഏതേ അഗാരിനോ അന്നപാനവത്ഥദാ, തേസം ഛകാമസഗ്ഗസമ്പത്തിദായകട്ഠേന ഉപരൂപരി അവ്ഹായനതോ യേ അവ്ഹായികാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ, തമ്പി ദിസം വദന്തി, ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ഉപരിമദിസം നാമ വദന്തീതി ദീപേതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘മാതാ പിതാ ദിസാ പുബ്ബാ, ആചരിയാ ദക്ഖിണാ ദിസാ;

പുത്തദാരാ ദിസാ പച്ഛാ, മിത്താമച്ചാ ച ഉത്തരാ.

‘‘ദാസകമ്മകരാ ഹേട്ഠാ, ഉദ്ധം സമണബ്രാഹ്മണാ;

ഏതാ ദിസാ നമസ്സേയ്യ, അലമത്തോ കുലേ ഗിഹീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൭൩);

ഏസാ ദിസാതി ഇദം പന നിബ്ബാനം സന്ധായ വുത്തം. ജാതിആദിനാ ഹി നാനപ്പകാരേന ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതാ സത്താ യം പത്വാ നിദ്ദുക്ഖാ സുഖിനോ ഭവന്തി, ഏസാ ഏവ ച സത്തേഹി അഗതപുബ്ബാ ദിസാ നാമ. തേനേവ ച നിബ്ബാനം ‘‘പരമാ’’തി ആഹ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സമതിത്തികം അനവസേസകം, തേലപത്തം യഥാ പരിഹരേയ്യ;

ഏവം സചിത്തമനുരക്ഖേ, പത്ഥയാനോ ദിസം അഗതപുബ്ബ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൯൬);

ഏവം മഹാസത്തോ മാണവസ്സ ദിസാ കഥേസി. സോ പന ‘‘ചണ്ഡാലേനമ്ഹി പാദന്തരേന ഗമിതോ’’തി തസ്മിം ഠാനേ അവസിത്വാ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ദിസാപാമോക്ഖാചരിയസ്സ സന്തികേ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആചരിയേന അനുഞ്ഞാതോ തക്കസിലതോ നിക്ഖമിത്വാ സബ്ബസമയസിപ്പം സിക്ഖന്തോ വിചരി. സോ ഏകം പച്ചന്തഗാമം പത്വാ തം നിസ്സായ വസന്തേ പഞ്ചസതേ താപസേ ദിസ്വാ തേസം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ യം തേ ജാനന്തി സിപ്പമന്തചരണം, തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ തേഹി പരിവാരിതോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖം ചരന്തോ രാജങ്ഗണം അഗമാസി. രാജാ താപസാനം ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ അന്തോനിവേസനേ ഭോജേത്വാ തേ അത്തനോ ഉയ്യാനേ വസാപേസി. സോ ഏകദിവസം താപസേ പരിവിസിത്വാ ‘‘അജ്ജ സായന്ഹേ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ അയ്യേ വന്ദിസ്സാമീ’’തി ആഹ.

സേതകേതു ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ താപസേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘മാരിസാ, അജ്ജ രാജാ ആഗമിസ്സതി, രാജാനോ ച നാമ സകിം ആരാധേത്വാ യാവതായുകം സുഖം ജീവിതും സക്കാ, അജ്ജ ഏകച്ചേ വഗ്ഗുലിവതം ചരഥ, ഏകച്ചേ കണ്ടകസേയ്യം കപ്പേഥ, ഏകച്ചേ പഞ്ചാതപം തപ്പേഥ, ഏകച്ചേ ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുഞ്ജഥ, ഏകച്ചേ ഉദകോരോഹണകമ്മം കരോഥ, ഏകച്ചേ മന്തേ സജ്ഝായഥാ’’തി വിചാരേത്വാ സയം പക്കസാലദ്വാരേ അപസ്സയപീഠകേ നിസീദിത്വാ പഞ്ചവണ്ണരങ്ഗസമുജ്ജലവാസനം ഏകം പോത്ഥകം വിചിത്രവണ്ണേ ആധാരകേ ഠപേത്വാ സുസിക്ഖിതേഹി ചതൂഹി പഞ്ചഹി മാണവേഹി പുച്ഛിതേ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ കഥേസി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ ആഗന്ത്വാ തേ മിച്ഛാതപം കരോന്തേ ദിസ്വാ തുട്ഠോ സേതകേതും ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ പുരോഹിതേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘ഖരാജിനാ ജടിലാ പങ്കദന്താ, ദുമ്മക്ഖരൂപാ യേമേ ജപ്പന്തി മന്തേ;

കച്ചി നു തേ മാനുസകേ പയോഗേ, ഇദം വിദൂ പരിമുത്താ അപായാ’’തി.

തത്ഥ ഖരാജിനാതി സഖുരേഹി അജിനചമ്മേഹി സമന്നാഗതാ. പങ്കദന്താതി ദന്തകട്ഠസ്സ അഖാദനേന മലഗ്ഗഹിതദന്താ. ദുമ്മക്ഖരൂപാതി അനഞ്ജിതാമണ്ഡിതലൂഖനിവാസനപാരുപനാ മാലാഗന്ധവിലേപനവജ്ജിതാ, കിലിട്ഠരൂപാതി വുത്തം ഹോതി. യേമേ ജപ്പന്തീതി യേ ഇമേ മന്തേ സജ്ഝായന്തി. മാനുസകേ പയോഗേതി മനുസ്സേഹി കത്തബ്ബപയോഗേ ഠിതാ. ഇദം വിദൂ പരിമുത്താ അപായാതി ഇമസ്മിം പയോഗേ ഠത്വാ ഇമം ലോകം വിദിത്വാ പാകടം കത്വാ ‘‘കച്ചി ഏതേ ഇസയോ ചതൂഹി അപായേഹി മുത്താ’’തി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ പുരോഹിതോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘പാപാനി കമ്മാനി കരിത്വ രാജ, ബഹുസ്സുതോ ചേ ന ചരേയ്യ ധമ്മം;

സഹസ്സവേദോപി ന തം പടിച്ച, ദുക്ഖാ പമുഞ്ചേ ചരണം അപത്വാ’’തി.

തത്ഥ കരിത്വാതി കത്വാ. ചരണന്തി സഹ സീലേന അട്ഠ സമാപത്തിയോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി. മഹാരാജ, ‘‘അഹം ബഹുസ്സുതോമ്ഹീ’’തി സഹസ്സവേദോപി ചേ തിവിധം സുചരിതധമ്മം ന ചരേയ്യ, പാപാനേവ കരേയ്യ, സോ താനി പാപാനി കമ്മാനി കത്വാ തം ബാഹുസച്ചം പടിച്ച സീലസമാപത്തിസങ്ഖാതം ചരണം അപ്പത്വാ ദുക്ഖാ ന പമുഞ്ചേ, അപായദുക്ഖതോ ന മുച്ചതേവാതി.

തം സുത്വാ രാജാ താപസേസു പസാദം ഹരി. തതോ സേതകേതു ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്സ രഞ്ഞോ താപസേസു പസാദോ ഉദപാദി, തം പനേസ പുരോഹിതോ വാസിയാ പഹരിത്വാ വിയ ഛിന്ദി, മയാ ഏതേന സദ്ധിം കഥേതും വട്ടതീ’’തി. സോ തേന സദ്ധിം കഥേന്തോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘സഹസ്സവേദോപി ന തം പടിച്ച, ദുക്ഖാ പമുഞ്ചേ ചരണം അപത്വാ;

മഞ്ഞാമി വേദാ അഫലാ ഭവന്തി, സസംയമം ചരണമേവ സച്ച’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേ സഹസ്സവേദോപി തം ബാഹുസച്ചം പടിച്ച ചരണം അപ്പത്വാ അത്താനം ദുക്ഖാ ന പമുഞ്ചേ, ഏവം സന്തേ അഹം മഞ്ഞാമി ‘‘തയോ വേദാ അഫലാ ഹോന്തി, സസീലം സമാപത്തിചരണമേവ സച്ചം ഹോതീ’’തി.

തം സുത്വാ പുരോഹിതോ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘ന ഹേവ വേദാ അഫലാ ഭവന്തി, സസംയമം ചരണമേവ സച്ചം;

കിത്തിഞ്ഹി പപ്പോതി അധിച്ച വേദേ, സന്തിം പുണേതി ചരണേന ദന്തോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – തയോ വേദാ അഫലാ ന ഭവന്തി, സസംയമം ചരണമേവ സച്ചം സേയ്യം ഉത്തമം പവരം ന ഹേവ ഹോതി. കിംകാരണാ? കിത്തിഞ്ഹി പപ്പോതി അധിച്ച വേദേതി തയോ വേദേ അധിച്ച ദിട്ഠധമ്മേ കിത്തിമത്തം യസമത്തം ലാഭമത്തം ലഭതി, ഇതോ പരം അഞ്ഞം നത്ഥി, തസ്മാ ന തേ അഫലാ. സന്തിം പുണേതി ചരണേന ദന്തോതി സീലേ പതിട്ഠായ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ സമാപത്തിപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ അച്ചന്തം സന്തം നിബ്ബാനം നാമ തം ഏതി പാപുണാതി.

ഇതി പുരോഹിതോ സേതകേതുനോ വാദം ഭിന്ദിത്വാ തേ സബ്ബേ ഗിഹീ കാരേത്വാ ഫലകാവുധാനി ഗാഹാപേത്വാ മഹന്തതരകേ കത്വാ രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാകേ കാരേസി. അയം കിര മഹന്തതരകാനം വംസോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സേതകേതു കുഹകഭിക്ഖു അഹോസി, ചണ്ഡാലോ സാരിപുത്തോ, രാജാ ആനന്ദോ, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സേതകേതുജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൭൮] ൩. ദരീമുഖജാതകവണ്ണനാ

പങ്കോ ച കാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ.

അതീതേ രാജഗഹനഗരേ മഗധരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോതിസ്സ നാമം അകംസു. തസ്സ ജാതദിവസേയേവ പുരോഹിതസ്സപി പുത്തോ ജായി, തസ്സ മുഖം അതിവിയ സോഭതി, തേനസ്സ ദരീമുഖോതി നാമം അകംസു. തേ ഉഭോപി രാജകുലേയേവ സംവഡ്ഢാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയസഹായാ ഹുത്വാ സോളസവസ്സകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘സബ്ബസമയസിപ്പഞ്ച സിക്ഖിസ്സാമ, ദേസചാരിത്തഞ്ച ജാനിസ്സാമാ’’തി ഗാമനിഗമാദീസു ചരന്താ ബാരാണസിം പത്വാ ദേവകുലേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ബാരാണസിം ഭിക്ഖായ പവിസിംസു. തത്ഥ ഏകസ്മിം കുലേ ‘‘ബ്രാഹ്മണേ ഭോജേത്വാ വാചനകം ദസ്സാമാ’’തി പായാസം പചിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. മനുസ്സാ തേ ഉഭോപി ഭിക്ഖായ ചരന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ആഗതാ’’തി ഗേഹം പവേസേത്വാ മഹാസത്തസ്സ ആസനേ സുദ്ധവത്ഥം പഞ്ഞാപേസും, ദരീമുഖസ്സ ആസനേ രത്തകമ്ബലം. ദരീമുഖോ തം നിമിത്തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം സഹായോ ബാരാണസിരാജാ ഭവിസ്സതി, അഹം സേനാപതീ’’തി അഞ്ഞാസി. തേ തത്ഥ ഭുഞ്ജിത്വാ വാചനകം ഗഹേത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ നിക്ഖമ്മ തം രാജുയ്യാനം അഗമംസു. തത്ഥ മഹാസത്തോ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിപജ്ജി, ദരീമുഖോ പനസ്സ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി.

തദാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ മതസ്സ സത്തമോ ദിവസോ ഹോതി. പുരോഹിതോ രഞ്ഞോ സരീരകിച്ചം കത്വാ അപുത്തകേ രജ്ജേ സത്തമേ ദിവസേ ഫുസ്സരഥം വിസ്സജ്ജേസി. ഫുസ്സരഥവിസ്സജ്ജനകിച്ചം മഹാജനകജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൧൨൩ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഫുസ്സരഥോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പരിവുതോ അനേകസതേഹി തൂരിയേഹി വജ്ജമാനേഹി ഉയ്യാനദ്വാരം പാപുണി. ദരീമുഖോ തൂരിയസദ്ദം സുത്വാ ‘‘സഹായസ്സ മേ ഫുസ്സരഥോ ആഗച്ഛതി, അജ്ജേവേസ രാജാ ഹുത്വാ മയ്ഹം സേനാപതിട്ഠാനം ദസ്സതി, കോ മേ ഘരാവാസേനത്ഥോ, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തം അനാമന്തേത്വാവ ഏകമന്തം ഗന്ത്വാ പടിച്ഛന്നേ അട്ഠാസി. പുരോഹിതോ ഉയ്യാനദ്വാരേ രഥം ഠപേത്വാ ഉയ്യാനം പവിട്ഠോ ബോധിസത്തം മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിപന്നം ദിസ്വാ പാദേസു ലക്ഖണാനി ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം പുഞ്ഞവാ സത്തോ ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരാനം ചതുന്നമ്പി മഹാദീപാനം രജ്ജം കാരേതും സമത്ഥോ, ധിതി പനസ്സ കീദിസാ’’തി സബ്ബതൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസി. ബോധിസത്തോ പബുജ്ഝിത്വാ മുഖതോ സാടകം അപനേത്വാ മഹാജനം ഓലോകേത്വാ പുന സാടകേന മുഖം പടിച്ഛാദേത്വാ ഥോകം നിപജ്ജിത്വാ പസ്സദ്ധദരഥോ ഉട്ഠായ സിലാപട്ടേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. പുരോഹിതോ ജാണുകേന പതിട്ഠായ ‘‘ദേവ, രജ്ജം തുമ്ഹാകം പാപുണാതീ’’തി ആഹ. ‘‘അപുത്തകം ഭണേ രജ്ജ’’ന്തി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തേ തസ്സ ഉയ്യാനേയേവ അഭിസേകം അകംസു. സോ യസമഹന്തതായ ദരീമുഖം അസരിത്വാവ രഥം അഭിരുയ്ഹ മഹാജനപരിവുതോ നഗരം പവിസിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ രാജദ്വാരേ ഠിതോവ അമച്ചാനം ഠാനന്തരാനി വിചാരേത്വാ പാസാദം അഭിരുഹി.

തസ്മിം ഖണേ ദരീമുഖോ ‘‘സുഞ്ഞം ദാനി ഉയ്യാന’’ന്തി ആഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലായ നിസീദി, അഥസ്സ പുരതോ പണ്ഡുപലാസം പതി. സോ തസ്മിംയേവ പണ്ഡുപലാസേ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ തിലക്ഖണം സമ്മസിത്വാ പഥവിം ഉന്നാദേന്തോ പച്ചേകബോധിം നിബ്ബത്തേസി. തസ്സ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ആകാസതോ ഓതരിത്വാ സരീരേ പടിമുഞ്ചി. താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരോ ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ ഹുത്വാ ഇദ്ധിയാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി, യസമഹന്തതായ പന യസേന പമത്തോ ഹുത്വാ ചത്താലീസ വസ്സാനി ദരീമുഖം ന സരി, ചത്താലീസേ പന സംവച്ഛരേ അതീതേ തം സരിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായോ ദരീമുഖോ നാമ അത്ഥി, കഹം നു ഖോ സോ’’തി തം ദട്ഠുകാമോ അഹോസി. സോ തതോ പട്ഠായ അന്തേപുരേപി പരിസമജ്ഝേപി ‘‘കഹം നു ഖോ മയ്ഹം സഹായോ ദരീമുഖോ, യോ മേ തസ്സ വസനട്ഠാനം കഥേതി, മഹന്തമസ്സ യസം ദസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം തസ്സ പുനപ്പുനം തം സരന്തസ്സേവ അഞ്ഞാനി ദസ സംവച്ഛരാനി അതിക്കന്താനി.

ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധോപി പഞ്ഞാസവസ്സച്ചയേന ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മം ഖോ സഹായോ സരതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി സോ മഹല്ലകോ പുത്തധീതാദീഹി വുദ്ധിപ്പത്തോ, ഗന്ത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ പബ്ബാജേസ്സാമി ന’’ന്തി ഇദ്ധിയാ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ ഓതരിത്വാ സുവണ്ണപടിമാ വിയ സിലാപട്ടേ നിസീദി. ഉയ്യാനപാലോ തം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കുതോ തുമ്ഹേ ഏഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ’’തി. ‘‘കേ നാമ തുമ്ഹേ’’തി? ‘‘ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധോ നാമാഹം, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം രാജാനം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ ജാനാമി, ഗിഹികാലേ നോ സഹായോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, രാജാ തുമ്ഹേ ദട്ഠുകാമോ, കഥേസ്സാമി തസ്സ തുമ്ഹാകം ആഗതഭാവ’’ന്തി. ‘‘ഗച്ഛ കഥേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തുരിതതുരിതോവ ഗന്ത്വാ തസ്സ സിലാപട്ടേ നിസിന്നഭാവം രഞ്ഞോ കഥേസി. രാജാ ‘‘ആഗതോ കിര മേ സഹായോ, പസ്സിസ്സാമി ന’’ന്തി രഥം ആരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘കിം, ബ്രഹ്മദത്ത, ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി, അഗതിഗമനം ന ഗച്ഛസി, ധനത്ഥായ ലോകം ന പീളേസി, ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോസീ’’തിആദീനി വദന്തോ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ബ്രഹ്മദത്ത, മഹല്ലകോസി, ഏതരഹി കാമേ പഹായ പബ്ബജിതും തേ സമയോ’’തി വത്വാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘പങ്കോ ച കാമാ പലിപോ ച കാമാ, ഭയഞ്ച മേതം തിമൂലം പവുത്തം;

രജോ ച ധൂമോ ച മയാ പകാസിതാ, ഹിത്വാ തുവം പബ്ബജ ബ്രഹ്മദത്താ’’തി.

തത്ഥ പങ്കോതി ഉദകേ ജാതാനി തിണസേവാലകുമുദഗച്ഛാദീനി അധിപ്പേതാനി. യഥാ ഹി ഉദകം തരന്തം താനി ലഗ്ഗാപേന്തി സജ്ജാപേന്തി, തഥാ സംസാരസാഗരം തരന്തസ്സ യോഗാവചരസ്സ പഞ്ച കാമഗുണാ സബ്ബേ വാ പന വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ ലഗ്ഗാപനവസേന പങ്കോ നാമ. ഇമസ്മിഞ്ഹി പങ്കേ ആസത്താ വിസത്താ ദേവാപി മനുസ്സാപി തിരച്ഛാനാപി കിലമന്തി രോദന്തി പരിദേവന്തി. പലിപോ ച കാമാതി പലിപോ വുച്ചതി മഹാകദ്ദമോ, യമ്ഹി ലഗ്ഗാ സൂകരമിഗാദയോപി സീഹാപി വാരണാപി അത്താനം ഉദ്ധരിത്വാ ഗന്തും ന സക്കോന്തി, വത്ഥുകാമകിലേസകാമാപി തംസരിക്ഖതായ ‘‘പലിപാ’’തി വുത്താ. പഞ്ഞവന്തോപി ഹി സത്താ തേസു കാമേസു സകിം ലഗ്ഗകാലതോ പട്ഠായ തേ കാമേ പദാലേത്വാ സീഘം ഉട്ഠായ അകിഞ്ചനം അപലിബോധം രമണീയം പബ്ബജ്ജം ഉപഗന്തും ന സക്കോന്തി. ഭയഞ്ച മേതന്തി ഭയഞ്ച ഏതം, മ-കാരോ ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന വുത്തോ. തിമൂലന്തി തീഹി മൂലേഹി പതിട്ഠിതം വിയ അചലം. ബലവഭയസ്സേതം നാമം. പവുത്തന്തി മഹാരാജ, ഏതേ കാമാ നാമ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികസ്സ അത്താനുവാദഭയാദികസ്സ ചേവ ദ്വത്തിംസകമ്മകരണഛനവുതിരോഗവസപ്പവത്തസ്സ ച ഭയസ്സ പച്ചയട്ഠേന ബലവഭയന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകേഹി ചേവ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേഹി ച പവുത്തം കഥിതം, ദീപിതന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭയഞ്ച മേതന്തി ഭയഞ്ച മയാ ഏതം തിമൂലം പവുത്തന്തി ഏവഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോയേവ.

രജോ ച ധൂമോ ചാതി രജധൂമസദിസത്താ ‘‘രജോ’’തി ച ‘‘ധൂമോ’’തി ച മയാ പകാസിതാ. യഥാ ഹി സുന്ഹാതസ്സ സുവിലിത്താലങ്കതസ്സ പുരിസസ്സ സരീരേ സുഖുമരജം പതിതം, തം സരീരം ദുബ്ബണ്ണം സോഭാരഹിതം കിലിട്ഠം കരോതി, ഏവമേവ ഇദ്ധിബലേന ആകാസേന ആഗന്ത്വാ ചന്ദോ വിയ ച സൂരിയോ വിയ ച ലോകേ പഞ്ഞാതാപി സകിം കാമരജസ്സ അന്തോ പതിതകാലതോ പട്ഠായ ഗുണവണ്ണഗുണസോഭാഗുണസുദ്ധീനം ഉപഹതത്താ ദുബ്ബണ്ണാ സോഭാരഹിതാ കിലിട്ഠായേവ ഹോന്തി. യഥാ ച ധൂമേന പഹടകാലതോ പട്ഠായ സുപരിസുദ്ധാപി ഭിത്തി കാളവണ്ണാ ഹോതി, ഏവം അതിപരിസുദ്ധഞ്ഞാണാപി കാമധൂമേന പഹടകാലതോ പട്ഠായ ഗുണവിനാസപ്പത്തിയാ മഹാജനമജ്ഝേ കാളകാവ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. ഇതി രജധൂമസരിക്ഖതായ ഏതേ കാമാ ‘‘രജോ ച ധൂമോ ചാ’’തി മയാ തുയ്ഹം പകാസിതാ, തസ്മാ ഇമേ കാമേ ഹിത്വാ തുവം പബ്ബജ ബ്രഹ്മദത്താതി രാജാനം പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹം ജനേതി.

തം സുത്വാ രാജാ കിലേസേഹി അത്തനോ ബദ്ധഭാവം കഥേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘ഗധിതോ ച രത്തോ ച അധിമുച്ഛിതോ ച, കാമേസ്വഹം ബ്രാഹ്മണ ഭിംസരൂപം;

തം നുസ്സഹേ ജീവികത്ഥോ പഹാതും, കാഹാമി പുഞ്ഞാനി അനപ്പകാനീ’’തി.

തത്ഥ ഗധിതോതി അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന ബദ്ധോ. രത്തോതി പകതിജഹാപനേന രാഗേന രത്തോ. അധിമുച്ഛിതോതി അതിവിയ മുച്ഛിതോ. കാമേസ്വഹന്തി ദുവിധേസുപി കാമേസു അഹം. ബ്രാഹ്മണാതി ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധം ആലപതി. ഭിംസരൂപന്തി ബലവരൂപം. തം നുസ്സഹേതി തം ദുവിധമ്പി കാമം ന ഉസ്സഹാമി ന സക്കോമി. ജീവികത്ഥോ പഹാതുന്തി ഇമായ ജീവികായ അത്ഥികോ അഹം തം കാമം പഹാതും ന സക്കോമീതി വദതി. കാഹാമി പുഞ്ഞാനീതി ഇദാനി ദാനസീലഉപോസഥകമ്മസങ്ഖാതാനി പുഞ്ഞാനി അനപ്പകാനി ബഹൂനി കരിസ്സാമീതി.

ഏവം കിലേസകാമോ നാമേസ സകിം അല്ലീനകാലതോ പട്ഠായ അപനേതും ന സക്കോതി, യേന സംകിലിട്ഠചിത്തോ മഹാപുരിസോ പച്ചേകബുദ്ധേന പബ്ബജ്ജായ ഗുണേ കഥിതേപി ‘‘പബ്ബജിതും ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. യോയം ദീപങ്കരപാദമൂലേ അത്തനി സമ്ഭവേന ഞാണേന ബുദ്ധകരധമ്മേ വിചിനന്തോ തതിയം നേക്ഖമ്മപാരമിം ദിസ്വാ –

‘‘ഇമം ത്വം തതിയം താവ, ദള്ഹം കത്വാ സമാദിയ;

നേക്ഖമ്മപാരമിതം ഗച്ഛ, യദി ബോധിം പത്തുമിച്ഛസി.

‘‘യഥാ അന്ദുഘരേ പുരിസോ, ചിരവുത്ഥോ ദുഖട്ടിതോ;

ന തത്ഥ രാഗം ജനേതി, മുത്തിംയേവ ഗവേസതി.

‘‘തഥേവ ത്വം സബ്ബഭവേ, പസ്സ അന്ദുഘരേ വിയ;

നേക്ഖമ്മാഭിമുഖോ ഹുത്വാ, സമ്ബോധിം പാപുണിസ്സസീ’’തി. –

ഏവം നേക്ഖമ്മേ ഗുണം പരികിത്തേസി, സോ പച്ചേകബുദ്ധേന പബ്ബജ്ജായ വണ്ണം വത്വാ ‘‘കിലേസേ ഛഡ്ഡേത്വാ സമണോ ഹോഹീ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘നാഹം കിലേസേ ഛഡ്ഡേത്വാ സമണോ ഭവിതും സക്കോമീ’’തി വദതി.

ഇമസ്മിം കിര ലോകേ അട്ഠ ഉമ്മത്തകാ നാമ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘അട്ഠ പുഗ്ഗലാ ഉമ്മത്തകസഞ്ഞം പടിലഭന്തി, കാമുമ്മത്തകോ ലോഭവസം ഗതോ, കോധുമ്മത്തകോ ദോസവസം ഗതോ, ദിട്ഠുമ്മത്തകോ വിപല്ലാസവസം ഗതോ, മോഹുമ്മത്തകോ അഞ്ഞാണവസം ഗതോ, യക്ഖുമ്മത്തകോ യക്ഖവസം ഗതോ, പിത്തുമ്മത്തകോ പിത്തവസം ഗതോ, സുരുമ്മത്തകോ പാനവസം ഗതോ, ബ്യസനുമ്മത്തകോ സോകവസം ഗതോ’’തി. ഇമേസു അട്ഠസു ഉമ്മത്തകേസു മഹാസത്തോ ഇമസ്മിം ജാതകേ കാമുമ്മത്തകോ ഹുത്വാ ലോഭവസം ഗതോ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം ന അഞ്ഞാസി.

ഏവം അനത്ഥകാരകം പന ഇമം ഗുണപരിധംസകം ലോഭജാതം കസ്മാ സത്താ പരിമുഞ്ചിതും ന സക്കോന്തീതി? അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനേകാനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി ഏകതോ ബന്ധിതഭാവേന. ഏവം സന്തേപി തം പണ്ഡിതാ ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ’’തിആദീനം അനേകേസം പച്ചവേക്ഖണാനം വസേന പജഹന്തി. തേനേവ ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധോ മഹാസത്തേന ‘‘പബ്ബജിതും ന സക്കോമീ’’തി വുത്തേപി ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ ഉത്തരിമ്പി ഓവദന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ ആഹ.

൧൬. ‘‘യോ അത്ഥകാമസ്സ ഹിതാനുകമ്പിനോ, ഓവജ്ജമാനോ ന കരോതി സാസനം;

ഇദമേവ സേയ്യോ ഇതി മഞ്ഞമാനോ, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ.

൧൭. ‘‘സോ ഘോരരൂപം നിരയം ഉപേതി, സുഭാസുഭം മുത്തകരീസപൂരം;

സത്താ സകായേ ന ജഹന്തി ഗിദ്ധാ, യേ ഹോന്തി കാമേസു അവീതരാഗാ’’തി.

തത്ഥ അത്ഥകാമസ്സാതി വുഡ്ഢികാമസ്സ. ഹിതാനുകമ്പിനോതി ഹിതേന മുദുചിത്തേന അനുകമ്പന്തസ്സ. ഓവജ്ജമാനോതി ഓവദിയമാനോ. ഇദമേവ സേയ്യോതി യം അത്തനാ ഗഹിതം അസേയ്യം അനുത്തമമ്പി സമാനം, തം ഇദമേവ സേയ്യോ ഇതി മഞ്ഞമാനോ. മന്ദോതി സോ അഞ്ഞാണപുഗ്ഗലോ മാതുകുച്ഛിയം വാസം നാതിക്കമതി, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭം ഉപേതിയേവാതി അത്ഥോ.

സോ ഘോരരൂപന്തി മഹാരാജ, സോ മന്ദോ തം മാതുകുച്ഛിം ഉപേന്തോ ഘോരരൂപം ദാരുണജാതികം നിരയം ഉപേതി നാമ. മാതുകുച്ഛി ഹി നിരസ്സാദട്ഠേന ഇധ ‘‘നിരയോ’’തി വുത്തോ, ‘‘ചതുകുട്ടികനിരയോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ചതുകുട്ടികനിരയോ നാമ കതരോ’’തി വുത്തേ മാതുകുച്ഛിമേവ വത്തും വട്ടതി. അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തസത്തസ്സ ഹി അപരാപരം ആധാവനപരിധാവനം ഹോതിയേവ, തസ്മാ തം ‘‘ചതുകുട്ടികനിരയോ’’തി വത്തും ന ലബ്ഭതി, മാതുകുച്ഛിയം പന നവ വാ ദസ വാ മാസേ ചതൂഹിപി പസ്സേഹി ഇതോ ചിതോ ച ധാവിതും നാമ ന സക്കാ, അതിസമ്ബാധേ ഓകാസേ ചതുകോടേന ചതുസങ്കുടിതേനേവ ഹുത്വാ അച്ഛിതബ്ബം, തസ്മാ ഏസ ‘‘ചതുകുട്ടികനിരയോ’’തി വുച്ചതി.

സുഭാസുഭന്തി സുഭാനം അസുഭം. സുഭാനഞ്ഹി സംസാരഭീരുകാനം യോഗാവചരകുലപുത്താനം മാതുകുച്ഛി ഏകന്തം അസുഭസമ്മതോ. തേന വുത്തം –

‘‘അജഞ്ഞം ജഞ്ഞസങ്ഖാതം, അസുചിം സുചിസമ്മതം;

നാനാകുണപപരിപൂരം, ജഞ്ഞരൂപം അപസ്സതോ.

‘‘ധിരത്ഥുമം ആതുരം പൂതികായം, ജേഗുച്ഛിയം അസ്സുചിം ബ്യാധിധമ്മം;

യത്ഥപ്പമത്താ അധിമുച്ഛിതാ പജാ, ഹാപേന്തി മഗ്ഗം സുഗതൂപപത്തിയാ’’തി. (ജാ. ൧.൩.൧൨൮-൧൨൯);

സത്താതി ആസത്താ വിസത്താ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ സകായേ ന ജഹന്തീതി തം മാതുകുച്ഛിം ന പരിച്ചജന്തി. ഗിദ്ധാതി ഗധിതാ. യേ ഹോന്തീതി യേ കാമേസു അവീതരാഗാ ഹോന്തി, തേ ഏതം ഗബ്ഭവാസം ന ജഹന്തീതി.

ഏവം ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധോ ഗബ്ഭഓക്കന്തിമൂലകഞ്ച, പരിഹാരമൂലകഞ്ച ദുക്ഖം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഗബ്ഭവുട്ഠാനമൂലകം ദസ്സേതും ദിയഡ്ഢഗാഥമാഹ.

൧൮. ‘‘മീള്ഹേന ലിത്താ രുഹിരേന മക്ഖിതാ, സേമ്ഹേന ലിത്താ ഉപനിക്ഖമന്തി;

യം യഞ്ഹി കായേന ഫുസന്തി താവദേ, സബ്ബം അസാതം ദുഖമേവ കേവലം.

൧൯. ‘‘ദിസ്വാ വദാമി ന ഹി അഞ്ഞതോ സവം, പുബ്ബേനിവാസം ബഹുകം സരാമീ’’തി.

തത്ഥ മീള്ഹേന ലിത്താതി മഹാരാജ, ഇമേ സത്താ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമന്താ ന ചതുജ്ജാതിഗന്ധേഹി വിലിമ്പിത്വാ സുരഭിമാലം പിളന്ധിത്വാ നിക്ഖമന്തി, പുരാണഗൂഥേന പന മക്ഖിതാ പലിബുദ്ധാ ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. രുഹിരേന മക്ഖിതാതി രത്തലോഹിതചന്ദനാനുലിത്താപി ച ഹുത്വാ ന നിക്ഖമന്തി, രത്തലോഹിതമക്ഖിതാ പന ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. സേമ്ഹേന ലിത്താതി ന ചാപി സേതചന്ദനവിലിത്താ നിക്ഖമന്തി, ബഹലപിച്ഛിലസേമ്ഹലിത്താ പന ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ഗബ്ഭവുട്ഠാനകാലേ ഏതാ അസുചിയോ നിക്ഖമന്തി. താവദേതി തസ്മിം സമയേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, ഇമേ സത്താ തസ്മിം മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനസമയേ ഏവം മീള്ഹാദിലിത്താ നിക്ഖമന്താ യം യം നിക്ഖമനമഗ്ഗപദേസം വാ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഫുസന്തി, തം സബ്ബം അസാതം അമധുരം കേവലം അസമ്മിസ്സം ദുക്ഖമേവ ഫുസന്തി, സുഖം നാമ തേസം തസ്മിം സമയേ നത്ഥീതി.

ദിസ്വാ വദാമി ന ഹി അഞ്ഞതോ സവന്തി മഹാരാജ, അഹം ഇമം ഏത്തകം വദന്തോ ന അഞ്ഞതോ സവം, അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ തം സുത്വാ ന വദാമി, അത്തനോ പന പച്ചേകബോധിഞാണേന ദിസ്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വദാമീതി അത്ഥോ. പുബ്ബേനിവാസം ബഹുകന്തി ഇദം അത്തനോ ആനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധപടിപാടിസങ്ഖാതം പുബ്ബേനിവാസം ബഹുകം സരാമി, സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സരാമീതി.

ഇദാനി സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ‘‘ഏവം സോ പച്ചേകബുദ്ധോ രാജാനം സുഭാസിതകഥായ സങ്ഗണ്ഹീ’’തി വത്വാ ഓസാനേ ഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ –

‘‘ചിത്രാഹി ഗാഥാഹി സുഭാസിതാഹി, ദരീമുഖോ നിജ്ഝാപയി സുമേധ’’ന്തി.

തത്ഥ ചിത്രാഹീതി അനേകത്ഥസന്നിസ്സിതാഹി. സുഭാസിതാഹീതി സുകഥിതാഹി. ദരീമുഖോ നിജ്ഝാപയി സുമേധന്തി ഭിക്ഖവേ, സോ ദരീമുഖപച്ചേകബുദ്ധോ തം സുമേധം സുന്ദരപഞ്ഞം കാരണാകാരണജാനനസമത്ഥം രാജാനം നിജ്ഝാപേസി സഞ്ഞാപേസി, അത്തനോ വചനം ഗണ്ഹാപേസീതി അത്ഥോ.

ഏവം പച്ചേകബുദ്ധോ കാമേസു ദോസം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ വചനം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇദാനി പബ്ബജ വാ മാ വാ, മയാ പന തുയ്ഹം കാമേസു ആദീനവോ പബ്ബജ്ജായ ച ആനിസംസോ കഥിതോ, ത്വം അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി വത്വാ സുവണ്ണരാജഹംസോ വിയ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ വലാഹകഗബ്ഭം മദ്ദന്തോ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരമേവ ഗതോ. മഹാസത്തോ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസ്മിം ഠപേത്വാ നമസ്സമാനോ തസ്മിം ദസ്സനവിസയേ അതീതേ ജേട്ഠപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ മഹാജനസ്സ രോദന്തസ്സ പരിദേവന്തസ്സ കാമേ പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസും. തദാ രാജാ അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ദരീമുഖജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൭൯] ൪. നേരുജാതകവണ്ണനാ

കാകോലാ കാകസങ്ഘാ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകം പച്ചന്തഗാമം അഗമാസി. മനുസ്സാ തസ്സ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ തം ഭോജേത്വാ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ പണ്ണസാലം കത്വാ തത്ഥ വസാപേസും, അതിവിയ ചസ്സ സക്കാരം കരിംസു. അഥേകേ സസ്സതവാദാ ആഗമംസു. തേ തേസം വചനം സുത്വാ ഥേരസ്സ വാദം വിസ്സജ്ജേത്വാ സസ്സതവാദം ഗഹേത്വാ തേസഞ്ഞേവ സക്കാരം കരിംസു. തതോ ഉച്ഛേദവാദാ ആഗമംസു തേ സസ്സതവാദം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉച്ഛേദവാദമേവ ഗണ്ഹിംസു. അഥഞ്ഞേ അചേലകാ ആഗമിംസു. തേ ഉച്ഛേദവാദം വിസ്സജ്ജേത്വാ അചേലകവാദം ഗണ്ഹിംസു. സോ തേസം ഗുണാഗുണം അജാനന്താനം മനുസ്സാനം സന്തികേ ദുക്ഖേന വസിത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘കഹം വസ്സംവുത്ഥോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘പച്ചന്തം നിസ്സായ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘സുഖം വുത്ഥോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഭന്തേ, ഗുണാഗുണം അജാനന്താനം സന്തികേ ദുക്ഖം വുത്ഥോസ്മീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു പോരാണകപണ്ഡിതാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താപി ഗുണാഗുണം അജാനന്തേഹി സദ്ധിം ഏകദിവസമ്പി ന വസിംസു, ത്വം അത്തനോ ഗുണാഗുണം അജാനനട്ഠാനേ കസ്മാ വസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സുവണ്ണഹംസയോനിയം നിബ്ബത്തി, കനിട്ഠഭാതാപിസ്സ അത്ഥി. തേ ചിത്തകൂടപബ്ബതേ വസന്താ ഹിമവന്തപദേസേ സയംജാതസാലിം ഖാദന്തി. തേ ഏകദിവസം തത്ഥ ചരിത്വാ ചിത്തകൂടം ആഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം നേരും നാമ കഞ്ചനപബ്ബതം ദിസ്വാ തസ്സ മത്ഥകേ നിസീദിംസു. തം പന പബ്ബതം നിസ്സായ വസന്താ സകുണസങ്ഘാ ചതുപ്പദാ ച ഗോചരഭൂമിയം നാനാവണ്ണാ ഹോന്തി, പബ്ബതം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ തേ സബ്ബേ തസ്സോഭാസേന സുവണ്ണവണ്ണാ ഹോന്തി. തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തസ്സ കനിട്ഠോ തം കാരണം അജാനിത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി ഭാതരാ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൦. ‘‘കാകോലാ കാകസങ്ഘാ ച, മയഞ്ച പതതം വരാ;

സബ്ബേവ സദിസാ ഹോമ, ഇമം ആഗമ്മ പബ്ബതം.

൨൧. ‘‘ഇധ സീഹാ ച ബ്യഗ്ഘാ ച, സിങ്ഗാലാ ച മിഗാധമാ;

സബ്ബേവ സദിസാ ഹോന്തി, അയം കോ നാമ പബ്ബതോ’’തി.

തത്ഥ കാകോലാതി വനകാകാ. കാകസങ്ഘാതി പകതികാകസങ്ഘാ ച. പതതം വരാതി പക്ഖീനം സേട്ഠാ. സദിസാ ഹോമാതി സദിസവണ്ണാ ഹോമ.

തസ്സ വചനം സുത്വാ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൨. ‘‘ഇമം നേരൂതി ജാനന്തി, മനുസ്സാ പബ്ബതുത്തമം;

ഇധ വണ്ണേന സമ്പന്നാ, വസന്തി സബ്ബപാണിനോ’’തി.

തത്ഥ ഇധ വണ്ണേനാതി ഇമസ്മിം നേരുപബ്ബതേ ഓഭാസേന വണ്ണസമ്പന്നാ ഹുത്വാ.

തം സുത്വാ കനിട്ഠോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൨൩. ‘‘അമാനനാ യത്ഥ സിയാ, അന്താനം വാ വിമാനനാ;

ഹീനസമ്മാനനാ വാപി, ന തത്ഥ വിസതിംവസേ.

൨൪. ‘‘യത്ഥാലസോ ച ദക്ഖോ ച, സൂരോ ഭീരു ച പൂജിയാ;

ന തത്ഥ സന്തോ വസന്തി, അവിസേസകരേ നരേ.

൨൫. ‘‘നായം നേരു വിഭജതി, ഹീനഉക്കട്ഠമജ്ഝിമേ;

അവിസേസകരോ നേരു, ഹന്ദ നേരും ജഹാമസേ’’തി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ അയമത്ഥോ – യത്ഥ സന്താനം പണ്ഡിതാനം സീലസമ്പന്നാനം മാനനസ്സ അഭാവേന അമാനനാ അവമഞ്ഞനാ ച അവമാനവസേന വിമാനനാ വാ ഹീനാനം വാ ദുസ്സീലാനം സമ്മാനനാ സിയാ, തത്ഥ നിവാസേ ന വസേയ്യ. പൂജിയാതി ഏതേ ഏത്ഥ ഏകസദിസായ പൂജായ പൂജനീയാ ഹോന്തി, സമകം സക്കാരം ലഭന്തി. ഹീനഉക്കട്ഠമജ്ഝിമേതി ജാതിഗോത്തകുലപ്പദേസസീലാചാരഞാണാദീഹി ഹീനേ ച മജ്ഝിമേ ച ഉക്കട്ഠേ ച അയം ന വിഭജതി. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. ജഹാമസേതി പരിച്ചജാമ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഉഭോപി തേ ഹംസാ ഉപ്പതിത്വാ ചിത്തകൂടമേവ ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ കനിട്ഠഹംസോ ആനന്ദോ അഹോസി, ജേട്ഠകഹംസോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

നേരുജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൮൦] ൫. ആസങ്കജാതകവണ്ണനാ

ആസാവതീ നാമ ലതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഇന്ദ്രിയജാതകേ (ജാ. ൧.൮.൬൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഇധ പന സത്ഥാ തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി വത്വാ ‘‘പുരാണദുതിയികായ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു ഏസാ ഇത്ഥീ തുയ്ഹം അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം നിസ്സായ ചതുരങ്ഗിനിസേനം ജഹിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭവന്തോ തീണി സംവച്ഛരാനി വസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിഗാമേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വസി. തസ്മിം കാലേ ഏകോ പുഞ്ഞസമ്പന്നോ സത്തോ താവതിംസഭവനതോ ചവിത്വാ തസ്മിം ഠാനേ പദുമസരേ ഏകസ്മിം പദുമഗബ്ഭേ ദാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സേസപദുമേസു പുരാണഭാവം പത്വാ പതന്തേസുപി തം മഹാകുച്ഛികം ഹുത്വാ തിട്ഠതേവ. താപസോ നഹായിതും പദുമസരം ഗതോ തം ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞേസു പദുമേസു പതന്തേസുപി ഇദം മഹാകുച്ഛികം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഉദകസാടകം നിവാസേത്വാ ഓതരന്തോ ഗന്ത്വാ തം പദുമം വിവരിത്വാ തം ദാരികം ദിസ്വാ ധീതുസഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ പണ്ണസാലം ആനേത്വാ പടിജഗ്ഗി. സാ അപരഭാഗേ സോളസവസ്സികാ ഹുത്വാ അഭിരൂപാ അഹോസി ഉത്തമരൂപധരാ അതിക്കന്താ മാനുസകവണ്ണം, അപത്താ ദേവവണ്ണം. തദാ സക്കോ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛതി, സോ തം ദാരികം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഏസാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ലദ്ധനിയാമം സുത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നിവാസട്ഠാനം വത്ഥാലങ്കാരഭോജനവിധാനം, മാരിസാ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തസ്സാ വസനട്ഠാനസ്സ ആസന്നേ ഫലികപാസാദം മാപേത്വാ ദിബ്ബസയനദിബ്ബവത്ഥാലങ്കാരദിബ്ബന്നപാനാനി മാപേസി.

സോ പാസാദോ തസ്സാ അഭിരുഹനകാലേ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം പതിട്ഠാതി, അഭിരുള്ഹകാലേ ലങ്ഘിത്വാ ആകാസേ തിട്ഠതി. സാ ബോധിസത്തസ്സ വത്തപടിവത്തം കുരുമാനാ പാസാദേ വസതി. തമേകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ‘‘അയം, വോ ഭന്തേ, കിം ഹോതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ധീതാ മേ’’തി സുത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, മയാ ഹിമവന്തപദേസേ ഏവരൂപാ നാമ ഏകസ്സ താപസസ്സ ധീതാ ദിട്ഠാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. തം സുത്വാ സോ സവനസംസഗ്ഗേന ബജ്ഝിത്വാ വനചരകം മഗ്ഗദേസകം കത്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ഖന്ധാവാരം നിവാസാപേത്വാ വനചരകം ആദായ അമച്ചഗണപരിവുതോ അസ്സമപദം പവിസിത്വാ മഹാസത്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥിയോ നാമ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ മലം, തുമ്ഹാകം ധീതരം അഹം പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ പന ‘‘കിം നു ഖോ ഏതസ്മിം പദുമേ’’തി ആസങ്കം കത്വാ ഉദകം ഓതരിത്വാ ആനീതഭാവേന തസ്സാ കുമാരികായ ആസങ്കാതി നാമം അകാസി. സോ തം രാജാനം ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി ഉജുകം അവത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഇമായ കുമാരികായ നാമം ജാനന്തോ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേഹി കഥിതേ ഞസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഹം തേ ന കഥേമി, ത്വം അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന നാമം ജാനന്തോവ ഗഹേത്വാ യാഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ അമച്ചേഹി സദ്ധിം ‘‘കിന്നാമാ നു ഖോ ഏസാ’’തി നാമം ഉപധാരേതി. സോ യാനി ദുജ്ജാനാനി നാമാനി, താനി കിത്തേത്വാ ‘‘അസുകാ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കഥേതി. ബോധിസത്തോ ‘‘ന ഏവംനാമാ’’തി പടിക്ഖിപതി.

രഞ്ഞോ ച നാമം ഉപധാരേന്തസ്സ സംവച്ഛരോ അതീതോ. തദാ ഹത്ഥിഅസ്സമനുസ്സേ സീഹാദയോ വാളാ ഗണ്ഹന്തി, ദീഘജാതികപരിപന്ഥോ ഹോതി, മക്ഖികപരിപന്ഥോ ഹോതി, സീതേന കിലമിത്വാ ബഹൂ മനുസ്സാ മരന്തി. അഥ രാജാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘കിം മേ ഏതായാ’’തി ബോധിസത്തസ്സ കഥേത്വാ പായാസി. ആസങ്കാ കുമാരികാ തം ദിവസം ഫലികവാതപാനം വിവരിത്വാ അത്താനം ദസ്സേന്തീ അട്ഠാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘മയം തവ നാമം ജാനിതും ന സക്കോമ, ത്വം ഹിമവന്തേയേവ വസ, മയം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം, മഹാരാജ, ഗച്ഛന്തോ മാദിസം ഇത്ഥിം ലഭിസ്സസി, മമ വചനം സുണാഹി, താവതിംസദേവലോകേ ചിത്തലതാവനേ ആസാവതീ നാമ ലതാ അത്ഥി, തസ്സാ ഫലസ്സ അബ്ഭന്തരേ ദിബ്ബപാനം നിബ്ബത്തം, തം ഏകവാരം പിവിത്വാ ചത്താരോ മാസേ മത്താ ഹുത്വാ ദിബ്ബസയനേ സയന്തി, സാ പന വസ്സസഹസ്സേന ഫലതി, സുരാസോണ്ഡാ ദേവപുത്താ ‘ഇതോ ഫലം ലഭിസ്സാമാ’തി ദിബ്ബപാനപിപാസം അധിവാസേത്വാ വസ്സസഹസ്സം നിബദ്ധം ഗന്ത്വാ തം ലതം ‘അരോഗാ നു ഖോ’തി ഓലോകേന്തി, ത്വം പന ഏകസംവച്ഛരേനേവ ഉക്കണ്ഠിതോ, ആസാഫലവതീ നാമ സുഖാ, മാ ഉക്കണ്ഠീ’’തി വത്വാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൬. ‘‘ആസാവതീ നാമ ലതാ, ജാതാ ചിത്തലതാവനേ;

തസ്സാ വസ്സസഹസ്സേന, ഏകം നിബ്ബത്തതേ ഫലം.

൨൭. ‘‘തം ദേവാ പയിരുപാസന്തി, താവ ദൂരഫലം സതിം;

ആസീസേവ തുവം രാജ, ആസാ ഫലവതീ സുഖാ.

൨൮. ‘‘ആസീസതേവ സോ പക്ഖീ, ആസീസതേവ സോ ദിജോ;

തസ്സ ചാസാ സമിജ്ഝതി, താവ ദൂരഗതാ സതീ;