൩. അഡ്ഢവഗ്ഗോ

[൩൭൧] ൧. ദീഘീതികോസലജാതകവണ്ണനാ

ഏവംഭൂതസ്സ തേ രാജാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസമ്ബകേ ഭണ്ഡനകാരകേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേസഞ്ഹി ജേതവനം ആഗന്ത്വാ ഖമാപനകാലേ സത്ഥാ തേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ മയ്ഹം ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ പുത്താ നാമ, പുത്തേഹി ച പിതരാ ദിന്നം ഓവാദം ഭിന്ദിതും ന വട്ടതി, തുമ്ഹേ പന മമ ഓവാദം ന കരിത്ഥ, പോരാണകപണ്ഡിതാ അത്തനോ മാതാപിതരോ ഘാതേത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ ഠിതചോരേപി അരഞ്ഞേ ഹത്ഥപഥം ആഗതേ മാതാപിതൂഹി ദിന്നം ഓവാദം ന ഭിന്ദിസ്സാമാതി ന മാരയിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

ഇമസ്മിം പന ജാതകേ ദ്വേപി വത്ഥൂനി. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ വിത്ഥാരതോ ആവി ഭവിസ്സന്തി. സോ പന ദീഘാവുകുമാരോ അരഞ്ഞേ അത്തനോ അങ്കേ നിപന്നം ബാരാണസിരാജാനം ചൂളായ ഗഹേത്വാ ‘‘ഇദാനി മയ്ഹം മാതാപിതുഘാതകം ചോരം ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കത്വാ ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി അസിം ഉക്ഖിപന്തോ തസ്മിം ഖണേ മാതാപിതൂഹി ദിന്നം ഓവാദം സരിത്വാ ‘‘ജീവിതം ചജന്തോപി തേസം ഓവാദം ന ഭിന്ദിസ്സാമി, കേവലം ഇമം തജ്ജേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൦. ‘‘ഏവംഭൂതസ്സ തേ രാജ, ആഗതസ്സ വസേ മമ;

അത്ഥി നു കോചി പരിയായോ, യോ തം ദുക്ഖാ പമോചയേ’’തി.

തത്ഥ വസേ മമാതി മമ വസം ആഗതസ്സ. പരിയായോതി കാരണം.

തതോ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧൧. ‘‘ഏവംഭൂതസ്സ മേ താത, ആഗതസ്സ വസേ തവ;

നത്ഥി നോ കോചി പരിയായോ, യോ മം ദുക്ഖാ പമോചയേ’’തി.

തത്ഥ നോതി നിപാതമത്ഥം, നത്ഥി കോചി പരിയായോ, യോ മം ഏതസ്മാ ദുക്ഖാ പമോചയേതി അത്ഥോ.

തതോ ബോധിസത്തോ അവസേസഗാഥാ അഭാസി –

൧൧൨. ‘‘നാഞ്ഞം സുചരിതം രാജ, നാഞ്ഞം രാജ സുഭാസിതം;

തായതേ മരണകാലേ, ഏവമേവിതരം ധനം.

൧൧൩. ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം ഉപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസം ന സമ്മതി.

൧൧൪. ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ;

യേ ച തം നുപനയ്ഹന്തി, വേരം തേസൂപസമ്മതി.

൧൧൫. ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചനം;

അവേരേന ച സമ്മന്തി, ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോ’’ന്തി.

തത്ഥ നാഞ്ഞം സുചരിതന്തി നാഞ്ഞം സുചരിതാ, അയമേവ വാ പാഠോ, ഠപേത്വാ സുചരിതം അഞ്ഞം ന പസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഇധ ‘‘സുചരിത’’ന്തിപി ‘‘സുഭാസിത’’ന്തിപി മാതാപിതൂഹി ദിന്നം ഓവാദംയേവ സന്ധായാഹ. ഏവമേവാതി നിരത്ഥകമേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, അഞ്ഞത്ര ഓവാദാനുസിട്ഠിസങ്ഖാതാ സുചരിതസുഭാസിതാ മരണകാലേ തായിതും രക്ഖിതും സമത്ഥോ നാമ അഞ്ഞോ നത്ഥി, യം ഏതം ഇതരം ധനം, തം ഏവമേവ നിരത്ഥകമേവ ഹോതി, ത്വഞ്ഹി ഇദാനി മയ്ഹം കോടിസതസഹസ്സമത്തമ്പി ധനം ദദന്തോ ജീവിതം ന ലഭേയ്യാസി, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘ധനതോ സുചരിതസുഭാസിതമേവ ഉത്തരിതര’’ന്തി.

സേസഗാഥാസുപി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – മഹാരാജ, യേ പുരിസാ ‘‘അയം മം അക്കോസി, അയം മം പഹരി, അയം മം അജിനി, അയം മമ സന്തകം അഹാസീ’’തി ഏവം വേരം ഉപനയ്ഹന്തി ബന്ധിത്വാ വിയ ഹദയേ ഠപേന്തി, തേസം വേരം ന ഉപസമ്മതി. യേ ച പനേതം ന ഉപനയ്ഹന്തി ഹദയേ ന ഠപേന്തി, തേസം വൂപസമ്മതി. വേരാനി ഹി ന കദാചി വേരേന സമ്മന്തി, അവേരേനേവ പന സമ്മന്തി. ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോതി ഏസോ പോരാണകോ ധമ്മോ ചിരകാലപ്പവത്തോ സഭാവോതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘അഹം, മഹാരാജ, തയി ന ദുബ്ഭാമി, ത്വം പന മം മാരേഹീ’’തി തസ്സ ഹത്ഥേ അസിം ഠപേസി. രാജാപി ‘‘നാഹം തയി ദുബ്ഭാമീ’’തി സപഥം കത്വാ തേന സദ്ധിം നഗരം ഗന്ത്വാ തം അമച്ചാനം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയം, ഭണേ, കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ ദീഘാവുകുമാരോ നാമ, ഇമിനാ മയ്ഹം ജീവിതം ദിന്നം, ന ലബ്ഭാ ഇമം കിഞ്ചി കാതു’’ന്തി വത്വാ അത്തനോ ധീതരം ദത്വാ പിതു സന്തകേ രജ്ജേ പതിട്ഠാപേസി. തതോ പട്ഠായ ഉഭോപി സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ രജ്ജം കാരേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും, ദീഘാവുകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദീഘീതികോസലജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൭൨] ൨. മിഗപോതകജാതകവണ്ണനാ

അഗാരാ പച്ചുപേതസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം മഹല്ലകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരേകം ദാരകം പബ്ബാജേസി. സാമണേരോ തം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിത്വാ അപരഭാഗേ അഫാസുകേന കാലമകാസി. തസ്സ കാലകിരിയായ മഹല്ലകോ സോകാഭിഭൂതോ മഹന്തേന സദ്ദേന പരിദേവന്തോ വിചരി. ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ മഹല്ലകോ സാമണേരസ്സ കാലകിരിയായ പരിദേവന്തോ വിചരതി, മരണസ്സതിഭാവനായ പരിബാഹിരോ ഏസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഏതസ്മിം മതേ പരിദേവന്തോ വിചരീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കത്തം കാരേസി. തദാ ഏകോ കാസിരട്ഠവാസീ ബ്രാഹ്മണോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഫലാഫലേഹി യാപേസി. സോ ഏകദിവസം അരഞ്ഞേ ഏകം മതമാതികം മിഗപോതകം ദിസ്വാ അസ്സമം ആനേത്വാ ഗോചരം ദത്വാ പോസേസി. മിഗപോതകോ വഡ്ഢന്തോ അഭിരൂപോ അഹോസി സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ. താപസോ തം അത്തനോ പുത്തകം കത്വാ പരിഹരതി. ഏകദിവസം മിഗപോതകോ ബഹും തിണം ഖാദിത്വാ അജീരകേന കാലമകാസി. താപസോ ‘‘പുത്തോ മേ മതോ’’തി പരിദേവന്തോ വിചരതി. തദാ സക്കോ ദേവരാജാ ലോകം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം താപസം ദിസ്വാ ‘‘സംവേജേസ്സാമി ന’’ന്തി ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൬. ‘‘അഗാരാ പച്ചുപേതസ്സ, അനഗാരസ്സ തേ സതോ;

സമണസ്സ ന തം സാധു, യം പേതമനുസോചസീ’’തി.

തം സുത്വാ താപസോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧൭. ‘‘സംവാസേന ഹവേ സക്ക, മനുസ്സസ്സ മിഗസ്സ വാ;

ഹദയേ ജായതേ പേമം, ന തം സക്കാ അസോചിതു’’ന്തി.

തത്ഥ ന തം സക്കാതി തം മനുസ്സം വാ തിരച്ഛാനം വാ ന സക്കാ അസോചിതും, സോചാമിയേവാഹന്തി.

തതോ സക്കോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൧൮. ‘‘മതം മരിസ്സം രോദന്തി, യേ രുദന്തി ലപന്തി ച;

തസ്മാ ത്വം ഇസി മാ രോദി, രോദിതം മോഘമാഹു സന്തോ.

൧൧൯. ‘‘രോദിതേന ഹവേ ബ്രഹ്മേ, മതോ പേതോ സമുട്ഠഹേ;

സബ്ബേ സങ്ഗമ്മ രോദാമ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഞാതകേ’’തി.

തത്ഥ മരിസ്സന്തി യോ ഇദാനി മരിസ്സതി, തം. ലപന്തി ചാതി വിലപന്തി ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ലോകേ മതഞ്ച മരിസ്സന്തഞ്ച രോദന്തി, തേ രുദന്തി ചേവ വിലപന്തി ച, തേസം അസ്സുപച്ഛിജ്ജനദിവസോ നാമ നത്ഥി. കിംകാരണാ? സദാപി മതാനഞ്ച മരിസ്സന്താനഞ്ച അത്ഥിതായ. തസ്മാ ത്വം ഇസി മാ രോദി. കിംകാരണാ? രോദിതം മോഘമാഹു സന്തോതി, ബുദ്ധാദയോ പന പണ്ഡിതാ രോദിതം ‘‘മോഘ’’ന്തി വദന്തി. മതോ പേതോതി യോ ഏസ മതോ പേതോതി വുച്ചതി, യദി സോ രോദിതേന സമുട്ഠഹേയ്യ, ഏവം സന്തേ കിം നിക്കമ്മാ അച്ഛാമ, സബ്ബേവ സമാഗമ്മ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഞാതകേ രോദാമ. യസ്മാ പന തേ രോദിതകാരണാ ന ഉട്ഠഹന്തി, തസ്മാ രോദിതസ്സ മോഘഭാവം സാധേതി.

ഏവം സക്കസ്സ കഥേന്തസ്സ താപസോ ‘‘നിരത്ഥകം രോദിത’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ സക്കസ്സ ഥുതിം കരോന്തോ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൨൦. ‘‘ആദിത്തം വത മം സന്തം, ഘതസിത്തംവ പാവകം;

വാരിനാ വിയ ഓസിഞ്ചം, സബ്ബം നിബ്ബാപയേ ദരം.

൧൨൧. ‘‘അബ്ബഹി വത മേ സല്ലം, യമാസി ഹദയസ്സിതം;

യോ മേ സോകപരേതസ്സ, പുത്തസോകം അപാനുദി.

൧൨൨. ‘‘സോഹം അബ്ബൂള്ഹസല്ലോസ്മി, വീതസോകോ അനാവിലോ;

ന സോചാമി ന രോദാമി, തവ സുത്വാന വാസവാ’’തി.

തത്ഥ യമാസീതി യം മേ ആസി. ഹദയസ്സിതന്തി ഹദയേ നിസ്സിതം. അപാനുദീതി നീഹരി. സക്കോ താപസസ്സ ഓവാദം ദത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇധം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ താപസോ മഹല്ലകോ അഹോസി, മിഗോ സാമണേരോ, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മിഗപോതകജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൭൩] ൩. മൂസികജാതകവണ്ണനാ

കുഹിം ഗതാ കത്ഥ ഗതാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അജാതസത്തും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ ഥുസജാതകേ (ജാ. ൧.൪.൧൪൯ ആദയോ) വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധാപി സത്ഥാ തഥേവ രാജാനം സകിം പുത്തേന സദ്ധിം കീളമാനം സകിം ധമ്മം സുണന്തം ദിസ്വാ ‘‘തം നിസ്സായ രഞ്ഞോ ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘മഹാരാജ, പോരാണകരാജാനോ ആസങ്കിതബ്ബം ആസങ്കിത്വാ അത്തനോ പുത്തം ‘അമ്ഹാകം ധൂമകാലേ രജ്ജം കാരേതൂ’തി ഏകമന്തേ അകംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തക്കസിലായം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദിസാപാമോക്ഖാചരിയോ അഹോസി. തസ്സ സന്തികേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ യവകുമാരോ നാമ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അനുയോഗം ദത്വാ ഗന്തുകാമോ തം ആപുച്ഛി. ആചരിയോ ‘‘പുത്തം നിസ്സായ തസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി അങ്ഗവിജ്ജാവസേന ഞത്വാ ‘‘ഏതമസ്സ ഹരിസ്സാമീ’’തി ഏകം ഉപമം ഉപധാരേതും ആരഭി. തദാ പനസ്സ ഏകോ അസ്സോ അഹോസി, തസ്സ പാദേ വണോ ഉട്ഠഹി, തം വണാനുരക്ഖണത്ഥം ഗേഹേയേവ കരിംസു. തസ്സാവിദൂരേ ഏകോ ഉദപാനോ അത്ഥി. അഥേകാ മൂസികാ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ അസ്സസ്സ പാദേ വണം ഖാദതി, അസ്സോ വാരേതും ന സക്കോതി. സോ ഏകദിവസം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ മൂസികം ഖാദിതും ആഗതം പാദേന പഹരിത്വാ മാരേത്വാ ഉദപാനേ പാതേസി. അസ്സഗോപകാ മൂസികം അപസ്സന്താ ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മൂസികാ ആഗന്ത്വാ വണം ഖാദതി, ഇദാനി ന പഞ്ഞായതി, കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി വദിംസു.

ബോധിസത്തോ തം കാരണം പച്ചക്ഖം കത്വാ ‘‘അഞ്ഞേ അജാനന്താ ‘കഹം മൂസികാ ഗതാ’തി വദന്തി, മൂസികായ പന മാരേത്വാ ഉദപാനേ ഖിത്തഭാവം അഹമേവ ജാനാമീ’’തി ഇദമേവ കാരണം ഉപമം കത്വാ പഠമം ഗാഥം ബന്ധിത്വാ രാജകുമാരസ്സ അദാസി. സോ അപരം ഉപമം ഉപധാരേന്തോ തമേവ അസ്സം പരുള്ഹവണം നിക്ഖമിത്വാ ഏകം യവവത്ഥും ഗന്ത്വാ ‘‘യവം ഖാദിസ്സാമീ’’തി വതിച്ഛിദ്ദേന മുഖം പവേസേന്തം ദിസ്വാ തമേവ കാരണം ഉപമം കത്വാ ദുതിയം ഗാഥം ബന്ധിത്വാ തസ്സ അദാസി. തതിയഗാഥം പന അത്തനോ പഞ്ഞാബലേനേവ ബന്ധിത്വാ തമ്പി തസ്സ ദത്വാ ‘‘താത, ത്വം രജ്ജേ പതിട്ഠായ സായം ന്ഹാനപോക്ഖരണിം ഗച്ഛന്തോ യാവ ധുരസോപാനാ പഠമം ഗാഥം സജ്ഝായന്തോ ഗച്ഛേയ്യാസി, തവ നിവസനപാസാദം പവിസന്തോ യാവ സോപാനപാദമൂലാ ദുതിയം ഗാഥം സജ്ഝായന്തോ ഗച്ഛേയ്യാസി, തതോ യാവ സോപാനമത്ഥകാ തതിയം ഗാഥം സജ്ഝായന്തോ ഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പേസേസി.

സോ കുമാരോ ഗന്ത്വാ ഉപരാജാ ഹുത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം കാരേസി, തസ്സേകോ പുത്തോ ജായി. സോ സോളസവസ്സകാലേ രജ്ജലോഭേന ‘‘പിതരം മാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ ആഹ ‘‘മയ്ഹം പിതാ തരുണോ, അഹം ഏതസ്സ ധൂമകാലം ഓലോകേന്തോ മഹല്ലകോ ഭവിസ്സാമി ജരാജിണ്ണോ, താദിസേ കാലേ ലദ്ധേനപി രജ്ജേന കോ അത്ഥോ’’തി. തേ ആഹംസു ‘‘ദേവ, ന സക്കാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ചോരത്തം കാതും, തവ പിതരം കേനചി ഉപായേന മാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി അന്തോനിവേസനേ രഞ്ഞോ സായം ന്ഹാനപോക്ഖരണീസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്ഥ നം മാരേസ്സാമീ’’തി ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ സായം മൂസികം നാമ ദാസിം ‘‘ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണീപിട്ഠിം സോധേത്വാ ഏഹി, ന്ഹായിസ്സാമീ’’തി പേസേസി. സാ ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണീപിട്ഠിം സോധേന്തീ കുമാരം പസ്സി. കുമാരോ അത്തനോ കമ്മസ്സ പാകടഭാവഭയേന തം ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ പോക്ഖരണിയം പാതേസി. രാജാ ന്ഹായിതും അഗമാസി. സേസജനോ ‘‘അജ്ജാപി മൂസികാ ദാസീ ന പുനാഗച്ഛതി, കുഹിം ഗതാ കത്ഥ ഗതാ’’തി ആഹ. രാജാ –

൧൨൩. ‘‘കുഹിം ഗതാ കത്ഥ ഗതാ, ഇതി ലാലപ്പതീ ജനോ;

അഹമേവേകോ ജാനാമി, ഉദപാനേ മൂസികാ ഹതാ’’തി. –

പഠമം ഗാഥം ഭണന്തോ പോക്ഖരണീതീരം അഗമാസി.

തത്ഥ കുഹിം ഗതാ കത്ഥ ഗതാതി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. ഇതി ലാലപ്പതീതി ഏവം വിപ്പലപതി. ഇതി അയം ഗാഥാ ‘‘അജാനന്തോ ജനോ മൂസികാ ദാസീ കുഹിം ഗതാതി വിപ്പലപതി, രാജകുമാരേന ദ്വിധാ ഛിന്ദിത്വാ മൂസികായ പോക്ഖരണിയം പാതിതഭാവം അഹമേവ ഏകോ ജാനാമീ’’തി രഞ്ഞോ അജാനന്തസ്സേവ ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

കുമാരോ ‘‘മയാ കതകമ്മം മയ്ഹം പിതരാ ഞാത’’ന്തി ഭീതോ പലായിത്വാ തമത്ഥം ഉപട്ഠാകാനം ആരോചേസി. തേ സത്തട്ഠദിവസച്ചയേന പുന തം ആഹംസു ‘‘ദേവ, സചേ രാജാ ജാനേയ്യ, ന തുണ്ഹീ ഭവേയ്യ, തക്കഗാഹേന പന തേന തം വുത്തം ഭവിസ്സതി, മാരേഹി ന’’ന്തി. സോ പുനേകദിവസം ഖഗ്ഗഹത്ഥോ സോപാനപാദമൂലേ ഠത്വാ രഞ്ഞോ ആഗമനകാലേ ഇതോ ചിതോ ച പഹരണോകാസം ഓലോകേസി. രാജാ –

൧൨൪. ‘‘യഞ്ചേതം ഇതി ചീതി ച, ഗദ്രഭോവ നിവത്തസി;

ഉദപാനേ മൂസികം ഹന്ത്വാ, യവം ഭക്ഖേതുമിച്ഛസീ’’തി. –

ദുതിയം ഗാഥം സജ്ഝായന്തോ അഗമാസി. അയമ്പി ഗാഥാ ‘‘യസ്മാ ത്വം ഇതി ചീതി ച ഇതോ ചിതോ ച പഹരണോകാസം ഓലോകേന്തോ ഗദ്രഭോവ നിവത്തസി, തസ്മാ തം ജാനാമി ‘പുരിമദിവസേ പോക്ഖരണിയം മൂസികം ദാസിം ഹന്ത്വാ അജ്ജ മം യവരാജാനം ഭക്ഖേതും മാരേതും ഇച്ഛസീ’’’തി രഞ്ഞോ അജാനന്തസ്സേവ ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

കുമാരോ ‘‘ദിട്ഠോമ്ഹി പിതരാ’’തി ഉത്രസ്തോ പലായി. സോ പുന അഡ്ഢമാസമത്തം അതിക്കമിത്വാ ‘‘രാജാനം ദബ്ബിയാ പഹരിത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി ഏകം ദീഘദണ്ഡകം ദബ്ബിപഹരണം ഗഹേത്വാ ഓലുമ്ബിത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ –

൧൨൫. ‘‘ദഹരോ ചാസി ദുമ്മേധ, പഠമുപ്പത്തികോ സുസു;

ദീഘഞ്ചേതം സമാസജ്ജ, ന തേ ദസ്സാമി ജീവിത’’ന്തി. –

തതിയം ഗാഥം സജ്ഝായന്തോ സോപാനപാദമത്ഥകം അഭിരുഹി.

തത്ഥ പഠമുപ്പത്തികോതി പഠമവയേന ഉപ്പത്തിതോ ഉപേതോ, പഠമവയേ ഠിതോതി അത്ഥോ. സുസൂതി തരുണോ. ദീഘന്തി ദീഘദണ്ഡകം ദബ്ബിപഹരണം. സമാസജ്ജാതി ഗഹേത്വാ, ഓലുമ്ബിത്വാ ഠിതോസീതി അത്ഥോ. അയമ്പി ഗാഥാ ‘‘ദുമ്മേധ, അത്തനോ വയം പരിഭുഞ്ജിതും ന ലഭിസ്സസി, ന തേ ദാനി നില്ലജ്ജസ്സ ജീവിതം ദസ്സാമി, മാരേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഛിന്ദിത്വാ സൂലേയേവ ആവുണാപേസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ അജാനന്തസ്സേവ കുമാരം സന്തജ്ജയമാനാ ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

സോ തം ദിവസം പലായിതും അസക്കോന്തോ ‘‘ജീവിതം മേ ദേഹി, ദേവാ’’തി രഞ്ഞോ പാദമൂലേ നിപജ്ജി. രാജാ തം തജ്ജേത്വാ സങ്ഖലികാഹി ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ കാരേത്വാ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ അലങ്കതരാജാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ ദിസാപാമോക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ഇമം മയ്ഹം അന്തരായം ദിസ്വാ ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസീ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉദാനം ഉദാനേന്തോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൧൨൬. ‘‘നാന്തലിക്ഖഭവനേന, നാങ്ഗപുത്തപിനേന വാ;

പുത്തേന ഹി പത്ഥയിതോ, സിലോകേഹി പമോചിതോ.

൧൨൭. ‘‘സബ്ബം സുതമധീയേഥ, ഹീനമുക്കട്ഠമജ്ഝിമം;

സബ്ബസ്സ അത്ഥം ജാനേയ്യ, ന ച സബ്ബം പയോജയേ;

ഹോതി താദിസകോ കാലോ, യത്ഥ അത്ഥാവഹം സുത’’ന്തി.

തത്ഥ നാന്തലിക്ഖഭവനേനാതി അന്തലിക്ഖഭവനം വുച്ചതി ദിബ്ബവിമാനം, അഹം അജ്ജ അന്തലിക്ഖഭവനമ്പി ന ആരുള്ഹോ, തസ്മാ അന്തലിക്ഖഭവനേനാപി അജ്ജ മരണതോ ന പമോചിതോമ്ഹി. നാങ്ഗപുത്തപിനേന വാതി അങ്ഗസരിക്ഖകേന വാ പുത്തപിനേനപി ന പമോചിതോ. പുത്തേന ഹി പത്ഥയിതോതി അഹം പന അത്തനോ പുത്തേനേവ അജ്ജ മാരേതും പത്ഥിതോ. സിലോകേഹി പമോചിതോതി സോഹം ആചരിയേന ബന്ധിത്വാ ദിന്നാഹി ഗാഥാഹി പമോചിതോ.

സുതന്തി പരിയത്തിം. അധീയേഥാതി ഗണ്ഹേയ്യ സിക്ഖേയ്യ. ഹീനമുക്കട്ഠമജ്ഝിമന്തി ഹീനം വാ ഹോതു ഉത്തമം വാ മജ്ഝിമം വാ, സബ്ബം അധീയിതബ്ബമേവാതി ദീപേതി. ന ച സബ്ബം പയോജയേതി ഹീനം മന്തം വാ സിപ്പം വാ മജ്ഝിമം വാ ന പയോജയേ, ഉത്തമമേവ പയോജയേയ്യാതി അത്ഥോ. യത്ഥ അത്ഥാവഹം സുതന്തി യസ്മിം കാലേ മഹോസധപണ്ഡിതസ്സ കുമ്ഭകാരകമ്മകരണം വിയ യംകിഞ്ചി സിക്ഖിതസിപ്പം അത്ഥാവഹം ഹോതി, താദിസോപി കാലോ ഹോതിയേവാതി അത്ഥോ. അപരഭാഗേ രഞ്ഞോ അച്ചയേന കുമാരോ രജ്ജേ പതിട്ഠാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മൂസികജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൭൪] ൪. ചൂളധനുഗ്ഗഹജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബം ഭണ്ഡന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘പുരാണദുതിയികാ മം, ഭന്തേ, ഉക്കണ്ഠാപേതീ’’തി വുത്തേ സത്ഥാ ‘‘ഏസാ ഭിക്ഖു, ഇത്ഥീ ന ഇദാനേവ തുയ്ഹം അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി തേ ഏതം നിസ്സായ അസിനാ സീസം ഛിന്ന’’ന്തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കത്തം കാരേസി. തദാ ഏകോ ബാരാണസിവാസീ ബ്രാഹ്മണമാണവോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ധനുകമ്മേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതോ നാമ അഹോസി. അഥസ്സ ആചരിയോ ‘‘അയം മയാ സദിസം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹീ’’തി അത്തനോ ധീതരം അദാസി. സോ തം ഗഹേത്വാ ‘‘ബാരാണസിം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകോ വാരണോ ഏകം പദേസം സുഞ്ഞമകാസി, തം ഠാനം അഭിരുഹിതും ന കോചി ഉസ്സഹി. ചൂളധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതോ മനുസ്സാനം വാരേന്താനഞ്ഞേവ ഭരിയം ഗഹേത്വാ അടവിമുഖം അഭിരുഹി. അഥസ്സ അടവിമജ്ഝേ വാരണോ ഉട്ഠഹി, സോ തം കുമ്ഭേ സരേന വിജ്ഝി. സരോ വിനിവിജ്ഝിത്വാ പച്ഛാഭാഗേന നിക്ഖമി. വാരണോ തത്ഥേവ പതി, ധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതോ തം ഠാനം ഖേമം കത്വാ പുരതോ അഞ്ഞം അടവിം പാപുണി. തത്ഥാപി പഞ്ഞാസ ചോരാ മഗ്ഗം ഹനന്തി. തമ്പി സോ മനുസ്സേഹി വാരിയമാനോ അഭിരുയ്ഹ തേസം ചോരാനം മിഗേ വധിത്വാ മഗ്ഗസമീപേ മംസം പചിത്വാ ഖാദന്താനം ഠിതട്ഠാനം പാപുണി.

തദാ തം ചോരാ അലങ്കതപടിയത്തായ ഭരിയായ സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമ ന’’ന്തി ഉസ്സാഹം കരിംസു. ചോരജേട്ഠകോ പുരിസലക്ഖണകുസലോ, സോ തം ഓലോകേത്വാവ ‘‘ഉത്തമപുരിസോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ഏകസ്സപി ഉട്ഠഹിതും നാദാസി. ധനുഗ്ഗഹപണ്ഡിതോ ‘‘ഗച്ഛ ‘അമ്ഹാകമ്പി ഏകം മംസസൂലം ദേഥാ’തി വത്വാ മംസം ആഹരാ’’തി തേസം സന്തികം ഭരിയം പേസേസി. സാ ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകം കിര മംസസൂലം ദേഥാ’’തി ആഹ. ചോരജേട്ഠകോ ‘‘അനഗ്ഘോ പുരിസോ’’തി മംസസൂലം ദാപേസി. ചോരാ ‘‘അമ്ഹേഹി കിര പക്കം ഖാദിത’’ന്തി അപക്കമംസസൂലം അദംസു. ധനുഗ്ഗഹോ അത്താനം സമ്ഭാവേത്വാ ‘‘മയ്ഹം അപക്കമംസസൂലം ദദന്തീ’’തി ചോരാനം കുജ്ഝി. ചോരാ ‘‘കിം അയമേവേകോ പുരിസോ, മയം ഇത്ഥിയോ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠഹിംസു. ധനുഗ്ഗഹോ ഏകൂനപഞ്ഞാസ ജനേ ഏകൂനപഞ്ഞാസകണ്ഡേഹി വിജ്ഝിത്വാ പാതേസി. ചോരജേട്ഠകം വിജ്ഝിതും കണ്ഡം നാഹോസി. തസ്സ കിര കണ്ഡനാളിയം സമപണ്ണാസയേവ കണ്ഡാനി. തേസു ഏകേന വാരണം വിജ്ഝി, ഏകൂനപഞ്ഞാസകണ്ഡേഹി ചോരേ വിജ്ഝിത്വാ ചോരജേട്ഠകം പാതേത്വാ തസ്സ ഉരേ നിസിന്നോ ‘‘സീസമസ്സ ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഭരിയായ ഹത്ഥതോ അസിം ആഹരാപേസി. സാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ചോരജേട്ഠകേ ലോഭം കത്വാ ചോരസ്സ ഹത്ഥേ ഥരും, സാമികസ്സ ഹത്ഥേ ധാരം ഠപേസി. ചോരോ ഥരുദണ്ഡം പരാമസിത്വാ അസിം നീഹരിത്വാ ധനുഗ്ഗഹസ്സ സീസം ഛിന്ദി.

സോ തം ഘാതേത്വാ ഇത്ഥിം ആദായ ഗച്ഛന്തോ ജാതിഗോത്തം പുച്ഛി. സാ ‘‘തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖാചരിയസ്സ ധീതാമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കഥം ത്വം ഇമിനാ ലദ്ധാ’’തി. മയ്ഹം പിതാ ‘‘അയം മയാ സദിസം കത്വാ സിപ്പം സിക്ഖീ’’തി തുസ്സിത്വാ ഇമസ്സ മം അദാസി, സാഹം തയി സിനേഹം കത്വാ അത്തനോ കുലദത്തിയം സാമികം മാരാപേസിന്തി. ചോരജേട്ഠകോ ‘‘കുലദത്തിയം താവേസാ സാമികം മാരേസി, അഞ്ഞം പനേകം ദിസ്വാ മമ്പി ഏവമേവം കരിസ്സതി, ഇമം ഛഡ്ഡേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം കുന്നദിം ഉത്താനതലം തങ്ഖണോദകപൂരം ദിസ്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമിസ്സം നദിയം സുസുമാരാ കക്ഖളാ, കിം കരോമാ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, സബ്ബം ആഭരണഭണ്ഡം മമ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം കത്വാ പരതീരം നേത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ മം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സബ്ബം ആഭരണഭണ്ഡം ആദായ നദിം ഓതരിത്വാ തരന്തോ വിയ പരതീരം പത്വാ തം ഛഡ്ഡേത്വാ പായാസി. സാ തം ദിസ്വാ ‘‘സാമി, കിം മം ഛഡ്ഡേത്വാ വിയ ഗച്ഛസി, കസ്മാ ഏവം കരോസി, ഏഹി മമ്പി ആദായ ഗച്ഛാ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തീ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൮. ‘‘സബ്ബം ഭണ്ഡം സമാദായ, പാരം തിണ്ണോസി ബ്രാഹ്മണ;

പച്ചാഗച്ഛ ലഹും ഖിപ്പം, മമ്പി താരേഹി ദാനിതോ’’തി.

തത്ഥ ലഹും ഖിപ്പന്തി ലഹും പച്ചാഗച്ഛ, ഖിപ്പം മമ്പി താരേഹി ദാനി ഇതോതി അത്ഥോ.

ചോരോ തം സുത്വാ പരതീരേ ഠിതോയേവ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨൯. ‘‘അസന്ഥുതം മം ചിരസന്ഥുതേന, നിമീനി ഭോതീ അധുവം ധുവേന;

മയാപി ഭോതീ നിമിനേയ്യ അഞ്ഞം, ഇതോ അഹം ദൂരതരം ഗമിസ്സ’’ന്തി.

സാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥായേവ –

ചോരോ പന ‘‘ഇതോ അഹം ദൂരതരം ഗമിസ്സം, തിട്ഠ ത്വ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ വിരവന്തിയാവ ആഭരണഭണ്ഡികം ആദായ പലാതോ. തതോ സാ ബാലാ അത്രിച്ഛതായ ഏവരൂപം ബ്യസനം പത്താ അനാഥാ ഹുത്വാ അവിദൂരേ ഏകം ഏളഗലാഗുമ്ബം ഉപഗന്ത്വാ രോദമാനാ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ദേവരാജാ ലോകം ഓലോകേന്തോ തം അത്രിച്ഛതാഹതം സാമികാ ച ജാരാ ച പരിഹീനം രോദമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ലജ്ജാപേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി മാതലിഞ്ച പഞ്ചസിഖഞ്ച ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നദീതീരേ ഠത്വാ ‘‘മാതലി, ത്വം മച്ഛോ ഭവ, പഞ്ചസിഖ ത്വം സകുണോ ഭവ, അഹം പന സിങ്ഗാലോ ഹുത്വാ മുഖേന മംസപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഏതിസ്സാ സമ്മുഖട്ഠാനം ഗമിസ്സാമി, ത്വം മയി തത്ഥ ഗതേ ഉദകതോ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ മമ പുരതോ പത, അഥാഹം മുഖേന ഗഹിതമംസപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ മച്ഛം ഗഹേതും പക്ഖന്ദിസ്സാമി, തസ്മിം ഖണേ ത്വം, പഞ്ചസിഖ, തം മംസപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പത, ത്വം മാതലി, ഉദകേ പതാ’’തി ആണാപേസി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി, മാതലി, മച്ഛോ അഹോസി, പഞ്ചസിഖോ സകുണോ അഹോസി. സക്കോ സിങ്ഗാലോ ഹുത്വാ മംസപിണ്ഡം മുഖേനാദായ തസ്സാ സമ്മുഖട്ഠാനം അഗമാസി. മച്ഛോ ഉദകാ ഉപ്പതിത്വാ സിങ്ഗാലസ്സ പുരതോ പതി. സോ മുഖേന ഗഹിതമംസപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ മച്ഛസ്സത്ഥായ പക്ഖന്ദി. മച്ഛോ ഉപ്പതിത്വാ ഉദകേ പതി, സകുണോ മംസപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, സിങ്ഗാലോ ഉഭോപി അലഭിത്വാ ഏളഗലാഗുമ്ബം ഓലോകേന്തോ ദുമ്മുഖോ നിസീദി. സാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം അത്രിച്ഛതാഹതോ നേവ മംസം, ന മച്ഛം ലഭീ’’തി കുടം ഭിന്ദന്തീ വിയ മഹാഹസിതം ഹസി. തം സുത്വാ സിങ്ഗാലോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൦. ‘‘കായം ഏളഗലാഗുമ്ബേ, കരോതി അഹുഹാസിയം;

നയീധ നച്ചഗീതം വാ, താളം വാ സുസമാഹിതം;

അനമ്ഹികാലേ സുസോണി, കിന്നു ജഗ്ഘസി സോഭനേ’’തി.

തത്ഥ കായന്തി കാ അയം. ഏളഗലാഗുമ്ബേതി കമ്ബോജിഗുമ്ബേ. അഹുഹാസിയന്തി ദന്തവിദംസകം മഹാഹസിതം വുച്ചതി, തം കാ ഏസാ ഏതസ്മിം ഗുമ്ബേ കരോതീതി പുച്ഛതി. നയീധ നച്ചഗീതം വാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ കസ്സചി നച്ചന്തസ്സ നച്ചം വാ ഗായന്തസ്സ ഗീതം വാ ഹത്ഥേ സുസമാഹിതേ കത്വാ വാദേന്തസ്സ സുസമാഹിതം ഹത്ഥതാളം വാ നത്ഥി, കം ദിസ്വാ ത്വം ഹസേയ്യാസീതി ദീപേതി. അനമ്ഹികാലേതി രോദനകാലേ. സുസോണീതി സുന്ദരസോണി. കിം നു ജഗ്ഘസീതി കേന കാരണേന ത്വം രോദിതും യുത്തകാലേ അരോദമാനാവ മഹാഹസിതം ഹസസി. സോഭനേതി തം പസംസന്തോ ആലപതി.

തം സുത്വാ സാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൩൧. ‘‘സിങ്ഗാല ബാല ദുമ്മേധ, അപ്പപഞ്ഞോസി ജമ്ബുക;

ജീനോ മച്ഛഞ്ച പേസിഞ്ച, കപണോ വിയ ഝായസീ’’തി.

തത്ഥ ജീനോതി ജാനിപ്പത്തോ ഹുത്വാ. പേസിന്തി മംസപേസിം. കപണോ വിയ ഝായസീതി സഹസ്സഭണ്ഡികം പരാജിതോ കപണോ വിയ ഝായസി സോചസി ചിന്തേസി.

തതോ സിങ്ഗാലോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൨. ‘‘സുദസ്സം വജ്ജമഞ്ഞേസം, അത്തനോ പന ദുദ്ദസം;

ജീനാ പതിഞ്ച ജാരഞ്ച, മഞ്ഞേ ത്വഞ്ഞേവ ഝായസീ’’തി.

തത്ഥ ത്വഞ്ഞേവ ഝായസീതി പാപധമ്മേ ദുസ്സീലേ അഹം താവ മമ ഗോചരം ന ലഭിസ്സാമി, ത്വം പന അത്രിച്ഛതായ ഹതാ തംമുഹുത്തദിട്ഠകേ ചോരേ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ തഞ്ച ജാരം കുലദത്തിയഞ്ച പതിം ജീനാ, മം ഉപാദായ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന കപണതരാ ഹുത്വാ ഝായസി രോദസി പരിദേവസീതി ലജ്ജാപേത്വാ വിപ്പകാരം പാപേന്തോ മഹാസത്തോ ഏവമാഹ.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഗാഥമാഹ –

൧൩൩. ‘‘ഏവമേതം മിഗരാജ, യഥാ ഭാസസി ജമ്ബുക;

സാ നൂനാഹം ഇതോ ഗന്ത്വാ, ഭത്തു ഹേസ്സം വസാനുഗാ’’തി.

തത്ഥ നൂനാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. സാ അഹം ഇതോ ഗന്ത്വാ പുന അഞ്ഞം ഭത്താരം ലഭിത്വാ ഏകംസേനേവ തസ്സ ഭത്തു വസാനുഗാ വസവത്തിനീ ഭവിസ്സാമീതി.

അഥസ്സാ അനാചാരായ ദുസ്സീലായ വചനം സുത്വാ സക്കോ ദേവരാജാ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൧൩൪. ‘‘യോ ഹരേ മത്തികം ഥാലം, കംസഥാലമ്പി സോ ഹരേ;

കതംയേവ തയാ പാപം, പുനപേവം കരിസ്സസീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അനാചാരേ കിം കഥേസി, യോ മത്തികം ഥാലം ഹരതി, സുവണ്ണഥാലരജതഥാലാദിപ്പഭേദം കംസഥാലമ്പി സോ ഹരതേവ, ഇദഞ്ച തയാ പാപം കതമേവ, ന സക്കാ തവ സദ്ധാതും, സാ ത്വം പുനപി ഏവം കരിസ്സസിയേവാതി. ഏവം സോ തം ലജ്ജാപേത്വാ വിപ്പകാരം പാപേത്വാ സകട്ഠാനമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തദാ ധനുഗ്ഗഹോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അഹോസി, സാ ഇത്ഥീ പുരാണദുതിയികാ, സക്കോ ദേവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ചൂളധനുഗ്ഗഹജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൭൫] ൫. കപോതജാതകവണ്ണനാ

ഇദാനി ഖോമ്ഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ലോലഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ലോലവത്ഥു അനേകസോ വിത്ഥാരിതമേവ. തം പന സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു, ലോലോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ ഭിക്ഖു ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ത്വം ലോലോസി, ലോലതായ പന ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പാരാവതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ മഹാനസേ നീളപച്ഛിയം വസതി. അഥേകോ കാകോ മച്ഛമംസലുദ്ധോ തേന സദ്ധിം മേത്തിം കത്വാ തത്ഥേവ വസി. സോ ഏകദിവസം ബഹും മച്ഛമംസം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഖാദിസ്സാമീ’’തി നിത്ഥുനന്തോ നീളപച്ഛിയംയേവ നിപജ്ജിത്വാ പാരാവതേന ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഗോചരായ ഗമിസ്സാമാ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘അജീരകേന നിപന്നോമ്ഹി, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി വത്വാ തസ്മിം ഗതേ ‘‘ഗതോ മേ പച്ചാമിത്തകണ്ടകോ, ഇദാനി യഥാരുചി മച്ഛമംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൫. ‘‘ഇദാനി ഖോമ്ഹി സുഖിതോ അരോഗോ, നിക്കണ്ടകോ നിപ്പതിതോ കപോതോ;

കാഹാമി ദാനീ ഹദയസ്സ തുട്ഠിം, തഥാ ഹി മം മംസസാകം ബലേതീ’’തി.

തത്ഥ നിപ്പതിതോതി നിഗ്ഗതോ. കപോതോതി പാരാവതോ. കാഹാമി ദാനീതി കരിസ്സാമി ദാനി. തഥാ ഹി മം മംസസാകം ബലേതീതി തഥാ ഹി മംസഞ്ച അവസേസം സാകഞ്ച മയ്ഹം ബലം കരോതി, ഉട്ഠേഹി ഖാദാതി വദമാനം വിയ ഉസ്സാഹം മമം കരോതീതി അത്ഥോ.

സോ ഭത്തകാരകേ മച്ഛമംസം പചിത്വാ മഹാനസാ നിക്ഖമ്മ സരീരതോ സേദം പവാഹേന്തേ പച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ രസകരോടിയം നിലീയിത്വാ ‘‘കിരി കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. ഭത്തകാരകോ വേഗേനാഗന്ത്വാ കാകം ഗഹേത്വാ സബ്ബപത്താനി ലുഞ്ജിത്വാ അല്ലസിങ്ഗീവേരഞ്ച സിദ്ധത്ഥകേ ച പിസിത്വാ ലസുണം പൂതിതക്കേന മദ്ദിത്വാ സകലസരീരം മക്ഖേത്വാ ഏകം കഠലം ഘംസിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ സുത്തകേന തസ്സ ഗീവായം ബന്ധിത്വാ നീളപച്ഛിയംയേവ തം പക്ഖിപിത്വാ അഗമാസി. പാരാവതോ ആഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘കാ ഏസാ ബലാകാ മമ സഹായസ്സ പച്ഛിയം നിപന്നാ, ചണ്ഡോ ഹി സോ ആഗന്ത്വാ ഘാതേയ്യാപി ന’’ന്തി പരിഹാസം കരോന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൬. ‘‘കായം ബലാകാ സിഖിനീ, ചോരീ ലങ്ഘിപിതാമഹാ;

ഓരം ബലാകേ ആഗച്ഛ, ചണ്ഡോ മേ വായസോ സഖാ’’തി.

സാ ഹേട്ഠാ (ജാ. അട്ഠ. ൨.൩.൭൦) വുത്തത്ഥായേവ.

തം സുത്വാ കാകോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൭. ‘‘അലഞ്ഹി തേ ജഗ്ഘിതായേ, മമം ദിസ്വാന ഏദിസം;

വിലൂനം സൂദപുത്തേന, പിട്ഠമണ്ഡേന മക്ഖിത’’ന്തി.

തത്ഥ അലന്തി പടിസേധത്ഥേ നിപാതോ. ജഗ്ഘിതായേതി ഹസിതും. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇദാനി മം ഏദിസം ഏവം ദുക്ഖപ്പത്തം ദിസ്വാ തവ അലം ഹസിതും, മാ ഏദിസേ കാലേ പരിഹാസകേളിം കരോഹീതി.

സോ പരിഹാസകേളിം കരോന്തോവ പുന ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൩൮. ‘‘സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോസി, അന്നപാനേന തപ്പിതോ;

കണ്ഠേ ച തേ വേളുരിയോ, അഗമാ നു കജങ്ഗല’’ന്തി.

തത്ഥ കണ്ഠേ ച തേ വേളുരിയോതി അയം തേ വേളുരിയമണിപി കണ്ഠേ പിളന്ധോ, ത്വം ഏത്തകം കാലം അമ്ഹാകം ഏതം ന ദസ്സേസീതി കപാലം സന്ധായേവമാഹ. കജങ്ഗലന്തി ഇധ ബാരാണസീയേവ ‘‘കജങ്ഗലാ’’തി അധിപ്പേതാ. ഇതോ നിക്ഖമിത്വാ കച്ചി അന്തോനഗരം ഗതോസീതി പുച്ഛതി.

തതോ കാകോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൯. ‘‘മാ തേ മിത്തോ അമിത്തോ വാ, അഗമാസി കജങ്ഗലം;

പിഞ്ഛാനി തത്ഥ ലായിത്വാ, കണ്ഠേ ബന്ധന്തി വട്ടന’’ന്തി.

തത്ഥ പിഞ്ഛാനീതി പത്താനി. തത്ഥ ലായിത്വാതി തസ്മിം ബാരാണസിനഗരേ ലുഞ്ചിത്വാ. വട്ടനന്തി കഠലികം.

തം സുത്വാ പാരാവതോ ഓസാനഗാഥമാഹ –

൧൪൦. ‘‘പുനപാപജ്ജസീ സമ്മ, സീലഞ്ഹി തവ താദിസം;

ന ഹി മാനുസകാ ഭോഗാ, സുഭുഞ്ജാ ഹോന്തി പക്ഖിനാ’’തി.

തത്ഥ പുനപാപജ്ജസീതി പുനപി ഏവരൂപം ആപജ്ജിസ്സസി. ഏവരൂപഞ്ഹി തേ സീലന്തി.

ഇതി നം സോ ഓവദിത്വാ തത്ഥ അവസിത്വാ പക്ഖേ പസാരേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി. കാകോപി തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ലോലഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ കാകോ ലോലഭിക്ഖു അഹോസി, കപോതോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

കപോതജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

അഡ്ഢവഗ്ഗോ തതിയോ.

ജാതകുദ്ദാനം –

മണികുണ്ഡല സുജാതാ, വേനസാഖഞ്ച ഓരഗം;

ഘടം കോരണ്ഡി ലടുകി, ധമ്മപാലം മിഗം തഥാ.

സുയോനന്ദീ വണ്ണാരോഹ, സീലം ഹിരീ ഖജ്ജോപനം;

അഹി ഗുമ്ബിയ സാളിയം, തചസാരം മിത്തവിന്ദം.

പലാസഞ്ചേവ ദീഘിതി, മിഗപോതക മൂസികം;