൨. വണ്ണാരോഹവഗ്ഗോ

[൩൬൧] ൧. വണ്ണാരോഹജാതകവണ്ണനാ

വണ്ണാരോഹേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഉഭോപി മഹാഥേരാ ‘‘ഇമം അന്തോവസ്സം സുഞ്ഞാഗാരം അനുബ്രൂഹേസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ ഗണം പഹായ സയമേവ പത്തചീവരം ആദായ ജേതവനാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം പച്ചന്തഗാമം നിസ്സായ അരഞ്ഞേ വിഹരിംസു. അഞ്ഞതരോപി വിഘാസാദപുരിസോ ഥേരാനം ഉപട്ഠാനം കരോന്തോ തത്ഥേവ ഏകമന്തേ വസി. സോ ഥേരാനം സമഗ്ഗവാസം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അതിവിയ സമഗ്ഗാ വസന്തി, സക്കാ നു ഖോ ഏതേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, അയ്യേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന സദ്ധിം തുമ്ഹാകം കിഞ്ചി വേരം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം പനാവുസോ’’തി. ഏസ, ഭന്തേ, മമ ആഗതകാലേ ‘‘സാരിപുത്തോ നാമ ജാതിഗോത്തകുലപദേസേഹി വാ സുതഗന്ഥപടിവേധഇദ്ധീഹി വാ മയാ സദ്ധിം കിം പഹോതീ’’തി തുമ്ഹാകം അഗുണമേവ കഥേസീതി. ഥേരോ സിതം കത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ത്വം ആവുസോ’’തി ആഹ.

സോ അപരസ്മിമ്പി ദിവസേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ തഥേവ കഥേസി. സോപി നം സിതം കത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ത്വം, ആവുസോ’’തി വത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആവുസോ, ഏസോ വിഘാസാദോ തുമ്ഹാകം സന്തികേ കിഞ്ചി കഥേസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമാവുസോ, മയ്ഹമ്പി സന്തികേ കഥേസി, ഇമം നീഹരിതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘സാധു, ആവുസോ, നീഹരാ’’തി വുത്തേ ഥേരോ ‘‘മാ ഇധ വസീ’’തി അച്ഛരം പഹരിത്വാ തം നീഹരി. തേ ഉഭോപി സമഗ്ഗവാസം വസിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘സുഖേന വസ്സം വസിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഏകോ വിഘാസാദോ അമ്ഹേ ഭിന്ദിതുകാമോ ഹുത്വാ ഭിന്ദിതും അസക്കോന്തോ പലായീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ സോ, സാരിപുത്ത, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ തുമ്ഹേ ‘ഭിന്ദിസ്സാമീ’തി ഭിന്ദിതും അസക്കോന്തോ പലായീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞേ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. തദാ സീഹോ ച ബ്യഗ്ഘോ ച അരഞ്ഞേ പബ്ബതഗുഹായം വസന്തി. ഏകോ സിങ്ഗാലോ തേ ഉപട്ഠഹന്തോ തേസം വിഘാസം ഖാദിത്വാ മഹാകായോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ചിന്തേസി ‘‘മയാ സീഹബ്യഗ്ഘാനം മംസം ന ഖാദിതപുബ്ബം, മയാ ഇമേ ദ്വേ ജനേ ഭിന്ദിതും വട്ടതി, തതോ നേസം കലഹം കത്വാ മതാനം മംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സോ സീഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, സാമി, തുമ്ഹാകം ബ്യഗ്ഘേന സദ്ധിം കിഞ്ചി വേരം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം പന, സമ്മാ’’തി? ഏസ, ഭന്തേ, മമാഗതകാലേ ‘‘സീഹോ നാമ സരീരവണ്ണേന വാ ആരോഹപരിണാഹേന വാ ജാതിബലവീരിയേഹി വാ മമ കലഭാഗമ്പി ന പാപുണാതീ’’തി തുമ്ഹാകം അഗുണമേവ കഥേസീതി. അഥ നം സീഹോ ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ന സോ ഏവം കഥേസ്സതീ’’തി ആഹ. ബ്യഗ്ഘമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതേനേവ ഉപായേന കഥേസി. തം സുത്വാ ബ്യഗ്ഘോപി സീഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം കിര ഇദഞ്ചിദഞ്ച വദേസീ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൬൦. ‘‘വണ്ണാരോഹേന ജാതിയാ, ബലനിക്കമനേന ച;

സുബാഹു ന മയാ സേയ്യോ, സുദാഠ ഇതി ഭാസസീ’’തി.

തത്ഥ ബലനിക്കമനേന ചാതി കായബലേന ചേവ വീരിയബലേന ച. സുബാഹു ന മയാ സേയ്യോതി അയം സുബാഹു നാമ ബ്യഗ്ഘോ ഏതേഹി കാരണേഹി മയാ നേവ സദിസോ ന ഉത്തരിതരോതി സച്ചം കിര ത്വം സോഭനാഹി ദാഠാഹി സമന്നാഗത സുദാഠ മിഗരാജ, ഏവം വദേസീതി.

തം സുത്വാ സുദാഠോ സേസാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൬൧. ‘‘വണ്ണാരോഹേന ജാതിയാ, ബലനിക്കമനേന ച;

സുദാഠോ ന മയാ സേയ്യോ, സുബാഹു ഇതി ഭാസസി.

൬൨. ‘‘ഏവം ചേ മം വിഹരന്തം, സുബാഹു സമ്മ ദുബ്ഭസി;

ന ദാനാഹം തയാ സദ്ധിം, സംവാസമഭിരോചയേ.

൬൩. ‘‘യോ പരേസം വചനാനി, സദ്ദഹേയ്യ യഥാതഥം;

ഖിപ്പം ഭിജ്ജേഥ മിത്തസ്മിം, വേരഞ്ച പസവേ ബഹും.

൬൪. ‘‘ന സോ മിത്തോ യോ സദാ അപ്പമത്തോ, ഭേദാസങ്കീ രന്ധമേവാനുപസ്സീ;

യസ്മിഞ്ച സേതീ ഉരസീവ പുത്തോ, സ വേ മിത്തോ യോ അഭേജ്ജോ പരേഹീ’’തി.

തത്ഥ സമ്മാതി വയസ്സ. ദുബ്ഭസീതി യദി ഏവം തയാ സദ്ധിം സമഗ്ഗവാസം വസന്തം മം സിങ്ഗാലസ്സ കഥം ഗഹേത്വാ ത്വം ദുബ്ഭസി ഹനിതും ഇച്ഛസി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ അഹം തയാ സദ്ധിം സംവാസം ന അഭിരോചയേ. യഥാതഥന്തി തഥതോ യഥാതഥം യഥാതച്ഛം അവിസംവാദകേന അരിയേന വുത്തവചനം സദ്ധാതബ്ബം. ഏവം യോ യേസം കേസഞ്ചി പരേസം വചനാനി സദ്ദഹേഥാതി അത്ഥോ. യോ സദാ അപ്പമത്തോതി യോ നിച്ചം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ മിത്തസ്സ വിസ്സാസം ന ദേതി, സോ മിത്തോ നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഭേദാസങ്കീതി ‘‘അജ്ജ ഭിജ്ജിസ്സതി, സ്വേ ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏവം മിത്തസ്സ ഭേദമേവ ആസങ്കതി. രന്ധമേവാനുപസ്സീതി ഛിദ്ദം വിവരമേവ പസ്സന്തോ. ഉരസീവ പുത്തോതി യസ്മിം മിത്തേ മാതു ഹദയേ പുത്തോ വിയ നിരാസങ്കോ നിബ്ഭയോ സേതി.

ഇതി ഇമാഹി ചതൂഹി ഗാഥാഹി സീഹേന മിത്തഗുണേ കഥിതേ ബ്യഗ്ഘോ ‘‘മയ്ഹം ദോസോ’’തി സീഹം ഖമാപേസി. തേ തത്ഥേവ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. സിങ്ഗാലോ പന പലായിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ വിഘാസാദോ അഹോസി, സീഹോ സാരിപുത്തോ, ബ്യഗ്ഘോ മോഗ്ഗല്ലാനോ, തം കാരണം പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠാ തസ്മിം വനേ നിവുത്ഥരുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വണ്ണാരോഹജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൬൨] ൨. സീലവീമംസജാതകവണ്ണനാ

സീലം സേയ്യോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സീലവീമംസകബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം കിര രാജാ ‘‘ഏസ സീലസമ്പന്നോ’’തി അഞ്ഞേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി അതിരേകം കത്വാ പസ്സതി. സോ ചിന്തേസി ‘‘കിം നു ഖോ മം രാജാ ‘സീലസമ്പന്നോ’തി അഞ്ഞേഹി അതിരേകം കത്വാ പസ്സതി, ഉദാഹു ‘സുതധരയുത്തോ’തി, വീമംസിസ്സാമി താവ സീലസ്സ വാ സുതസ്സ വാ മഹന്തഭാവ’’ന്തി. സോ ഏകദിവസം ഹേരഞ്ഞികഫലകതോ കഹാപണം ഗണ്ഹി. ഹേരഞ്ഞികോ ഗരുഭാവേന ന കിഞ്ചി ആഹ, ദുതിയവാരേപി ന കിഞ്ചി ആഹ. തതിയവാരേ പന തം ‘‘വിലോപഖാദകോ’’തി ഗാഹാപേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം ഇമിനാ കത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കുടുമ്ബം വിലുമ്പതീ’’തി ആഹ. ‘‘സച്ചം കിര, ബ്രാഹ്മണാ’’തി? ‘‘ന, മഹാരാജ, കുടുമ്ബം വിലുമ്പാമി, മയ്ഹം പന ‘സീലം നു ഖോ മഹന്തം, സുതം നു ഖോ’തി കുക്കുച്ചം അഹോസി, സ്വാഹം ‘ഏതേസു കതരം നു ഖോ മഹന്ത’ന്തി വീമംസന്തോ തയോ വാരേ കഹാപണം ഗണ്ഹിം, തം മം ഏസ ബന്ധാപേത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സേതി. ഇദാനി മേ സുതതോ സീലസ്സ മഹന്തഭാവോ ഞാതോ, ന മേ ഘരാവാസേനത്ഥോ, പബ്ബജിസ്സാമഹ’’ന്തി പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ ഘരദ്വാരം അനോലോകേത്വാവ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി. തസ്സ സത്ഥാ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ദാപേസി. സോ അചിരൂപസമ്പന്നോ വിപസ്സനം വിപസ്സിത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠഹി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സീലം വീമംസിത്വാ പബ്ബജിതോ വിപസ്സിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി അയമേവ, പുബ്ബേ പണ്ഡിതാപി സീലം വീമംസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ രാജാനം പസ്സി. രാജാ തസ്സ പുരോഹിതട്ഠാനം അദാസി. സോ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി. രാജാപി നം ‘‘സീലവാ’’തി ഗരും കത്വാ പസ്സി. സോ ചിന്തേസി ‘‘കിം നു ഖോ രാജാ ‘സീലവാ’തി മം ഗരും കത്വാ പസ്സതി, ഉദാഹു ‘സുതധരയുത്തോ’’’തി. സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ. ഇധ പന സോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദാനി മേ സുതതോ സീലസ്സ മഹന്തഭാവോ ഞാതോ’’തി വത്വാ ഇമാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി –

൬൫. ‘‘സീലം സേയ്യോ സുതം സേയ്യോ, ഇതി മേ സംസയോ അഹു;

സീലമേവ സുതാ സേയ്യോ, ഇതി മേ നത്ഥി സംസയോ.

൬൬. ‘‘മോഘാ ജാതി ച വണ്ണോ ച, സീലമേവ കിരുത്തമം;

സീലേന അനുപേതസ്സ, സുതേനത്ഥോ ന വിജ്ജതി.

൬൭. ‘‘ഖത്തിയോ ച അധമ്മട്ഠോ, വേസ്സോ ചാധമ്മനിസ്സിതോ;

തേ പരിച്ചജ്ജുഭോ ലോകേ, ഉപപജ്ജന്തി ദുഗ്ഗതിം.

൬൮. ‘‘ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ, സുദ്ദാ ചണ്ഡാലപുക്കുസാ;

ഇധ ധമ്മം ചരിത്വാന, ഭവന്തി തിദിവേ സമാ.

൬൯. ‘‘ന വേദാ സമ്പരായായ, ന ജാതി നാപി ബന്ധവാ;

സകഞ്ച സീലം സംസുദ്ധം, സമ്പരായായ സുഖായ ചാ’’തി.

തത്ഥ സീലമേവ സുതാ സേയ്യോതി സുതപരിയത്തിതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സീലമേവ ഉത്തരിതരന്തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ സീലം നാമേതം ഏകവിധം സംവരവസേന, ദുവിധം ചാരിത്തവാരിത്തവസേന, തിവിധം കായികവാചസികമാനസികവസേന, ചതുബ്ബിധം പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരആജീവപാരിസുദ്ധിപച്ചയസന്നിസ്സിതവസേനാതി മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന്തോ സീലസ്സ വണ്ണം അഭാസി.

മോഘാതി അഫലാ തുച്ഛാ. ജാതീതി ഖത്തിയകുലാദീസു നിബ്ബത്തി. വണ്ണോതി സരീരവണ്ണോ അഭിരൂപഭാവോ. യാ ഹി യസ്മാ സീലരഹിതസ്സ ജാതിസമ്പദാ വാ വണ്ണസമ്പദാ വാ സഗ്ഗസുഖം ദാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ഉഭയമ്പി തം ‘‘മോഘ’’ന്തി ആഹ. സീലമേവ കിരാതി അനുസ്സവവസേന വദതി, ന പന സയം ജാനാതി. അനുപേതസ്സാതി അനുപഗതസ്സ. സുതേനത്ഥോ ന വിജ്ജതീതി സീലരഹിതസ്സ സുതപരിയത്തിമത്തേന ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ കാചി വഡ്ഢി നാമ നത്ഥി.

തതോ പരാ ദ്വേ ഗാഥാ ജാതിയാ മോഘഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തത്ഥ തേ പരിച്ചജ്ജുഭോ ലോകേതി തേ ദുസ്സീലാ ദേവലോകഞ്ച മനുസ്സലോകഞ്ചാതി ഉഭോപി ലോകേ പരിച്ചജിത്വാ ദുഗ്ഗതിം ഉപപജ്ജന്തി. ചണ്ഡാലപുക്കുസാതി ഛവഛഡ്ഡകചണ്ഡാലാ ച പുപ്ഫഛഡ്ഡകപുക്കുസാ ച. ഭവന്തി തിദിവേ സമാതി ഏതേ സബ്ബേപി സീലാനുഭാവേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ സമാ ഹോന്തി നിബ്ബിസേസാ, ദേവാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി.

പഞ്ചമഗാഥാ സബ്ബേസമ്പി സുതാദീനം മോഘഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, ഏതേ വേദാദയോ ഠപേത്വാ ഇധലോകേ യസമത്തദാനം സമ്പരായേ ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ ഭവേ യസം വാ സുഖം വാ ദാതും നാമ ന സക്കോന്തി, പരിസുദ്ധം പന അത്തനോ സീലമേവ തം ദാതും സക്കോതീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ സീലഗുണേ ഥോമേത്വാ രാജാനം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ തം ദിവസമേവ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സീലം വീമംസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീലവീമംസജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൬൩] ൩. ഹിരിജാതകവണ്ണനാ

ഹിരിം തരന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ സഹായം പച്ചന്തവാസിസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദ്വേപി വത്ഥൂനി ഏകകനിപാതേ നവമവഗ്ഗസ്സ പരിയോസാനജാതകേ വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇധ പന ‘‘പച്ചന്തവാസിസേട്ഠിനോ മനുസ്സാ അച്ഛിന്നസബ്ബസാപതേയ്യാ അത്തനോ സന്തകസ്സ അസ്സാമിനോ ഹുത്വാ പലാതാ’’തി ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ ആരോചിതേ ബാരാണസിസേട്ഠി ‘‘അത്തനോ സന്തികം ആഗതാനം കത്തബ്ബം അകരോന്താ നാമ പടികാരകേ ന ലഭന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൭൦. ‘‘ഹിരിം തരന്തം വിജിഗുച്ഛമാനം, തവാഹമസ്മീ ഇതി ഭാസമാനം;

സേയ്യാനി കമ്മാനി അനാദിയന്തം, നേസോ മമന്തി ഇതി നം വിജഞ്ഞാ.

൭൧. ‘‘യഞ്ഹി കയിരാ തഞ്ഹി വദേ, യം ന കയിരാ ന തം വദേ;

അകരോന്തം ഭാസമാനം, പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാ.

൭൨. ‘‘ന സോ മിത്തോ യോ സദാ അപ്പമത്തോ, ഭേദാസങ്കീ രന്ധമേവാനുപസ്സീ;

യസ്മിഞ്ച സേതീ ഉരസീവ പുത്തോ, സ വേ മിത്തോ യോ അഭേജ്ജോ പരേഹി.

൭൩. ‘‘പാമോജ്ജകരണം ഠാനം, പസംസാവഹനം സുഖം;

ഫലാനിസംസോ ഭാവേതി, വഹന്തോ പോരിസം ധുരം.

൭൪. ‘‘പവിവേകരസം പിത്വാ, രസം ഉപസമസ്സ ച;

നിദ്ദരോ ഹോതി നിപ്പാപോ, ധമ്മപ്പീതിരസം പിവ’’ന്തി.

തത്ഥ ഹിരിം തരന്തന്തി ലജ്ജം അതിക്കന്തം. വിജിഗുച്ഛമാനന്തി മിത്തഭാവേന ജിഗുച്ഛയമാനം. തവാഹമസ്മീതി ‘‘തവ അഹം മിത്തോ’’തി കേവലം വചനമത്തേനേവ ഭാസമാനം. സേയ്യാനി കമ്മാനിതി ‘‘ദസ്സാമി കരിസ്സാമീ’’തി വചനസ്സ അനുരൂപാനി ഉത്തമകമ്മാനി. അനാദിയന്തന്തി അകരോന്തം. നേസോ മമന്തി ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ‘‘ന ഏസോ മമ മിത്തോ’’തി വിജഞ്ഞാ.

പാമോജ്ജകരണം ഠാനന്തി ദാനമ്പി സീലമ്പി ഭാവനാപി പണ്ഡിതേഹി കല്യാണമിത്തേഹി സദ്ധിം മിത്തഭാവോപി. ഇധ പന വുത്തപ്പകാരം മിത്തഭാവമേവ സന്ധായേവമാഹ. പണ്ഡിതേന ഹി കല്യാണമിത്തേന സദ്ധിം മിത്തഭാവോ പാമോജ്ജമ്പി കരോതി, പസംസമ്പി വഹതി. ഇധലോകപരലോകേസു കായികചേതസികസുഖഹേതുതോ ‘‘സുഖ’’ന്തിപി വുച്ചതി, തസ്മാ ഏതം ഫലഞ്ച ആനിസംസഞ്ച സമ്പസ്സമാനോ ഫലാനിസംസോ കുലപുത്തോ പുരിസേഹി വഹിതബ്ബം ദാനസീലഭാവനാമിത്തഭാവസങ്ഖാതം ചതുബ്ബിധമ്പി പോരിസം ധുരം വഹന്തോ ഏതം മിത്തഭാവസങ്ഖാതം പാമോജ്ജകരണം ഠാനം പസംസാവഹനം സുഖം ഭാവേതി വഡ്ഢേതി, ന പണ്ഡിതേഹി മിത്തഭാവം ഭിന്ദതീതി ദീപേതി.

പവിവേകരസന്തി കായചിത്തഉപധിവിവേകാനം രസം തേ വിവേകേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നം സോമനസ്സരസം. ഉപസമസ്സ ചാതി കിലേസൂപസമേന ലദ്ധസോമനസ്സസ്സ. നിദ്ദരോ ഹോതി നിപ്പാപോതി സബ്ബകിലേസദരഥാഭാവേന നിദ്ദരോ, കിലേസാഭാവേന നിപ്പാപോ ഹോതി. ധമ്മപ്പീതിരസന്തി ധമ്മപീതിസങ്ഖാതം രസം, വിമുത്തിപീതിം പിവന്തോതി അത്ഥോ.

ഇതി മഹാസത്തോ പാപമിത്തസംസഗ്ഗതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ പവിവേകരസേന അമതമഹാനിബ്ബാനം പാപേത്വാ ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പച്ചന്തവാസീ ഇദാനി പച്ചന്തവാസീയേവ, തദാ ബാരാണസിസേട്ഠി അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഹിരിജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൬൪] ൪. ഖജ്ജോപനകജാതകവണ്ണനാ

൭൫-൭൯. കോ നു സന്തമ്ഹി പജ്ജോതേതി അയം ഖജ്ജോപനകപഞ്ഹോ മഹാഉമങ്ഗേ വിത്ഥാരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഖജ്ജോപനകജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൬൫] ൫. അഹിതുണ്ഡികജാതകവണ്ണനാ

ധുത്തോമ്ഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം മഹല്ലകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ സാലൂകജാതകേ (ജാ. ൧.൩.൧൦൬ ആദയോ) വിത്ഥാരിതം. ഇധാപി സോ മഹല്ലകോ ഏകം ഗാമദാരകം പബ്ബാജേത്വാ അക്കോസതി പഹരതി. ദാരകോ പലായിത്വാ വിബ്ഭമി. ദുതിയമ്പി നം പബ്ബാജേത്വാ തഥേവാകാസി. ദുതിയമ്പി വിബ്ഭമിത്വാ പുന യാചിയമാനോ ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ മഹല്ലകോ അത്തനോ സാമണേരേന സഹാപി വിനാപി വത്തിതും ന സക്കോതി, ഇതരോ തസ്സ ദോസം ദിസ്വാ പുന ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛി, സുഹദയോ കുമാരകോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ സാമണേരോ സുഹദയോവ, സകിം ദോസം ദിസ്വാ പുന ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ധഞ്ഞവാണിജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ധഞ്ഞവിക്കയേന ജീവികം കപ്പേസി. അഥേകോ അഹിതുണ്ഡികോ മക്കടം ഗഹേത്വാ സിക്ഖാപേത്വാ അഹിം കീളാപേന്തോ ബാരാണസിയം ഉസ്സവേ ഘുട്ഠേ തം മക്കടം ധഞ്ഞവാണിജകസ്സ സന്തികേ ഠപേത്വാ അഹിം കീളാപേന്തോ സത്ത ദിവസാനി വിചരി. സോപി വാണിജോ മക്കടസ്സ ഖാദനീയം ഭോജനീയം അദാസി. അഹിതുണ്ഡികോ സത്തമേ ദിവസേ ഉസ്സവകീളനതോ ആഗന്ത്വാ തം മക്കടം വേളുപേസികായ തിക്ഖത്തും പഹരിത്വാ തം ആദായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ബന്ധിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. മക്കടോ ബന്ധനം മോചേത്വാ അമ്ബരുക്ഖം ആരുയ്ഹ അമ്ബാനി ഖാദന്തോ നിസീദി. സോ പബുദ്ധോ രുക്ഖേ മക്കടം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മയാ ഉപലാപേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൦. ‘‘ധുത്തോമ്ഹി സമ്മ സുമുഖ, ജൂതേ അക്ഖപരാജിതോ;

ഹരേഹി അമ്ബപക്കാനി, വീരിയം തേ ഭക്ഖയാമസേ’’തി.

തത്ഥ അക്ഖപരാജിതോതി അക്ഖേഹി പരാജിതോ. ഹരേഹീതി പാതേഹി. അയമേവ വാ പാഠോ.

തം സുത്വാ മക്കടോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൮൧. ‘‘അലികം വത മം സമ്മ, അഭൂതേന പസംസസി;

കോ തേ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ, സുമുഖോ നാമ മക്കടോ.

൮൨. ‘‘അജ്ജാപി മേ തം മനസി, യം മം ത്വം അഹിതുണ്ഡിക;

ധഞ്ഞാപണം പവിസിത്വാ, മത്തോ ഛാതം ഹനാസി മം.

൮൩. ‘‘താഹം സരം ദുക്ഖസേയ്യം, അപി രജ്ജമ്പി കാരയേ;

നേവാഹം യാചിതോ ദജ്ജം, തഥാ ഹി ഭയതജ്ജിതോ.

൮൪. ‘‘യഞ്ച ജഞ്ഞാ കുലേ ജാതം, ഗബ്ഭേ തിത്തം അമച്ഛരിം;

തേന സഖിഞ്ച മിത്തഞ്ച, ധീരോ സന്ധാതുമരഹതീ’’തി.

തത്ഥ അലികം വതാതി മുസാ വത. അഭൂതേനാതി അവിജ്ജമാനേന. കോ തേതി ക്വ തയാ. സുമുഖോതി സുന്ദരമുഖോ. അഹിതുണ്ഡികാതി തം ആലപതി. ‘‘അഹികോണ്ഡികാ’’തിപി പാഠോ. ഛാതന്തി ജിഘച്ഛാഭിഭൂതം ദുബ്ബലം കപണം. ഹനാസീതി വേളുപേസികായ തിക്ഖത്തും പഹരസി. താഹന്തി തം അഹം. സരന്തി സരന്തോ. ദുക്ഖസേയ്യന്തി തസ്മിം ആപണേ ദുക്ഖസയനം. അപി രജ്ജമ്പി കാരയേതി സചേപി ബാരാണസിരജ്ജം ഗഹേത്വാ മയ്ഹം ദത്വാ മം രജ്ജം കാരേയ്യാസി, ഏവമ്പി തം നേവാഹം യാചിതോ ദജ്ജം, തം ഏകമ്പി അമ്ബപക്കം അഹം തയാ യാചിതോ ന ദദേയ്യം. കിംകാരണാ? തഥാ ഹി ഭയതജ്ജിതോതി, തഥാ ഹി അഹം തയാ ഭയേന തജ്ജിതോതി അത്ഥോ.

ഗബ്ഭേ തിത്തന്തി സുഭോജനരസേന മാതുകുച്ഛിയംയേവ അലങ്കതപടിയത്തേ സയനഗബ്ഭേയേവ വാ തിത്തം ഭോഗാസായ അകപണം. സഖിഞ്ച മിത്തഞ്ചാതി സഖിഭാവഞ്ച മിത്തഭാവഞ്ച തഥാരൂപേന കുലജാതേന തിത്തേന അകപണേന അമച്ഛരിനാ സദ്ധിം പണ്ഡിതോ സന്ധാതും പുന ഘടേതും അരഹതി, തയാ പന കപണേന അഹിതുണ്ഡികേന സദ്ധിം കോ മിത്തഭാവം പുന ഘടേതുന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ വാനരോ വനം സഹസാ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അഹിതുണ്ഡികോ മഹല്ലകോ അഹോസി, മക്കടോ സാമണേരോ, ധഞ്ഞവാണിജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അഹിതുണ്ഡികജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൬൬] ൬. ഗുമ്ബിയജാതകവണ്ണനാ

മധുവണ്ണം മധുരസന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം ദിസ്വാ’’തി വത്വാ ‘‘അലങ്കതമാതുഗാമ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണാ നാമ ഏകേന ഗുമ്ബിയേന യക്ഖേന ഹലാഹലവിസം പക്ഖിപിത്വാ മഗ്ഗേ ഠപിതമധുസദിസാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സത്ഥവാഹകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ബാരാണസിതോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭണ്ഡം ആദായ വോഹാരത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ മഹാവത്തനിഅടവിദ്വാരം പത്വാ സത്ഥകേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ, ഇമസ്മിം മഗ്ഗേ വിസപണ്ണപുപ്ഫഫലാദീനി അത്ഥി, തുമ്ഹേ കിഞ്ചി അഖാദിതപുബ്ബം ഖാദന്താ മം അപുച്ഛിത്വാ മാ ഖാദിത്ഥ, അമനുസ്സാപി വിസം പക്ഖിപിത്വാ ഭത്തപുടമധുകഫലാനി മഗ്ഗേ ഠപേന്തി, താനിപി മം അനാപുച്ഛിത്വാ മാ ഖാദിത്ഥാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അഥേകോ ഗുമ്ബിയോ നാമ യക്ഖോ അടവിയാ മജ്ഝട്ഠാനേ മഗ്ഗേ പണ്ണാനി അത്ഥരിത്വാ ഹലാഹലവിസസംയുത്താനി മധുപിണ്ഡാനി ഠപേത്വാ സയം മഗ്ഗസാമന്തേ മധും ഗണ്ഹന്തോ വിയ രുക്ഖേ കോട്ടേന്തോ വിചരതി. അജാനന്താ ‘‘പുഞ്ഞത്ഥായ ഠപിതാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഖാദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തി. അമനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ തേ ഖാദന്തി. ബോധിസത്തസ്സ സത്ഥകമനുസ്സാപി താനി ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ലോലജാതികാ അധിവാസേതും അസക്കോന്താ ഖാദിംസു, പണ്ഡിതജാതികാ ‘‘പുച്ഛിത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. ബോധിസത്തോ തേ ദിസ്വാ ഹത്ഥഗതാനി ഛഡ്ഡാപേസി, യേഹി പഠമതരം ഖാദിതാനി, തേ മരിംസു. യേഹി അഡ്ഢഖാദിതാനി, തേസം വമനവിരേചനം ദത്വാ വന്തകാലേ ചതുമധുരം അദാസി. ഇതി തേ തസ്സ ആനുഭാവേന ജീവിതം പടിലഭിംസു. ബോധിസത്തോ സോത്ഥിനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്തനോ ഗേഹമേവ അഗമാസി. തമത്ഥം കഥേന്തോ സത്ഥാ ഇമാ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ അഭാസി –

൮൫. ‘‘മധുവണ്ണം മധുരസം, മധുഗന്ധം വിസം അഹു;

ഗുമ്ബിയോ ഘാസമേസാനോ, അരഞ്ഞേ ഓദഹീ വിസം.

൮൬. ‘‘മധു ഇതി മഞ്ഞമാനാ, യേ തം വിസമഖാദിസും;

തേസം തം കടുകം ആസി, മരണം തേനുപാഗമും.

൮൭. ‘‘യേ ച ഖോ പടിസങ്ഖായ, വിസം തം പരിവജ്ജയും;

തേ ആതുരേസു സുഖിതാ, ഡയ്ഹമാനേസു നിബ്ബുതാ.

൮൮. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, വിസം കാമാ സമോഹിതാ;

ആമിസം ബന്ധനഞ്ചേതം, മച്ചുവേസോ ഗുഹാസയോ.

൮൯. ‘‘ഏവമേവ ഇമേ കാമേ, ആതുരാ പരിചാരികേ;

യേ സദാ പരിവജ്ജേന്തി, സങ്ഗം ലോകേ ഉപച്ചഗു’’ന്തി.

തത്ഥ ഗുമ്ബിയോതി തസ്മിം വനഗുമ്ബേ വിചരണേന ഏവംലദ്ധനാമോ യക്ഖോ. ഘാസമേസാനോതി ‘‘തം വിസം ഖാദിത്വാ മതേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഏവം അത്തനോ ഘാസം പരിയേസന്തോ. ഓദഹീതി തം മധുനാ സമാനവണ്ണഗന്ധരസം വിസം നിക്ഖിപി. കടുകം ആസീതി തിഖിണം അഹോസി. മരണം തേനുപാഗമുന്തി തേന വിസേന തേ സത്താ മരണം ഉപഗതാ.

ആതുരേസൂതി വിസവേഗേന ആസന്നമരണേസു. ഡയ്ഹമാനേസൂതി വിസതേജേനേവ ഡയ്ഹമാനേസു. വിസം കാമാ സമോഹിതാതി യഥാ തസ്മിം വത്തനിമഹാമഗ്ഗേ വിസം സമോഹിതം നിക്ഖിത്തം, ഏവം മനുസ്സേസുപി യേ ഏതേ രൂപാദയോ പഞ്ച വത്ഥുകാമാ തത്ഥ തത്ഥ സമോഹിതാ നിക്ഖിത്താ, തേ ‘‘വിസ’’ന്തി വേദിതബ്ബാ. ആമിസം ബന്ധനഞ്ചേതന്തി ഏതേ പഞ്ച കാമഗുണാ നാമ ഏവം ഇമസ്സ മച്ഛഭൂതസ്സ ലോകസ്സ മാരബാലിസികേന പക്ഖിത്തം ആമിസഞ്ചേവ, ഭവാഭവതോ നിക്ഖമിതും അപ്പദാനേന അന്ദുആദിപ്പഭേദം നാനപ്പകാരം ബന്ധനഞ്ച. മച്ചുവേസോ ഗുഹാസയോതി സരീരഗുഹായ വസനകോ മരണമച്ചുവേസോ.

ഏവമേവ ഇമേ കാമേതി യഥാ വത്തനിമഹാമഗ്ഗേ വിസം നിക്ഖിത്തം, ഏവം തത്ഥ തത്ഥ നിക്ഖിത്തേ ഇമേ കാമേ. ആതുരാതി ഏകന്തമരണധമ്മതായ ആതുരാ ആസന്നമരണാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ. പരിചാരികേതി കിലേസപരിചാരികേ കിലേസബന്ധകേ. യേ സദാ പരിവജ്ജേന്തീതി യേ വുത്തപ്പകാരാ പണ്ഡിതപുരിസാ നിച്ചം ഏവരൂപേ കാമേ വജ്ജേന്തി. സങ്ഗം ലോകേതി ലോകേ സങ്ഗനട്ഠേന ‘‘സങ്ഗ’’ന്തി ലദ്ധനാമം രാഗാദിഭേദം കിലേസജാതം. ഉപച്ചഗുന്തി അതീതാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ, അതിക്കമന്തീതി വാ അത്ഥോ.

സത്ഥാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ സത്ഥവാഹോ അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ഗുമ്ബിയജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൩൬൭] ൭. സാളിയജാതകവണ്ണനാ

യ്വായം സാളിയഛാപോതീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ താസകാരകോപി ഭവിതും നാസക്ഖീ’’തി വചനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ മമ താസകാരകോപി ഭവിതും നാസക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗാമകേ കുടുമ്ബികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തരുണകാലേ പംസുകീളകേഹി ദാരകേഹി സദ്ധിം ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ കീളതി. തദാ ഏകോ ദുബ്ബലവേജ്ജോ ഗാമേ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ നിക്ഖമന്തോ തം ഠാനം പത്വാ ഏകം സപ്പം വിടപബ്ഭന്തരേന സീസം നീഹരിത്വാ നിദ്ദായന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാ ഗാമേ കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, ഇമേ ദാരകേ വഞ്ചേത്വാ സപ്പേന ഡംസാപേത്വാ തികിച്ഛിത്വാ കിഞ്ചിദേവ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തം ആഹ ‘‘സചേ സാളിയഛാപം പസ്സേയ്യാസി, ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ആമ, ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി. ‘‘പസ്സേസോ വിടപബ്ഭന്തരേ സയിതോ’’തി. സോ തസ്സ സപ്പഭാവം അജാനന്തോ രുക്ഖം ആരുയ്ഹ തം ഗീവായം ഗഹേത്വാ ‘‘സപ്പോ’’തി ഞത്വാ നിവത്തിതും അദേന്തോ സുഗ്ഗഹിതം ഗഹേത്വാ വേഗേന ഖിപി. സോ ഗന്ത്വാ വേജ്ജസ്സ ഗീവായം പതിതോ ഗീവം പലിവേഠേത്വാ ‘‘കര കരാ’’തി ഡംസിത്വാ തത്ഥേവ നം പാതേത്വാ പലായി. മനുസ്സാ പരിവാരയിംസു.

മഹാസത്തോ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൦. ‘‘യ്വായം സാളിയഛാപോതി, കണ്ഹസപ്പം അഗാഹയി;

തേന സപ്പേനയം ദട്ഠോ, ഹതോ പാപാനുസാസകോ.

൯൧. ‘‘അഹന്താരമഹന്താരം, യോ നരോ ഹന്തുമിച്ഛതി;

ഏവം സോ നിഹതോ സേതി, യഥായം പുരിസോ ഹതോ.

൯൨. ‘‘അഹന്താരമഘാതേന്തം, യോ നരോ ഹന്തുമിച്ഛതി;

ഏവം സോ നിഹതോ സേതി, യഥായം പുരിസോ ഹതോ.

൯൩. ‘‘യഥാ പംസുമുട്ഠിം പുരിസോ, പടിവാതം പടിക്ഖിപേ;

തമേവ സോ രജോ ഹന്തി, തഥായം പുരിസോ ഹതോ.

൯൪. ‘‘യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി, സുദ്ധസ്സ പോസസ്സ അനങ്ഗണസ്സ;

തമേവ ബാലം പച്ചേതി പാപം, സുഖുമോ രജോ പടിവാതംവ ഖിത്തോ’’തി.

തത്ഥ യ്വായന്തി യോ അയം, അയമേവ വാ പാഠോ. സപ്പേനയന്തി സോ അയം തേന സപ്പേന ദട്ഠോ. പാപാനുസാസകോതി പാപകം അനുസാസകോ.

അഹന്താരന്തി അപഹരന്തം. അഹന്താരന്തി അമാരേന്തം. സേതീതി മതസയനം സയതി. അഘാതേന്തന്തി അമാരേന്തം. സുദ്ധസ്സാതി നിരപരാധസ്സ. പോസസ്സാതി സത്തസ്സ. അനങ്ഗണസ്സാതി ഇദമ്പി നിരപരാധഭാവഞ്ഞേവ സന്ധായ വുത്തം. പച്ചേതീതി കമ്മസരിക്ഖകം ഹുത്വാ പതിഏതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുബ്ബലവേജ്ജോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പണ്ഡിതദാരകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാളിയജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൩൬൮] ൮. തചസാരജാതകവണ്ണനാ

അമിത്തഹത്ഥത്ഥഗതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ഞാപാരമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗാമകേ കുടുമ്ബികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാതി സബ്ബം പുരിമജാതകനിയാമേനേവ കഥേതബ്ബം. ഇധ പന വേജ്ജേ മതേ ഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ ‘‘മനുസ്സമാരകാ’’തി തേ ദാരകേ കുദണ്ഡകേഹി ബന്ധിത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ദസ്സേസ്സാമാ’’തി ബാരാണസിം നയിംസു. ബോധിസത്തോ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ സേസദാരകാനം ഓവാദം അദാസി ‘‘തുമ്ഹേ മാ ഭായഥ, രാജാനം ദിസ്വാപി അഭീതാ തുട്ഠിന്ദ്രിയാ ഭവേയ്യാഥ, രാജാ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം പഠമതരം കഥേസ്സതി, തതോ പട്ഠായ അഹം ജാനിസ്സാമീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ കരിംസു. രാജാ തേ അഭീതേ തുട്ഠിന്ദ്രിയേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ‘മനുസ്സമാരകാ’തി കുദണ്ഡകബദ്ധാ ആനീതാ, ഏവരൂപം ദുക്ഖം പത്താപി ന ഭായന്തി, തുട്ഠിന്ദ്രിയായേവ, കിം നു ഖോ ഏതേസം അസോചനകാരണം, പുച്ഛിസ്സാമി നേ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯൫. ‘‘അമിത്തഹത്ഥത്ഥഗതാ, തചസാരസമപ്പിതാ;

പസന്നമുഖവണ്ണാത്ഥ, കസ്മാ തുമ്ഹേ ന സോചഥാ’’തി.

തത്ഥ അമിത്തഹത്ഥത്ഥഗതാതി കുദണ്ഡകേഹി ഗീവായം ബന്ധിത്വാ ആനേന്താനം അമിത്താനം ഹത്ഥഗതാ. തചസാരസമപ്പിതാതി വേളുദണ്ഡകേഹി ബദ്ധത്താ ഏവമാഹ. കസ്മാതി ‘‘ഏവരൂപം ബ്യസനം പത്താപി തുമ്ഹേ കിംകാരണാ ന സോചഥാ’’തി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൯൬. ‘‘ന സോചനായ പരിദേവനായ, അത്ഥോവ ലബ്ഭോ അപി അപ്പകോപി;

സോചന്തമേനം ദുഖിതം വിദിത്വാ, പച്ചത്ഥികാ അത്തമനാ ഭവന്തി.

൯൭. ‘‘യതോ ച ഖോ പണ്ഡിതോ ആപദാസു, ന വേധതീ അത്ഥവിനിച്ഛയഞ്ഞൂ;

പച്ചത്ഥികാസ്സ ദുഖിതാ ഭവന്തി, ദിസ്വാ മുഖം അവികാരം പുരാണം.

൯൮. ‘‘ജപ്പേന മന്തേന സുഭാസിതേന, അനുപ്പദാനേന പവേണിയാ വാ;

യഥാ യഥാ യത്ഥ ലഭേഥ അത്ഥം, തഥാ തഥാ തത്ഥ പരക്കമേയ്യ.

൯൯. ‘‘യതോ ച ജാനേയ്യ അലബ്ഭനേയ്യോ, മയാവ അഞ്ഞേന വാ ഏസ അത്ഥോ;

അസോചമാനോ അധിവാസയേയ്യ, കമ്മം ദള്ഹം കിന്തി കരോമി ദാനീ’’തി.

തത്ഥ അത്ഥോതി വുഡ്ഢി. പച്ചത്ഥികാ അത്തമനാതി ഏതം പുരിസം സോചന്തം ദുക്ഖിതം വിദിത്വാ പച്ചാമിത്താ തുട്ഠചിത്താ ഹോന്തി. തേസം തുസ്സനകാരണം നാമ പണ്ഡിതേന കാതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. യതോതി യദാ. ന വേധതീതി ചിത്തുത്രാസഭയേന ന കമ്പതി. അത്ഥവിനിച്ഛയഞ്ഞൂതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വിനിച്ഛയകുസലോ.

ജപ്പേനാതി മന്തപരിജപ്പനേന. മന്തേനാതി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം മന്തഗ്ഗഹണേന. സുഭാസിതേനാതി പിയവചനേന. അനുപ്പദാനേനാതി ലഞ്ജദാനേന. പവേണിയാതി കുലവംസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, പണ്ഡിതേന നാമ ആപദാസു ഉപ്പന്നാസു ന സോചിതബ്ബം ന കിലമിതബ്ബം, ഇമേസു പന പഞ്ചസു കാരണേസു അഞ്ഞതരവസേന പച്ചാമിത്താ ജിനിതബ്ബാ. സചേ ഹി സക്കോതി, മന്തം പരിജപ്പിത്വാ മുഖബന്ധനം കത്വാപി തേ ജിനിതബ്ബാ, തഥാ അസക്കോന്തേന പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ ഏകം ഉപായം സല്ലക്ഖേത്വാ ജിനിതബ്ബാ, പിയവചനം വത്തും സക്കോന്തേന പിയം വത്വാപി തേ ജിനിതബ്ബാ, തഥാ അസക്കോന്തേന വിനിച്ഛയാമച്ചാനം ലഞ്ജം ദത്വാപി ജിനിതബ്ബാ, തഥാ അസക്കോന്തേന കുലവംസം കഥേത്വാ ‘‘മയം അസുകപവേണിയാ ആഗതാ, തുമ്ഹാകഞ്ച അമ്ഹാകഞ്ച ഏകോവ പുബ്ബപുരിസോ’’തി ഏവം വിജ്ജമാനഞാതികോടിം ഘടേത്വാപി ജിനിതബ്ബാ ഏവാതി. യഥാ യഥാതി ഏതേസു പഞ്ചസു കാരണേസു യേന യേന കാരണേന യത്ഥ യത്ഥ അത്തനോ വുഡ്ഢിം ലഭേയ്യ. തഥാ തഥാതി തേന തേന കാരണേന തത്ഥ തത്ഥ പരക്കമേയ്യ, പരക്കമം കത്വാ പച്ചത്ഥികേ ജിനേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

യതോ ച ജാനേയ്യാതി യദാ പന ജാനേയ്യ, മയാ വാ അഞ്ഞേന വാ ഏസ അത്ഥോ അലബ്ഭനേയ്യോ നാനപ്പകാരേന വായമിത്വാപി ന സക്കാ ലദ്ധും, തദാ പണ്ഡിതോ പുരിസോ അസോചമാനോ അകിലമമാനോ ‘‘മയാ പുബ്ബേ കതകമ്മം ദള്ഹം ഥിരം ന സക്കാ പടിബാഹിതും, ഇദാനി കിം സക്കാ കാതു’’ന്തി അധിവാസയേയ്യാതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ കമ്മം സോധേത്വാ നിദ്ദോസഭാവം ഞത്വാ കുദണ്ഡകേ ഹരാപേത്വാ മഹാസത്തസ്സ മഹന്തം യസം ദത്വാ അത്തനോ അത്ഥധമ്മഅനുസാസകം അമച്ചരതനം അകാസി, സേസദാരകാനമ്പി യസം ദത്വാ ഠാനന്തരാനി അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ദാരകാ ഥേരാനുഥേരാ, പണ്ഡിതദാരകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തചസാരജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൩൬൯] ൯. മിത്തവിന്ദകജാതകവണ്ണനാ

ക്യാഹം ദേവാനമകരന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു മഹാമിത്തവിന്ദകജാതകേ (ജാ. ൧.൫.൧൦൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. അയം പന മിത്തവിന്ദകോ സമുദ്ദേ ഖിത്തോ അത്രിച്ഛോ ഹുത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ നേരയികസത്താനം പച്ചനട്ഠാനം ഉസ്സദനിരയം ദിസ്വാ ‘‘ഏകം നഗര’’ന്തി സഞ്ഞായ പവിസിത്വാ ഖുരചക്കം അസ്സാദേസി. തദാ ബോധിസത്തോ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ ഉസ്സദനിരയചാരികം ചരതി. സോ തം ദിസ്വാ പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൦. ‘‘ക്യാഹം ദേവാനമകരം, കിം പാപം പകതം മയാ;

യം മേ സിരസ്മിം ഓഹച്ച, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി.

തത്ഥ ക്യാഹം ദേവാനമകരന്തി സാമി ദേവപുത്ത, കിം നാമ അഹം ദേവാനം അകരിം, കിം മം ദേവാ പോഥേന്തീതി. കിം പാപം പകതം മയാതി ദുക്ഖമഹന്തതായ വേദനാപ്പത്തോ അത്തനാ കതം പാപം അസല്ലക്ഖേന്തോ ഏവമാഹ. യം മേതി യേന പാപേന മമ സിരസ്മിം ഓഹച്ച ഓഹനിത്വാ ഇദം ഖുരചക്കം മമ മത്ഥകേ ഭമതി, തം കിം നാമാതി?

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൧. ‘‘അതിക്കമ്മ രമണകം, സദാമത്തഞ്ച ദൂഭകം;

ബ്രഹ്മത്തരഞ്ച പാസാദം, കേനത്ഥേന ഇധാഗതോ’’തി.

തത്ഥ രമണകന്തി ഫലികപാസാദം. സദാമത്തന്തി രജതപാസാദം. ദൂഭകന്തി മണിപാസാദം. ബ്രഹ്മത്തരഞ്ച പാസാദന്തി സുവണ്ണപാസാദഞ്ച. കേനത്ഥേനാതി ത്വം ഏതേസു രമണകാദീസു ചതസ്സോ അട്ഠ സോളസ ദ്വത്തിംസാതി ഏതാ ദേവധീതരോ പഹായ തേ പാസാദേ അതിക്കമിത്വാ കേന കാരണേന ഇധ ആഗതോതി.

തതോ മിത്തവിന്ദകോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൨. ‘‘ഇതോ ബഹുതരാ ഭോഗാ, അത്ര മഞ്ഞേ ഭവിസ്സരേ;

ഇതി ഏതായ സഞ്ഞായ, പസ്സ മം ബ്യസനം ഗത’’ന്തി.