൧. മണികുണ്ഡലവഗ്ഗോ

[൩൫൧] ൧. മണികുണ്ഡലജാതകവണ്ണനാ

ജീനോ രഥസ്സം മണികുണ്ഡലേ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ അന്തേപുരേ സബ്ബത്ഥസാധകം പദുട്ഠാമച്ചം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധ പന ബോധിസത്തോ ബാരാണസിരാജാ അഹോസി. പദുട്ഠാമച്ചോ കോസലരാജാനം ആനേത്വാ കാസിരജ്ജം ഗാഹാപേത്വാ ബാരാണസിരാജാനം ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപാപേസി. രാജാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദി, ചോരരഞ്ഞോ സരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ബാരാണസിരാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘ജീനോ രഥസ്സം മണികുണ്ഡലേ ച, പുത്തേ ച ദാരേ ച തഥേവ ജീനോ;

സബ്ബേസു ഭോഗേസു അസേസകേസു, കസ്മാ ന സന്തപ്പസി സോകകാലേ’’തി.

തത്ഥ ജീനോ രഥസ്സം മണികുണ്ഡലേ ചാതി മഹാരാജ, ത്വം രഥഞ്ച അസ്സഞ്ച മണികുണ്ഡലാനി ച ജീനോ, ‘‘ജീനോ രഥസ്സേ ച മണികുണ്ഡലേ ചാ’’തിപി പാഠോ. അസേസകേസൂതി നിസ്സേസകേസു.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨. ‘‘പുബ്ബേവ മച്ചം വിജഹന്തി ഭോഗാ, മച്ചോ വാ തേ പുബ്ബതരം ജഹാതി;

അസസ്സതാ ഭോഗിനോ കാമകാമി, തസ്മാ ന സോചാമഹം സോകകാലേ.

൩. ‘‘ഉദേതി ആപൂരതി വേതി ചന്ദോ, അത്ഥം തപേത്വാന പലേതി സൂരിയോ;

വിദിതാ മയാ സത്തുക ലോകധമ്മാ, തസ്മാ ന സോചാമഹം സോകകാലേ’’തി.

തത്ഥ പുബ്ബേവ മച്ചന്തി മച്ചം വാ ഭോഗാ പുബ്ബേവ പഠമതരഞ്ഞേവ വിജഹന്തി, മച്ചോ വാ തേ ഭോഗേ പുബ്ബതരം ജഹാതി. കാമകാമീതി ചോരരാജാനം ആലപതി. അമ്ഭോ, കാമേ കാമയമാന കാമകാമി ഭോഗിനോ നാമ ലോകേ അസസ്സതാ, ഭോഗേസു വാ നട്ഠേസു ജീവമാനാവ അഭോഗിനോ ഹോന്തി, ഭോഗേ വാ പഹായ സയം നസ്സന്തി, തസ്മാ അഹം മഹാജനസ്സ സോകകാലേപി ന സോചാമീതി അത്ഥോ. വിദിതാ മയാ സത്തുക ലോകധമ്മാതി ചോരരാജാനം ആലപതി. അമ്ഭോ, സത്തുക, മയാ ലാഭോ അലാഭോ യസോ അയസോതിആദയോ ലോകധമ്മാ വിദിതാ. യഥേവ ഹി ചന്ദോ ഉദേതി ച പൂരതി ച പുന ച ഖീയതി, യഥാ ച സൂരിയോ അന്ധകാരം വിധമന്തോ മഹന്തം ആലോകം തപേത്വാന പുന സായം അത്ഥം പലേതി അത്ഥം ഗച്ഛതി ന ദിസ്സതി, ഏവമേവ ഭോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി ച നസ്സന്തി ച, തത്ഥ കിം സോകേന, തസ്മാ ന സോചാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം മഹാസത്തോ ചോരരഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഇദാനി തമേവ ചോരം ഗരഹന്തോ ആഹ –

൪. ‘‘അലസോ ഗിഹീ കാമഭോഗീ ന സാധു, അസഞ്ഞതോ പബ്ബജിതോ ന സാധു;

രാജാ ന സാധു അനിസമ്മകാരീ, യോ പണ്ഡിതോ കോധനോ തം ന സാധു.

൫. ‘‘നിസമ്മ ഖത്തിയോ കയിരാ, നാനിസമ്മ ദിസമ്പതി;

നിസമ്മകാരിനോ രാജ, യസോ കിത്തി ച വഡ്ഢതീ’’തി.

ഇമാ പന ദ്വേ ഗാഥാ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതായേവ. ചോരരാജാ ബോധിസത്തം ഖമാപേത്വാ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ അത്തനോ ജനപദമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കോസലരാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മണികുണ്ഡലജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൫൨] ൨. സുജാതജാതകവണ്ണനാ

കിം നു സന്തരമാനോവാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മതപിതികം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര പിതരി മതേ പരിദേവമാനോ വിചരതി, സോകം വിനോദേതും ന സക്കോതി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാസമണം ആദായ തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ തം വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ‘‘കിം, ഉപാസക, സോചസീ’’തി വത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ആവുസോ, പോരാണകപണ്ഡിതാ പണ്ഡിതാനം വചനം സുത്വാ പിതരി കാലകതേ ന സോചിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കുടുമ്ബികഗേഹേ നിബ്ബത്തി, ‘‘സുജാതകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ പിതാമഹോ കാലമകാസി. അഥസ്സ പിതാ പിതു കാലകിരിയതോ പട്ഠായ സോകസമപ്പിതോ ആളാഹനം ഗന്ത്വാ ആളാഹനതോ അട്ഠീനി ആഹരിത്വാ അത്തനോ ആരാമേ മത്തികാഥൂപം കത്വാ താനി തത്ഥ നിദഹിത്വാ ഗതഗതവേലായ ഥൂപം പുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ചേതിയം ആവിജ്ഝന്തോ പരിദേവതി, നേവ ന്ഹായതി ന ലിമ്പതി ന ഭുഞ്ജതി ന കമ്മന്തേ വിചാരേതി. തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘പിതാ മേ അയ്യകസ്സ മതകാലതോ പട്ഠായ സോകാഭിഭൂതോ ചരതി, ഠപേത്വാ പന മം അഞ്ഞോ ഏതം സഞ്ഞാപേതും ന സക്കോതി, ഏകേന നം ഉപായേന നിസ്സോകം കരിസ്സാമീ’’തി ബഹിഗാമേ ഏകം മതഗോണം ദിസ്വാ തിണഞ്ച പാനീയഞ്ച ആഹരിത്വാ തസ്സ പുരതോ ഠപേത്വാ ‘‘ഖാദ, ഖാദ, പിവ, പിവാ’’തി ആഹ. ആഗതാഗതാ നം ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ സുജാത, കിം ഉമ്മത്തകോസി, മതഗോണസ്സ തിണോദകം ദേസീ’’തി വദന്തി. സോ ന കിഞ്ചി പടിവദതി. അഥസ്സ പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘പുത്തോ തേ ഉമ്മത്തകോ ജാതോ, മതഗോണസ്സ തിണോദകം ദേതീ’’തി ആഹംസു. തം സുത്വാ കുടുമ്ബികസ്സ പിതുസോകോ അപഗതോ, പുത്തസോകോ പതിട്ഠിതോ. സോ വേഗേനാഗന്ത്വാ ‘‘നനു ത്വം, താത സുജാത, പണ്ഡിതോസി, കിംകാരണാ മതഗോണസ്സ തിണോദകം ദേസീ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൬. ‘‘കിം നു സന്തരമാനോവ, ലായിത്വാ ഹരിതം തിണം;

ഖാദ ഖാദാതി ലപസി, ഗതസത്തം ജരഗ്ഗവം.

൭. ‘‘ന ഹി അന്നേന പാനേന, മതോ ഗോണോ സമുട്ഠഹേ;

ത്വഞ്ച തുച്ഛം വിലപസി, യഥാ തം ദുമ്മതീ തഥാ’’തി.

തത്ഥ സന്തരമാനോവാതി തുരിതോ വിയ ഹുത്വാ. ലായിത്വാതി ലുനിത്വാ. ലപസീതി വിലപസി. ഗതസത്തം ജരഗ്ഗവന്തി വിഗതജീവിതം ജിണ്ണഗോണം. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ ദുമ്മതി അപ്പപഞ്ഞോ വിലപേയ്യ, തഥാ ത്വം തുച്ഛം വിലപസീതി.

തതോ ബോധിസത്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൮. ‘‘തഥേവ തിട്ഠതി സീസം, ഹത്ഥപാദാ ച വാലധി;

സോതാ തഥേവ തിട്ഠന്തി, മഞ്ഞേ ഗോണോ സമുട്ഠഹേ.

൯. ‘‘നേവയ്യകസ്സ സീസഞ്ച, ഹത്ഥപാദാ ച ദിസ്സരേ;

രുദം മത്തികഥൂപസ്മിം, നനു ത്വഞ്ഞേവ ദുമ്മതീ’’തി.

തത്ഥ തഥേവാതി യഥാ പുബ്ബേ ഠിതം, തഥേവ തിട്ഠതി. മഞ്ഞേതി ഏതേസം സീസാദീനം തഥേവ ഠിതത്താ അയം ഗോണോ സമുട്ഠഹേയ്യാതി മഞ്ഞാമി. നേവയ്യകസ്സ സീസഞ്ചാതി അയ്യകസ്സ പന സീസഞ്ച ഹത്ഥപാദാ ച ന ദിസ്സന്തി. ‘‘പിട്ഠിപാദാ ന ദിസ്സരേ’’തിപി പാഠോ. നനു ത്വഞ്ഞേവ ദുമ്മതീതി അഹം താവ സീസാദീനി പസ്സന്തോ ഏവം കരോമി, ത്വം പന ന കിഞ്ചി പസ്സസി, ഝാപിതട്ഠാനതോ അട്ഠീനി ആഹരിത്വാ മത്തികാഥൂപം കത്വാ പരിദേവസി. ഇതി മം പടിച്ച സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന നനു ത്വഞ്ഞേവ ദുമ്മതി. ഭിജ്ജനധമ്മാ നാമ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി, തത്ഥ കാ പരിദേവനാതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പിതാ ‘‘മമ പുത്തോ പണ്ഡിതോ ഇധലോകപരലോകകിച്ചം ജാനാതി, മമ സഞ്ഞാപനത്ഥായ ഏതം കമ്മം അകാസീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘താത സുജാതപണ്ഡിത, ‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’തി മേ ഞാതാ, ഇതോ പട്ഠായ ന സോചിസ്സാമി, പിതുസോകഹരണകപുത്തേന നാമ താദിസേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പുത്തസ്സ ഥുതിം കരോന്തോ ആഹ –

൧൦. ‘‘ആദിത്തം വത മം സന്തം, ഘതസിത്തംവ പാവകം;

വാരിനാ വിയ ഓസിഞ്ചം, സബ്ബം നിബ്ബാപയേ ദരം.

൧൧. ‘‘അബ്ബഹീ വത മേ സല്ലം, യമാസി ഹദയസ്സിതം;

യോ മേ സോകപരേതസ്സ, പിതുസോകം അപാനുദി.

൧൨. ‘‘സോഹം അബ്ബൂള്ഹസല്ലോസ്മി, വീതസോകോ അനാവിലോ;

ന സോചാമി ന രോദാമി, തവ സുത്വാന മാണവ.

൧൩. ‘‘ഏവം കരോന്തി സപ്പഞ്ഞാ, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

വിനിവത്തേന്തി സോകമ്ഹാ, സുജാതോ പിതരം യഥാ’’തി.

തത്ഥ നിബ്ബാപയേതി നിബ്ബാപയി. ദരന്തി സോകദരഥം. സുജാതോ പിതരം യഥാതി യഥാ മമ പുത്തോ സുജാതോ മം പിതരം സമാനം അത്തനോ സപ്പഞ്ഞതായ സോകമ്ഹാ വിനിവത്തയി, ഏവം അഞ്ഞേപി സപ്പഞ്ഞാ സോകമ്ഹാ വിനിവത്തയന്തീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കുടുമ്ബികോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ സുജാതോ അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സുജാതജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൫൩] ൩. വേനസാഖജാതകവണ്ണനാ

നയിദം നിച്ചം ഭവിതബ്ബന്തി ഇദം സത്ഥാ ഭഗ്ഗേസു സംസുമാരഗിരം നിസ്സായ ഭേസകളാവനേ വിഹരന്തോ ബോധിരാജകുമാരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ബോധിരാജകുമാരോ നാമ ഉദേനസ്സ രഞ്ഞോ പുത്തോ തസ്മിം കാലേ സംസുമാരഗിരേ വസന്തോ ഏകം പരിയോദാതസിപ്പം വഡ്ഢകിം പക്കോസാപേത്വാ അഞ്ഞേഹി രാജൂഹി അസദിസം കത്വാ കോകനദം നാമ പാസാദം കാരാപേസി. കാരാപേത്വാ ച പന ‘‘അയം വഡ്ഢകീ അഞ്ഞസ്സപി രഞ്ഞോ ഏവരൂപം പാസാദം കരേയ്യാ’’തി മച്ഛരായന്തോ തസ്സ അക്ഖീനി ഉപ്പാടാപേസി. തേനസ്സ അക്ഖീനം ഉപ്പാടിതഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. തസ്മാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ബോധിരാജകുമാരോ കിര തഥാരൂപസ്സ വഡ്ഢകിനോ അക്ഖീനി ഉപ്പാടാപേസി, അഹോ കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോവ. ന കേവലഞ്ച ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഖത്തിയസഹസ്സാനം അക്ഖീനി ഉപ്പാടാപേത്വാ മാരേത്വാ തേസം മംസേന ബലികമ്മം കാരേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസി. ജമ്ബുദീപതലേ ഖത്തിയമാണവാ ബ്രാഹ്മണമാണവാ ച തസ്സേവ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ നാമ തസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹി. സോ പന പകതിയാപി കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ അഹോസി. ബോധിസത്തോ അങ്ഗവിജ്ജാവസേന തസ്സ കക്ഖളഫരുസസാഹസികഭാവം ഞത്വാ ‘‘താത, ത്വം കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ, ഫരുസേന നാമ ലദ്ധം ഇസ്സരിയം അചിരട്ഠിതികം ഹോതി, സോ ഇസ്സരിയേ വിനട്ഠേ ഭിന്നനാവോ വിയ സമുദ്ദേ പതിട്ഠം ന ലഭതി, തസ്മാ മാ ഏവരൂപോ അഹോസീ’’തി തം ഓവദന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൪. ‘‘നയിദം നിച്ചം ഭവിതബ്ബം ബ്രഹ്മദത്ത, ഖേമം സുഭിക്ഖം സുഖതാ ച കായേ;

അത്ഥച്ചയേ മാ അഹു സമ്പമൂള്ഹോ, ഭിന്നപ്ലവോ സാഗരസ്സേവ മജ്ഝേ.

൧൫. ‘‘യാനി കരോതി പുരിസോ, താനി അത്തനി പസ്സതി;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപകം;

യാദിസം വപതേ ബീജം, താദിസം ഹരതേ ഫല’’ന്തി.

തത്ഥ സുഖതാ ച കായേതി താത ബ്രഹ്മദത്ത, യദേതം ഖേമം വാ സുഭിക്ഖം വാ യാ വാ ഏസാ സുഖതാ കായേ, ഇദം സബ്ബം ഇമേസം സത്താനം നിച്ചം സബ്ബകാലമേവ ന ഭവതി, ഇദം പന അനിച്ചം ഹുത്വാ അഭാവധമ്മം. അത്ഥച്ചയേതി സോ ത്വം അനിച്ചതാവസേന ഇസ്സരിയേ വിഗതേ അത്തനോ അത്ഥസ്സ അച്ചയേ യഥാ നാമ ഭിന്നപ്ലവോ ഭിന്നനാവോ മനുസ്സോ സാഗരമജ്ഝേ പതിട്ഠം അലഭന്തോ സമ്പമൂള്ഹോ ഹോതി, ഏവം മാ അഹു സമ്പമൂള്ഹോ. താനി അത്തനി പസ്സതീതി തേസം കമ്മാനം വിപാകം വിന്ദന്തോ താനി അത്തനി പസ്സതി നാമ.

സോ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പിതു സിപ്പം ദസ്സേത്വാ ഓപരജ്ജേ പതിട്ഠായ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പാപുണി. തസ്സ പിങ്ഗിയോ നാമ പുരോഹിതോ അഹോസി കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ. സോ യസലോഭേന ചിന്തേസി ‘‘യംനൂനാഹം ഇമിനാ രഞ്ഞാ സകലജമ്ബുദീപേ സബ്ബേ രാജാനോ ഗാഹാപേയ്യം, ഏവമേസ ഏകരാജാ ഭവിസ്സതി, അഹമ്പി ഏകപുരോഹിതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ തം രാജാനം അത്തനോ കഥം ഗാഹാപേസി. രാജാ മഹതിയാ സേനായ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകസ്സ രഞ്ഞോ നഗരം രുന്ധിത്വാ തം രാജാനം ഗണ്ഹി. ഏതേനുപായേന സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ഗഹേത്വാ രാജസഹസ്സപരിവുതോ ‘‘തക്കസിലായം രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അഗമാസി. ബോധിസത്തോ നഗരം പടിസങ്ഖരിത്വാ പരേഹി അപ്പധംസിയം അകാസി.

ബാരാണസിരാജാ ഗങ്ഗാനദീതീരേ മഹതോ നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ മൂലേ സാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ ഉപരി വിതാനം കാരാപേത്വാ സയനം പഞ്ഞപേത്വാ നിവാസം ഗണ്ഹി. സോ ജമ്ബുദീപതലേ സഹസ്സരാജാനോ ഗഹേത്വാ യുജ്ഝമാനോപി തക്കസിലം ഗഹേതും അസക്കോന്തോ അത്തനോ പുരോഹിതം പുച്ഛി ‘‘ആചരിയ, മയം ഏത്തകേഹി രാജൂഹി സദ്ധിം ആഗന്ത്വാപി തക്കസിലം ഗഹേതും ന സക്കോമ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘മഹാരാജ, സഹസ്സരാജൂനം അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ മാരേത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ പഞ്ചമധുരമംസം ആദായ ഇമസ്മിം നിഗ്രോധേ അധിവത്ഥായ ദേവതായ ബലികമ്മം കത്വാ അന്തവട്ടീഹി രുക്ഖം പരിക്ഖിപിത്വാ ലോഹിതപഞ്ചങ്ഗുലികാനി കരോമ, ഏവം നോ ഖിപ്പമേവ ജയോ ഭവിസ്സതീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ അന്തോസാണിയം മഹാബലേ മല്ലേ ഠപേത്വാ ഏകമേകം രാജാനം പക്കോസാപേത്വാ നിപ്പീളനേന വിസഞ്ഞം കാരേത്വാ അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ മാരേത്വാ മംസം ആദായ കളേവരാനി ഗങ്ഗായം പവാഹേത്വാ വുത്തപ്പകാരം ബലികമ്മം കാരേത്വാ ബലിഭേരിം ആകോടാപേത്വാ യുദ്ധായ ഗതോ.

അഥസ്സ അട്ടാലകതോ ഏകോ യക്ഖോ ആഗന്ത്വാ ദക്ഖിണക്ഖിം ഉപ്പാടേത്വാ അഗമാസി, അഥസ്സ മഹതീ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. സോ വേദനാപ്പത്തോ ആഗന്ത്വാ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ ഉത്താനകോ നിപജ്ജി. തസ്മിം ഖണേ ഏകോ ഗിജ്ഝോ ഏകം തിഖിണകോടികം അട്ഠിം ഗഹേത്വാ രുക്ഖഗ്ഗേ നിസിന്നോ മംസം ഖാദിത്വാ അട്ഠിം വിസ്സജ്ജേസി, അട്ഠികോടി ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ വാമക്ഖിമ്ഹി അയസൂലം വിയ പതിത്വാ അക്ഖിം ഭിന്ദി. തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സല്ലക്ഖേസി. സോ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ ‘ഇമേ സത്താ ബീജാനുരൂപം ഫലം വിയ കമ്മാനുരൂപം വിപാകം അനുഭോന്തീ’തി കഥേന്തോ ഇദം ദിസ്വാ കഥേസി മഞ്ഞേ’’തി വത്വാ വിലപന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൬. ‘‘ഇദം തദാചരിയവചോ, പാരാസരിയോ യദബ്രവി;

‘മാ സു ത്വം അകരി പാപം, യം ത്വം പച്ഛാ കതം തപേ’.

൧൭. ‘‘അയമേവ സോ പിങ്ഗിയ വേനസാഖോ, യമ്ഹി ഘാതയിം ഖത്തിയാനം സഹസ്സം;

അലങ്കതേ ചന്ദനസാരാനുലിത്തേ, തമേവ ദുക്ഖം പച്ചാഗതം മമ’’ന്തി.

തത്ഥ ഇദം തദാചരിയവചോതി ഇദം തം ആചരിയസ്സ വചനം. പാരാസരിയോതി തം ഗോത്തേന കിത്തേതി. പച്ഛാ കതന്തി യം പാപം തയാ കതം, പച്ഛാ തം തപേയ്യ കിലമേയ്യ, തം മാ കരീതി ഓവാദം അദാസി, അഹം പനസ്സ വചനം ന കരിന്തി. അയമേവാതി നിഗ്രോധരുക്ഖം ദസ്സേന്തോ വിലപതി. വേനസാഖോതി പത്ഥടസാഖോ. യമ്ഹി ഘാതയിന്തി യമ്ഹി രുക്ഖേ ഖത്തിയസഹസ്സം മാരേസിം. അലങ്കതേ ചന്ദനസാരാനുലിത്തേതി രാജാലങ്കാരേഹി അലങ്കതേ ലോഹിതചന്ദനസാരാനുലിത്തേ തേ ഖത്തിയേ യത്ഥാഹം ഘാതേസിം, അയമേവ സോ രുക്ഖോ ഇദാനി മയ്ഹം കിഞ്ചി പരിത്താണം കാതും ന സക്കോതീതി ദീപേതി. തമേവ ദുക്ഖന്തി യം മയാ പരേസം അക്ഖിഉപ്പാടനദുക്ഖം കതം, ഇദം മേ തഥേവ പടിആഗതം, ഇദാനി നോ ആചരിയസ്സ വചനം മത്ഥകം പത്തന്തി പരിദേവതി.

സോ ഏവം പരിദേവമാനോ അഗ്ഗമഹേസിം അനുസ്സരിത്വാ –

൧൮. ‘‘സാമാ ച ഖോ ചന്ദനലിത്തഗത്താ, ലട്ഠീവ സോഭഞ്ജനകസ്സ ഉഗ്ഗതാ;

അദിസ്വാ കാലം കരിസ്സാമി ഉബ്ബരിം, തം മേ ഇതോ ദുക്ഖതരം ഭവിസ്സതീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ –

തസ്സത്ഥോ – മമ ഭരിയാ സുവണ്ണസാമാ ഉബ്ബരീ യഥാ നാമ സിഗ്ഗുരുക്ഖസ്സ ഉജു ഉഗ്ഗതാ സാഖാ മന്ദമാലുതേരിതാ കമ്പമാനാ സോഭതി, ഏവം ഇത്ഥിവിലാസം കുരുമാനാ സോഭതി, തമഹം ഇദാനി അക്ഖീനം ഭിന്നത്താ ഉബ്ബരിം അദിസ്വാവ കാലം കരിസ്സാമി, തം മേ തസ്സാ അദസ്സനം ഇതോ മരണദുക്ഖതോപി ദുക്ഖതരം ഭവിസ്സതീതി.

സോ ഏവം വിലപന്തോവ മരിത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. ന നം ഇസ്സരിയലുദ്ധോ പുരോഹിതോ പരിത്താണം കാതും സക്ഖി, ന അത്തനോ ഇസ്സരിയം. തസ്മിം മതമത്തേയേവ ബലകായോ ഭിജ്ജിത്വാ പലായി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ ബോധിരാജകുമാരോ അഹോസി, പിങ്ഗിയോ ദേവദത്തോ, ദിസാപാമോക്ഖാചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വേനസാഖജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൫൪] ൪. ഉരഗജാതകവണ്ണനാ

ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മതപുത്തകം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പന മതഭരിയമതപിതികവത്ഥുസദിസമേവ. ഇധാപി തഥേവ സത്ഥാ തസ്സ നിവേസനം ഗന്ത്വാ തം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ‘‘കിം, ആവുസോ, സോചസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, പുത്തസ്സ മേ മതകാലതോ പട്ഠായ സോചാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആവുസോ, ഭിജ്ജനധമ്മം നാമ ഭിജ്ജതി, നസ്സനധമ്മം നാമ നസ്സതി, തഞ്ച ഖോ ന ഏകസ്മിംയേവ കുലേ, നാപി ഏകസ്മിഞ്ഞേവ ഗാമേ, അഥ ഖോ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു തീസു ഭവേസു അമരണധമ്മോ നാമ നത്ഥി, തബ്ഭാവേനേവ ഠാതും സമത്ഥോ ഏകസങ്ഖാരോപി സസ്സതോ നാമ നത്ഥി, സബ്ബേ സത്താ മരണധമ്മാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജനധമ്മാ, പോരാണകപണ്ഡിതാപി പുത്തേ മതേ ‘മരണധമ്മം മതം, നസ്സനധമ്മം നട്ഠ’ന്തി ന സോചിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം ദ്വാരഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ കസികമ്മേന ജീവികം കപ്പേസി. തസ്സ പുത്തോ ച ധീതാ ചാതി ദ്വേ ദാരകാ അഹേസും. സോ പുത്തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ സമാനകുലതോ കുമാരികം ആഹരിത്വാ അദാസി, ഇതി തേ ദാസിയാ സദ്ധിം ഛ ജനാ അഹേസും – ബോധിസത്തോ, ഭരിയാ, പുത്തോ, ധീതാ, സുണിസാ, ദാസീതി. തേ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പിയസംവാസാ അഹേസും. ബോധിസത്തോ സേസാനം പഞ്ചന്നം ഏവം ഓവാദം ദേതി ‘‘തുമ്ഹേ യഥാലദ്ധനിയാമേനേവ ദാനം ദേഥ, സീലം രക്ഖഥ, ഉപോസഥകമ്മം കരോഥ, മരണസ്സതിം ഭാവേഥ, തുമ്ഹാകം മരണഭാവം സല്ലക്ഖേഥ, ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം മരണം ധുവം, ജീവിതം അദ്ധുവം, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ഖയവയധമ്മിനോവ, രത്തിഞ്ച ദിവാ ച അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ഓവാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അപ്പമത്താ മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി.

അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ പുത്തേന സദ്ധിം ഖേത്തം ഗന്ത്വാ കസതി. പുത്തോ കചവരം സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഝാപേതി. തസ്സാവിദൂരേ ഏകസ്മിം വമ്മികേ ആസീവിസോ അത്ഥി. ധൂമോ തസ്സ അക്ഖീനി പഹരി. സോ കുദ്ധോ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ഇമം നിസ്സായ മയ്ഹം ഭയ’’ന്തി ചതസ്സോ ദാഠാ നിമുജ്ജാപേന്തോ തം ഡംസി, സോ പരിവത്തിത്വാ പതിതോ. ബോധിസത്തോ പരിവത്തിത്വാ തം പതിതം ദിസ്വാ ഗോണേ ഠപേത്വാ ഗന്ത്വാ തസ്സ മതഭാവം ഞത്വാ തം ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ പാരുപിത്വാ നേവ രോദി ന പരിദേവി – ‘‘ഭിജ്ജനധമ്മം പന ഭിന്നം, മരണധമ്മം മതം, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ മരണനിപ്ഫത്തികാ’’തി അനിച്ചഭാവമേവ സല്ലക്ഖേത്വാ കസി. സോ ഖേത്തസമീപേന ഗച്ഛന്തം ഏകം പടിവിസ്സകം പുരിസം ദിസ്വാ ‘‘താത, ഗേഹം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമാ’’തി വുത്തേ തേന ഹി അമ്ഹാകമ്പി ഘരം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിം വദേയ്യാസി ‘‘അജ്ജ കിര പുബ്ബേ വിയ ദ്വിന്നം ഭത്തം അനാഹരിത്വാ ഏകസ്സേവാഹാരം ആഹരേയ്യാഥ, പുബ്ബേ ച ഏകികാവ ദാസീ ആഹാരം ആഹരതി, അജ്ജ പന ചത്താരോപി ജനാ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ ഗന്ധപുപ്ഫഹത്ഥാ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിയാ തഥേവ കഥേസി. കേന തേ, താത, ഇമം സാസനം ദിന്നന്തി. ബ്രാഹ്മണേന, അയ്യേതി. സാ ‘‘പുത്തോ മേ മതോ’’തി അഞ്ഞാസി, കമ്പനമത്തമ്പിസ്സാ നാഹോസി. ഏവം സുഭാവിതചിത്താ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ ഗന്ധപുപ്ഫഹത്ഥാ ദാസിം പന ആഹാരം ആഹരാപേത്വാ സേസേഹി സദ്ധിം ഖേത്തം അഗമാസി. ഏകസ്സപി രോദിതം വാ പരിദേവിതം വാ നാഹോസി.

ബോധിസത്തോ പുത്തസ്സ നിപന്നഛായായമേവ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജി. ഭുത്താവസാനേ സബ്ബേപി ദാരൂനി ഉദ്ധരിത്വാ തം ചിതകം ആരോപേത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ഝാപേസും. ഏകസ്സ ച ഏകബിന്ദുപി അസ്സു നാഹോസി, സബ്ബേപി സുഭാവിതമരണസ്സതിനോ ഹോന്തി. തേസം സീലതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കോ നു ഖോ മം ഠാനാ ചാവേതുകാമോ’’തി ഉപധാരേന്തോ തേസം ഗുണതേജേന ഉണ്ഹഭാവം ഞത്വാ പസന്നമാനസോ ഹുത്വാ ‘‘മയാ ഏതേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ സീഹനാദം നദാപേത്വാ സീഹനാദപരിയോസാനേ ഏതേസം നിവേസനം സത്തരതനപരിപുണ്ണം കത്വാ ആഗന്തും വട്ടതീ’’തി വേഗേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആളാഹനപസ്സേ ഠിതോ ‘‘താത, കിം കരോഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഏകം മനുസ്സം ഝാപേമ, സാമീ’’തി. ‘‘ന തുമ്ഹേ മനുസ്സം ഝാപേസ്സഥ, ഏകം പന മിഗം മാരേത്വാ പചഥ മഞ്ഞേ’’തി. ‘‘നത്ഥേതം സാമി, മനുസ്സമേവ ഝാപേമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി വേരിമനുസ്സോ വോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘ഓരസപുത്തോ നോ സാമി, ന വേരികോ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി വോ അപ്പിയപുത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘അതിവിയ പിയപുത്തോ, സാമീ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സോ അരോദനകാരണം കഥേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯. ‘‘ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണം, ഹിത്വാ ഗച്ഛതി സം തനും;

ഏവം സരീരേ നിബ്ഭോഗേ, പേതേ കാലകതേ സതി.

൨൦. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി.

തത്ഥ സം തനുന്തി അത്തനോ സരീരം. നിബ്ഭോഗേതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അഭാവേന ഭോഗരഹിതേ. പേതേതി പരലോകം പടിഗതേ. കാലകതേതി കതകാലേ, മതേതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സാമി, മമ പുത്തോ യഥാ നാമ ഉരഗോ ജിണ്ണതചം നിച്ഛിന്ദിത്വാ അനോലോകേത്വാ അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, ഏവം അത്തനോ സരീരം ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയരഹിതേ സരീരേ ഏവം നിബ്ഭോഗേ തസ്മിഞ്ച മേ പുത്തേ പേതേ പുന പടിഗതേ മരണകാലം കത്വാ ഠിതേ സതി കോ കാരുഞ്ഞേന വാ പരിദേവേന വാ അത്ഥോ. അയഞ്ഹി യഥാ സൂലേഹി വിജ്ഝിത്വാ ഡയ്ഹമാനോ സുഖദുക്ഖം ന ജാനാതി, ഏവം ഞാതീനം പരിദേവിതമ്പി ന ജാനാതി, തേന കാരണേനാഹം ഏതം ന സോചാമി. യാ തസ്സ അത്തനോ ഗതി, തം സോ ഗതോതി.

സക്കോ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണിം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ ഥഞ്ഞം പായേത്വാ ഹത്ഥപാദേ സണ്ഠപേത്വാ വഡ്ഢിതപുത്തോ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, പിതാ താവ പുരിസഭാവേന മാ രോദതു, മാതു ഹദയം പന മുദുകം ഹോതി, ത്വം കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സാ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൨൧. ‘‘അനവ്ഹിതോ തതോ ആഗാ, അനനുഞ്ഞാതോ ഇതോ ഗതോ;

യഥാഗതോ തഥാ ഗതോ, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

൨൨. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ –

തത്ഥ അനവ്ഹിതോതി അയം താത മയാ പരലോകതോ അനവ്ഹിതോ അയാചിതോ. ആഗാതി അമ്ഹാകം ഗേഹം ആഗതോ. ഇതോതി ഇതോ മനുസ്സലോകതോ ഗച്ഛന്തോപി മയാ അനനുഞ്ഞാതോവ ഗതോ. യഥാഗതോതി ആഗച്ഛന്തോപി യഥാ അത്തനോവ രുചിയാ ആഗതോ, ഗച്ഛന്തോപി തഥേവ ഗതോ. തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്സ ഇതോ ഗമനേ കാ പരിദേവനാ. ഡയ്ഹമാനോതി ഗാഥാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

സക്കോ ബ്രാഹ്മണിയാ കഥം സുത്വാ തസ്സ ഭഗിനിം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭാതാ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ഭഗിനിയോ നാമ ഭാതൂസു സിനേഹാ ഹോന്തി, ത്വം കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സാ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൨൩. ‘‘സചേ രോദേ കിസാ അസ്സം, തസ്സാ മേ കിം ഫലം സിയാ;

ഞാതിമിത്തസുഹജ്ജാനം, ഭിയ്യോ നോ അരതീ സിയാ.

൨൪. ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ –

തത്ഥ സചേതി യദി അഹം ഭാതരി മതേ രോദേയ്യം, കിസസരീരാ അസ്സം. ഭാതു പന മേ തപ്പച്ചയാ വുഡ്ഢി നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തസ്സാ മേതി തസ്സാ മയ്ഹം രോദന്തിയാ കിം ഫലം കോ ആനിസംസോ ഭവേയ്യ. മയ്ഹം അവുദ്ധി പന പഞ്ഞായതീതി ദീപേതി. ഞാതിമിത്തസുഹജ്ജാനന്തി ഞാതിമിത്തസുഹദാനം. അയമേവ വാ പാഠോ. ഭിയ്യോ നോതി യേ അമ്ഹാകം ഞാതീ ച മിത്താ ച സുഹദയാ ച, തേസം അധികതരാ അരതി സിയാ.

സക്കോ ഭഗിനിയാ കഥം സുത്വാ ഭരിയം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘പതി മേ, സാമീ’’തി. ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ പതിമ്ഹി മതേ വിധവാ ഹോന്തി അനാഥാ, ത്വം കസ്മാ ന രോദസീ’’തി. സാപിസ്സ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൨൫. ‘‘യഥാപി ദാരകോ ചന്ദം, ഗച്ഛന്തമനുരോദതി;

ഏവംസമ്പദമേവേതം, യോ പേതമനുസോചതി.

൨൬. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ –

തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ യത്ഥ കത്ഥചി യുത്തായുത്തം ലബ്ഭനീയാലബ്ഭനീയം അജാനന്തോ ബാലദാരകോ മാതു ഉച്ഛങ്ഗേ നിസിന്നോ പുണ്ണമാസിയം പുണ്ണം ചന്ദം ആകാസേ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, ചന്ദം മേ ദേഹി, അമ്മ, ചന്ദം മേ ദേഹീ’’തി പുനപ്പുനം രോദതി, ഏവംസമ്പദമേവേതം, ഏവംനിപ്ഫത്തികമേവ ഏതം തസ്സ രുണ്ണം ഹോതി, യോ പേതം കാലകതം അനുസോചതി. ഇതോപി ച ബാലതരം. കിംകാരണാ? സോ ഹി വിജ്ജമാനചന്ദം അനുരോദതി, മയ്ഹം പന പതി മതോ ഏതരഹി അവിജ്ജമാനോ സൂലേഹി വിജ്ഝിത്വാ ഡയ്ഹമാനോപി ന കിഞ്ചി ജാനാതീതി.

സക്കോ ഭരിയായ വചനം സുത്വാ ദാസിം പുച്ഛി ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘അയ്യോ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘നനു ത്വം ഇമിനാ പീളേത്വാ പോഥേത്വാ പരിഭുത്താ ഭവിസ്സസി, തസ്മാ ‘‘സുമുത്താ അഹ’’ന്തി ന രോദസീ’’തി. ‘സാമി, മാ ഏവം അവച, ന ഏതം ഏതസ്സ അനുച്ഛവികം, ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നോ മേ അയ്യപുത്തോ, ഉരേ സംവഡ്ഢിതപുത്തോ വിയ അഹോസീ’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സാപിസ്സ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൨൭. ‘‘യഥാപി ഉദകകുമ്ഭോ, ഭിന്നോ അപ്പടിസന്ധിയോ;

ഏവംസമ്പദമേവേതം, യോ പേതമനുസോചതി.

൨൮. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ –

തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ ഉദകകുമ്ഭോ ഉക്ഖിപിയമാനോ പതിത്വാ സത്തധാ ഭിന്നോ പുന താനി കപാലാനി പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ സംവിദഹിത്വാ പടിപാകതികം കാതും ന സക്കോതി, യോ പേതമനുസോചതി, തസ്സപി ഏതമനുസോചനം ഏവംനിപ്ഫത്തികമേവ ഹോതി, മതസ്സ പുന ജീവാപേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ഇദ്ധിമതോ വാ ഇദ്ധാനുഭാവേന ഭിന്നം കുമ്ഭം സംവിദഹിത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേതും സക്കാ ഭവേയ്യ, കാലകതോ പന ഇദ്ധിബലേനാപി ന സക്കാ പടിപാകതിതം കാതുന്തി. ഇതരാ ഗാഥാ വുത്തത്ഥായേവ.

സക്കോ സബ്ബേസം ധമ്മകഥം സുത്വാ പസീദിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി അപ്പമത്തേഹി മരണസ്സതി ഭാവിതാ, തുമ്ഹേ ഇതോ പട്ഠായ സഹത്ഥേന കമ്മം മാ കരിത്ഥ, അഹം, സക്കോ ദേവരാജാ, അഹം വോ ഗേഹേ സത്ത രതനാനി അപരിമാണാനി കരിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ദാനം ദേഥ, സീലം രക്ഖഥ, ഉപോസഥകമ്മം കരോഥ, അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി തേസം ഓവാദം ദത്വാ ഗേഹം അപരിമിതധനം കത്വാ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കുടുമ്ബികോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ ദാസീ ഖുജ്ജുത്തരാ അഹോസി, ധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ, പുത്തോ രാഹുലോ, മാതാ ഖേമാ, ബ്രാഹ്മണോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

ഉരഗജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൫൫] ൫. ഘടജാതകവണ്ണനാ

അഞ്ഞേ സോചന്തി രോദന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ ഏകം അമച്ചം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതസദിസമേവ. ഇധ പന രാജാ അത്തനോ ഉപകാരസ്സ അമച്ചസ്സ മഹന്തം യസം ദത്വാ പരിഭേദകാനം കഥം ഗഹേത്വാ തം ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ പവേസേസി. സോ തത്ഥ നിസിന്നോവ സോതാപത്തിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേസി. രാജാ തസ്സ ഗുണം സല്ലക്ഖേത്വാ മോചാപേസി. സോ ഗന്ധമാലം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അനത്ഥോ കിര തേ ഉപ്പന്നോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അനത്ഥേന പന മേ അത്ഥോ ആഗതോ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തോ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, ത്വഞ്ഞേവ അനത്ഥേന അത്ഥം ആഹരി, പോരാണകപണ്ഡിതാപി ആഹരിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, ‘‘ഘടകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. സോ അപരേന സമയേന തക്കസിലായം ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ അന്തേപുരേ ഏകോ അമച്ചോ ദുബ്ഭി. സോ തം പച്ചക്ഖതോ ഞത്വാ രട്ഠാ പബ്ബാജേസി. തദാ സാവത്ഥിയം ധങ്കരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ഉപട്ഠഹിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അത്തനോ വചനം ഗാഹാപേത്വാ ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹാപേസി. സോപി രജ്ജം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം സങ്ഖലികാഹി ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരം പവേസേസി. ബോധിസത്തോ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദി, ധങ്കസ്സ സരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സുവണ്ണാദാസഫുല്ലപദുമസസ്സിരികം മുഖം ദിസ്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൯. ‘‘അഞ്ഞേ സോചന്തി രോദന്തി, അഞ്ഞേ അസ്സുമുഖാ ജനാ;

പസന്നമുഖവണ്ണോസി, കസ്മാ ഘട ന സോചസീ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞേതി തം ഠപേത്വാ സേസമനുസ്സാ.

അഥസ്സ ബോധിസത്തോ അസോചനകാരണം കഥേന്തോ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൦. ‘‘നാബ്ഭതീതഹരോ സോകോ, നാനാഗതസുഖാവഹോ;

തസ്മാ ധങ്ക ന സോചാമി, നത്ഥി സോകേ ദുതീയതാ.

൩൧. ‘‘സോചം പണ്ഡു കിസോ ഹോതി, ഭത്തഞ്ചസ്സ ന രുച്ചതി;

അമിത്താ സുമനാ ഹോന്തി, സല്ലവിദ്ധസ്സ രുപ്പതോ.

൩൨. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

ഠിതം മം നാഗമിസ്സതി, ഏവം ദിട്ഠപദോ അഹം.

൩൩. ‘‘യസ്സത്താ നാലമേകോവ, സബ്ബകാമരസാഹരോ;

സബ്ബാപി പഥവീ തസ്സ, ന സുഖം ആവഹിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ നാബ്ഭതീതഹരോതി നാബ്ഭതീതാഹാരോ, അയമേവ വാ പാഠോ. സോകോ നാമ അബ്ഭതീതം അതിക്കന്തം നിരുദ്ധം അത്ഥങ്ഗതം പുന നാഹരതി. ദുതീയതാതി സഹായതാ. അതീതാഹരണേന വാ അനാഗതാഹരണേന വാ സോകോ നാമ കസ്സചി സഹായോ ന ഹോതി, തേനാപി കാരണേനാഹം ന സോചാമീതി വദതി. സോചന്തി സോചന്തോ. സല്ലവിദ്ധസ്സ രുപ്പതോതി സോകസല്ലേന വിദ്ധസ്സ തേനേവ ഘട്ടിയമാനസ്സ ‘‘ദിട്ഠാ വത നോ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠീ’’തി അമിത്താ സുമനാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

ഠിതം മം നാഗമിസ്സതീതി സമ്മ ധങ്കരാജ, ഏതേസു ഗാമാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം മം പണ്ഡുകിസഭാവാദികം സോകമൂലകം ബ്യസനം ന ആഗമിസ്സതി. ഏവം ദിട്ഠപദോതി യഥാ തം ബ്യസനം നാഗച്ഛതി, ഏവം മയാ ഝാനപദം ദിട്ഠം. ‘‘അട്ഠലോകധമ്മപദ’’ന്തിപി വദന്തിയേവ. പാളിയം പന ‘‘ന മത്തം നാഗമിസ്സതീ’’തി ലിഖിതം, തം അട്ഠകഥായം നത്ഥി. പരിയോസാനഗാഥായ ഇച്ഛിതപത്ഥിതത്ഥേന ഝാനസുഖസങ്ഖാതം സബ്ബകാമരസം ആഹരതീതി സബ്ബകാമരസാഹരോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്സ രഞ്ഞോ പഹായ അഞ്ഞസഹായേ അത്താവ ഏകോ സബ്ബകാമരസാഹരോ നാലം, സബ്ബം ഝാനസുഖസങ്ഖാതം കാമരസം ആഹരിതും അസമത്ഥോ, തസ്സ രഞ്ഞോ സബ്ബാപി പഥവീ ന സുഖം ആവഹിസ്സതി. കാമാതുരസ്സ ഹി സുഖം നാമ നത്ഥി, യോ പന കിലേസദരഥരഹിതം ഝാനസുഖം ആഹരിതും സമത്ഥോ, സോ രാജാ സുഖീ ഹോതീതി. യോ പനേതായ ഗാഥായ ‘‘യസ്സത്ഥാ നാലമേകോ’’തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ ന ദിസ്സതി.

ഇതി ധങ്കോ ഇമാ ചതസ്സോ ഗാഥാ സുത്വാ ബോധിസത്തം ഖമാപേത്വാ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ പക്കാമി. ബോധിസത്തോപി രജ്ജം അമച്ചാനം പടിനിയ്യാദേത്വാ ഹിമവന്തപദേസം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ധങ്കരാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ഘടരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഘടജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൫൬] ൬. കോരണ്ഡിയജാതകവണ്ണനാ

ഏകോ അരഞ്ഞേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഥേരോ കിര ആഗതാഗതാനം ദുസ്സീലാനം മിഗലുദ്ദകമച്ഛബന്ധാദീനം ദിട്ഠദിട്ഠാനഞ്ഞേവ ‘‘സീലം ഗണ്ഹഥ, സീലം ഗണ്ഹഥാ’’തി സീലം ദേതി. തേ ഥേരേ ഗരുഭാവേന തസ്സ കഥം ഭിന്ദിതും അസക്കോന്താ സീലം ഗണ്ഹന്തി, ഗഹേത്വാ ച പന ന രക്ഖന്തി, അത്തനോ അത്തനോ കമ്മമേവ കരോന്തി. ഥേരോ സദ്ധിവിഹാരികേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ആവുസോ, ഇമേ മനുസ്സാ മമ സന്തികേ സീലം ഗണ്ഹിംസു, ഗണ്ഹിത്വാ ച പന ന രക്ഖന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഏതേസം അരുചിയാ സീലം ദേഥ, ഏതേ തുമ്ഹാകം കഥം ഭിന്ദിതും അസക്കോന്താ ഗണ്ഹന്തി, തുമ്ഹേ ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപാനം സീലം മാ അദത്ഥാ’’തി. ഥേരോ അനത്തമനോ അഹോസി. തം പവത്തിം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര ദിട്ഠദിട്ഠാനഞ്ഞേവ സീലം ദേതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ദിട്ഠദിട്ഠാനം അയാചന്താനഞ്ഞേവ സീലം ദേതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ ജേട്ഠന്തേവാസികോ കോരണ്ഡിയോ നാമ അഹോസി. തദാ സോ ആചരിയോ ദിട്ഠദിട്ഠാനം കേവട്ടാദീനം അയാചന്താനഞ്ഞേവ ‘‘സീലം ഗണ്ഹഥ, സീലം ഗണ്ഹഥാ’’തി സീലം ദേതി. തേ ഗഹേത്വാപി ന രക്ഖന്തി ആചരിയോ തമത്ഥം അന്തേവാസികാനം ആരോചേസി. അന്തേവാസികാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഏതേസം അരുചിയാ സീലം ദേഥ, തസ്മാ ഭിന്ദന്തി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ യാചന്താനഞ്ഞേവ ദദേയ്യാഥ, മാ അയാചന്താന’’ന്തി വദിംസു. സോ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി, ഏവം സന്തേപി ദിട്ഠദിട്ഠാനം സീലം ദേതിയേവ.

അഥേകദിവസം ഏകസ്മാ ഗാമാ മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണവാചനകത്ഥായ ആചരിയം നിമന്തയിംസു. സോ കോരണ്ഡിയമാണവം പക്കോസിത്വാ ‘‘താത, അഹം ന ഗച്ഛാമി, ത്വം ഇമേ പഞ്ചസതേ മാണവേ ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വാചനകാനി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അമ്ഹാകം ദിന്നകോട്ഠാസം ആഹരാ’’തി പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ പടിനിവത്തന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം കന്ദരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ ദിട്ഠദിട്ഠാനം അയാചന്താനഞ്ഞേവ സീലം ദേതി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ യഥാ യാചന്താനഞ്ഞേവ ദേതി, തഥാ നം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ തേസു മാണവേസു സുഖനിസിന്നേസു ഉട്ഠായ മഹന്തം മഹന്തം സേലം ഉക്ഖിപിത്വാ കന്ദരായം ഖിപി, പുനപ്പുനം ഖിപിയേവ. അഥ നം തേ മാണവാ ഉട്ഠായ ‘‘ആചരിയ, കിം കരോസീ’’തി ആഹംസു. സോ ന കിഞ്ചി കഥേസി, തേ വേഗേന ഗന്ത്വാ ആചരിയസ്സ ആരോചേസും. ആചരിയോ ആഗന്ത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൪. ‘‘ഏകോ അരഞ്ഞേ ഗിരികന്ദരായം, പഗ്ഗയ്ഹ പഗ്ഗയ്ഹ സിലം പവേച്ഛസി;

പുനപ്പുനം സന്തരമാനരൂപോ, കോരണ്ഡിയ കോ നു തവ യിധത്ഥോ’’തി.

തത്ഥ കോ നു തവ യിധത്ഥോതി കോ നു തവ ഇധ കന്ദരായം സിലാഖിപനേന അത്ഥോ.

സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ആചരിയം പബോധേതുകാമോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൫. ‘‘അഹഞ്ഹിമം സാഗരസേവിതന്തം, സമം കരിസ്സാമി യഥാപി പാണി;

വികിരിയ സാനൂനി ച പബ്ബതാനി ച, തസ്മാ സിലം ദരിയാ പക്ഖിപാമീ’’തി.

തത്ഥ അഹഞ്ഹിമന്തി അഹഞ്ഹി ഇമം മഹാപഥവിം. സാഗരസേവിതന്തന്തി സാഗരേഹി സേവിതം ചാതുരന്തം. യഥാപി പാണീതി ഹത്ഥതലം വിയ സമം കരിസ്സാമി. വികിരിയാതി വികിരിത്വാ. സാനൂനി ച പബ്ബതാനി ചാതി പംസുപബ്ബതേ ച സിലാപബ്ബതേ ച.

തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൬. ‘‘നയിമം മഹിം അരഹതി പാണികപ്പം, സമം മനുസ്സോ കരണായ മേകോ;

മഞ്ഞാമിമഞ്ഞേവ ദരിം ജിഗീസം, കോരണ്ഡിയ ഹാഹസി ജീവലോക’’ന്തി.

തത്ഥ കരണായ മേകോതി കരണായ ഏകോ കാതും ന സക്കോതീതി ദീപേതി. മഞ്ഞാമിമഞ്ഞേവ ദരിം ജിഗീസന്തി അഹം മഞ്ഞാമി തിട്ഠതു പഥവീ, ഇമഞ്ഞേവ ഏകം ദരിം ജിഗീസം പൂരണത്ഥായ വായമന്തോ സിലാ പരിയേസന്തോ ഉപായം വിചിനന്തോവ ത്വം ഇമം ജീവലോകം ഹാഹസി ജഹിസ്സസി, മരിസ്സസീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ മാണവോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൩൭. ‘‘സചേ അയം ഭൂതധരം ന സക്കാ, സമം മനുസ്സോ കരണായ മേകോ;

ഏവമേവ ത്വം ബ്രഹ്മേ ഇമേ മനുസ്സേ, നാനാദിട്ഠികേ നാനയിസ്സസി തേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേ അയം ഏകോ മനുസ്സോ ഇമം ഭൂതധരം പഥവിം സമം കാതും ന സക്കാ ന സമത്ഥോ, ഏവമേവ ത്വം ഇമേ ദുസ്സീലമനുസ്സേ നാനാദിട്ഠികേ നാനയിസ്സസി, തേ ഏവം ‘‘സീലം ഗണ്ഹഥ, സീലം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തോ അത്തനോ വസം ന ആനയിസ്സസി, പണ്ഡിതപുരിസായേവ ഹി പാണാതിപാതം ‘‘അകുസല’’ന്തി ഗരഹന്തി. സംസാരമോചകാദയോ പനേത്ഥ കുസലസഞ്ഞിനോ, തേ ത്വം കഥം ആനയിസ്സസി, തസ്മാ ദിട്ഠദിട്ഠാനം സീലം അദത്വാ യാചന്താനഞ്ഞേവ ദേഹീതി.

തം സുത്വാ ആചരിയോ ‘‘യുത്തം വദതി കോരണ്ഡിയോ, ഇദാനി ന ഏവരൂപം കരിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ വിരദ്ധഭാവം ഞത്വാ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൩൮. ‘‘സംഖിത്തരൂപേന ഭവം മമത്ഥം, അക്ഖാസി കോരണ്ഡിയ ഏവമേതം;

യഥാ ന സക്കാ പഥവീ സമായം, കത്തും മനുസ്സേന തഥാ മനുസ്സാ’’തി.