൪. പഞ്ഞാപരിഹീനസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ചതുത്ഥേ സുപരിഹീനാതി സുട്ഠു പരിഹീനാ. യേ അരിയായ പഞ്ഞായ പരിഹീനാതി യേ സത്താ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയപടിവിജ്ഝനേന ചതുസച്ചപടിവിജ്ഝനേന ച കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതത്താ അരിയായ പരിസുദ്ധായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച പരിഹീനാ, തേ ലോകിയലോകുത്തരാഹി സമ്പത്തീഹി അതിവിയ പരിഹീനാ മഹാജാനികാ. കേ പന തേതി? യേ കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ. തേ ഹി മിച്ഛത്തനിയതഭാവതോ ഏകന്തേന പരിഹീനാ അപരിപുണ്ണാ മഹാജാനികാ. തേനാഹ ‘‘ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. വിപാകാവരണസമങ്ഗിനോപി പരിഹീനാ. അഥ വാ സുക്കപക്ഖേ അപരിഹീനാ നാമ തിവിധാവരണവിരഹിതാ സമ്മാദിട്ഠികാ കമ്മസ്സകതഞാണേന ച സമന്നാഗതാ. സേസം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു പഞ്ഞായാതി നിസ്സക്കവചനം, വിപസ്സനാഞാണതോ മഗ്ഗഞാണതോ ച പരിഹാനേനാതി. സാമിവചനം വാ ഏതം, യഥാവുത്തഞാണസ്സ പരിഹാനേനാതി, ഉപ്പാദേതബ്ബസ്സ അനുപ്പാദനമേവ ചേത്ഥ പരിഹാനം. നിവിട്ഠം നാമരൂപസ്മിന്തി നാമരൂപേ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകേ ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം, തതോ ഏവ ഇദം സച്ചന്തി മഞ്ഞതീതി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി മഞ്ഞതി. ‘‘സദേവകേ ലോകേ’’തി വിഭത്തി പരിണാമേതബ്ബാ.

ഏവം പഠമഗാഥായ സംകിലേസപക്ഖം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്സാ അനുപ്പത്തിയാ നാമരൂപസ്മിം മഞ്ഞനാഭിനിവേസേഹി കിലേസവട്ടം വത്തതി, തസ്സാ ഉപ്പത്തിയാ വട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദോതി പഞ്ഞായ ആനുഭാവം പകാസേന്തോ ‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മി’’ന്തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ലോകസ്മിന്തി സങ്ഖാരലോകസ്മിം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിയ സത്തേസു, സങ്ഖാരേസു പഞ്ഞാസദിസോ ധമ്മോ നത്ഥി. പഞ്ഞുത്തരാ ഹി കുസലാ ധമ്മാ, പഞ്ഞായ ച സിദ്ധായ സബ്ബേ അനവജ്ജധമ്മാ സിദ്ധാ ഏവ ഹോന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൧൪൧; സം. നി. ൫.൧). യാ പനേത്ഥ പഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ, സാ സേട്ഠാതി ഥോമിതാ. യഥാ ച സാ പവത്തതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യാ അയം പഞ്ഞാ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധാദിം നിബ്ബിജ്ഝന്തീ പദാലേന്തീ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി നിബ്ബേധഗാമിനീ, യായ ച തസ്മിം തസ്മിം ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തനികായേസു ഖന്ധാനം പഠമാഭിനിബ്ബത്തിസങ്ഖാതായ ജാതിയാ തംനിമിത്തസ്സ ച കമ്മഭവസ്സ പരിക്ഖയം പരിയോസാനം നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച സമ്മാ അവിപരീതം ജാനാതി സച്ഛികരോതി, അയം സഹവിപസ്സനാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ സേട്ഠാ ലോകസ്മിന്തി.

ഇദാനി യഥാവുത്തപഞ്ഞാനുഭാവസമ്പന്നേ ഖീണാസവേ അഭിത്ഥവന്തോ ‘‘തേസം ദേവാ മനുസ്സാ ചാ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേസം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു പരിഞ്ഞാദീനം സോളസന്നം കിച്ചാനം നിട്ഠിതത്താ ചതുസച്ചസമ്ബോധേന സമ്ബുദ്ധാനം, സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സതിമതം, വുത്തനയേന സമുഗ്ഘാതിതസമ്മോഹത്താ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ഹാസപഞ്ഞാനം, പുബ്ബഭാഗേ വാ സീലാദിപാരിപൂരിതോ പട്ഠായ യാവ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ ഹാസവേദതുട്ഠിപാമോജ്ജബഹുലതായ ഹാസപഞ്ഞാനം, സബ്ബസോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനത്താ അന്തിമസരീരധാരീനം ഖീണാസവാനം ദേവാ മനുസ്സാ ച പിഹയന്തി പിയാ ഹോന്തി, തബ്ഭാവം അധിഗന്തും ഇച്ഛന്തി ‘‘അഹോ പഞ്ഞാനുഭാവോ, അഹോ വത മയമ്പി ഏദിസാ ഏവം നിത്തിണ്ണസബ്ബദുക്ഖാ ഭവേയ്യാമാ’’തി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.