൧൦. ജാഗരിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. ദസമേ ജാഗരോതി ജാഗരകോ വിഗതനിദ്ദോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ, രത്തിന്ദിവം കമ്മട്ഠാനമനസികാരേ യുത്തപ്പയുത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഭിക്ഖു പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൫൧൯).

ചസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന വക്ഖമാനേ സതാദിഭാവേ സമ്പിണ്ഡേതി. അസ്സാതി സിയാ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘ജാഗരോ ച ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യാ’’തി ച പഠന്തി. സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ ച കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേന സതിഅവിപ്പവാസേന സതോ സമ്പജാനോതി സത്തട്ഠാനിയസ്സ ചതുബ്ബിധസ്സപി സമ്പജഞ്ഞസ്സ വസേന സമ്പജാനോ. സമാഹിതോതി ഉപചാരസമാധിനാ അപ്പനാസമാധിനാ ച സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ. പമുദിതോതി പടിപത്തിയാ ആനിസംസദസ്സനേന ഉത്തരുത്തരി വിസേസാധിഗമേന വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച അമോഘഭാവദസ്സനേന പമുദിതോ പാമോജ്ജബഹുലോ. വിപ്പസന്നോതി തതോ ഏവ പടിപത്തിഭൂതാസു തീസു സിക്ഖാസു പടിപത്തിദേസകേ ച സത്ഥരി സദ്ധാബഹുലതായ സുട്ഠു പസന്നോ. സബ്ബത്ഥ അസ്സാതി സമ്ബന്ധോ വിഹരേയ്യാതി വാ.

തത്ഥ കാലവിപസ്സീ ച കുസലേസു ധമ്മേസൂതി തസ്മിം കാലേ വിപസ്സകോ, തത്ഥ വാ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേ കാലവിപസ്സീ കാലാനുരൂപം വിപസ്സകോ. കിം വുത്തം ഹോതി? വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ കലാപസമ്മസനാദിവസേന സമ്മസന്തോ ആവാസാദികേ സത്ത അസപ്പായേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ സേവന്തോ അന്തരാ വോസാനം അനാപജ്ജിത്വാ പഹിതത്തോ ചിത്തസ്സ സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേന്തോ സക്കച്ചം നിരന്തരം അനിച്ചാനുപസ്സനാദിം പവത്തേന്തോ യസ്മിം കാലേ വിപസ്സനാചിത്തം ലീനം ഹോതി, തസ്മിം ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസങ്ഖാതേസു, യസ്മിം പന കാലേ ചിത്തം ഉദ്ധതം ഹോതി, തസ്മിം പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതേസു കുസലേസു അനവജ്ജേസു ബോജ്ഝങ്ഗധമ്മേസൂതി ഏവം തത്ഥ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ, തസ്മിം വാ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേ കാലാനുരൂപം വിപസ്സകോ അസ്സാതി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പന സബ്ബത്ഥേവ ഇച്ഛിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪; മി. പ. ൨.൧.൧൩). ഏത്താവതാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ജാഗരിയം ദസ്സേത്വാ യേഹി ധമ്മേഹി ജാഗരിയാനുയോഗോ സമ്പജ്ജതി, തേ പകാസേതി.

ഏവം ഭഗവാ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഖേപേനേവ സദ്ധിം ഉപകാരകധമ്മേഹി സമ്മസനചാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തഥാ പടിപജ്ജന്തസ്സ പടിപത്തിയാ അവഞ്ഝഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ജാഗരസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാഗരിയാനുയോഗേ സതിസമ്പജഞ്ഞസമാദാനാനി സബ്ബത്ഥകാനി സമ്മോദപസാദാവഹാനി, തത്ഥ കാലവിപസ്സനാ നാമ വിപസ്സനായ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം പരിപാകഗതം. ഉപക്കിലേസവിമുത്തേ ഹി വീഥിപടിപന്നേ വിപസ്സനാഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ വഹന്തേ യോഗിനോ ഉളാരം പാമോജ്ജം പസാദോ ച ഹോതി, തേഹി ച വിസേസാധിഗമസ്സ സന്തികേയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനതം.

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪, ൩൮൧);

ഗാഥാസു ജാഗരന്താ സുണാഥേതന്തി ഏതം മമ വചനം ഏകന്തേനേവ പമാദനിദ്ദായ അവിജ്ജാനിദ്ദായ പബോധനത്ഥം ജാഗരന്താ സതിസമ്പജഞ്ഞാദിധമ്മസമായോഗേന ജാഗരിയം അനുയുത്താ സുണാഥ. യേ സുത്താ തേ പബുജ്ഝഥാതി യേ യഥാവുത്തനിദ്ദായ സുത്താ സുപനം ഉപഗതാ, തേ തുമ്ഹേ ജാഗരിയാനുയോഗവസേന ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗേ സങ്കഡ്ഢിത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്താ അപ്പമാദപടിപത്തിയാ തതോ പബുജ്ഝഥ അഥ വാ ജാഗരന്താതി ജാഗരനിമിത്താ. ‘‘സുണാഥേത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഏത’’ന്തി വുത്തം, കിം തം വചനന്തി ആഹ ‘‘യേ സുത്താ തേ പബുജ്ഝഥാ’’തിആദി. തത്ഥ യേ സുത്താതി യേ കിലേസനിദ്ദായ സുത്താ, തേ തുമ്ഹേ അരിയമഗ്ഗപടിബോധേന പബുജ്ഝഥ. സുത്താ ജാഗരിതം സേയ്യോതി ഇദം പബോധസ്സ കാരണവചനം. യസ്മാ യഥാവുത്തസുപതോ വുത്തപ്പകാരം ജാഗരിതം ജാഗരണം അത്ഥകാമസ്സ കുലപുത്തസ്സ സേയ്യോ പാസംസതരോ ഹിതസുഖാവഹോ, തസ്മാ പബുജ്ഝഥ. നത്ഥി ജാഗരതോ ഭയന്തി ഇദം തത്ഥ ആനിസംസദസ്സനം. യോ ഹി സദ്ധാദീഹി ജാഗരണധമ്മേഹി സമന്നാഗമേന ജാഗരോ ജഗ്ഗതി, പമാദനിദ്ദം ന ഉപഗച്ഛതി, തസ്സ അത്താനുവാദഭയം പരാനുവാദഭയം ദണ്ഡഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം ജാതിആദിനിമിത്തം സബ്ബമ്പി വട്ടഭയം നത്ഥി.

കാലേനാതി ആവാസസപ്പായാദീനം ലദ്ധകാലേന. സോതി നിപാതമത്തം. സമ്മാ ധമ്മം പരിവീമംസമാനോതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതം തേഭൂമകധമ്മം സമ്മാ ഞായേന യഥാ നിബ്ബിന്ദനവിരജ്ജനാദയോ സമ്ഭവന്തി, ഏവം പരിതോ വീമംസന്തോ, സബ്ബാകാരേന വിപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. ഏകോദിഭൂതോതി ഏകോ സേട്ഠോ ഹുത്വാ ഉദേതീതി ഏകോദി, സമാധി. സോ ഏകോദി ഭൂതോ ജാതോ ഉപ്പന്നോ ഏതസ്സാതി ഏകോദിഭൂതോ. അഗ്ഗിആഹിതാദിസദ്ദാനം വിയ ഏത്ഥ ഭൂതസദ്ദസ്സ പരവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഏകോദിം വാ ഭൂതോ പത്തോതി ഏകോദിഭൂതോ. ഏത്ഥ ച ഏകോദീതി മഗ്ഗസമാധി അധിപ്പേതോ, ‘‘സമാഹിതോ’’തി ഏത്ഥ പന പാദകജ്ഝാനസമാധിനാ സദ്ധിം വിപസ്സനാസമാധി. അഥ വാ കാലേനാതി മഗ്ഗപടിവേധകാലേന. സമ്മാ ധമ്മം പരിവീമംസമാനോതി സമ്മദേവ ചതുസച്ചധമ്മം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന വീമംസന്തോ, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേന്തോ. ഏകോദിഭൂതോതി ഏകോ സേട്ഠോ അസഹായോ വാ ഹുത്വാ ഉദേതീതി ഏകോദി, ചതുകിച്ചസാധകോ സമ്മപ്പധാനോ. സോ ഏകോദി ഭൂതോ ജാതോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. വിഹനേ തമം സോതി സോ ഏവംഭൂതോ അരിയസാവകോ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജാതമം അനവസേസതോ വിഹനേയ്യ സമുച്ഛിന്ദേയ്യ.

ഇതി ഭഗവാ പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ദള്ഹം നിയോജേന്തോ ‘‘തസ്മാ ഹവേ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ജാഗരതോ സതിഅവിപ്പവാസാദിനാ സമഥവിപസ്സനാഭാവനാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, അനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗോ പാതുഭവതി, തതോ ചസ്സ സബ്ബം വട്ടഭയം നത്ഥി, തസ്മാ. ഹവേതി ഏകംസേന ദള്ഹം വാ. ഭജേഥാതി ഭജേയ്യ. ഏവം ജാഗരിയം ഭജന്തോ ച ആതാപിഭാവാദിഗുണയുത്തോ ഭിക്ഖു സംയോജനാനി ഭിന്ദിത്വാ അഗ്ഗഫലഞാണസങ്ഖാതം അനുത്തരം ഉത്തരരഹിതം സമ്ബോധിം ഫുസേ പാപുണേയ്യ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.