൧൦. സോമനസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ദസമേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോതി ഏത്ഥ സുഖന്തി കായികം സുഖം, സോമനസ്സന്തി ചേതസികം. തസ്മാ യസ്സ കായികം ചേതസികഞ്ച സുഖം അഭിണ്ഹം പവത്തതി, സോ സുഖസോമനസ്സബഹുലോതി വുത്തോ. യോനീതി ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, യോനിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൨) ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനീതി ആഗതോ. ‘‘യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൬) കാരണം.

‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവ’’ന്തി ച. (മ. നി. ൨.൪൫൭; ധ. പ. ൩൯൬; സു. നി. ൬൨൫);

‘‘തമേനം കമ്മജാ വാതാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം സമ്പരിവത്തേത്വാ മാതു യോനിമുഖേ സമ്പടിപാദേന്തീ’’തി ച ആദീസു പസ്സാവമഗ്ഗോ. ഇധ പന കാരണം അധിപ്പേതം. അസ്സാതി അനേന. ആരദ്ധാതി പട്ഠപിതാ പഗ്ഗഹിതാ പരിപുണ്ണാ സമ്പാദിതാ വാ.

ആസവാനം ഖയായാതി ഏത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സവന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭൂ, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി വാ ആസവാ. ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോ കരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആകാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകേ ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേ ഏവ ഭവിതും അരഹന്തി. വുത്തം ഹേതം – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. പുരിമാനി ചേത്ഥ നിബ്ബചനാനി യത്ഥ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ, തത്ഥ യുജ്ജന്തി; പച്ഛിമം കമ്മേപി. ന കേവലഞ്ച കമ്മകിലേസാ ഏവ ആസവാ, അപിച ഖോ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാപി. അഭിധമ്മേ ഹി ‘‘ചത്താരോ ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, ദിട്ഠാസവോ, അവിജ്ജാസവോ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൨) കാമരാഗാദയോ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ. സുത്തേപി ‘‘നാഹം, ചുന്ദ, ദിട്ഠധമ്മികാനംയേവ ആസവാനം സംവരായ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) ഏത്ഥ വിവാദമൂലഭൂതാ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ.

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യ, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം, ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬) –

ഏത്ഥ തേഭൂമകം കമ്മം അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ഏത്ഥ പരൂപഘാതവിപ്പടിസാരവധബന്ധാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖഭൂതാ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാ ച.

തേ പനേതേ ആസവാ വിനയേ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി ദ്വേധാ ആഗതാ. സളായതനേ ‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൨൧) തിധാ ആഗതാ. തഥാ അഞ്ഞേസു സുത്തന്തേസു. അഭിധമ്മേ തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സദ്ധിം ചതുധാ ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേ പന ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗമനീയാ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചധാ ആഗതാ. കമ്മമേവ ചേത്ഥ ആസവാതി അധിപ്പേതം. ഛക്കനിപാതേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ഛധാ ആഗതാ. സബ്ബാസവപരിയായേ തേയേവ ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി ധമ്മേഹി സദ്ധിം സത്തധാ ആഗതാ. ഇധ പന അഭിധമ്മപരിയായേന ചത്താരോ ആസവാ അധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഖയായാതി ഏത്ഥ പന ‘‘യോ ആസവാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാന’’ന്തി ആസവാനം സരസഭേദോ ആസവാനം ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫) ഏത്ഥ ആസവാനം ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ അച്ചന്തം അസമുപ്പാദോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ.

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨) –

ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഏത്ഥ ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൫൩) –

ഏത്ഥ നിബ്ബാനം. ഇധ പന ഫലം സന്ധായ ‘‘ആസവാനം ഖയായാ’’തി വുത്തം, അരഹത്തഫലത്ഥായാതി അത്ഥോ.

സംവേജനീയേസു ഠാനേസൂതി സംവേഗജനകേസു ജാതിആദീസു സംവേഗവത്ഥൂസു. ജാതി, ജരാ, ബ്യാധി, മരണം, അപായദുക്ഖം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി ഇമാനി ഹി സംവേഗവത്ഥൂനി സംവേജനീയട്ഠാനാനി നാമ. അപിച ‘‘ആദിത്തോ ലോകസന്നിവാസോ ഉയ്യുത്തോ പയാതോ കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ, ഉപനീയതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തിഏവമാദീനി (പടി. മ. ൧.൧൧൭) ചേത്ഥ സംവേജനീയട്ഠാനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. സംവേജനേനാതി ജാതിആദിസംവേഗവത്ഥൂനി പടിച്ച ഉപ്പന്നഭയസങ്ഖാതേന സംവേജനേന. അത്ഥതോ പന സഹോത്തപ്പഞാണം സംവേഗോ നാമ.

സംവിഗ്ഗസ്സാതി ഗബ്ഭോക്കന്തികാദിവസേന അനേകവിധേഹി ജാതിആദിദുക്ഖേഹി സംവേഗജാതസ്സ. ‘‘സംവേജിത്വാ’’തി ച പഠന്തി. യോനിസോ പധാനേനാതി ഉപായപധാനേന, സമ്മാവായാമേനാതി അത്ഥോ. സോ ഹി യഥാ അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ഏവം പദഹനതോ ഉത്തമഭാവസാധനതോ ച ‘‘പധാന’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ സംവേഗേന ഭവാദീസു കിഞ്ചി താണം ലേണം പടിസരണം അപസ്സന്തോ തത്ഥ അനോലീയന്തോ അലഗ്ഗമാനസോ തപ്പടിപക്ഖേന ച വിനിവത്തിതവിസഞ്ഞിതോ അഞ്ഞദത്ഥു നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. സോ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന യോനിസോമനസികാരബഹുലോ വിസുദ്ധാസയപ്പയോഗോ സമഥവിപസ്സനാസു യുത്തപ്പയുത്തോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി. തത്ഥ യദിദം യോനിസോമനസികാരബഹുലോ വിസുദ്ധാസയപ്പയോഗോ സമഥവിപസ്സനാസു യുത്തപ്പയുത്തോ, തേനസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലതാ വേദിതബ്ബാ. യം പനായം സമഥേ പതിട്ഠിതോ വിപസ്സനായ യുത്തപ്പയുത്തോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി, തേനസ്സ യോനി ആരദ്ധാ ആസവാനം ഖയായാതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു സംവിജ്ജേഥേവാതി സംവിജ്ജേയ്യ ഏവ സംവേഗം കരേയ്യ ഏവ. ‘‘സംവിജ്ജിത്വാനാ’’തി ച പഠന്തി. വുത്തനയേന സംവിഗ്ഗോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതോതി സപ്പഞ്ഞോ, തിഹേതുകപടിസന്ധീതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞായ സമവേക്ഖിയാതി സംവേഗവത്ഥൂനി സംവിജ്ജനവസേന പഞ്ഞായ സമ്മാ അവേക്ഖിയ. അഥ വാ പഞ്ഞായ സമ്മാ അവേക്ഖിത്വാതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ ഇതിവുത്തക-അട്ഠകഥായ

ദുകനിപാതേ പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.