൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദുക്ഖവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ദുകനിപാതസ്സ പഠമേ ദ്വീഹീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ധമ്മേഹീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ദ്വീഹി ധമ്മേഹീതി ദ്വീഹി അകുസലധമ്മേഹി. സമന്നാഗതോതി യുത്തോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. ദുക്ഖം വിഹരതീതി ചതൂസുപി ഇരിയാപഥേസു കിലേസദുക്ഖേന ചേവ കായികചേതസികദുക്ഖേന ച ദുക്ഖം വിഹരതി. സവിഘാതന്തി ചിത്തൂപഘാതേന ചേവ കായൂപഘാതേന ച സവിഘാതം. സഉപായാസന്തി കിലേസൂപായാസേന ചേവ സരീരഖേദേന ച ബലവആയാസവസേന സഉപായാസം. സപരിളാഹന്തി കിലേസപരിളാഹേന ചേവ കായപരിളാഹേന ച സപരിളാഹം. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാതി ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം അപായാനം അഞ്ഞതരാ ഗതി ഇച്ഛിതബ്ബാ, അവസ്സംഭാവിനീതി അത്ഥോ.

അഗുത്തദ്വാരോതി അപിഹിതദ്വാരോ. കത്ഥ പന അഗുത്തദ്വാരോതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയേസൂ’’തി. തേന മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അസംവരമാഹ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന ഭോജനേ മത്തം ന ജാനാതീതി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ. ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായാ’’തിപി പഠന്തി.

കഥം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ, കഥം വാ ഗുത്തദ്വാരതാതി? കിഞ്ചാപി ഹി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയാമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തദനന്തരം ജവനം ജവതി. തഥാപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ, ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി, ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അസംവരോ ഹോതി. ഏവം ഹോന്തോപി സോ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്മിം സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സുസംവുതാ തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛന്തി, തം ഹരേയ്യും. ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതിദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. തസ്മിം പന അസതി ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരദ്വാരേസു സംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരാദയോ അസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേസു ഹി പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി. ഏവമേവ ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി, ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ സംവരോ’’തി വുച്ചതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ, ഗുത്തദ്വാരതാ ച വേദിതബ്ബാ.

കഥം പന ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ, കഥം വാ മത്തഞ്ഞൂതി? യോ ഹി പുഗ്ഗലോ മഹിച്ഛോ ഹുത്വാ പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം ന ജാനാതി. മഹിച്ഛപുഗ്ഗലോ ഹി യഥാ നാമ കച്ഛപുടവാണിജോ പിളന്ധനഭണ്ഡകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേപി പക്ഖിപിതബ്ബയുത്തകം പക്ഖിപിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ‘‘അസുകം ഗണ്ഹഥ, അസുകം ഗണ്ഹഥാ’’തി മുഖേന ഉഗ്ഘോസേതി, ഏവമേവ അപ്പമത്തകമ്പി അത്തനോ സീലം വാ ഗന്ഥം വാ ധുതങ്ഗഗുണം വാ അന്തമസോ അരഞ്ഞവാസമത്തകമ്പി മഹാജനസ്സ ജാനന്തസ്സേവ സമ്ഭാവേതി, സമ്ഭാവേത്വാ ച പന സകടേഹിപി ഉപനീതേ പച്ചയേ ‘‘അല’’ന്തി അവത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. തയോ ഹി പൂരേതും ന സക്കാ അഗ്ഗി ഉപാദാനേന, സമുദ്ദോ ഉദകേന, മഹിച്ഛോ പച്ചയേഹീതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

ബഹുകേ പച്ചയേ ദിന്നേ, തയോപേതേ ന പൂരയേതി’’.

മഹിച്ഛപുഗ്ഗലോ ഹി വിജാതമാതുയാപി മനം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി. ഏവരൂപോ ഹി അനുപ്പന്നം ലാഭം ന ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നലാഭതോ ച പരിഹായതി. ഏവം താവ പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞൂ ഹോതി. യോ പന ധമ്മേന സമേന ലദ്ധമ്പി ആഹാരം ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ ആഹരഹത്ഥകഅലംസാടകതത്ഥവട്ടകകാകമാസകഭുത്തവമിതകബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരോ വിയ അയോനിസോ അനുപായേന യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി. അയം പരിഭോഗേ അമത്തഞ്ഞൂ നാമ.

യോ പന ‘‘യദിപി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി ഏവം വുത്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ പമാണജാനനസ്സ ചേവ, ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി, നേവ ദവായ, ന മദായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൫൫) ‘‘ലദ്ധഞ്ച പിണ്ഡപാതം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ച ആദിനാ നയേന വുത്തസ്സ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിസങ്ഖാനപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ആഹാരപരിഭുഞ്ജനസങ്ഖാതസ്സ പരിഭോഗേ പമാണജാനനസ്സ ച വസേന ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, അയം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ നാമ. ഏവം ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ മത്തഞ്ഞുതാ ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു പന ചക്ഖുന്തിആദീസു ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി, സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ ഹോതീതി വാ അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. ഘായതീതി ഘാനം. ജീവിതനിമിത്തം ആഹാരരസോ ജീവിതം, തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. കുച്ഛിതാനം ആയോതി കായോ. മനതേ വിജാനാതീതി മനോ. പോരാണാ പനാഹു മുനാതീതി മനോ, നാളിയാ മിനമാനോ വിയ മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ ച ആരമ്മണം വിജാനാതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവേത്ഥ പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭാവത്ഥതോ പന ദുവിധം ചക്ഖു – മംസചക്ഖു ച പഞ്ഞാചക്ഖു ച. തേസു ബുദ്ധചക്ഖു, സമന്തചക്ഖു, ഞാണചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, ധമ്മചക്ഖൂതി പഞ്ചവിധം പഞ്ഞാചക്ഖു. തത്ഥ ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൩) ഇദം ബുദ്ധചക്ഖു നാമ. ‘‘സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി (ചൂളവ. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൨) ഇദം സമന്തചക്ഖു നാമ. ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ഇദം ഞാണചക്ഖു നാമ. ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪) ഇദം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ. ‘‘വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൫; മഹാവ. ൧൬) ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതം ധമ്മചക്ഖു നാമ.

മംസചക്ഖുപി ദുവിധം – സസമ്ഭാരചക്ഖു, പസാദചക്ഖൂതി. തത്ഥ യ്വായം അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ഹേട്ഠാ അക്ഖികൂപകട്ഠികേന, ഉപരി ഭമുകട്ഠികേന, ഉഭതോ അക്ഖികൂടേഹി, അന്തോ മത്ഥലുങ്ഗേന, ബഹിദ്ധാ അക്ഖിലോമേഹി പരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോ, സങ്ഖേപതോ ചതസ്സോ ധാതുയോ – വണ്ണോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഓജാസമ്ഭവോ സണ്ഠാനം ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോതി ചുദ്ദസ സമ്ഭാരാ. വിത്ഥാരതോ ചതസ്സോ ധാതുയോ തംനിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസഓജാസണ്ഠാനസമ്ഭവാതി ഇമാനി ദസ ചതുസമുട്ഠാനികത്താ ചത്താലീസം ഹോന്തി, ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോതി ചത്താരി ഏകന്തകമ്മസമുട്ഠാനേവാതി ഇമേസം ചതുചത്താലീസായ രൂപാനം വസേന ചതുചത്താലീസ സമ്ഭാരാ. യം ലോകേ ‘‘സേതം വട്ടം പുഥുലം വിസടം വിപുലം ചക്ഖൂ’’തി സഞ്ജാനന്തോ ന ചക്ഖും സഞ്ജാനാതി, വത്ഥും ചക്ഖുതോ സഞ്ജാനാതി, യോ മംസപിണ്ഡോ അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ന്ഹാരുസുത്തകേന മത്ഥലുങ്ഗേന ആബദ്ധോ, യത്ഥ സേതമ്പി അത്ഥി കണ്ഹമ്പി ലോഹിതകമ്പി പഥവീപി ആപോപി തേജോപി വായോപി. യം സേമ്ഹുസ്സദത്താ സേതം, പിത്തുസ്സദത്താ കണ്ഹം, രുഹിരുസ്സദത്താ ലോഹിതകം, പഥവുസ്സദത്താ പത്ഥദ്ധം, ആപുസ്സദത്താ പഗ്ഘരതി, തേജുസ്സദത്താ പരിഡയ്ഹതി, വായുസ്സദത്താ സമ്ഭമതി, ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. യോ പന ഏത്ഥ സിതോ ഏത്ഥ പടിബദ്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. ഇദഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവേന പവത്തതി.

സോതാദീസുപി സോതം ദിബ്ബസോതം, മംസസോതന്തി ദുവിധം. ഏത്ഥ ‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതീ’’തി ഇദം ദിബ്ബസോതം നാമ. മംസസോതം പന സസമ്ഭാരസോതം പസാദസോതന്തി ദുവിധന്തിആദി സബ്ബം ചക്ഖുമ്ഹി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, തഥാ ഘാനജിവ്ഹാ. കായോ പന ചോപനകായോ, കരജകായോ, സമൂഹകായോ, പസാദകായോതിആദിനാ ബഹുവിധോ. തത്ഥ –

‘‘കായേന സംവുതാ ധീരാ, അഥോ വാചായ സംവുതാ’’തി. (ധ. പ. ൨൩൪) –

അയം ചോപനകായോ നാമ. ‘‘ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൬; പടി. മ. ൩.൧൪) അയം കരജകായോ നാമ. സമൂഹകായോ പന വിഞ്ഞാണാദിസമൂഹവസേന അനേകവിധോ ആഗതോ. തഥാ ഹി ‘‘ഛ ഇമേ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണകായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൦൧) വിഞ്ഞാണസമൂഹോ വുത്തോ. ‘‘ഛ ഫസ്സകായാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൨൩; മ. നി. ൧.൯൮) ഫസ്സാദിസമൂഹോ. തഥാ ‘‘കായപസ്സദ്ധി കായലഹുതാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൧൪) വേദനാക്ഖന്ധാദയോ. ‘‘ഇധേകച്ചോ പഥവികായം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, ആപോകായം തേജോകായം വായോകായം കേസകായം ലോമകായ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൩൫) പഥവാദിസമൂഹോ. ‘‘കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬) അയം പസാദകായോ. ഇധാപി പസാദകായോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി കായവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവേന പവത്തതി. മനോതി പന കിഞ്ചാപി സബ്ബം വിഞ്ഞാണം വുച്ചതി, തഥാപി ദ്വാരഭാവസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ ദ്വാരഭൂതം സാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം വേദിതബ്ബം.

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി അഗുത്താനി ച ഭിക്ഖുനോതി യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏതാനി മനച്ഛട്ഠാനി ദ്വാരാനി സതിവോസ്സഗ്ഗേന പമാദം ആപന്നത്താ സതികവാടേന അപിഹിതാനി. ഭോജനമ്ഹി…പേ… അധിഗച്ഛതീതി സോ ഭിക്ഖു വുത്തനയേന ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ഇന്ദ്രിയേസു ച സംവരരഹിതോ ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച രോഗാദിവസേന, സമ്പരായികഞ്ച ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നം കായദുക്ഖം രാഗാദികിലേസസന്താപവസേന, ഇച്ഛാവിഘാതവസേന ച ചേതോദുക്ഖന്തി സബ്ബഥാപി ദുക്ഖമേവ അധിഗച്ഛതി പാപുണാതി. യസ്മാ ചേതദേവം, തസ്മാ ദുവിധേനപി ദുക്ഖഗ്ഗിനാ ഇധലോകേ ച പരലോകേ ച ഡയ്ഹമാനേന കായേന ഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം നിച്ചകാലമേവ താദിസോ പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖമേവ വിഹരതി, ന തസ്സ സുഖവിഹാരസ്സ സമ്ഭവോ, വട്ടദുക്ഖാനതിക്കമേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുഖവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. ദുതിയേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. തതിയേ തപനീയാതി ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച തപന്തി വിബാധേന്തി വിഹേഠേന്തീതി തപനീയാ. തപനം വാ ദുക്ഖം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായേ ച തസ്സ ഉപ്പാദനേന ചേവ അനുബലപ്പദാനേന ച ഹിതാതി തപനീയാ. അഥ വാ തപന്തി തേനാതി തപനം, പച്ഛാനുതാപോ, വിപ്പടിസാരോതി അത്ഥോ, തസ്സ ഹേതുഭാവതോ ഹിതാതി തപനീയാ. അകതകല്യാണോതി അകതം കല്യാണം ഭദ്ദകം പുഞ്ഞം ഏതേനാതി അകതകല്യാണോ. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. പുഞ്ഞഞ്ഹി പവത്തിഹിതതായ ആയതിംസുഖതായ ച ഭദ്ദകട്ഠേന കല്യാണന്തി ച കുച്ഛിതസലനാദിഅത്ഥേന കുസലന്തി ച ദുക്ഖഭീരൂനം സംസാരഭീരൂനഞ്ച രക്ഖനട്ഠേന ഭീരുത്താണന്തി ച വുച്ചതി. കതപാപോതി കതം ഉപചിതം പാപം ഏതേനാതി കതപാപോ. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. അകുസലകമ്മഞ്ഹി ലാമകട്ഠേന പാപന്തി ച അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ വിപാകക്ഖണേ ച ഘോരസഭാവതായ ലുദ്ദന്തി ച കിലേസേഹി ദൂസിതഭാവേന കിബ്ബിസന്തി ച വുച്ചതി. ഇതി ഭഗവാ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ തപനീയാ’’തി ധമ്മാധിട്ഠാനേന ഉദ്ദിസിത്വാ അകതം കുസലം ധമ്മം കതഞ്ച അകുസലം ധമ്മം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന നിദ്ദിസി. ഇദാനി തേസം തപനീയഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ അകതം മേ കല്യാണന്തിപി തപ്പതി, കതം മേ പാപന്തിപി തപ്പതീ’’തി ആഹ. ചിത്തസന്താസേന തപ്പതി അനുതപ്പതി അനുസോചതീതി അത്ഥോ.

ഗാഥാസു ദുട്ഠു ചരിതം, കിലേസപൂതികത്താ വാ ദുട്ഠം ചരിതന്തി ദുച്ചരിതം. കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ പവത്തം ദുച്ചരിതം കായദുച്ചരിതം. ഏവം വചീമനോദുച്ചരിതാനിപി ദട്ഠബ്ബാനി. ഇമാനി ച കായദുച്ചരിതാദീനി കമ്മപഥപ്പത്താനി അധിപ്പേതാനീതി യം ന കമ്മപഥപ്പത്തം അകുസലജാതം, തം സന്ധായാഹ ‘‘യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിത’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – യമ്പി ച അഞ്ഞം കമ്മപഥഭാവം അപ്പത്തത്താ നിപ്പരിയായേന കായകമ്മാദിസങ്ഖം ന ലഭതി, രാഗാദികിലേസസംസട്ഠത്താ ദോസസഹിതം അകുസലം തമ്പി കത്വാതി അത്ഥോ. നിരയന്തി നിരതിഅത്ഥേന നിരസ്സാദട്ഠേന വാ നിരയന്തി ലദ്ധനാമം സബ്ബമ്പി ദുഗ്ഗതിം, അയസങ്ഖാതസുഖപ്പടിക്ഖേപേന വാ സബ്ബത്ഥ സുഗതിദുഗ്ഗതീസു നിരയദുക്ഖം. സോ താദിസോ പുഗ്ഗലോ ഉപഗച്ഛതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച കായദുച്ചരിതസ്സ തപനീയഭാവേ നന്ദോ യക്ഖോ നന്ദോ മാണവകോ നന്ദോ ഗോഘാതകോ ദ്വേ ഭാതികാതി ഏതേസം വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി. തേ കിര ഗാവിം വധിത്വാ മംസം ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകംസു. തതോ കനിട്ഠോ ജേട്ഠം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ദാരകാ ബഹൂ, ഇമാനി മേ അന്താനി ദേഹീ’’തി. അഥ നം ജേട്ഠോ – ‘‘സബ്ബം മംസം ദ്വേധാ വിഭത്തം, പുന കിമഗ്ഗഹേസീ’’തി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. നിവത്തിത്വാ ച നം ഓലോകേന്തോ മതം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം വത മയാ കതം, സ്വാഹം അകാരണേനേവ നം മാരേസി’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥസ്സ ബലവവിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഠിതട്ഠാനേപി നിസിന്നട്ഠാനേപി തദേവ കമ്മം ആവജ്ജേതി, ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി, അസിതപീതഖായിതമ്പിസ്സ സരീരേ ഓജം ന ഫരതി, അട്ഠിചമ്മമത്തമേവ അഹോസി. അഥ നം ഏകോ ഥേരോ പുച്ഛി ‘‘ഉപാസക, ത്വം അതിവിയ കിസോ അട്ഠിചമ്മമത്തോ ജാതോ, കീദിസോ തേ രോഗോ, ഉദാഹു അത്ഥി കിഞ്ചി തപനീയം കമ്മം കത’’ന്തി? സോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി സബ്ബം ആരോചേസി. അഥസ്സ സോ ‘‘ഭാരിയം തേ, ഉപാസക, കമ്മം കതം, അനപരാധട്ഠാനേ അപരദ്ധ’’ന്തി ആഹ. സോ തേനേവ കമ്മുനാ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. വചീദുച്ചരിതസ്സ പന സുപ്പബുദ്ധസക്കകോകാലികചിഞ്ചമാണവികാദീനം വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി, മനോദുച്ചരിതസ്സ ഉക്കലജയഭഞ്ഞാദീനം.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അതപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥേ തതിയേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമസീലസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. പഞ്ചമേ പാപകേന ച സീലേനാതി പാപകം നാമ സീലം സീലഭേദകരോ അസംവരോതി വദന്തി. തത്ഥ യദി അസംവരോ അസീലമേവ തംദുസ്സീല്യഭാവതോ, കഥം സീലന്തി വുച്ചതി? തത്ഥായം അധിപ്പായോ സിയാ – യഥാ നാമ ലോകേ അദിട്ഠം ‘‘ദിട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി, അസീലവാ ‘‘സീലവാ’’തി, ഏവമിധാപി അസീലമ്പി അസംവരോപി ‘‘സീല’’ന്തി വോഹരീയതി. അഥ വാ ‘‘കതമേ ച, ഥപതി, അകുസലാ സീലാ? അകുസലം കായകമ്മം, അകുസലം വചീകമ്മം, പാപകോ ആജീവോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൬൪) വചനതോ അകുസലധമ്മേസുപി അത്ഥേവ സീലസമഞ്ഞാ, തസ്മാ പരിചയവസേന സഭാവസിദ്ധി വിയ പകതിഭൂതോ സബ്ബോ സമാചാരോ ‘‘സീല’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ യം അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലം ലാമകം, തം സന്ധായാഹ ‘‘പാപകേന ച സീലേനാ’’തി. പാപികായ ച ദിട്ഠിയാതി സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠിയോ പാപികാവ. വിസേസതോ പന അഹേതുകദിട്ഠി, അകിരിയദിട്ഠി, നത്ഥികദിട്ഠീതി ഇമാ തിവിധാ ദിട്ഠിയോ പാപികതരാ. തത്ഥ പാപകേന സീലേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ പയോഗവിപന്നോ ഹോതി, പാപികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ആസയവിപന്നോ ഹോതി, ഏവം പയോഗാസയവിപന്നോ പുഗ്ഗലോ നിരയൂപഗോ ഹോതിയേവ. തേന വുത്തം ‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ, ഏവം നിരയേ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ഇദം ലക്ഖണവചനം ദട്ഠബ്ബം, ന തന്തിനിദ്ദേസോ. യഥാ തം ലോകേ ‘‘യദിമേ ബ്യാധിതാ സിയും, ഇമേസം ഇദം ഭേസജ്ജം ദാതബ്ബ’’ന്തി. അഞ്ഞേസുപി ഈദിസേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. ദുപ്പഞ്ഞോതി നിപ്പഞ്ഞോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസീലസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. ഛട്ഠേ ഭദ്ദകേന ച സീലേനാതി കായസുചരിതാദിചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന. തഞ്ഹി അഖണ്ഡാദിസീലഭാവേന സയഞ്ച കല്യാണം, സമഥവിപസ്സനാദികല്യാണഗുണാവഹം ചാതി ‘‘ഭദ്ദക’’ന്തി വുച്ചതി. ഭദ്ദികായ ച ദിട്ഠിയാതി കമ്മസ്സകതാഞാണേന ചേവ കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാ ച. തത്ഥ ഭദ്ദകേന സീലേന പയോഗസമ്പന്നോ ഹോതി, ഭദ്ദികായ ദിട്ഠിയാ ആസയസമ്പന്നോ. ഇതി പയോഗാസയസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഗ്ഗൂപഗോ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇമേഹി, ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ, ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. സപ്പഞ്ഞോതി പഞ്ഞവാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആതാപീസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. സത്തമേ അനാതാപീതി കിലേസാനം ആതാപനട്ഠേന ആതാപോ, വീരിയം, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ആതാപീ, ന ആതാപീ അനാതാപീ, സമ്മപ്പധാനവിരഹിതോ കുസീതോതി വുത്തം ഹോതി. ഓത്താപോ വുച്ചതി പാപുത്രാസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഓത്താപീ, ന ഓത്താപീ അനോത്താപീ, ഓത്താപരഹിതോ. അഥ വാ ആതാപപ്പടിപക്ഖോ അനാതാപോ, കോസജ്ജം സോ അസ്സ അത്ഥീതി അനാതാപീ. യം ‘‘ന ഓത്തപതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന, ന ഓത്തപതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ’’തി ഏവം വുത്തം, തം അനോത്തപ്പം അനോത്താപോ. സോ അസ്സ അത്ഥീതി അനോത്താപീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഭബ്ബോതി അനരഹോ. സമ്ബോധായാതി അരിയമഗ്ഗത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി കിലേസാനം അച്ചന്തവൂപസമായ അമതമഹാനിബ്ബാനായ. അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സാതി അരഹത്തഫലസ്സ. തഞ്ഹി ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവതോ അനുത്തരം, ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ ഖേമം നിബ്ഭയന്തി യോഗക്ഖേമന്തി ച വുച്ചതി. അധിഗമായാതി പത്തിയാ. ആതാപീതി വീരിയവാ. സോ ഹി ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൫) ഏവം വുത്തേന വീരിയാരമ്ഭേന സമന്നാഗതോ കിലേസാനം അച്ചന്തമേവ ആതാപനസീലോതി ആതാപീ. ഓത്താപീതി ‘‘യം ഓത്തപതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന, ഓത്തപതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ’’തി (ധ. സ. ൩൧) ഏവം വുത്തേന ഓത്തപ്പേന സമന്നാഗതത്താ ഓത്തപനസീലോതി ഓത്തപ്പീ. അയഞ്ഹി ഓത്താപീതി വുത്തോ. തദവിനാഭാവതോ ഹിരിയാ ച സമന്നാഗതോ ഏവ ഹോതീതി ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ അണുമത്തേപി വജ്ജേ ഭയദസ്സാവീ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി. ഇച്ചസ്സ സീലസമ്പദാ ദസ്സിതാ. ആതാപീതി ഇമിനാ നയേനസ്സ കിലേസപരിതാപിതാദീപനേന സമഥവിപസ്സനാഭാവനാനുയുത്തതാ ദസ്സിതാ. യഥാവുത്തഞ്ച വീരിയം സദ്ധാസതിസമാധിപഞ്ഞാഹി വിനാ ന ഹോതീതി വിമുത്തിപരിപാചകാനി സദ്ധാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി അത്ഥതോ വുത്താനേവ ഹോന്തി. തേസു ച സിദ്ധേസു അനിച്ചേ അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാ, നിരോധസഞ്ഞാതി ഛ നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ സിദ്ധാ ഏവാതി. ഏവം ഇമേഹി ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ലോകിയാനം സീലസമാധിപഞ്ഞാനം സിജ്ഝനതോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാധിഗമസ്സ ഭബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആതാപീ ച ഖോ…പേ… അധിഗമായാ’’തി ആഹ.

ഗാഥാസു കുസീതോതി മിച്ഛാവിതക്കബഹുലതായ കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കസങ്ഖാതേഹി കുച്ഛിതേഹി പാപധമ്മേഹി സിതോ സമ്ബന്ധോ യുത്തോതി കുസീതോ. കുച്ഛിതം വാ സീദതി സമ്മാപടിപത്തിതോ അവസീദതീതി കുസീതോ, ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ. ഹീനവീരിയോതി നിബ്ബീരിയോ, ചതൂസുപി ഇരിയാപഥേസു വീരിയകരണരഹിതോ. അനുസ്സാഹസംഹനനസഭാവസ്സ ചിത്താലസിയസ്സ ഥിനസ്സ, അസത്തിവിഘാതസഭാവസ്സ കായാലസിയസ്സ മിദ്ധസ്സ ച അഭിണ്ഹപ്പവത്തിയാ ഥിനമിദ്ധബഹുലോ. പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ഹിരിയാ അഭാവേന തപ്പടിപക്ഖേന അഹിരികേന സമന്നാഗതത്താ ച അഹിരികോ. ഹിരോത്തപ്പവീരിയാനം അഭാവേനേവ സമ്മാപടിപത്തിയം നത്ഥി ഏതസ്സ ആദരോതി അനാദരോ. ഉഭയഥാപി തഥാ ധമ്മപുഗ്ഗലേന ദുവിധകിരിയാകരണേന അനാദരോ. ഫുട്ഠുന്തി ഫുസിതും. സമ്ബോധിമുത്തമന്തി സമ്ബോധിസങ്ഖാതം ഉത്തമം അരഹത്തം അധിഗന്തും അഭബ്ബോതി അത്ഥോ.

സതിമാതി ചിരകതചിരഭാസിതാനം അനുസ്സരണേ സമത്ഥസ്സ സതിനേപക്കസ്സ ഭാവേന ചതുസതിപട്ഠാനയോഗേന സതിമാ. നിപകോതി സത്തട്ഠാനിയസമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതേന ചേവ കമ്മട്ഠാനപരിഹരണപഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ച നേപക്കേന സമന്നാഗതത്താ നിപകോ. ഝായീതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ചാതി ദ്വീഹിപി ഝാനേഹി ഝായീ. അപ്പമത്തോതി ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണിയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനാ നയേന കമ്മട്ഠാനഭാവനായ അപ്പമത്തോ. സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാതി ജാതിയാ ചേവ ജരായ ച സത്തേ സംയോജേതീതി സംയോജനന്തി ലദ്ധനാമം കാമരാഗാദികം ദസവിധമ്പി കിലേസജാതം അനുസയസമുഗ്ഘാതവസേന മൂലതോ ഛിന്ദിത്വാ. അഥ വാ സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാതി ജാതിജരായ സംയോജനം ഛിന്ദിത്വാ. യസ്സ ഹി സംയോജനാനി അച്ഛിന്നാനി, തസ്സ ജാതിജരായ അച്ഛേദോ അസമുഗ്ഘാതോവ. യസ്സ പന താനി ഛിന്നാനി, തസ്സ ജാതിജരാപി ഛിന്നാവ കാരണസ്സ സമുഗ്ഘാതിതത്താ. തസ്മാ സംയോജനം ഛിന്ദന്തോ ഏവ ജാതിജരാപി ഛിന്ദതി. തേന വുത്തം ‘‘സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാ’’തി. ഇധേവ സമ്ബോധിമനുത്തരം ഫുസേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അഗ്ഗമഗ്ഗം അരഹത്തം വാ ഫുസേ പാപുണേയ്യ.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമനകുഹനസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. അട്ഠമേ നയിദന്തി ഏത്ഥ നഇതി പടിസേധേ നിപാതോ, തസ്സ ‘‘വുസ്സതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, യകാരോ പദസന്ധികരോ. ഇദം-സദ്ദോ ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം ഉക്കട്ഠായം വിഹരാമി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൫൦൧) നിപാതമത്തം. ‘‘ഇദം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്തകം ഓരമത്തകം സീലമത്തക’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൭) യഥാവുത്തേ ആസന്നപച്ചക്ഖേ ആഗതോ.

‘‘ഇദഞ്ഹി തം ജേതവനം, ഇസിസങ്ഘനിസേവിതം;

ആവുത്ഥം ധമ്മരാജേന, പീതിസഞ്ജനനം മമാ’’തി. –

ആദീസു (സം. നി. ൧.൪൮) വക്ഖമാനേ ആസന്നപച്ചക്ഖേ. ഇധാപി വക്ഖമാനേയേവ ആസന്നപച്ചക്ഖേ ദട്ഠബ്ബോ.

ബ്രഹ്മചരിയ-സദ്ദോ –

‘‘കിം തേ വതം കിം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

കിസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധീ ജുതീ ബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച തേ നാഗ മഹാവിമാനം.

‘‘അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ,

സദ്ധാ ഉഭോ ദാനപതീ അഹുമ്ഹാ;

ഓപാനഭൂതം മേ ഘരം തദാസി,

സന്തപ്പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച.

‘‘തം മേ വതം തം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

തസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധീ ജുതീ ബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച മേ ധീര മഹാവിമാന’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൫൯൨-൧൫൯൩, ൧൫൯൫) –

ഇമസ്മിം പുണ്ണകജാതകേ ദാനേ ആഗതോ.

‘‘കേന പാണി കാമദദോ, കേന പാണി മധുസ്സവോ;

കേന തേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതി.

‘‘തേന പാണി കാമദദോ, തേന പാണി മധുസ്സവോ;

തേന മേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതീ’’തി. (പേ. വ. ൨൭൫, ൨൭൭) –

ഇമസ്മിം അങ്കുരപേതവത്ഥുസ്മിം വേയ്യാവച്ചേ. ‘‘ഇദം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരിയം നാമ ബ്രഹ്മചരിയം അഹോസീ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൧) ഇമസ്മിം തിത്തിരജാതകേ പഞ്ചസിക്ഖാപദസീലേ. ‘‘തം ഖോ പന, പഞ്ചസിഖ, ബ്രഹ്മചരിയം നേവ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ…പേ… യാവദേവ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨൯) ഇമസ്മിം മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ ബ്രഹ്മവിഹാരേ. ‘‘പരേ അബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി (മ. നി. ൧.൮൩) സല്ലേഖസുത്തേ മേഥുനവിരതിയം.

‘‘മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ,

അമ്ഹേ ച ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താഹി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ,

തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മീയരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൯൭) –

മഹാധമ്മപാലജാതകേ സദാരസന്തോസേ. ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതാ – തപസ്സീ സുദം ഹോമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൫) ലോമഹംസസുത്തേ വീരിയേ.

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫) –

നിമിജാതകേ അത്തദമനവസേന കതേ അട്ഠങ്ഗികഉപോസഥേ. ‘‘ഇദം ഖോ പന, പഞ്ചസിഖ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ…പേ… അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨൯) മഹാഗോവിന്ദസുത്തേയേവ അരിയമഗ്ഗേ. ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൪) പാസാദികസുത്തേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സകലസ്മിം സാസനേ. ഇധാപി അരിയമഗ്ഗേ സാസനേ ച വത്തതി.

വുസ്സതീതി വസീയതി, ചരീയതീതി അത്ഥോ. ജനകുഹനത്ഥന്തി ‘‘അഹോ അയ്യോ സീലവാ വത്തസമ്പന്നോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ ജനസ്സ സത്തലോകസ്സ വിമ്ഹാപനത്ഥം. ജനലപനത്ഥന്തി ‘‘ഏവരൂപസ്സ നാമ അയ്യസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി പസന്നചിത്തേഹി ‘‘കേനത്ഥോ, കിം ആഹരീയതൂ’’തി മനുസ്സേഹി വദാപനത്ഥം. ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥന്തി യ്വായം ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ലാഭീ അസ്സം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’ന്തി, സീലേ-സ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫) സീലാനിസംസഭാവേന വുത്തോ ചതുപച്ചയലാഭോ, യോ ച ചതുന്നം പച്ചയാനം സക്കച്ചദാനസങ്ഖാതോ ആദരബഹുമാനഗരുകരണസങ്ഖാതോ ച സക്കാരോ, യോ ച ‘‘സീലസമ്പന്നോ ബഹുസ്സുതോ സുതധരോ ആരദ്ധവീരിയോ’’തിആദിനാ നയേന ഉഗ്ഗതഥുതിഘോസസങ്ഖാതോ സിലോകോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ, തദത്ഥം. ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ‘‘ഏവം ബ്രഹ്മചരിയവാസേ സതി ‘അയം സീലവാ കല്യാണധമ്മോ’തിആദിനാ മം ജനോ ജാനാതു സമ്ഭാവേതൂ’’തി അത്തനോ സന്തഗുണവസേന സമ്ഭാവനത്ഥമ്പി ന ഇദം ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.

കേചി പന ‘‘ജനകുഹനത്ഥന്തി പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ സതോ സാമന്തജപ്പനഇരിയാപഥനിസ്സിതപച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേന തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാ കുഹനഭാവേന ജനസ്സ വിമ്ഹാപനത്ഥം. ജനലപനത്ഥന്തി പാപിച്ഛസ്സേവ സതോ പച്ചയത്ഥം പരികഥോഭാസാദിവസേന ലപനഭാവേന ഉപലാപനഭാവേന വാ ജനസ്സ ലപനത്ഥം. ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥന്തി പാപിച്ഛസ്സേവ സതോ ലാഭാദിഗരുതായ ലാഭസക്കാരസിലോകസങ്ഖാതസ്സ ആനിസംസഉദയസ്സ നിപ്ഫാദനത്ഥം. ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂതി പാപിച്ഛസ്സേവ സതോ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായേന ‘ഇതി ഏവം മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ന ഇദം ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥം വദന്തി. പുരിമോയേവ പന അത്ഥോ സാരതരോ.

അഥ ഖോതി ഏത്ഥ അഥാതി അഞ്ഞദത്ഥേ നിപാതോ, ഖോതി അവധാരണേ. തേന കുഹനാദിതോ അഞ്ഞദത്ഥായേവ പന ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തം പയോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘സംവരത്ഥഞ്ചേവ പഹാനത്ഥഞ്ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ പഞ്ചവിധോ സംവരോ – പാതിമോക്ഖസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഹി ആദിനാ നയേന ആഗതോ അയം പാതിമോക്ഖസംവരോ നാമ, യോ സീലസംവരോതി ച പവുച്ചതി. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) ആഗതോ അയം സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം (അജിതാതി ഭഗവാ),

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧) –

ആഗതോ അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ അയം വീരിയസംവരോ. അത്ഥതോ പന പാണാതിപാതാദീനം പജഹനവസേന, വത്തപടിവത്താനം കരണവസേന ച പവത്താ ചേതനാ വിരതിയോ ച. സങ്ഖേപതോ സബ്ബോ കായവചീസംയമോ, വിത്ഥാരതോ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമോ സീലസംവരോ. സതി ഏവ സതിസംവരോ, സതിപ്പധാനാ വാ കുസലാ ഖന്ധാ. ഞാണമേവ ഞാണസംവരോ. അധിവാസനവസേന അദോസോ, അദോസപ്പധാനാ വാ തഥാ പവത്താ കുസലാ ഖന്ധാ ഖന്തിസംവരോ, പഞ്ഞാതി ഏകേ. കാമവിതക്കാദീനം അനധിവാസനവസേന പവത്തം വീരിയമേവ വീരിയസംവരോ. തേസു പഠമോ കായദുച്ചരിതാദിദുസ്സീല്യസ്സ സംവരണതോ സംവരോ, ദുതിയോ മുട്ഠസ്സച്ചസ്സ, തതിയോ അഞ്ഞാണസ്സ, ചതുത്ഥോ അക്ഖന്തിയാ, പഞ്ചമോ കോസജ്ജസ്സ സംവരണതോ പിദഹനതോ സംവരോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമേതസ്സ സംവരസ്സ അത്ഥായ സംവരത്ഥം, സംവരനിപ്ഫാദനത്ഥന്തി അത്ഥോ.

പഹാനമ്പി പഞ്ചവിധം – തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ഏകകനിപാതേ പഠമസുത്തവണ്ണനായം വുത്തമേവ. തസ്സ പന പഞ്ചവിധസ്സപി തഥാ തഥാ രാഗാദികിലേസാനം പടിനിസ്സജ്ജനട്ഠേന സമതിക്കമനട്ഠേന വാ പഹാനസ്സ അത്ഥായ പഹാനത്ഥം, പഹാനസാധനത്ഥന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ സംവരേന കിലേസാനം ചിത്തസന്താനേ പവേസനനിവാരണം പഹാനേന പവേസനനിവാരണഞ്ചേവ സമുഗ്ഘാതോ ചാതി വദന്തി. ഉഭയേനാപി പന യഥാരഹം ഉഭയം സമ്പജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം. സീലാദിധമ്മാ ഏവ ഹി സംവരണതോ സംവരോ, പജഹനതോ പഹാനന്തി.

ഗാഥാസു അനീതിഹന്തി ഈതിയോ വുച്ചന്തി ഉപദ്ദവാ – ദിട്ഠധമ്മികാ ച സമ്പരായികാ ച. ഈതിയോ ഹനതി വിനാസേതി പജഹതീതി ഈതിഹം, അനു ഈതിഹന്തി അനീതിഹം, സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച. അഥ വാ ഈതീഹി അനത്ഥേഹി സദ്ധിം ഹനന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഈതിഹാ, തണ്ഹാദിഉപക്കിലേസാ. നത്ഥി ഏത്ഥ ഈതിഹാതി അനീതിഹം. ഈതിഹാ വാ യഥാവുത്തേനട്ഠേന തിത്ഥിയസമയാ, തപ്പടിപക്ഖതോ ഇദം അനീതിഹം. ‘‘അനിതിഹ’’ന്തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘ഇതിഹായ’’ന്തി ധമ്മേസു അനേകംസഗ്ഗാഹഭാവതോ വിചികിച്ഛാ ഇതിഹം നാമ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതത്താ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്താനം നിക്കങ്ഖഭാവസാധനതോ നത്ഥി ഏത്ഥ ഇതിഹന്തി അനിതിഹം, അപരപ്പച്ചയന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി ‘‘അതക്കാവചരോ’’തി ച. ഗാഥാസുഖത്ഥം പന ‘‘അനീതിഹ’’ന്തി ദീഘം കത്വാ പഠന്തി.

നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഓഗധം പതിട്ഠം പാരം ഗച്ഛതീതി നിബ്ബാനോഗധഗാമീ, വിമുത്തിരസത്താ ഏകന്തേനേവ നിബ്ബാനസമ്പാപകോതി അത്ഥോ. തം നിബ്ബാനോഗധഗാമിനം ബ്രഹ്മചരിയം. സോതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭിന്ദിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, സോ ഭഗവാ അദേസയി ദേസേസി. നിബ്ബാനോഗധോതി വാ അരിയമഗ്ഗോ വുച്ചതി. തേന വിനാ നിബ്ബാനോഗാഹനസ്സ അസമ്ഭവതോ തസ്സ ച നിബ്ബാനം അനാലമ്ബിത്വാ അപ്പവത്തനതോ, തഞ്ച തം ഏകന്തം ഗച്ഛതീതി നിബ്ബാനോഗധഗാമീ. അഥ വാ നിബ്ബാനോഗധഗാമിനന്തി നിബ്ബാനസ്സ അന്തോഗാമിനം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം, നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരിത്വാ തസ്സ അന്തോ ഏവ വത്തതി പവത്തതീതി. മഹത്തേഹീതി മഹാആതുമേഹി ഉളാരജ്ഝാസയേഹി. മഹന്തം നിബ്ബാനം, മഹന്തേ വാ സീലക്ഖന്ധാദികേ ഏസന്തി ഗവേസന്തീതി മഹേസിനോ ബുദ്ധാദയോ അരിയാ. തേഹി അനുയാതോ പടിപന്നോ. യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതന്തി യഥാ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവേനേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മയാ ദേസിതം, ഏവം യേ ഏതം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദത്ഥം സാസനബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പടിപജ്ജന്തി. തേ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസന്തസ്സ സത്ഥു മയ്ഹം സാസനകാരിനോ ഓവാദപ്പടികരാ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പരിയന്തം അപ്പവത്തിം കരിസ്സന്തി, ദുക്ഖസ്സ വാ അന്തം നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സന്തീതി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയനകുഹനസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. നവമേ അഭിഞ്ഞത്ഥന്തി കുസലാദിവിഭാഗേന ഖന്ധാദിവിഭാഗേന ച സബ്ബധമ്മേ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന അവിപരീതതോ ജാനനത്ഥം. പരിഞ്ഞത്ഥന്തി തേഭൂമകധമ്മേ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പരിജാനനത്ഥം സമതിക്കമനത്ഥഞ്ച. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യഅഭിജാനനാ ചതുസച്ചവിസയാ. പരിഞ്ഞേയ്യപരിജാനനാ പന യദിപി ദുക്ഖസച്ചവിസയാ, പഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയേഹി പന വിനാ ന പവത്തതീതി പഹാനാദയോപി ഇധ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. സേസം അനന്തരസുത്തേ വുത്തത്ഥമേവ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സോമനസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ദസമേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോതി ഏത്ഥ സുഖന്തി കായികം സുഖം, സോമനസ്സന്തി ചേതസികം. തസ്മാ യസ്സ കായികം ചേതസികഞ്ച സുഖം അഭിണ്ഹം പവത്തതി, സോ സുഖസോമനസ്സബഹുലോതി വുത്തോ. യോനീതി ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, യോനിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൨) ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനീതി ആഗതോ. ‘‘യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൬) കാരണം.

‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവ’’ന്തി ച. (മ. നി. ൨.൪൫൭; ധ. പ. ൩൯൬; സു. നി. ൬൨൫);

‘‘തമേനം കമ്മജാ വാതാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം സമ്പരിവത്തേത്വാ മാതു യോനിമുഖേ സമ്പടിപാദേന്തീ’’തി ച ആദീസു പസ്സാവമഗ്ഗോ. ഇധ പന കാരണം അധിപ്പേതം. അസ്സാതി അനേന. ആരദ്ധാതി പട്ഠപിതാ പഗ്ഗഹിതാ പരിപുണ്ണാ സമ്പാദിതാ വാ.

ആസവാനം ഖയായാതി ഏത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സവന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭൂ, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി വാ ആസവാ. ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോ കരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആകാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകേ ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേ ഏവ ഭവിതും അരഹന്തി. വുത്തം ഹേതം – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. പുരിമാനി ചേത്ഥ നിബ്ബചനാനി യത്ഥ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ, തത്ഥ യുജ്ജന്തി; പച്ഛിമം കമ്മേപി. ന കേവലഞ്ച കമ്മകിലേസാ ഏവ ആസവാ, അപിച ഖോ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാപി. അഭിധമ്മേ ഹി ‘‘ചത്താരോ ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, ദിട്ഠാസവോ, അവിജ്ജാസവോ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൨) കാമരാഗാദയോ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ. സുത്തേപി ‘‘നാഹം, ചുന്ദ, ദിട്ഠധമ്മികാനംയേവ ആസവാനം സംവരായ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) ഏത്ഥ വിവാദമൂലഭൂതാ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ.

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യ, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം, ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬) –

ഏത്ഥ തേഭൂമകം കമ്മം അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ഏത്ഥ പരൂപഘാതവിപ്പടിസാരവധബന്ധാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖഭൂതാ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാ ച.

തേ പനേതേ ആസവാ വിനയേ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി ദ്വേധാ ആഗതാ. സളായതനേ ‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൨൧) തിധാ ആഗതാ. തഥാ അഞ്ഞേസു സുത്തന്തേസു. അഭിധമ്മേ തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സദ്ധിം ചതുധാ ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേ പന ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗമനീയാ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചധാ ആഗതാ. കമ്മമേവ ചേത്ഥ ആസവാതി അധിപ്പേതം. ഛക്കനിപാതേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ഛധാ ആഗതാ. സബ്ബാസവപരിയായേ തേയേവ ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി ധമ്മേഹി സദ്ധിം സത്തധാ ആഗതാ. ഇധ പന അഭിധമ്മപരിയായേന ചത്താരോ ആസവാ അധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഖയായാതി ഏത്ഥ പന ‘‘യോ ആസവാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാന’’ന്തി ആസവാനം സരസഭേദോ ആസവാനം ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫) ഏത്ഥ ആസവാനം ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ അച്ചന്തം അസമുപ്പാദോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ.

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨) –

ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ ആസവക്ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഏത്ഥ ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൫൩) –

ഏത്ഥ നിബ്ബാനം. ഇധ പന ഫലം സന്ധായ ‘‘ആസവാനം ഖയായാ’’തി വുത്തം, അരഹത്തഫലത്ഥായാതി അത്ഥോ.

സംവേജനീയേസു ഠാനേസൂതി സംവേഗജനകേസു ജാതിആദീസു സംവേഗവത്ഥൂസു. ജാതി, ജരാ, ബ്യാധി, മരണം, അപായദുക്ഖം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി ഇമാനി ഹി സംവേഗവത്ഥൂനി സംവേജനീയട്ഠാനാനി നാമ. അപിച ‘‘ആദിത്തോ ലോകസന്നിവാസോ ഉയ്യുത്തോ പയാതോ കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ, ഉപനീയതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തിഏവമാദീനി (പടി. മ. ൧.൧൧൭) ചേത്ഥ സംവേജനീയട്ഠാനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. സംവേജനേനാതി ജാതിആദിസംവേഗവത്ഥൂനി പടിച്ച ഉപ്പന്നഭയസങ്ഖാതേന സംവേജനേന. അത്ഥതോ പന സഹോത്തപ്പഞാണം സംവേഗോ നാമ.

സംവിഗ്ഗസ്സാതി ഗബ്ഭോക്കന്തികാദിവസേന അനേകവിധേഹി ജാതിആദിദുക്ഖേഹി സംവേഗജാതസ്സ. ‘‘സംവേജിത്വാ’’തി ച പഠന്തി. യോനിസോ പധാനേനാതി ഉപായപധാനേന, സമ്മാവായാമേനാതി അത്ഥോ. സോ ഹി യഥാ അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ഏവം പദഹനതോ ഉത്തമഭാവസാധനതോ ച ‘‘പധാന’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ സംവേഗേന ഭവാദീസു കിഞ്ചി താണം ലേണം പടിസരണം അപസ്സന്തോ തത്ഥ അനോലീയന്തോ അലഗ്ഗമാനസോ തപ്പടിപക്ഖേന ച വിനിവത്തിതവിസഞ്ഞിതോ അഞ്ഞദത്ഥു നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. സോ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന യോനിസോമനസികാരബഹുലോ വിസുദ്ധാസയപ്പയോഗോ സമഥവിപസ്സനാസു യുത്തപ്പയുത്തോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി. തത്ഥ യദിദം യോനിസോമനസികാരബഹുലോ വിസുദ്ധാസയപ്പയോഗോ സമഥവിപസ്സനാസു യുത്തപ്പയുത്തോ, തേനസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലതാ വേദിതബ്ബാ. യം പനായം സമഥേ പതിട്ഠിതോ വിപസ്സനായ യുത്തപ്പയുത്തോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി, വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി, തേനസ്സ യോനി ആരദ്ധാ ആസവാനം ഖയായാതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു സംവിജ്ജേഥേവാതി സംവിജ്ജേയ്യ ഏവ സംവേഗം കരേയ്യ ഏവ. ‘‘സംവിജ്ജിത്വാനാ’’തി ച പഠന്തി. വുത്തനയേന സംവിഗ്ഗോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതോതി സപ്പഞ്ഞോ, തിഹേതുകപടിസന്ധീതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞായ സമവേക്ഖിയാതി സംവേഗവത്ഥൂനി സംവിജ്ജനവസേന പഞ്ഞായ സമ്മാ അവേക്ഖിയ. അഥ വാ പഞ്ഞായ സമ്മാ അവേക്ഖിത്വാതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ ഇതിവുത്തക-അട്ഠകഥായ

ദുകനിപാതേ പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.