൧. ദുക്ഖവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ദുകനിപാതസ്സ പഠമേ ദ്വീഹീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ധമ്മേഹീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ദ്വീഹി ധമ്മേഹീതി ദ്വീഹി അകുസലധമ്മേഹി. സമന്നാഗതോതി യുത്തോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. ദുക്ഖം വിഹരതീതി ചതൂസുപി ഇരിയാപഥേസു കിലേസദുക്ഖേന ചേവ കായികചേതസികദുക്ഖേന ച ദുക്ഖം വിഹരതി. സവിഘാതന്തി ചിത്തൂപഘാതേന ചേവ കായൂപഘാതേന ച സവിഘാതം. സഉപായാസന്തി കിലേസൂപായാസേന ചേവ സരീരഖേദേന ച ബലവആയാസവസേന സഉപായാസം. സപരിളാഹന്തി കിലേസപരിളാഹേന ചേവ കായപരിളാഹേന ച സപരിളാഹം. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാതി ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം അപായാനം അഞ്ഞതരാ ഗതി ഇച്ഛിതബ്ബാ, അവസ്സംഭാവിനീതി അത്ഥോ.

അഗുത്തദ്വാരോതി അപിഹിതദ്വാരോ. കത്ഥ പന അഗുത്തദ്വാരോതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയേസൂ’’തി. തേന മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അസംവരമാഹ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന ഭോജനേ മത്തം ന ജാനാതീതി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ. ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായാ’’തിപി പഠന്തി.

കഥം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ, കഥം വാ ഗുത്തദ്വാരതാതി? കിഞ്ചാപി ഹി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയാമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തദനന്തരം ജവനം ജവതി. തഥാപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ, ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി, ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അസംവരോ ഹോതി. ഏവം ഹോന്തോപി സോ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്മിം സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സുസംവുതാ തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛന്തി, തം ഹരേയ്യും. ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതിദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. തസ്മിം പന അസതി ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരദ്വാരേസു സംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരാദയോ അസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേസു ഹി പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി. ഏവമേവ ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി, ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ സംവരോ’’തി വുച്ചതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ, ഗുത്തദ്വാരതാ ച വേദിതബ്ബാ.

കഥം പന ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ, കഥം വാ മത്തഞ്ഞൂതി? യോ ഹി പുഗ്ഗലോ മഹിച്ഛോ ഹുത്വാ പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം ന ജാനാതി. മഹിച്ഛപുഗ്ഗലോ ഹി യഥാ നാമ കച്ഛപുടവാണിജോ പിളന്ധനഭണ്ഡകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേപി പക്ഖിപിതബ്ബയുത്തകം പക്ഖിപിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ‘‘അസുകം ഗണ്ഹഥ, അസുകം ഗണ്ഹഥാ’’തി മുഖേന ഉഗ്ഘോസേതി, ഏവമേവ അപ്പമത്തകമ്പി അത്തനോ സീലം വാ ഗന്ഥം വാ ധുതങ്ഗഗുണം വാ അന്തമസോ അരഞ്ഞവാസമത്തകമ്പി മഹാജനസ്സ ജാനന്തസ്സേവ സമ്ഭാവേതി, സമ്ഭാവേത്വാ ച പന സകടേഹിപി ഉപനീതേ പച്ചയേ ‘‘അല’’ന്തി അവത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. തയോ ഹി പൂരേതും ന സക്കാ അഗ്ഗി ഉപാദാനേന, സമുദ്ദോ ഉദകേന, മഹിച്ഛോ പച്ചയേഹീതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

ബഹുകേ പച്ചയേ ദിന്നേ, തയോപേതേ ന പൂരയേതി’’.

മഹിച്ഛപുഗ്ഗലോ ഹി വിജാതമാതുയാപി മനം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി. ഏവരൂപോ ഹി അനുപ്പന്നം ലാഭം ന ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നലാഭതോ ച പരിഹായതി. ഏവം താവ പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞൂ ഹോതി. യോ പന ധമ്മേന സമേന ലദ്ധമ്പി ആഹാരം ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ ആഹരഹത്ഥകഅലംസാടകതത്ഥവട്ടകകാകമാസകഭുത്തവമിതകബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരോ വിയ അയോനിസോ അനുപായേന യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി. അയം പരിഭോഗേ അമത്തഞ്ഞൂ നാമ.

യോ പന ‘‘യദിപി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി ഏവം വുത്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ പമാണജാനനസ്സ ചേവ, ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി, നേവ ദവായ, ന മദായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൫൫) ‘‘ലദ്ധഞ്ച പിണ്ഡപാതം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ച ആദിനാ നയേന വുത്തസ്സ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിസങ്ഖാനപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ആഹാരപരിഭുഞ്ജനസങ്ഖാതസ്സ പരിഭോഗേ പമാണജാനനസ്സ ച വസേന ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, അയം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ നാമ. ഏവം ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ മത്തഞ്ഞുതാ ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു പന ചക്ഖുന്തിആദീസു ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി, സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ ഹോതീതി വാ അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. ഘായതീതി ഘാനം. ജീവിതനിമിത്തം ആഹാരരസോ ജീവിതം, തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. കുച്ഛിതാനം ആയോതി കായോ. മനതേ വിജാനാതീതി മനോ. പോരാണാ പനാഹു മുനാതീതി മനോ, നാളിയാ മിനമാനോ വിയ മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ ച ആരമ്മണം വിജാനാതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവേത്ഥ പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭാവത്ഥതോ പന ദുവിധം ചക്ഖു – മംസചക്ഖു ച പഞ്ഞാചക്ഖു ച. തേസു ബുദ്ധചക്ഖു, സമന്തചക്ഖു, ഞാണചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, ധമ്മചക്ഖൂതി പഞ്ചവിധം പഞ്ഞാചക്ഖു. തത്ഥ ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൩) ഇദം ബുദ്ധചക്ഖു നാമ. ‘‘സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി (ചൂളവ. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൨) ഇദം സമന്തചക്ഖു നാമ. ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ഇദം ഞാണചക്ഖു നാമ. ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪) ഇദം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ. ‘‘വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൫; മഹാവ. ൧൬) ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതം ധമ്മചക്ഖു നാമ.

മംസചക്ഖുപി ദുവിധം – സസമ്ഭാരചക്ഖു, പസാദചക്ഖൂതി. തത്ഥ യ്വായം അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ഹേട്ഠാ അക്ഖികൂപകട്ഠികേന, ഉപരി ഭമുകട്ഠികേന, ഉഭതോ അക്ഖികൂടേഹി, അന്തോ മത്ഥലുങ്ഗേന, ബഹിദ്ധാ അക്ഖിലോമേഹി പരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോ, സങ്ഖേപതോ ചതസ്സോ ധാതുയോ – വണ്ണോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഓജാസമ്ഭവോ സണ്ഠാനം ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോതി ചുദ്ദസ സമ്ഭാരാ. വിത്ഥാരതോ ചതസ്സോ ധാതുയോ തംനിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസഓജാസണ്ഠാനസമ്ഭവാതി ഇമാനി ദസ ചതുസമുട്ഠാനികത്താ ചത്താലീസം ഹോന്തി, ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോതി ചത്താരി ഏകന്തകമ്മസമുട്ഠാനേവാതി ഇമേസം ചതുചത്താലീസായ രൂപാനം വസേന ചതുചത്താലീസ സമ്ഭാരാ. യം ലോകേ ‘‘സേതം വട്ടം പുഥുലം വിസടം വിപുലം ചക്ഖൂ’’തി സഞ്ജാനന്തോ ന ചക്ഖും സഞ്ജാനാതി, വത്ഥും ചക്ഖുതോ സഞ്ജാനാതി, യോ മംസപിണ്ഡോ അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ന്ഹാരുസുത്തകേന മത്ഥലുങ്ഗേന ആബദ്ധോ, യത്ഥ സേതമ്പി അത്ഥി കണ്ഹമ്പി ലോഹിതകമ്പി പഥവീപി ആപോപി തേജോപി വായോപി. യം സേമ്ഹുസ്സദത്താ സേതം, പിത്തുസ്സദത്താ കണ്ഹം, രുഹിരുസ്സദത്താ ലോഹിതകം, പഥവുസ്സദത്താ പത്ഥദ്ധം, ആപുസ്സദത്താ പഗ്ഘരതി, തേജുസ്സദത്താ പരിഡയ്ഹതി, വായുസ്സദത്താ സമ്ഭമതി, ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. യോ പന ഏത്ഥ സിതോ ഏത്ഥ പടിബദ്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. ഇദഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവേന പവത്തതി.

സോതാദീസുപി സോതം ദിബ്ബസോതം, മംസസോതന്തി ദുവിധം. ഏത്ഥ ‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതീ’’തി ഇദം ദിബ്ബസോതം നാമ. മംസസോതം പന സസമ്ഭാരസോതം പസാദസോതന്തി ദുവിധന്തിആദി സബ്ബം ചക്ഖുമ്ഹി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, തഥാ ഘാനജിവ്ഹാ. കായോ പന ചോപനകായോ, കരജകായോ, സമൂഹകായോ, പസാദകായോതിആദിനാ ബഹുവിധോ. തത്ഥ –

‘‘കായേന സംവുതാ ധീരാ, അഥോ വാചായ സംവുതാ’’തി. (ധ. പ. ൨൩൪) –

അയം ചോപനകായോ നാമ. ‘‘ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൬; പടി. മ. ൩.൧൪) അയം കരജകായോ നാമ. സമൂഹകായോ പന വിഞ്ഞാണാദിസമൂഹവസേന അനേകവിധോ ആഗതോ. തഥാ ഹി ‘‘ഛ ഇമേ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണകായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൦൧) വിഞ്ഞാണസമൂഹോ വുത്തോ. ‘‘ഛ ഫസ്സകായാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൨൩; മ. നി. ൧.൯൮) ഫസ്സാദിസമൂഹോ. തഥാ ‘‘കായപസ്സദ്ധി കായലഹുതാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൧൪) വേദനാക്ഖന്ധാദയോ. ‘‘ഇധേകച്ചോ പഥവികായം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, ആപോകായം തേജോകായം വായോകായം കേസകായം ലോമകായ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൩൫) പഥവാദിസമൂഹോ. ‘‘കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬) അയം പസാദകായോ. ഇധാപി പസാദകായോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി കായവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവേന പവത്തതി. മനോതി പന കിഞ്ചാപി സബ്ബം വിഞ്ഞാണം വുച്ചതി, തഥാപി ദ്വാരഭാവസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ ദ്വാരഭൂതം സാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം വേദിതബ്ബം.

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി അഗുത്താനി ച ഭിക്ഖുനോതി യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏതാനി മനച്ഛട്ഠാനി ദ്വാരാനി സതിവോസ്സഗ്ഗേന പമാദം ആപന്നത്താ സതികവാടേന അപിഹിതാനി. ഭോജനമ്ഹി…പേ… അധിഗച്ഛതീതി സോ ഭിക്ഖു വുത്തനയേന ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ഇന്ദ്രിയേസു ച സംവരരഹിതോ ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച രോഗാദിവസേന, സമ്പരായികഞ്ച ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നം കായദുക്ഖം രാഗാദികിലേസസന്താപവസേന, ഇച്ഛാവിഘാതവസേന ച ചേതോദുക്ഖന്തി സബ്ബഥാപി ദുക്ഖമേവ അധിഗച്ഛതി പാപുണാതി. യസ്മാ ചേതദേവം, തസ്മാ ദുവിധേനപി ദുക്ഖഗ്ഗിനാ ഇധലോകേ ച പരലോകേ ച ഡയ്ഹമാനേന കായേന ഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം നിച്ചകാലമേവ താദിസോ പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖമേവ വിഹരതി, ന തസ്സ സുഖവിഹാരസ്സ സമ്ഭവോ, വട്ടദുക്ഖാനതിക്കമേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.