൮. സങ്ഘഭേദസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ ഏകധമ്മോതി കതരോയം സുത്തനിക്ഖേപോ? അട്ഠുപ്പത്തികോ. തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – ദേവദത്തോ ഹി അജാതസത്തും ദുഗ്ഗഹണം ഗാഹാപേത്വാ തസ്സ പിതരം രാജാനം ബിമ്ബിസാരം തേന മാരാപേത്വാപി അഭിമാരേ പയോജേത്വാപി സിലാപവിജ്ഝനേന ലോഹിതുപ്പാദകമ്മം കത്വാപി ന താവതാ പാകടോ ജാതോ, നാളാഗിരിം വിസ്സജ്ജേത്വാ പന പാകടോ ജാതോ. അഥ മഹാജനോ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ പാപം ഗഹേത്വാ രാജാ വിചരതീ’’തി കോലാഹലം അകാസി, മഹാഘോസോ അഹോസി. തം സുത്വാ രാജാ അത്തനാ ദീയമാനാനി പഞ്ച ഥാലിപാകസതാനി പച്ഛിന്ദാപേസി, ഉപട്ഠാനമ്പിസ്സ നാഗമാസി. നാഗരാപി കുലം ഉപഗതസ്സ കടച്ഛുഭത്തമ്പിസ്സ നാദംസു. സോ പരിഹീനലാഭസക്കാരോ കോഹഞ്ഞേന ജീവിതുകാമോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിത്വാ ‘‘അലം, ദേവദത്ത, യോ ഇച്ഛതി, സോ ആരഞ്ഞികോ ഹോതൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തോ തേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ബാലം ലൂഖപ്പസന്നം ജനം സഞ്ഞാപേന്തോ പഞ്ചസതേ വജ്ജിപുത്തകേ സലാകം ഗാഹാപേത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാവ തേ ആദായ ഗയാസീസം അഗമാസി. അഥ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സത്ഥു ആണായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ തേ അരിയഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ ആനയിംസു. യേ പനസ്സ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തസ്സ ലദ്ധിം രോചേത്വാ തഥേവ പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതാ സങ്ഘേ ഭിജ്ജന്തേ ഭിന്നേ ച സമനുഞ്ഞാ അഹേസും, തേസം തം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ അഹോസി.

ദേവദത്തോപി ന ചിരസ്സേവ രോഗാഭിഭൂതോ ബാള്ഹഗിലാനോ മരണകാലേ ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി മഞ്ചകസിവികായ നീയമാനോ ജേതവനപോക്ഖരണിതീരേ ഠപിതോ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ പതിത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, യോജനസതികോ ചസ്സ അത്തഭാവോ അഹോസി കപ്പട്ഠിയോ താലക്ഖന്ധപരിമാണേഹി അയസൂലേഹി വിനിവിദ്ധോ. ദേവദത്തപക്ഖികാനി ച പഞ്ചമത്താനി കുലസതാനി തസ്സ ലദ്ധിയം ഠിതാനി സഹ ബന്ധവേഹി നിരയേ നിബ്ബത്താനി. ഏകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തേന സങ്ഘം ഭിന്ദന്തേന ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി. അഥ സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ സങ്ഘഭേദേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഇമം സുത്തം അഭാസി. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘ദേവദത്തസ്സ തപ്പക്ഖികാനഞ്ച തഥാ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ സങ്ഘഭേദേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ഇമം സുത്തം ദേസേസീ’’തി.

തത്ഥ ഏകധമ്മോതി ഏകോ അകുസലോ മഹാസാവജ്ജധമ്മോ. ലോകേതി സത്തലോകേ. ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ഭേദസംവത്തനികേസു ഭണ്ഡനാദീസു സങ്ഘേ ഉപ്പന്നേസുപി ‘‘ധമ്മോ അധമ്മോ’’തിആദീസു അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂസു യസ്സ കസ്സചി ദീപനവസേന വോഹരന്തേസുപി തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേന്തേസുപി അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ ഹോതി, സലാകായ പന ഗാഹിതായ ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ യദാ ആവേണികം ഉദ്ദേസം വാ സങ്ഘകമ്മം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ. കതേ പന തസ്മിം സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പന്നോ നാമ? കമ്മം, ഉദ്ദേസോ, വോഹാരോ, അനുസ്സാവനാ, സലാകഗ്ഗാഹോതി ഇമേസു ഹി പഞ്ചസു സങ്ഘസ്സ ഭേദകാരണേസു കമ്മം വാ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം, വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാതി.

ബഹുജനാഹിതായാതിആദീസു ൦.മഹാജനസ്സ ഝാനമഗ്ഗാദിസമ്പത്തിനിവാരണേന അഹിതായ, സഗ്ഗസമ്പത്തിനിവാരണേന അസുഖായ, അപായൂപപത്തിഹേതുഭാവേന അനത്ഥായ. അകുസലധമ്മവസേന വാ അഹിതായ, ഹിതമത്തസ്സപി അഭാവാ സുഗതിയമ്പി നിബ്ബത്തനകകായികചേതസികദുക്ഖായ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ദേവമനുസ്സാനന്തി ഇദം ‘‘ബഹുനോ ജനസ്സാ’’തി വുത്തേസു ഉക്കട്ഠപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. അപരോ നയോ – ബഹുജനാഹിതായാതി ബഹുജനസ്സ മഹതോ സത്തകായസ്സ അഹിതത്ഥായ, ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅനത്ഥായാതി അത്ഥോ. അസുഖായാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅസുഖത്ഥായ, ദുവിധദുക്ഖത്ഥായാതി അത്ഥോ. അനത്ഥായാതി പരമത്ഥപടിക്ഖേപായ. നിബ്ബാനഞ്ഹി പരമത്ഥോ, തതോ ഉത്തരിം അത്ഥോ നത്ഥി. അഹിതായാതി മഗ്ഗപടിക്ഖേപായ. നിബ്ബാനസമ്പാപകമഗ്ഗതോ ഹി ഉത്തരിം ഹിതം നാമ നത്ഥി. ദുക്ഖായാതി അരിയസുഖവിരാധനേന വട്ടദുക്ഖതായ. യേ ഹി അരിയസുഖതോ വിരദ്ധാ തം അധിഗന്തും അഭബ്ബാ, തേ വട്ടദുക്ഖേ പരിബ്ഭമന്തി, അരിയസുഖതോ ച ഉത്തരിം സുഖം നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൭).

ഇദാനി ‘‘സങ്ഘഭേദോ’’തി സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ തസ്സ അഹിതാദീനം ഏകന്തഹേതുഭാവം പകാസേതും ‘‘സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിന്നേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭിന്നേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം യഥാ ‘‘അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദീയമാനേ’’തി (ദീ. നി. ൩.൯൧), ഭേദഹേതൂതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭണ്ഡനാനീതി ചതുന്നം പരിസാനം തപ്പക്ഖികാനഞ്ച ‘‘ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദനാനി. ഭണ്ഡനഞ്ഹി കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ. പരിഭാസാതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച വോ അനത്ഥം കരിസ്സാമാ’’തി ഭയുപ്പാദനവസേന തജ്ജനാ. പരിക്ഖേപാതി ജാതിആദിവസേന പരിതോ ഖേപാ, ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ഖുംസനവമ്ഭനാ. പരിച്ചജനാതി ഉക്ഖേപനിയകമ്മകരണാദിവസേന നിസ്സാരണാ. തത്ഥാതി തസ്മിം സങ്ഘഭേദേ, തന്നിമിത്തേ വാ ഭണ്ഡനാദികേ. അപ്പസന്നാതി രതനത്തയഗുണാനം അനഭിഞ്ഞാ. ന പസീദന്തീതി ‘‘ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ’’തിആദിനാ യ്വായം ഭിക്ഖൂസു പസാദനാകാരോ, തഥാ ന പസീദന്തി, തേസം വാ സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം ന മഞ്ഞന്തി. തഥാ ച ധമ്മേ സത്ഥരി ച അപ്പസന്നാവ ഹോന്തി. ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി പുഥുജ്ജനാനം അവിരുള്ഹസദ്ധാനം പസാദഞ്ഞഥത്തം.

ഗാഥായം ആപായികോതിആദീസു അപായേ നിബ്ബത്തനാരഹതായ ആപായികോ. തത്ഥപി അവീചിസങ്ഖാതേ മഹാനിരയേ ഉപ്പജ്ജതീതി നേരയികോ. ഏകം അന്തരകപ്പം പരിപുണ്ണമേവ കത്വാ തത്ഥ തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. സങ്ഘഭേദസങ്ഖാതേ വഗ്ഗേ രതോതി വഗ്ഗരതോ. അധമ്മിയതായ അധമ്മോ. ഭേദകരവത്ഥൂഹി സങ്ഘഭേദസങ്ഖാതേ ഏവ ച അധമ്മേ ഠിതോതി അധമ്മട്ഠോ. യോഗക്ഖേമാ പധംസതീതി യോഗക്ഖേമതോ ഹിതതോ പധംസതി പരിഹായതി, ചതൂഹി വാ യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ യോഗക്ഖേമം നാമ അരഹത്തം നിബ്ബാനഞ്ച, തതോ പനസ്സ ധംസനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞതോ സംഹതട്ഠേന സങ്ഘം, തതോ ഏവ ഏകകമ്മാദിവിധാനയോഗേന സമഗ്ഗം സഹിതം. ഭേത്വാനാതി പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണേന സങ്ഘഭേദേന ഭിന്ദിത്വാ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. സോ പനേത്ഥ അന്തരകപ്പോവ. നിരയമ്ഹീതി അവീചിമഹാനിരയമ്ഹി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.