൬. പഠമസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സേഖസ്സാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന സേഖോ? സേക്ഖധമ്മപടിലാഭതോ സേഖോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേഖോ ഹോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖു, സേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സേഖോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൩).

അപിച സിക്ഖതീതി സേഖോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി? അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി. സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൬).

യോപി കല്യാണപുഥുജ്ജനോ അനുലോമപ്പടിപദായ പരിപൂരകാരീ സീലസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി – ‘‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞഫലം അധിഗമിസ്സാമീ’’തി, സോപി വുച്ചതി സിക്ഖതീതി സേഖോതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ന പടിവിജ്ഝന്തോവ സേഖോ അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ കല്യാണപുഥുജ്ജനോപി. അപ്പത്തം മാനസം ഏതേനാതി അപ്പത്തമാനസോ. മാനസന്തി ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) ഏത്ഥ രാഗോ മാനസന്തി വുത്തോ. ‘‘ചിത്തം മനോ മാനസ’’ന്തി (ധ. സ. ൬൩, ൬൫) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘അപ്പത്തമാനസോ സേഖോ, കാലം കയിരാ ജനേ സുതാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) ഏത്ഥ അരഹത്തം. ഇധാപി അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. തേന അപ്പത്തഅരഹത്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

അനുത്തരന്തി സേട്ഠം, അസദിസന്തി അത്ഥോ. ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം അനുപദ്ദുതന്തി യോഗക്ഖേമം, അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. പത്ഥയമാനസ്സാതി ദ്വേ പത്ഥനാ തണ്ഹാപത്ഥനാ, കുസലച്ഛന്ദപത്ഥനാ ച. ‘‘പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനി, പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസൂ’’തി (സു. നി. ൯൦൮; മഹാനി. ൧൩൭) ഏത്ഥ തണ്ഹാപത്ഥനാ.

‘‘ഛിന്നം പാപിമതോ സോതം, വിദ്ധസ്തം വിനളീകതം;

പാമോജ്ജബഹുലാ ഹോഥ, ഖേമം പത്ഥേഥ ഭിക്ഖവോ’’തി. (മ. നി. ൧.൩൫൨);

ഏത്ഥ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദപത്ഥനാ, അയമേവ ഇധാധിപ്പേതാ. തേന പത്ഥയമാനസ്സാതി തം യോഗക്ഖേമം ഗന്തുകാമസ്സ തന്നിന്നസ്സ തപ്പോണസ്സ തപ്പബ്ഭാരസ്സാതി അത്ഥോ. വിഹരതോതി ഏകം ഇരിയാപഥദുക്ഖം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതോ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ വിഹരതീ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന ചേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അജ്ഝത്തികന്തി നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ അജ്ഝത്തേ ഭവം അജ്ഝത്തികം. അങ്ഗന്തി കാരണം. ഇതി കരിത്വാതി ഏവം കത്വാ. ന അഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമീതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം അത്തനോ സന്താനേ സമുട്ഠിതം കാരണന്തി കത്വാ അഞ്ഞം ഏകകാരണമ്പി ന സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ബഹൂപകാരം, യഥയിദം യോനിസോ മനസികാരോതി ഉപായമനസികാരോ, പഥമനസികാരോ, അനിച്ചാദീസു അനിച്ചാദിനയേനേവ മനസികാരോ, അനിച്ചാനുലോമികേന വാ ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ അന്വാവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ. അയം യോനിസോ മനസികാരോ.

ഇദാനി യോനിസോ മനസികാരസ്സ ആനുഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മനസി കരോന്തോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യോനിസോ മനസി കരോന്തോതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖനിരോധോ അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു യോനിസോ മനസികാരം പവത്തേന്തോ.

തത്രായം അത്ഥവിഭാവനാ – യദിപി ഇദം സുത്തം അവിസേസേന സേക്ഖപുഗ്ഗലവസേന ആഗതം, ചതുമഗ്ഗസാധാരണവസേന പന സങ്ഖേപേനേവ കമ്മട്ഠാനം കഥയിസ്സാമ. യോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ യോഗാവചരോ ‘‘തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകാ ഖന്ധാ ദുക്ഖം, തണ്ഹാ സമുദയോ, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധോ, നിരോധസമ്പാപകോ മഗ്ഗോ’’തി ഏവം പുബ്ബേ ഏവ ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനോ. സോ അപരേന സമയേന വിപസ്സനാമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോ സമാനോ തേഭൂമകേ ഖന്ധേ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച. വിപസ്സനാ ഹി ഇധ മനസികാരസീസേന വുത്താ. യാ പനായം തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുട്ഠാപികാ പുരിമഭവികാ തണ്ഹാ, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖം, അയഞ്ച സമുദയോ ഇദം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി ന പവത്തന്തി, തസ്മാ യദിദം നിബ്ബാനം നാമ, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. നിരോധസമ്പാപകം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച.

തത്രായം ഉപായോ – അഭിനിവേസോ നാമ ഖന്ധേ ഹോതി, ന വിവട്ടേ, തസ്മാ അയമത്ഥോ – ‘‘ഇമസ്മിം കായേ പഥവീധാതു, ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൮) നയേന ചത്താരി മഹാഭൂതാനി തദനുസാരേന ഉപാദാരൂപാനി ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വവത്ഥപേതി. തം വവത്ഥാപയതോ ഉപ്പന്നേ തദാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികധമ്മേ ‘‘ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ’’തി വവത്ഥപേതി. തതോ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തേ പന സങ്ഖേപതോ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേ ഭാഗാ ഹോന്തി. ഇദഞ്ച നാമരൂപം സഹേതു സപ്പച്ചയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അയം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദികോ ഹേതു, അയം ആഹാരാദികോ പച്ചയോതി ഹേതുപ്പച്ചയേ വവത്ഥപേതി. സോ തേസം പച്ചയാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച യാഥാവസരസലക്ഖണം വവത്ഥപേത്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ ഭവന്തി, ഹുത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ അനിച്ചാ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതി, ‘‘ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖാ’’തി ദുക്ഖലക്ഖണം ആരോപേതി, ‘‘അവസവത്തനതോ അനത്താ’’തി അനത്തലക്ഖണം ആരോപേതി.

ഏവം തിലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ വിപസ്സന്തോ ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പത്തിയാ ഉപ്പന്നേ ഓഭാസാദികേ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ ‘അമഗ്ഗോ’തി ഉദയബ്ബയഞാണമേവ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപായഭൂതോ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ പുന ഉദയബ്ബയഞാണം പടിപാടിയാ ഭങ്ഗഞാണാദീനി ച ഉപ്പാദേന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദയോ പാപുണാതി. തസ്മിം ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധേനേവ പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. തത്ഥ ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ, സമുദയം പഹാനപ്പടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ സബ്ബം അകുസലം പജഹതി, നിരോധം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ സബ്ബം കുസലം ഭാവേതി. അരിയമഗ്ഗോ ഹി നിപ്പരിയായതോ കുച്ഛിതസലനാദിഅത്ഥേന കുസലോ, തസ്മിഞ്ച ഭാവിതേ സബ്ബേപി കുസലാ അനവജ്ജബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി. ഏവം യോനിസോ മനസി കരോന്തോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൧). അപരമ്പി വുത്തം ‘‘യോനിസോ മനസികാരസമ്പന്നസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൫).

യോനിസോ മനസികാരോതി ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – സിക്ഖതി, സിക്ഖാപദാനി തസ്സ അത്ഥി, സിക്ഖനസീലോതി വാ സേഖോ. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. തസ്സ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉത്തമത്ഥസ്സ അരഹത്തസ്സ പത്തിയാ അധിഗമായ യഥാ യോനിസോ മനസികാരോ, ഏവം ബഹുകാരോ ബഹൂപകാരോ അഞ്ഞോ കോചി ധമ്മോ നത്ഥി. കസ്മാ? യസ്മാ യോനിസോ ഉപായേന മനസികാരം പുരക്ഖത്വാ പദഹം ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവസേന പദഹന്തോ, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ സംകിലേസവട്ടദുക്ഖസ്സ പരിക്ഖയം പരിയോസാനം നിബ്ബാനം പാപുണേ അധിഗച്ഛേയ്യ, തസ്മാ യോനിസോ മനസികാരോ ബഹുകാരോതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.