൭. സബ്ബപരിഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ സബ്ബന്തി അനവസേസം. അനവസേസവാചകോ ഹി അയം സബ്ബ-സദ്ദോ. സോ യേന യേന സമ്ബന്ധം ഗച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ അനവസേസതം ദീപേതി; യഥാ ‘‘സബ്ബം രൂപം, സബ്ബാ വേദനാ, സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി. സോ പനായം സബ്ബ-സദ്ദോ സപ്പദേസനിപ്പദേസവിസയതായ ദുവിധോ. തഥാ ഹേസ സബ്ബസബ്ബം, പദേസസബ്ബം, ആയതനസബ്ബം, സക്കായസബ്ബന്തി ചതൂസു വിസയേസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തീ’’തിആദീസു (ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫) സബ്ബസബ്ബസ്മിം ആഗതോ. ‘‘സബ്ബേസം വോ, സാരിപുത്താ, സുഭാസിതം പരിയായേനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൪൫) പദേസസബ്ബസ്മിം. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ച…പേ…. മനഞ്ചേവ ധമ്മേ ചാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩-൨൫) ഏത്ഥ ആയതനസബ്ബസ്മിം. ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧) സക്കായസബ്ബസ്മിം. തത്ഥ സബ്ബസബ്ബസ്മിം ആഗതോ നിപ്പദേസവിസയോ, ഇതരേസു തീസുപി ആഗതോ സപ്പദേസവിസയോ. ഇധ പന സക്കായസബ്ബസ്മിം വേദിതബ്ബോ. വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകധമ്മാ ഹി ഇധ ‘‘സബ്ബ’’ന്തി അനവസേസതോ ഗഹിതാ.

അനഭിജാനന്തി ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ അകുസലാ, ഇമേ സാവജ്ജാ, ഇമേ അനവജ്ജാ’’തിആദിനാ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഇമാനി ദ്വാദസായതനാനി, ഇമാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ച’’ന്തി ച ആദിനാ സബ്ബേ അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അവിപരീതസഭാവതോ അനഭിജാനന്തോ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ന ജാനന്തോ. അപരിജാനന്തി ന പരിജാനന്തോ. യോ ഹി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മജാതം പരിജാനാതി, സോ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി – ഞാതപരിഞ്ഞായ, തീരണപരിഞ്ഞായ, പഹാനപരിഞ്ഞായ. തത്ഥ കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? സബ്ബം തേഭൂമകം നാമരൂപം – ‘‘ഇദം രൂപം, ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ. ഇദം നാമം, ഏത്തകം നാമം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി ഭൂതപ്പസാദാദിപ്പഭേദം രൂപം, ഫസ്സാദിപ്പഭേദം നാമഞ്ച, ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനതോ വവത്ഥപേതി. തസ്സ അവിജ്ജാദികഞ്ച പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ. കതമാ തീരണപരിഞ്ഞാ? ഏവം ഞാതം കത്വാ തം സബ്ബം തീരേതി അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോതി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി. അയം തീരണപരിഞ്ഞാ. കതമാ പഹാനപരിഞ്ഞാ? ഏവം തീരയിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സബ്ബസ്മിം ഛന്ദരാഗം പജഹതി. അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ.

ദിട്ഠിവിസുദ്ധികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയോപി ഞാതപരിഞ്ഞാ. മഗ്ഗാമഗ്ഗപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയോ കലാപസമ്മസനാദിഅനുലോമപരിയോസാനാ വാ പഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ. അരിയമഗ്ഗേന പജഹനം പഹാനപരിഞ്ഞാ. യോ സബ്ബം പരിജാനാതി, സോ ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി. ഇധ പന വിരാഗപ്പഹാനാനം പടിക്ഖേപവസേന വിസും ഗഹിതത്താ ഞാതപരിഞ്ഞായ തീരണപരിഞ്ഞായ ച വസേന പരിജാനനാ വേദിതബ്ബാ. യോ പനേവം ന പരിജാനാതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അപരിജാന’’ന്തി.

തത്ഥ ചിത്തം അവിരാജയന്തി തസ്മിം അഭിഞ്ഞേയ്യവിസേസേ പരിഞ്ഞേയ്യേ അത്തനോ ചിത്തസന്താനം ന വിരാജയം, ന വിരജ്ജന്തോ; യഥാ തത്ഥ രാഗോ ന ഹോതി, ഏവം വിരാഗാനുപസ്സനം ന ഉപ്പാദേന്തോതി അത്ഥോ. അപ്പജഹന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ തത്ഥ പഹാതബ്ബയുത്തകം കിലേസവട്ടം അനവസേസതോ ന പജഹന്തോ. യഥാ ചേതം, ഏവം അഭിജാനനാദയോപി മിസ്സകമഗ്ഗവസേന വേദിതബ്ബാ. പുബ്ബഭാഗേ ഹി നാനാചിത്തവസേന ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി കമേന അഭിജാനനാദീനി സമ്പാദേത്വാ മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണേനേവ കിച്ചവസേന തം സബ്ബം നിപ്ഫാദേന്തം ഏകമേവ ഞാണം പവത്തതീതി. അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാതി നിബ്ബാനായ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖേപനായ ന ഭബ്ബോ, നാലം ന സമത്ഥോതി അത്ഥോ.

സബ്ബഞ്ച ഖോതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണേ. തദുഭയേന അഭിജാനനാദിതോ ലദ്ധബ്ബം വിസേസം ദുക്ഖക്ഖയസ്സ ച ഏകന്തകാരണം ദീപേതി. അഭിജാനനാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തമേവ. തത്ഥ പന പടിക്ഖേപവസേന വുത്തം, ഇധ വിധാനവസേന വേദിതബ്ബം. അയമേവ വിസേസോ. അപിച അഭിജാനന്തി ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം സക്കായസബ്ബം സരൂപതോ പച്ചയതോ ച ഞാണസ്സ അഭിമുഖീകരണവസേന അഭിജാനന്തോ ഹുത്വാ അഭാവാകാരാദിപരിഗ്ഗഹേന തം അനിച്ചാദിലക്ഖണേഹി പരിച്ഛിജ്ജമാനവസേന പരിജാനന്തോ. വിരാജയന്തി സമ്മദേവസ്സ അനിച്ചതാദിഅവബോധേന ഉപ്പന്നഭയാദീനവനിബ്ബിദാദിഞാണാനുഭാവേന അത്തനോ ചിത്തം വിരത്തം കരോന്തോ തത്ഥ അണുമത്തമ്പി രാഗം അനുപ്പാദേന്തോ. പജഹന്തി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമുദയപക്ഖിയം കിലേസവട്ടം പജഹന്തോ സമുച്ഛിന്ദന്തോ. ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഏവം കിലേസമലപ്പഹാനേനേവ സബ്ബസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ പരിക്ഖീണത്താ അനവസേസവിപാകവട്ടഖേപനായ സകലസംസാരവട്ടദുക്ഖപരിക്ഖയഭൂതായ വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ ഭബ്ബോ ഏകന്തേനേതം പാപുണിതുന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോ സബ്ബം സബ്ബതോ ഞത്വാതി യോ യുത്തയോഗോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മജാതം സബ്ബതോ സബ്ബഭാഗേന കുസലാദിക്ഖന്ധാദിവിഭാഗതോ ദുക്ഖാദിപീളനാദിവിഭാഗതോ ച. അഥ വാ സബ്ബതോതി സബ്ബസ്മാ കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണാദിതോ അനിച്ചാദിതോ ചാതി സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമേന മഗ്ഗഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ, വിപസ്സനാഞാണേനേവ വാ ജാനനഹേതു. സബ്ബത്ഥേസു ന രജ്ജതീതി സബ്ബേസു അതീതാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നേസു സക്കായധമ്മേസു ന രജ്ജതി, അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന രാഗം ന ജനേതി. ഇമിനാസ്സ തണ്ഹാഗാഹസ്സ അഭാവം ദസ്സേന്തോ തം നിമിത്തത്താ ദിട്ഠമാനഗ്ഗാഹാനം ‘‘ഏതം മമ ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഇമസ്സ മിച്ഛാഗാഹത്തയസ്സപി അഭാവം ദസ്സേതി. സ വേതി ഏത്ഥ സ-ഇതി നിപാതമത്തം. വേ-തി ബ്യത്തം, ഏകംസേനാതി വാ ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. സബ്ബപരിഞ്ഞാതി സബ്ബപരിജാനനതോ, യഥാവുത്തസ്സ സബ്ബസ്സ അഭിസമയവസേന പരിജാനനതോ. സോതി യഥാവുത്തോ യോഗാവചരോ, അരിയോ ഏവ വാ. സബ്ബദുക്ഖമുപച്ചഗാതി സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം അച്ചഗാ അതിക്കമി, സമതിക്കമീതി അത്ഥോ.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.