൬. മാനസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ മാനന്തി ജാതിആദിവത്ഥുകം ചേതസോ ഉന്നമനം. സോ ഹി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ നയേന മഞ്ഞന്തി തേന, സയം വാ മഞ്ഞതി, മാനനം സമ്പഗ്ഗഹോതി വാ മാനോതി വുച്ചതി. സ്വായം സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോതി ഏവം തിവിധോ. പുന സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ സദിസോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോ; സദിസസ്സ സേയ്യോ, സദിസസ്സ സദിസോ, സദിസസ്സ ഹീനോ; ഹീനസ്സ സേയ്യോ, ഹീനസ്സ സദിസോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോതി ഏവം നവവിധോപി ഉന്നതിലക്ഖണോ, അഹംകാരരസോ, സമ്പഗ്ഗഹരസോ വാ, ഉദ്ധുമാതഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, കേതുകമ്യതാപച്ചുപട്ഠാനോ വാ, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭപദട്ഠാനോ ഉമ്മാദോ വിയാതി ദട്ഠബ്ബോ. പജഹഥാതി തസ്സ സബ്ബസ്സപി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനനിമിത്തതാ, ഗരുട്ഠാനിയേസു അഭിവാദനപച്ചുപട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മാദീനം അകരണേ കാരണതാ, ജാതിമദപുരിസമദാദിഭാവേന പമാദാപത്തിഹേതുഭാവോതി ഏവമാദിഭേദം ആദീനവം തപ്പടിപക്ഖതോ നിരതിമാനതായ ആനിസംസഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ രാജസഭം അനുപ്പത്തോ ചണ്ഡാലോ വിയ സബ്രഹ്മചാരീസു നീചചിത്തതം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗാദിവസേന തം പജഹന്താ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദഥാതി അത്ഥോ. അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝോ ഏവ ഹി മാനോ ഇധാധിപ്പേതോ. മത്താസേതി ജാതിമദപുരിസമദാദിവസേന മാനേന പമാദാപത്തിഹേതുഭൂതേന മത്താ അത്താനം പഗ്ഗഹേത്വാ ചരന്താ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇമേസു പന പടിപാടിയാ ഛസു സുത്തേസു ഗാഥാസു വാ അനാഗാമിഫലം പാപേത്വാ ദേസനാ നിട്ഠാപിതാ. തത്ഥ യേ ഇമേ അവിഹാ അതപ്പാ സുദസ്സാ സുദസ്സീ അകനിട്ഠാതി ഉപപത്തിഭവവസേന പഞ്ച അനാഗാമിനോ, തേസു അവിഹേസു ഉപപന്നാ അവിഹാ നാമ. തേ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ചവിധാ, തഥാ അതപ്പാ, സുദസ്സാ, സുദസ്സിനോ. അകനിട്ഠേസു പന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ പരിഹായതി. തത്ഥ യോ അവിഹാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തിയാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, അയം അന്തരാപരിനിബ്ബായീ നാമ. യോ പന അവിഹാദീസു ആദിതോ പഞ്ചകപ്പസതാദിഭേദം ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ. യോ അസങ്ഖാരേന അധിമത്തപ്പയോഗം അകത്വാ അപ്പദുക്ഖേന അകസിരേന പരിനിബ്ബായതി, അയം അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ. യോ പന സസങ്ഖാരേന അധിമത്തപ്പയോഗം കത്വാ ദുക്ഖേന കിച്ഛേന കസിരേന പരിനിബ്ബായതി, അയം സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ. ഇതരോ പന അവിഹാദീസു ഉദ്ധംവാഹിതഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം, വട്ടസോതം, മഗ്ഗസോതമേവ വാതി ഉദ്ധംസോതോ. അവിഹാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പത്തും അസക്കോന്തോ തത്ഥ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ.

ഏത്ഥ ച ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ, ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ, ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ, ന ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീതി ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. കഥം? യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ തയോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീദേവലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ ചതൂസു ദേവലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ, ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമാതി.

തത്ഥ അവിഹേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ കപ്പസതതോ ഉദ്ധം പരിനിബ്ബായികോ, ദ്വിന്നം കപ്പസതാനം മത്ഥകേ പരിനിബ്ബായികോ, പഞ്ചകപ്പസതേ അസമ്പത്തേ പരിനിബ്ബായികോതി തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാ അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝ’’ന്തി (പു. പ. ൩൬). വാ-സദ്ദേന ഹി പത്തമത്തോപി സങ്ഗഹിതോതി. ഏവം തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ. തേസു അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ച, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ചാതി ദസ ഹോന്തി. തഥാ അതപ്പാസുദസ്സാസുദസ്സീസൂതി ചത്താരോ ദസകാ ചത്താരീസം അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതസ്സ അഭാവതോ തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോതി അട്ഠ, ഏവമേതേ അട്ഠചത്താരീസം അനാഗാമിനോ. തേ സബ്ബേപി ഇമേസു സുത്തേസു അവിസേസവചനേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.