൧൩. ലോകവഗ്ഗോ

൧. ദഹരഭിക്ഖുവത്ഥു

ഹീനം ധമ്മന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ദഹരഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

അഞ്ഞതരോ കിര ഥേരോ ദഹരഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പാതോവ വിസാഖായ ഗേഹം അഗമാസി. വിസാഖായ ഗേഹേ പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ധുവയാഗു നിച്ചപഞ്ഞത്താ ഹോതി. ഥേരോ തത്ഥ യാഗും പിവിത്വാ ദഹരഭിക്ഖും നിസീദാപേത്വാ സയം അഞ്ഞം ഗേഹം അഗമാസി. തേന ച സമയേന വിസാഖായ പുത്തസ്സ ധീതാ അയ്യികായ ഠാനേ ഠത്വാ ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചം കരോതി. സാ തസ്സ ദഹരസ്സ ഉദകം പരിസ്സാവേന്തീ ചാടിയം അത്തനോ മുഖനിമിത്തം ദിസ്വാ ഹസി, ദഹരോപി തം ഓലോകേത്വാ ഹസി. സാ തം ഹസമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഛിന്നസീസോ ഹസതീ’’തി ആഹ. അഥ നം ദഹരോ ‘‘ത്വം ഛിന്നസീസാ, മാതാപിതരോപി തേ ഛിന്നസീസാ’’തി അക്കോസി. സാ രോദമാനാ മഹാനസേ അയ്യികായ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഇദം, അമ്മാ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേസി. സാ ദഹരസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മാ കുജ്ഝി, ന ഏതം ഛിന്നകേസനഖസ്സ ഛിന്നനിവാസനപാരുപനസ്സ മജ്ഝേ ഛിന്നകപാലം ആദായ ഭിക്ഖായ ചരന്തസ്സ അയ്യസ്സ അഗരുക’’ന്തി ആഹ. ദഹരോ ആമ, ഉപാസികേ, ത്വം മമ ഛിന്നകേസാദിഭാവം ജാനാസി, ഇമിസ്സാ മം ‘‘ഛിന്നസീസോ’’തി കത്വാ അക്കോസിതും വട്ടിസ്സതീതി. വിസാഖാ നേവ ദഹരം സഞ്ഞാപേതും അസക്ഖി, നപി ദാരികം. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിമിദം ഉപാസികേ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ദഹരം ഓവദന്തോ ആഹ – ‘‘അപേഹി, ആവുസോ, നായം ഛിന്നകേസനഖവത്ഥസ്സ മജ്ഝേ ഛിന്നകപാലം ആദായ ഭിക്ഖായ ചരന്തസ്സ അക്കോസോ, തുണ്ഹീ ഹോഹീ’’തി. ആമ, ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹേ അത്തനോ ഉപട്ഠായികം അതജ്ജേത്വാ മം തജ്ജേഥ, മം ‘‘ഛിന്നസീസോ’’തി അക്കോസിതും വട്ടിസ്സതീതി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. വിസാഖാ ആദിതോ പട്ഠായ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സ ദഹരസ്സ സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘മയാ ഇമം ദഹരം അനുവത്തിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ വിസാഖം ആഹ – ‘‘കിം പന വിസാഖേ തവ ദാരികായ ഛിന്നകേസാദിമത്തകേനേവ മമ സാവകേ ഛിന്നസീസേ കത്വാ അക്കോസിതും വട്ടതീ’’തി? ദഹരോ താവദേവ ഉട്ഠായ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏതം പഞ്ഹം തുമ്ഹേവ സുട്ഠു ജാനാഥ, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ ച ഉപാസികാ ച സുട്ഠു ന ജാനന്തീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ദഹരസ്സ അത്തനോ അനുകുലഭാവം ഞത്വാ ‘‘കാമഗുണം ആരബ്ഭ ഹസനഭാവോ നാമ ഹീനോ ധമ്മോ, ഹീനഞ്ച നാമ ധമ്മം സേവിതും പമാദേന സദ്ധിം സംവസിതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൭. ‘‘ഹീനം ധമ്മം ന സേവേയ്യ, പമാദേന ന സംവസേ;

മിച്ഛാദിട്ഠിം ന സേവേയ്യ, ന സിയാ ലോകവഡ്ഢനോ’’തി.

തത്ഥ ഹീനം ധമ്മന്തി പഞ്ചകാമഗുണം ധമ്മം. സോ ഹി ഹീനോ ധമ്മോ ന അന്തമസോ ഓട്ഠഗോണാദീഹിപി പടിസേവിതബ്ബോ. ഹീനേസു ച നിരയാദീസു ഠാനേസു നിബ്ബത്താപേതീതി ഹീനോ നാമ, തം ന സേവേയ്യ. പമാദേനാതി സതിവോസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന പമാദേനാപി ന സംവസേ. ന സേവേയ്യാതി മിച്ഛാദിട്ഠിമ്പി ന ഗണ്ഹേയ്യ. ലോകവഡ്ഢനോതി യോ ഹി ഏവം കരോതി, സോ ലോകവഡ്ഢനോ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ഏവം അകരണേന ന സിയാ ലോകവഡ്ഢനോതി.

ദേസനാവസാനേ സോ ദഹരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ദഹരഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. സുദ്ധോദനവത്ഥു

ഉത്തിട്ഠേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ പിതരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ പഠമഗമനേന കപിലപുരം ഗന്ത്വാ ഞാതീഹി കതപച്ചുഗ്ഗമനോ നിഗ്രോധാരാമം പത്വാ ഞാതീനം മാനഭിന്ദനത്ഥായ ആകാസേ രതനചങ്കമം മാപേത്വാ തത്ഥ ചങ്കമന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. ഞാതീ പസന്നചിത്താ സുദ്ധോദനമഹാരാജാനം ആദിം കത്വാ വന്ദിംസു. തസ്മിം ഞാതിസമാഗമേ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി. തം ആരബ്ഭ മഹാജനേന കഥായ സമുട്ഠാപിതായ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി മയ്ഹം ഞാതിസമാഗമേ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സിയേവാ’’തി വത്വാ വേസ്സന്തരജാതകം (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൫൫ ആദയോ) കഥേസി. ധമ്മദേസനം സുത്വാ പക്കമന്തേസു ഞാതീസു ഏകോപി സത്ഥാരം ന നിമന്തേസി. രാജാപി ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ മമ ഗേഹം അനാഗന്ത്വാ കഹം ഗമിസ്സതീ’’തി അനിമന്തേത്വാവ അഗമാസി. ഗന്ത്വാ ച പന ഗേഹേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം യാഗുആദീനി പടിയാദാപേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേസി. പുനദിവസേ സത്ഥാ പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ അതീതബുദ്ധാ പിതു നഗരം പത്വാ ഉജുകമേവ ഞാതികുലം പവിസിംസു, ഉദാഹു പടിപാടിയാ പിണ്ഡായ ചരിംസൂ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘പടിപാടിയാ ചരിംസൂ’’തി ദിസ്വാ പഠമഗേഹതോ പട്ഠായ പിണ്ഡായ ചരന്തോ പായാസി. രാഹുലമാതാ പാസാദതലേ നിസിന്നാവ ദിസ്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ സാടകം സണ്ഠാപേന്തോ വേഗേന നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ – ‘‘പുത്ത, കസ്മാ മം നാസേസി, അതിവിയ തേ പിണ്ഡായ ചരന്തേന ലജ്ജാ ഉപ്പാദിതാ, യുത്തം നാമ വോ ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ സുവണ്ണസിവികാദീഹി വിചരിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിതും, കിം മം ലജ്ജാപേസീ’’തി? ‘‘നാഹം തം, മഹാരാജ, ലജ്ജാപേമി, അത്തനോ പന കുലവംസം അനുവത്താമീ’’തി. ‘‘കിം പന, താത, പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവനവംസോ മമ വംസോ’’തി? ‘‘നേസോ, മഹാരാജ, തവ വംസോ, മമ പനേസോ വംസോ. അനേകാനി ഹി ബുദ്ധസഹസ്സാനി പിണ്ഡായ ചരിത്വാവ ജീവിംസൂ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൬൮. ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ധമ്മം സുചരിതം ചരേ;

ധമ്മചാരീ സുഖം സേതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

൧൬൯. ‘‘ധമ്മം ചരേ സുചരിതം, ന നം ദുച്ചരിതം ചരേ;

ധമ്മചാരീ സുഖം സേതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ചാ’’തി.

തത്ഥ ഉത്തിട്ഠേതി ഉട്ഠഹിത്വാ പരേസം ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ ഗഹേതബ്ബപിണ്ഡേ. നപ്പമജ്ജേയ്യാതി പിണ്ഡചാരികവത്തഞ്ഹി ഹാപേത്വാ പണീതഭോജനാനി പരിയേസന്തോ ഉത്തിട്ഠേ പമജ്ജതി നാമ, സപദാനം പിണ്ഡായ ചരന്തോ പന ന പമജ്ജതി നാമ. ഏവം കരോന്തോ ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ. ധമ്മന്തി അനേസനം പഹായ സപദാനം ചരന്തോ തമേവ ഭിക്ഖാചരിയധമ്മം സുചരിതം ചരേ. സുഖം സേതീതി ദേസനാമത്തമേതം, ഏവം പനേതം ഭിക്ഖാചരിയധമ്മം ചരന്തോ ധമ്മചാരീ ഇധ ലോകേ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി സുഖം വിഹരതീതി അത്ഥോ. ന നം ദുച്ചരിതന്തി വേസിയാദിഭേദേ അഗോചരേ ചരന്തോ ഭിക്ഖാചരിയധമ്മം ദുച്ചരിതം ചരതി നാമ. ഏവം അചരിത്വാ ധമ്മം ചരേ സുചരിതം, ന നം ദുച്ചരിതം ചരേ. സേസം വുത്തത്ഥമേവ.

ദേസനാവസാനേ രാജാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

സുദ്ധോദനവത്ഥു ദുതിയം.

൩. പഞ്ചസതവിപസ്സകഭിക്ഖുവത്ഥു

യഥാ പുബ്ബുളകന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ വിപസ്സകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേന്താ വായമന്താ അപ്പവിസേസാ ‘‘വിസേസേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേസ്സാമാ’’തി സത്ഥു സന്തികം ആഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ മരീചികമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്താവ ആഗമിംസു. തേസം വിഹാരം പവിട്ഠക്ഖണേയേവ ദേവോ വസ്സി. തേ തത്ഥ തത്ഥ പമുഖേസു ഠത്വാ ധാരാവേഗേന ഉട്ഠഹിത്വാ ഭിജ്ജന്തേ പുബ്ബളകേ ദിസ്വാ ‘‘അയമ്പി അത്തഭാവോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജനത്ഥേന പുബ്ബുളകസദിസോയേവാ’’തി ആരമ്മണം ഗണ്ഹിംസു. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തേ ഭിക്ഖൂ ഓലോകേത്വാ തേഹി സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ഓഭാസം ഫരിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൦. ‘‘യഥാ പുബ്ബുളകം പസ്സേ, യഥാ പസ്സേ മരീചികം;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ മരീചികന്തി മയൂഖം. തേ ഹി ദൂരതോവ ഗേഹസണ്ഠാനാദിവസേന ഉപട്ഠിതാപി ഉപഗച്ഛന്താനം അഗയ്ഹൂപഗാ രിത്തകാ തുച്ഛകാവ. തസ്മാ യഥാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജനത്ഥേന പുബ്ബുളകം രിത്തതുച്ഛാദിഭാവേനേവ പസ്സേയ്യ, ഏവം ഖന്ധാദിലോകം അവേക്ഖന്തം മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ ഠിതട്ഠാനേയേവ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

പഞ്ചസതവിപസ്സകഭിക്ഖുവത്ഥു തതിയം.

൪. അഭയരാജകുമാരവത്ഥു

ഏഥ പസ്സഥിമം ലോകന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അഭയരാജകുമാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സ കിര പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗതസ്സ പിതാ ബിമ്ബിസാരോ തുസ്സിത്വാ ഏകം നച്ചഗീതകുസലം നാടകിത്ഥിം ദത്വാ സത്താഹം രജ്ജമദാസി. സോ സത്താഹം ഗേഹാ ബഹി അനിക്ഖന്തോവ രജ്ജസിരിം അനുഭവിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ നദീതിത്ഥം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ സന്തതിമഹാമത്തോ വിയ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ നച്ചഗീതം പസ്സന്തോ നിസീദി. സാപി തങ്ഖണഞ്ഞേവ സന്തതിമഹാമത്തസ്സ നാടകിത്ഥീ വിയ സത്ഥകവാതാനം വസേന കാലമകാസി. കുമാരോ തസ്സാ കാലകിരിയായ ഉപ്പന്നസോകോ ‘‘ന മേ ഇമം സോകം ഠപേത്വാ സത്ഥാരം അഞ്ഞോ നിബ്ബാപേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സോകം മേ നിബ്ബാപേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തം സമസ്സാസേത്വാ ‘‘തയാ ഹി, കുമാര, ഇമിസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഏവമേവ മതകാലേ രോദന്തേന പവത്തിതാനം അസ്സൂനം അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പമാണം നത്ഥീ’’തി വത്വാ തായ ദേസനായ സോകസ്സ തനുഭാവം ഞത്വാ, ‘‘കുമാര, മാ സോചി, ബാലജനാനം സംസീദനട്ഠാനമേത’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൧. ‘‘ഏഥ പസ്സഥിമം ലോകം, ചിത്തം രാജരഥൂപമം;

യത്ഥ ബാലാ വിസീദന്തി, നത്ഥി സങ്ഗോ വിജാനത’’ന്തി.

തത്ഥ തേ പസ്സഥാതി രാജകുമാരമേവ സന്ധായാഹ. ഇമം ലോകന്തി ഇമം ഖന്ധലോകാദിസങ്ഖാതം അത്തഭാവം. ചിത്തന്തി സത്തരതനാദിവിചിത്തം രാജരഥം വിയ വത്ഥാലങ്കാരാദിചിത്തിതം. യത്ഥ ബാലാതി യസ്മിം അത്തഭാവേ ബാലാ ഏവം വിസീദന്തി. വിജാനതന്തി വിജാനന്താനം പണ്ഡിതാനം ഏത്ഥ രാഗസങ്ഗാദീസു ഏകോപി സങ്ഗോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ രാജകുമാരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഭയരാജകുമാരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. സമ്മജ്ജനത്ഥേരവത്ഥു

യോ ച പുബ്ബേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സമ്മജ്ജനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര പാതോ വാ സായം വാതി വേലം പമാണം അകത്വാ അഭിക്ഖണം സമ്മജ്ജന്തോവ വിചരതി. സോ ഏകദിവസം സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ രേവതത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അയം മഹാകുസീതോ ജനസ്സ സദ്ധാദേയ്യം ഭുഞ്ജിത്വാ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, കിം നാമേതസ്സ സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ ഏകം ഠാനം സമ്മജ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഓവാദമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏഹാവുസോതി. കിം, ഭന്തേതി? ഗച്ഛ ന്ഹത്വാ ഏഹീതി. സോ തഥാ അകാസി. അഥ നം ഥേരോ ഏകമന്തം നിസീദാപേത്വാ ഓവദന്തോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ന സബ്ബകാലം സമ്മജ്ജന്തേന വിചരിതും വട്ടതി, പാതോ ഏവ പന സമ്മജ്ജിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേന ആഗന്ത്വാ രത്തിട്ഠാനേ വാ ദിവാട്ഠാനേ വാ നിസിന്നേന ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായിത്വാ അത്തഭാവേ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ സായന്ഹേ ഉട്ഠായ സമ്മജ്ജിതും വട്ടതി, നിച്ചകാലം അസമ്മജ്ജിത്വാ അത്തനോപി നാമ ഓകാസോ കാതബ്ബോ’’തി. സോ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തം തം ഠാനം ഉക്ലാപം അഹോസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ സമ്മജ്ജനത്ഥേര, തം തം ഠാനം ഉക്ലാപം കസ്മാ ന സമ്മജ്ജസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, മയാ പമാദകാലേ ഏവം കതം, ഇദാനാമ്ഹി അപ്പമത്തോ’’തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ പുബ്ബേ പമാദകാലേ സമ്മജ്ജന്തോ വിചരി, ഇദാനി പന മഗ്ഗഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ന സമ്മജ്ജതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൨. ‘‘യോ ച പുബ്ബേ പമജ്ജിത്വാ, പച്ഛാ സോ നപ്പമജ്ജതി;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ വത്തപടിവത്തകരണേന വാ സജ്ഝായാദീഹി വാ പമജ്ജിത്വാ പച്ഛാ മഗ്ഗഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ നപ്പമജ്ജതി, സോ അബ്ഭാദീഹി മുത്തോ ചന്ദോവ ഓകാസലോകം മഗ്ഗഞാണേന ഇമം ഖന്ധാദിലോകം ഓഭാസേതി, ഏകാലോകം കരോതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സമ്മജ്ജനത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരവത്ഥു

യസ്സ പാപന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു അങ്ഗുലിമാലസുത്തന്തവസേനേവ (മ. നി. ൨.൩൪൭ ആദയോ) വേദിതബ്ബം.

ഥേരോ പന സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അങ്ഗുലിമാലോ രഹോഗതോ പടിസല്ലീനോ വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ. തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യോ ച പുബ്ബേ പമജ്ജിത്വാ, പച്ഛാ സോ നപ്പമജ്ജതി;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി. –

ആദിനാ നയേന ഉദാനം ഉദാനേത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. ഭിക്ഖൂ ‘‘കഹം നു ഖോ, ആവുസോ, ഥേരോ ഉപ്പന്നോ’’തി ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും? സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരസ്സ നിബ്ബത്തട്ഠാനകഥായാ’’തി വുത്തേ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ച, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏത്തകേ മനുസ്സേ മാരേത്വാ പരിനിബ്ബുതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുബ്ബേ ഏകം കല്യാണമിത്തം അലഭിത്വാ ഏത്തകം പാപമകാസി, പച്ഛാ പന കല്യാണമിത്തപച്ചയം ലഭിത്വാ അപ്പമത്തോ അഹോസി. തേനസ്സ തം പാപകമ്മം കുസലേന പിഹിത’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൩. ‘‘യസ്സ പാപം കതം കമ്മം, കുസലേന പിധീയതി;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി.

തത്ഥ കുസലേനാതി അരഹത്തമഗ്ഗം സന്ധായ വുത്തം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. പേസകാരധീതാവത്ഥു

അന്ധഭൂതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ ഏകം പേസകാരധീതരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി ആളവിവാസിനോ സത്ഥരി ആളവിം സമ്പത്തേ നിമന്തേത്വാ ദാനം അദംസു. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘അദ്ധുവം മേ ജീവിതം, ധുവം മേ മരണം, അവസ്സം മയാ മരിതബ്ബമേവ, മരണപരിയോസാനം മേ ജീവിതം, ജീവിതമേവ അനിയതം, മരണം നിയതന്തി ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേഥ. യേസഞ്ഹി മരണസ്സതി അഭാവിതാ, തേ പച്ഛിമേ കാലേ ആസീവിസം ദിസ്വാ ഭീതഅദണ്ഡപുരിസോ വിയ സന്താസപ്പത്താ ഭേരവരവം രവന്താ കാലം കരോന്തി. യേസം പന മരണസ്സതി ഭാവിതാ, തേ ദൂരതോവ ആസീവിസം ദിസ്വാ ദണ്ഡകേന ഗഹേത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ ഠിതപുരിസോ വിയ പച്ഛിമേ കാലേ ന സന്തസന്തി, തസ്മാ മരണസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ’’തി ആഹ. തം ധമ്മദേസനം സുത്വാ അവസേസജനാ സകിച്ചപ്പസുതാവ അഹേസും. ഏകാ പന സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ പേസകാരധീതാ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം കഥാ നാമ അച്ഛരിയാ, മയാ പന മരണസ്സതിം ഭാവേതും വട്ടതീ’’തി രത്തിന്ദിവം മരണസ്സതിമേവ ഭാവേസി. സത്ഥാപി തതോ നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനം അഗമാസി. സാപി കുമാരികാ തീണി വസ്സാനി മരണസ്സതിം ഭാവേസിയേവ.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തം കുമാരികം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോപവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമായ കുമാരികായ മമ ധമ്മദേസനായ സുതദിവസതോ പട്ഠായ തീണി വസ്സാനി മരണസ്സതി ഭാവിതാ, ഇദാനാഹം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഇമം കുമാരികം ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ തായ വിസ്സജ്ജേന്തിയാ ചതൂസു ഠാനേസു സാധുകാരം ദത്വാ ഇമം ഗാഥം ഭാസിസ്സാമി. സാ ഗാഥാവസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതി, തം നിസ്സായ മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ ജേതവനാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന അഗ്ഗാളവവിഹാരം അഗമാസി. ആളവിവാസിനോ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ തം വിഹാരം ഗന്ത്വാ നിമന്തയിംസു. തദാ സാപി കുമാരികാ സത്ഥു ആഗമനം സുത്വാ ‘‘ആഗതോ കിര മയ്ഹം പിതാ, സാമി, ആചരിയോ പുണ്ണചന്ദമുഖോ മഹാഗോതമബുദ്ധോ’’തി തുട്ഠമാനസാ ‘‘ഇതോ മേ തിണ്ണം സംവച്ഛരാനം മത്ഥകേ സുവണ്ണവണ്ണോ സത്ഥാ ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഇദാനിസ്സ സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ദട്ഠും മധുരോജഞ്ച വരധമ്മം സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. പിതാ പനസ്സാ സാലം ഗച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘അമ്മ, പരസന്തകോ മേ സാടകോ ആരോപിതോ, തസ്സ വിദത്ഥിമത്തം അനിട്ഠിതം, തം അജ്ജ നിട്ഠാപേസ്സാമി, സീഘം മേ തസരം വട്ടേത്വാ ആഹരേയ്യാസീ’’തി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സത്ഥു ധമ്മം സോതുകാമാ, പിതാ ച മം ഏവം ആഹ. കിം നു ഖോ സത്ഥു ധമ്മം സുണാമി, ഉദാഹു പിതു തസരം വട്ടേത്വാ ഹരാമീ’’തി? അഥസ്സാ ഏതദഹോസി ‘‘പിതാ മം തസരേ അനാഹരിയമാനേ പോഥേയ്യപി പഹരേയ്യപി, തസ്മാ തസരം വട്ടേത്വാ തസ്സ ദത്വാ പച്ഛാ ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി പീഠകേ നിസീദിത്വാ തസരം വട്ടേസി.

ആളവിവാസിനോപി സത്ഥാരം പരിവിസിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ അനുമോദനത്ഥായ അട്ഠംസു. സത്ഥാ ‘‘യമഹം കുലധീതരം നിസ്സായ തിംസയോജനമഗ്ഗം ആഗതോ, സാ അജ്ജാപി ഓകാസം ന ലഭതി. തായ ഓകാസേ ലദ്ധേ അനുമോദനം കരിസ്സാമീ’’തി തുണ്ഹീഭൂതോ അഹോസി. ഏവം തുണ്ഹീഭൂതമ്പി സത്ഥാരം സദേവകേ ലോകേ കോചി കിഞ്ചി വത്തും ന വിസഹതി. സാപി ഖോ കുമാരികാ തസരം വട്ടേത്വാ പച്ഛിയം ഠപേത്വാ പിതു സന്തികം ഗച്ഛമാനാ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ സത്ഥാരം ഓലോകയമാനാവ അട്ഠാസി. സത്ഥാപി ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ തം ഓലോകേസി. സാ ഓലോകിതാകാരേനേവ അഞ്ഞാസി – ‘‘സത്ഥാ ഏവരൂപായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാവ മം ഓലോകേന്തോ മമാഗമനം പച്ചാസീസതി, അത്തനോ സന്തികം ആഗമനമേവ പച്ചാസീസതീ’’തി. സാ തസരപച്ഛിം ഠപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. കസ്മാ പന നം സത്ഥാ ഓലോകേസീതി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ഏസാ ഏത്തോവ ഗച്ഛമാനാ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ അനിയതഗതികാ ഭവിസ്സതി, മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഗച്ഛമാനാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ നിയതഗതികാ ഹുത്വാ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി. തസ്സാ കിര തം ദിവസം മരണതോ മുത്തി നാമ നത്ഥി. സാ ഓലോകിതസഞ്ഞാണേനേവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരംസീനം അന്തരം പവിസിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. തഥാരൂപായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതം സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഠിതക്ഖണേയേവ തം ആഹ – ‘‘കുമാരികേ, കുതോ ആഗച്ഛസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കത്ഥ ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ജാനാസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ഇതി നം സത്ഥാ ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. മഹാജനോ ഉജ്ഝായി – ‘‘അമ്ഭോ, പസ്സഥ, അയം പേസകാരധീതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സദ്ധിം ഇച്ഛിതിച്ഛിതം കഥേസി, നനു നാമ ഇമായ ‘കുതോ ആഗച്ഛസീ’തി വുത്തേ ‘പേസകാരഗേഹതോ’തി വത്തബ്ബം. ‘കഹം ഗച്ഛസീ’തി വുത്തേ ‘പേസകാരസാല’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ’’തി.

സത്ഥാ മഹാജനം നിസ്സദ്ദം കത്വാ, ‘‘കുമാരികേ, ത്വം കുതോ ആഗച്ഛസീ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ന ജാനാമീതി വദേസീ’’തി പുച്ഛി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മമ പേസകാരഗേഹതോ ആഗതഭാവം ജാനാഥ, ‘‘കുതോ ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛന്താ പന ‘‘കുതോ ആഗന്ത്വാ ഇധ നിബ്ബത്താസീ’’തി പുച്ഛഥ. അഹം പന ന ജാനാമി ‘‘കുതോ ച ആഗന്ത്വാ ഇധ നിബ്ബത്താമ്ഹീ’’തി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധു, കുമാരികേ, മയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹോവ തയാ വിസ്സജ്ജിതോ’’തി പഠമം സാധുകാരം ദത്വാ ഉത്തരിമ്പി പുച്ഛി – ‘‘കത്ഥ ഗമിസ്സസീതി പുന പുട്ഠാ കസ്മാ ‘ന ജാനാമീ’തി വദേസീ’’തി? ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മം തസരപച്ഛിം ഗഹേത്വാ പേസകാരസാലം ഗച്ഛന്തിം ജാനാഥ, ‘‘ഇതോ ഗന്ത്വാ കത്ഥ നിബ്ബത്തിസ്സസീ’’തി പുച്ഛഥ. അഹഞ്ച ഇതോ ചുതാ ന ജാനാമി ‘‘കത്ഥ ഗന്ത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ‘‘മയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹോയേവ തയാ വിസ്സജ്ജിതോ’’തി ദുതിയം സാധുകാരം ദത്വാ ഉത്തരിമ്പി പുച്ഛി – ‘‘അഥ കസ്മാ ‘ന ജാനാസീ’തി പുട്ഠാ ‘ജാനാമീ’തി വദേസീ’’തി? ‘‘മരണഭാവം ജാനാമി, ഭന്തേ, തസ്മാ ഏവം വദേമീ’’തി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ‘‘മയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹോയേവ തയാ വിസ്സജ്ജിതോ’’തി തതിയം സാധുകാരം ദത്വാ ഉത്തരിമ്പി പുച്ഛി – ‘‘അഥ കസ്മാ ‘ജാനാസീ’തി പുട്ഠാ ‘ന ജാനാമീ’തി വദേസീ’’തി. മമ മരണഭാവമേവ അഹം ജാനാമി, ഭന്തേ, ‘‘രത്തിന്ദിവപുബ്ബണ്ഹാദീസു പന അസുകകാലേ നാമ മരിസ്സാമീ’’തി ന ജാനാമി, തസ്മാ ഏവം വദേമീതി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ‘‘മയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹോയേവ തയാ വിസ്സജ്ജിതോ’’തി ചതുത്ഥം സാധുകാരം ദത്വാ പരിസം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഏത്തകം നാമ തുമ്ഹേ ഇമായ കഥിതം ന ജാനാഥ, കേവലം ഉജ്ഝായഥേവ. യേസഞ്ഹി പഞ്ഞാചക്ഖു നത്ഥി, തേ അന്ധാ ഏവ. യേസം പഞ്ഞാചക്ഖു അത്ഥി, തേ ഏവ ചക്ഖുമന്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൪. ‘‘അന്ധഭൂതോ അയം ലോകോ, തനുകേത്ഥ വിപസ്സതി;

സകുണോ ജാലമുത്തോവ, അപ്പോ സഗ്ഗായ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ അന്ധഭൂതോ അയം ലോകോതി അയം ലോകിയമഹാജനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനോ അഭാവേന അന്ധഭൂതോ. തനുകേത്ഥാതി തനുകോ ഏത്ഥ, ന ബഹു ജനോ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സതി. ജാലമുത്തോവാതി യഥാ ഛേകേന സാകുണികേന ജാലേന ഓത്ഥരിത്വാ ഗയ്ഹമാനേസു വട്ടകേസു കോചിദേവ ജാലതോ മുച്ചതി. സേസാ അന്തോജാലമേവ പവിസന്തി. തഥാ മരണജാലേന ഓത്ഥടേസു സത്തേസു ബഹൂ അപായഗാമിനോ ഹോന്തി, അപ്പോ കോചിദേവ സത്തോ സഗ്ഗായ ഗച്ഛതി, സുഗതിം വാ നിബ്ബാനം വാ പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ കുമാരികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

സാപി തസരപച്ഛിം ഗഹേത്വാ പിതു സന്തികം അഗമാസി, സോപി നിസിന്നകോവ നിദ്ദായി. തസ്സാ അസല്ലക്ഖേത്വാവ തസരപച്ഛിം ഉപനാമേന്തിയാ തസരപച്ഛി വേമകോടിയം പടിഹഞ്ഞിത്വാ സദ്ദം കുരുമാനാ പതി. സോ പബുജ്ഝിത്വാ ഗഹിതനിമിത്തേനേവ വേമകോടിം ആകഡ്ഢി. വേമകോടി ഗന്ത്വാ തം കുമാരികം ഉരേ പഹരി, സാ തത്ഥേവ കാലം കത്വാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സാ പിതാ തം ഓലോകേന്തോ സകലസരീരേന ലോഹിതമക്ഖിതേന പതിത്വാ മതം അദ്ദസ. അഥസ്സ മഹാസോകോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘ന മമ സോകം അഞ്ഞോ നിബ്ബാപേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി രോദന്തോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സോകം മേ നിബ്ബാപേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തം സമസ്സാസേത്വാ ‘‘മാ സോചി, ഉപാസക. അനമതഗ്ഗസ്മിഞ്ഹി സംസാരേ തവ ഏവമേവ ധീതു മരണകാലേ പഗ്ഘരിതഅസ്സു ചതുന്നം മഹാസമുദ്ദാനം ഉദകതോ അതിരേകതര’’ന്തി വത്വാ അനമതഗ്ഗകഥം കഥേസി. സോ തനുഭൂതസോകോ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണീതി.

പേസകാരധീതാവത്ഥു സത്തമം.

൮. തിംസഭിക്ഖുവത്ഥു

ഹംസാദിച്ചപഥേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിംസ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ തിംസമത്താ ദിസാവാസികാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിംസു. ആനന്ദത്ഥേരോ സത്ഥു വത്തകരണവേലായ ആഗന്ത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘സത്ഥാരാ ഇമേഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരേ കതേ വത്തം കരിസ്സാമീ’’തി ദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസി. സത്ഥാപി തേഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ തേസം സാരണീയധമ്മം കഥേസി. തം സുത്വാ തേ സബ്ബേപി അരഹത്തം പത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേന അഗമിംസു. ആനന്ദത്ഥേരോ തേസു ചിരായന്തേസു സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനേവ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ ആഗതാ, തേ കുഹി’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഗതാ, ആനന്ദാ’’തി. ‘‘കതരേന മഗ്ഗേന, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആകാസേനാനന്ദാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ, ഭന്തേ, ഖീണാസവാ’’തി? ‘‘ആമാനന്ദ, മമ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അരഹത്തം പത്താ’’തി. തസ്മിം പന ഖണേ ആകാസേന ഹംസാ ആഗമിംസു. സത്ഥാ ‘‘യസ്സ ഖോ പനാനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ സുഭാവിതാ, സോ ഹംസാ വിയ ആകാസേന ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൫. ‘‘ഹംസാദിച്ചപഥേ യന്തി, ആകാസേ യന്തി ഇദ്ധിയാ;

നീയന്തി ധീരാ ലോകമ്ഹാ, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ഇമേ ഹംസാ ആദിച്ചപഥേ ആകാസേ ഗച്ഛന്തി. യേസം ഇദ്ധിപാദാ സുഭാവിതാ, തേപി ആകാസേ യന്തി ഇദ്ധിയാ. ധീരാ പണ്ഡിതാ സവാഹിനിം മാരം ജേത്വാ ഇമമ്ഹാ വട്ടലോകാ നീയന്തി, നിബ്ബാനം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

തിംസഭിക്ഖുവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. ചിഞ്ചമാണവികാവത്ഥു

ഏകം ധമ്മന്തി ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചിഞ്ചമാണവികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പഠമബോധിയഞ്ഹി ദസബലസ്സ പുഥുഭൂതേസു സാവകേസു അപ്പമാണേസു ദേവമനുസ്സേസു അരിയഭൂമിം ഓക്കന്തേസു പത്ഥടേ ഗുണസമുദയേ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉദപാദി. തിത്ഥിയാ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകസദിസാ അഹേസും ഹതലാഭസക്കാരാ. തേ അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോവ ബുദ്ധോ, മയമ്പി ബുദ്ധാ, കിം തസ്സേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, അമ്ഹാകമ്പി ദിന്നം മഹപ്ഫലമേവ, അമ്ഹാകമ്പി ദേഥ സക്കരോഥാ’’തി ഏവം മനുസ്സേ വിഞ്ഞാപേന്താപി ലാഭസക്കാരം അലഭിത്വാ രഹോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മനുസ്സാനം അന്തരേ അവണ്ണം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരം നാസേയ്യാമാ’’തി ചിന്തയിംസു.

തദാ സാവത്ഥിയം ചിഞ്ചമാണവികാ നാമേകാ പരിബ്ബാജികാ ഉത്തമരൂപധരാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ ദേവച്ഛരാ വിയ. അസ്സാ സരീരതോ രസ്മിയോ നിച്ഛരന്തി. അഥേകോ ഖരമന്തീ ഏവമാഹ – ‘‘ചിഞ്ചമാണവികം പടിച്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരം നാസേസ്സാമാ’’തി. തേ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. അഥ സാ തിത്ഥിയാരാമം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി, തിത്ഥിയാ തായ സദ്ധിം ന കഥേസും. സാ ‘‘കോ നു ഖോ മേ ദോസോ’’തി യാവതതിയം ‘‘വന്ദാമി, അയ്യാ’’തി വത്വാ, ‘‘അയ്യാ, കോ നു ഖോ മേ ദോസോ, കിം മയാ സദ്ധിം ന കഥേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭഗിനി, സമണം ഗോതമം അമ്ഹേ വിഹേഠയന്തം ഹതലാഭസക്കാരേ കത്വാ വിചരന്തം ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, അയ്യാ, കിം പനേത്ഥ മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സചേ ത്വം, ഭഗിനി, അമ്ഹാകം സുഖമിച്ഛസി, അത്താനം പടിച്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരം നാസേഹീ’’തി.

സാ ‘‘സാധു, അയ്യാ, മയ്ഹംവേസോ ഭാരോ, മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി വത്വാ പക്കമിത്വാ ഇത്ഥിമായാസു കുസലതായ തതോ പട്ഠായ സാവത്ഥിവാസീനം ധമ്മകഥം സുത്വാ ജേതവനാ നിക്ഖമനസമയേ ഇന്ദഗോപകവണ്ണം പടം പാരുപിത്വാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ ജേതവനാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി. ‘‘ഇമായ വേലായ കുഹിം ഗച്ഛസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘കിം തുമ്ഹാകം മമ ഗമനട്ഠാനേനാ’’തി വത്വാ ജേതവനസമീപേ തിത്ഥിയാരാമേ വസിത്വാ പാതോവ ‘‘അഗ്ഗവന്ദനം വന്ദിസ്സാമാ’’തി നഗരാ നിക്ഖമന്തേ ഉപാസകജനേ ജേതവനസ്സ അന്തോവുട്ഠാ വിയ ഹുത്വാ നഗരം പവിസതി. ‘‘കുഹിം വുട്ഠാസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘കിം തുമ്ഹാകം മമ വുട്ഠട്ഠാനേനാ’’തി വത്വാ മാസദ്ധമാസച്ചയേന പുച്ഛിയമാനാ ജേതവനേ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയാ വുട്ഠാമ്ഹീതി. പുഥുജ്ജനാനം ‘‘സച്ചം നു ഖോ ഏതം, നോ’’തി കങ്ഖം ഉപ്പാദേത്വാ തേമാസചതുമാസച്ചയേന പിലോതികാഹി ഉദരം വേഠേത്വാ ഗബ്ഭിനിവണ്ണം ദസ്സേത്വാ ഉപരി രത്തപടം പാരുപിത്വാ ‘‘സമണം ഗോതമം പടിച്ച ഗബ്ഭോ ഉപ്പന്നോ’’തി അന്ധബാലേ സദ്ദഹാപേത്വാ അട്ഠനവമാസച്ചയേന ഉദരേ ദാരുമണ്ഡലികം ബന്ധിത്വാ ഉപരി പടം പാരുപിത്വാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിയോ ഗോഹനുകേന കോട്ടാപേത്വാ ഉസ്സദേ ദസ്സേത്വാ കിലന്തിന്ദ്രിയാ ഹുത്വാ സായന്ഹസമയേ തഥാഗതേ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തേ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ തഥാഗതസ്സ പുരതോ ഠത്വാ, ‘‘മഹാസമണ, മഹാജനസ്സ താവ ധമ്മം ദേസേസി, മധുരോ തേ സദ്ദോ, സമ്ഫുസിതം ദന്താവരണം. അഹം പന തം പടിച്ച ഗബ്ഭം ലഭിത്വാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ജാതാ, നേവ മേ സൂതിഘരം ജാനാസി, സപ്പിതേലാദീനി സയം അകരോന്തോ ഉപട്ഠാകാനമ്പി അഞ്ഞതരം കോസലരാജാനം വാ അനാഥപിണ്ഡികം വാ വിസാഖം ഉപാസികം വാ ‘ഇമിസ്സാ ചിഞ്ചമാണവികായ കത്തബ്ബയുത്തകം കരോഹീ’തി ന വദേസി, അഭിരമിതുംയേവ ജാനാസി, ഗബ്ഭപരിഹാരം ന ജാനാസീ’’തി ഗൂഥപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ചന്ദമണ്ഡലം ദൂസേതും വായമന്തീ വിയ പരിസമജ്ഝേ തഥാഗതം അക്കോസി. തഥാഗതോ ധമ്മകഥം ഠപേത്വാ സീഹോ വിയ അഭിനദന്തോ, ‘‘ഭഗിനി, തയാ കഥിതസ്സ തഥഭാവം വാ വിതഥഭാവം വാ അഹമേവ ച ത്വഞ്ച ജാനാമാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, മഹാസമണ, തയാ ച മയാ ച ഞാതഭാവേനേതം ജാത’’ന്തി.

തസ്മിം ഖണേ സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ആവജ്ജമാനോ ‘‘ചിഞ്ചമാണവികാ തഥാഗതം അഭൂതേന അക്കോസതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഇദം വത്ഥും സോധേസ്സാമീ’’തി ചതൂഹി ദേവപുത്തേഹി സദ്ധിം ആഗമി. ദേവപുത്താ മൂസികപോതകാ ഹുത്വാ ദാരുമണ്ഡലികസ്സ ബന്ധനരജ്ജുകേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഛിന്ദിംസു, പാരുതപടം വാതോ ഉക്ഖിപി, ദാരുമണ്ഡലികം പതമാനം തസ്സാ പാദപിട്ഠിയം പതി, ഉഭോ അഗ്ഗപാദാ ഛിജ്ജിംസു. മനുസ്സാ ‘‘ധീ കാളകണ്ണി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അക്കോസീ’’തി സീസേ ഖേളം പാതേത്വാ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദിഹത്താ ജേതവനാ നീഹരിംസു. അഥസ്സാ തഥാഗതസ്സ ചക്ഖുപഥം അതിക്കന്തകാലേ മഹാപഥവീ ഭിജ്ജിത്വാ വിവരമദാസി, അവീചിതോ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹി. സാ കുലദത്തിയം കമ്ബലം പാരുപമാനാ വിയ ഗന്ത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി, ദസബലസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ വഡ്ഢി. പുനദിവസേ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, ചിഞ്ചമാണവികാ ഏവം ഉളാരഗുണം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭൂതേന അക്കോസിത്വാ മഹാവിനാസം പത്താ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഏസാ മം അഭൂതേന അക്കോസിത്വാ വിനാസം പത്തായേവാ’’തി വത്വാ –

‘‘നാദട്ഠാ പരതോ ദോസം, അണും ഥൂലാനി സബ്ബസോ;

ഇസ്സരോ പണയേ ദണ്ഡം, സാമം അപ്പടിവേക്ഖിയാ’’തി. –

ഇമം ദ്വാദസനിപാതേ മഹാപദുമജാതകം (ജാ. ൧.൧൨.൧൦൬) വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി –

തദാ കിരേസാ മഹാപദുമകുമാരസ്സ ബോധിസത്തസ്സ മാതു സപത്തീ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഹുത്വാ മഹാസത്തം അസദ്ധമ്മേന നിമന്തേത്വാ തസ്സ മനം അലഭിത്വാ അത്തനാവ അത്തനി വിപ്പകാരം കത്വാ ഗിലാനാലയം ദസ്സേത്വാ ‘‘തവ പുത്തോ മം അനിച്ഛന്തിം ഇമം വിപ്പകാരം പാപേസീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ കുദ്ധോ മഹാസത്തം ചോരപപാതേ ഖിപി. അഥ നം പബ്ബതകുച്ഛിയം അധിവത്ഥാ ദേവതാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ നാഗരാജസ്സ ഫണഗബ്ഭേ പതിട്ഠപേസി. നാഗരാജാ തം നാഗഭവനം നേത്വാ ഉപഡ്ഢരജ്ജേന സമ്മാനേസി. സോ തത്ഥ സംവച്ഛരം വസിത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ഹിമവന്തപ്പദേസം പത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേസി. അഥ നം ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ സബ്ബം തം പവത്തിം ഞത്വാ മഹാസത്തം രജ്ജേന നിമന്തേത്വാ തേന ‘‘മയ്ഹം രജ്ജേന കിച്ചം നത്ഥി, ത്വം പന ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ അഗതിഗമനം പഹായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേഹീ’’തി ഓവദിതോ ഉട്ഠായാസനാ രോദിത്വാ നഗരം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അമച്ചേ പുച്ഛി – ‘‘അഹം കം നിസ്സായ ഏവം ആചാരസമ്പന്നേന പുത്തേന വിയോഗം പത്തോ’’തി? ‘‘അഗ്ഗമഹേസിം നിസ്സായ, ദേവാ’’തി. രാജാ തം ഉദ്ധംപാദം ഗഹേത്വാ ചോരപപാതേ ഖിപാപേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തദാ മഹാപദുമകുമാരോ സത്ഥാ അഹോസി, മാതു സപത്തീ ചിഞ്ചമാണവികാതി.

സത്ഥാ ഇമമത്ഥം പകാസേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏകം ധമ്മഞ്ഹി സച്ചവചനം പഹായ മുസാവാദേ പതിട്ഠിതാനം വിസ്സട്ഠപരലോകാനം അകത്തബ്ബപാപകമ്മം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൬. ‘‘ഏകം ധമ്മം അതീതസ്സ, മുസാവാദിസ്സ ജന്തുനോ;

വിതിണ്ണപരലോകസ്സ, നത്ഥി പാപം അകാരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ ഏകം ധമ്മന്തി സച്ചം. മുസാവാദിസ്സാതി യസ്സ ദസസു വചനേസു ഏകമ്പി സച്ചം നത്ഥി, ഏവരൂപസ്സ മുസാവാദിനോ. വിതിണ്ണപരലോകസ്സാതി വിസ്സട്ഠപരലോകസ്സ. ഏവരൂപോ ഹി മനുസ്സസമ്പത്തിം ദേവസമ്പത്തിം അവസാനേ നിബ്ബാനസമ്പത്തിന്തി ഇമാ തിസ്സോപി സമ്പത്തിയോ ന പസ്സതി. നത്ഥി പാപന്തി തസ്സ ഏവരൂപസ്സ ഇദം നാമ പാപം അകത്തബ്ബന്തി നത്ഥി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ചിഞ്ചമാണവികാവത്ഥു നവമം.

൧൦. അസദിസദാനവത്ഥു

ന വേ കദരിയാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അസദിസദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ ചാരികം ചരിത്വാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ ജേതവനം പാവിസി. രാജാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ആഗന്തുകദാനം സജ്ജേത്വാ ‘‘ദാനം മേ പസ്സന്തൂ’’തി നാഗരേ പക്കോസി. നാഗരാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ദാനം ദിസ്വാ പുനദിവസേ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ദാനം സജ്ജേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ദാനം, ദേവോ, പസ്സതൂ’’തി രഞ്ഞോ പഹിണിംസു. രാജാ തേസം ദാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേഹി മമ ദാനതോ ഉത്തരിതരം കതം, പുന ദാനം കരിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേപി ദാനം സജ്ജേസി. നാഗരാപി തം ദിസ്വാ പുനദിവസേ സജ്ജയിംസു. ഏവം നേവ രാജാ നാഗരേ പരാജേതും സക്കോതി, ന നാഗരാ രാജാനം. അഥ ഛട്ഠേ വാരേ നാഗരാ സതഗുണം സഹസ്സഗുണം വഡ്ഢേത്വാ യഥാ ന സക്കാ ഹോതി ‘‘ഇദം നാമ ഇമേസം ദാനേ നത്ഥീ’’തി വത്തും, ഏവം ദാനം സജ്ജയിംസു. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘സചാഹം ഇമേസം ദാനതോ ഉത്തരിതരം കാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, കിം മേ ജീവിതേനാ’’തി ഉപായം ചിന്തേന്തോ നിപജ്ജി. അഥ നം മല്ലികാ ദേവീ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘കസ്മാ, മഹാരാജ, ഏവം നിപന്നോസി, കേന തേ ഇന്ദ്രിയാനി കിലന്താനി വിയാ’’തി പുച്ഛി. രാജാ ആഹ – ‘‘ന ദാനി ത്വം, ദേവി, ജാനാസീ’’തി. ‘‘ന ജാനാമി, ദേവാ’’തി. സോ തസ്സാ തമത്ഥം ആരോചേസി.

അഥ നം മല്ലികാ ആഹ – ‘‘ദേവ, മാ ചിന്തയി, കഹം തയാ പഥവിസ്സരോ രാജാ നാഗരേഹി പരാജിയമാനോ ദിട്ഠപുബ്ബോ വാ സുതപുബ്ബോ വാ, അഹം തേ ദാനം സംവിദഹിസ്സാമീ’’തി. ഇതിസ്സ അസദിസദാനം സംവിദഹിതുകാമതായ ഏവം വത്വാ, മഹാരാജ, സാലകല്യാണിപദരേഹി പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അന്തോ ആവട്ടേ നിസീദനമണ്ഡപം കാരേഹി, സേസാ ബഹിആവട്ടേ നിസീദിസ്സന്തി. പഞ്ച സേതച്ഛത്തസതാനി കാരേഹി, താനി ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതാ ഹത്ഥീ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം മത്ഥകേ ധാരയമാനാ ഠസ്സന്തി. അട്ഠ വാ ദസ വാ രത്തസുവണ്ണനാവായോ കാരേഹി, താ മണ്ഡപമജ്ഝേ ഭവിസ്സന്തി. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഏകേകാ ഖത്തിയധീതാ നിസീദിത്വാ ഗന്ധേ പിസിസ്സതി, ഏകേകാ ഖത്തിയധീതാ ബീജനം ആദായ ദ്വേ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ബീജമാനാ ഠസ്സതി, സേസാ ഖത്തിയധീതരോ പിസേ പിസേ ഗന്ധേ ഹരിത്വാ സുവണ്ണനാവാസു പക്ഖിപിസ്സന്തി, താസു ഏകച്ചാ ഖത്തിയധീതരോ നീലുപ്പലകലാപേ ഗഹേത്വാ സുവണ്ണനാവാസു പക്ഖിത്തഗന്ധേ ആലോളേത്വാ വാസം ഗാഹാപേസ്സന്തി. നാഗരാനഞ്ഹിനേവ ഖത്തിയധീതരോ അത്ഥി, ന സേതച്ഛത്താനി, ന ഹത്ഥിനോ ച. ഇമേഹി കാരണേഹി നാഗരാ പരാജിസ്സന്തി, ഏവം കരോഹി, മഹാരാജാതി. രാജാ ‘‘സാധു, ദേവി, കല്യാണം തേ കഥിത’’ന്തി തായ കഥിതനിയാമേന സബ്ബം കാരേസി. ഏകസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ ഏകോ ഹത്ഥി നപ്പഹോസി. അഥ രാജാ മല്ലികം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകോ ഹത്ഥി നപ്പഹോതി, കിം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം, ദേവ, പഞ്ച ഹത്ഥിസതാനി നത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ദേവി, അവസേസാ ദുട്ഠഹത്ഥിനോ, തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാവ വേരമ്ഭവാതാ വിയ ചണ്ഡാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘ദേവ, അഹം ഏകസ്സ ദുട്ഠഹത്ഥിപോതകസ്സ ഛത്തം ഗഹേത്വാ തിട്ഠനട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി. ‘‘കത്ഥ നം ഠപേസ്സാമാ’’തി? ‘‘അയ്യസ്സ അങ്ഗുലിമാലസ്സ സന്തികേ’’തി. രാജാ തഥാ കാരേസി. ഹത്ഥിപോതകോ വാലധിം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ പാതേത്വാ അക്ഖീനി നിമിലേത്വാ അട്ഠാസി. മഹാജനോ ‘‘ഏവരൂപസ്സ നാമ ചണ്ഡഹത്ഥിനോ അയമാകാരോ’’തി ഹത്ഥിമേവ ഓലോകേസി.

രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യം ഇമസ്മിം ദാനഗ്ഗേ കപ്പിയഭണ്ഡം വാ അകപ്പിയഭണ്ഡം വാ, സബ്ബം തം തുമ്ഹാകമേവ ദമ്മീ’’തി ആഹ. തസ്മിം പന ദാനേ ഏകദിവസേനേവ പരിച്ചത്തം ചുദ്ദസകോടിധനം ഹോതി. സത്ഥു പന സേതച്ഛത്തം നിസീദനപല്ലങ്കോ ആധാരകോ പാദപീഠികാതി ചത്താരി അനഗ്ഘാനേവ. പുന ഏവരൂപം കത്വാ ബുദ്ധാനം ദാനം നാമ ദാതും സമത്ഥോ നാഹോസി, തേനേവ തം ‘‘അസദിസദാന’’ന്തി പഞ്ഞായി. തം കിര സബ്ബബുദ്ധാനം ഏകവാരം ഹോതിയേവ, സബ്ബേസം പന ഇത്ഥീയേവ സംവിദഹതി. രഞ്ഞോ പന കാളോ ച ജുണ്ഹോ ചാതി ദ്വേ അമച്ചാ അഹേസും. തേസു കാളോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ രാജകുലസ്സ പരിഹാനി, ഏകദിവസേനേവ ചുദ്ദസകോടിധനം ഖയം ഗച്ഛതി, ഇമേ ഇമം ദാനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗന്ത്വാ നിപന്നാ നിദ്ദായിസ്സന്തി, അഹോ നട്ഠം രാജകുല’’ന്തി. ജുണ്ഹോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ രഞ്ഞോ ദാനം സുദിന്നം. ന ഹി സക്കാ രാജഭാവേ അട്ഠിതേന ഏവരൂപം ദാനം ദാതും, സബ്ബസത്താനം പത്തിം അദേന്തോ നാമ നത്ഥി, അഹം പനിദം ദാനം അനുമോദാമീ’’തി.

സത്ഥു ഭത്തകിച്ചാവസാനേ രാജാ അനുമോദനത്ഥായ പത്തം ഗണ്ഹി. സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘രഞ്ഞാ മഹോഘം പവത്തേന്തേന വിയ മഹാദാനം ദിന്നം, അസക്ഖി നു ഖോ മഹാജനോ ചിത്തം പസാദേതും, ഉദാഹു നോ’’തി. സോ തേസം അമച്ചാനം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ‘‘സചേ രഞ്ഞോ ദാനാനുച്ഛവികം അനുമോദനം കരിസ്സാമി, കാളസ്സ മുദ്ധാ സത്തധാ ഫലിസ്സതി, ജുണ്ഹോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ കാളേ അനുകമ്പം പടിച്ച ഏവരൂപം ദാനം ദത്വാ ഠിതസ്സ രഞ്ഞോ ചതുപ്പദികം ഗാഥമേവ വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗതോ. ഭിക്ഖൂ അങ്ഗുലിമാലം പുച്ഛിംസു – ‘‘ന കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ദുട്ഠഹത്ഥിം ഛത്തം ധാരേത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ ഭായീ’’തി? ‘‘ന ഭായിം, ആവുസോ’’തി. തേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു – ‘‘അങ്ഗുലിമാലോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞം ബ്യാകരോസീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗുലിമാലോ ഭായതി. ഖീണാസവഉസഭാനഞ്ഹി അന്തരേ ജേട്ഠകഉസഭാ മമ പുത്തസദിസാ ഭിക്ഖൂ ന ഭായന്തീ’’തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഉസഭം പവരം വീരം, മഹേസിം വിജിതാവിനം;

അനേജം ന്ഹാതകം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൨൨; സു. നി. ൬൫൧);

രാജാപി ദോമനസ്സപ്പത്തോ ‘‘ഏവരൂപായ നാമ പരിസായ ദാനം ദത്വാ ഠിതസ്സ മയ്ഹം അനുച്ഛവികം അനുമോദനം അകത്വാ ഗാഥമേവ വത്വാ സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ ഗതോ. മയാ സത്ഥു അനുച്ഛവികം ദാനം അകത്വാ അനനുച്ഛവികം കതം ഭവിസ്സതി, കപ്പിയഭണ്ഡം അദത്വാ അകപ്പിയഭണ്ഡം വാ ദിന്നം ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരാ മേ കുപിതേന ഭവിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി അസദിസദാനം നാമ, ദാനാനുരൂപം അനുമോദനം കാതും വട്ടതീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, ദാതബ്ബയുത്തകം ദാനം ന ദിന്നം, ഉദാഹു ദാനാനുരൂപം കപ്പിയഭണ്ഡം അദത്വാ അകപ്പിയഭണ്ഡമേവ ദിന്ന’’ന്തി. ‘‘കിമേതം, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ന മേ തുമ്ഹേഹി ദാനാനുച്ഛവികാ അനുമോദനാ കതാ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, അനുച്ഛവികമേവ തേ ദാനം ദിന്നം. ഏതഞ്ഹി അസദിസദാനം നാമ, ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏകവാരമേവ സക്കാ ദാതും, പുന ഏവരൂപം നാമ ദാനം ദുദ്ദദ’’ന്തി. ‘‘അഥ കസ്മാ, ഭന്തേ, മേ ദാനാനുരൂപം അനുമോദനം ന കരിത്ഥാ’’തി? ‘‘പരിസായ അസുദ്ധത്താ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, പരിസായ ദോസോ’’തി? അഥസ്സ സത്ഥാ ദ്വിന്നമ്പി അമച്ചാനം ചിത്താചാരം ആരോചേത്വാ കാളേ അനുകമ്പം പടിച്ച അനുമോദനായ അകതഭാവം ആചിക്ഖി. രാജാ ‘‘സച്ചം കിര തേ, കാള, ഏവം ചിന്തിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തവ സന്തകം അഗ്ഗഹേത്വാ മമ പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം മയി അത്തനോ സന്തകം ദേന്തേ തുയ്ഹം കാ പീളാ. ഗച്ഛ, ഭോ, യം തേ മയാ ദിന്നം, തം ദിന്നമേവ ഹോതു, രട്ഠതോ പന മേ നിക്ഖമാ’’തി തം രട്ഠാ നീഹരിത്വാ ജുണ്ഹം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തേ ഏവം ചിന്തിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘സാധു, മാതുല, പസന്നോസ്മി, ത്വം മമ പരിജനം ഗഹേത്വാ മയാ ദിന്നനിയാമേനേവ സത്ത ദിവസാനി ദാനം ദേഹീ’’തി സത്താഹം രജ്ജം നിയ്യാദേത്വാ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘പസ്സഥ, ഭന്തേ, ബാലസ്സ കരണം, മയാ ഏവം ദിന്നദാനേ പഹാരമദാസീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ബാലാ നാമ പരസ്സ ദാനം അനഭിനന്ദിത്വാ ദുഗ്ഗതിപരായണാ ഹോന്തി, ധീരാ പന പരേസമ്പി ദാനം അനുമോദിത്വാ സഗ്ഗപരായണാ ഏവ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൭. ‘‘ന വേ കദരിയാ ദേവലോകം വജന്തി, ബാലാ ഹവേ നപ്പസംസന്തി ദാനം;

ധീരോ ച ദാനം അനുമോദമാനോ, തേനേവ സോ ഹോതി സുഖീ പരത്ഥാ’’തി.

തത്ഥ കദരിയാതി ഥദ്ധമച്ഛരിനോ. ബാലാതി ഇധലോകപരലോകം അജാനനകാ. ധീരോതി പണ്ഡിതോ. സുഖീ പരത്ഥാതി തേനേവ സോ ദാനാനുമോദനപുഞ്ഞേന പരലോകേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ സുഖീ ഹോതീതി.

ദേസനാവസാനേ ജുണ്ഹോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസി, ജുണ്ഹോപി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ സത്താഹം രഞ്ഞാ ദിന്നനിയാമേനേവ ദാനം അദാസീതി.

അസദിസദാനവത്ഥു ദസമം.

൧൧. അനാഥപിണ്ഡകപുത്തകാലവത്ഥു

പഥബ്യാ ഏകരജ്ജേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കാലം നാമ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ പുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര തഥാവിധസ്സ സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ നേവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും, ന ഗേഹം ആഗതകാലേ ദട്ഠും, ന ധമ്മം സോതും, ന സങ്ഘസ്സ വേയ്യാവച്ചം കാതും ഇച്ഛതി. പിതരാ ‘‘മാ ഏവം, താത, കരീ’’തി വുത്തോപി തസ്സ വചനം ന സുണാതി. അഥസ്സ പിതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഏവരൂപം ദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ അവീചിപരായണോ ഭവിസ്സതി, ന ഖോ പനേതം പതിരൂപം, യം മയി പസ്സന്തേ മമ പുത്തോ നിരയം ഗച്ഛേയ്യ. ഇമസ്മിം ഖോ പന ലോകേ ധനദാനേന അഭിജ്ജനകസത്തോ നാമ നത്ഥി, ധനേന നം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘താത, ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ഏഹി, കഹാപണസതം തേ ദസ്സാമീ’’തി. ദസ്സഥ, താതാതി. ദസ്സാമി, പുത്താതി. സോ യാവതതിയം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരം അഗമാസി. ധമ്മസ്സവനേന പനസ്സ കിച്ചം നത്ഥി, യഥാഫാസുകട്ഠാനേ സയിത്വാ പാതോവ ഗേഹം അഗമാസി. അഥസ്സ പിതാ ‘‘പുത്തോ മേ ഉപോസഥികോ അഹോസി, സീഘമസ്സ യാഗുആദീനി ആഹരഥാ’’തി വത്വാ ദാപേസി. സോ ‘‘കഹാപണേ അഗ്ഗഹേത്വാ ന ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ആഹടാഹടം പടിക്ഖിപി. അഥസ്സ പിതാ പീളം അസഹന്തോ കഹാപണഭണ്ഡം ദാപേസി. സോ തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജി.

അഥ നം പുനദിവസേ സേട്ഠി, ‘‘താത, കഹാപണസഹസ്സം തേ ദസ്സാമി, സത്ഥു പുരതോ ഠത്വാ ഏകം ധമ്മപദം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി പേസേസി. സോപി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു പുരതോ ഠത്വാവ ഏകമേവ പദം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പലായിതുകാമോ അഹോസി. അഥസ്സ സത്ഥാ അസല്ലക്ഖണാകാരം അകാസി. സോ തം പദം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഉപരിപദം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ഠത്വാ അസ്സോസിയേവ. ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി സുണന്തോവ കിര സക്കച്ചം സുണാതി നാമ. ഏവഞ്ച കിര സുണന്താനം ധമ്മോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദയോ ദേതി. സോപി ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി സുണാതി, സത്ഥാപിസ്സ അസല്ലക്ഖണാകാരം കരോതി. സോ ‘‘ഉപരിപദം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഠത്വാ സുണന്തോവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

സോ പുനദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിംയേവ സാവത്ഥിം പാവിസി. മഹാസേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മമ പുത്തസ്സ ആകാരോ രുച്ചതീ’’തി ചിന്തേസി. തസ്സപി ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ വത മേ പിതാ അജ്ജ സത്ഥു സന്തികേ കഹാപണേ ന ദദേയ്യ, കഹാപണകാരണാ മയ്ഹം ഉപോസഥികഭാവം പടിച്ഛാദേയ്യാ’’തി. സത്ഥാ പനസ്സ ഹിയ്യോവ കഹാപണസ്സ കാരണാ ഉപോസഥികഭാവം അഞ്ഞാസി. മഹാസേട്ഠി, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ യാഗും ദാപേത്വാ പുത്തസ്സപി ദാപേസി. സോ നിസീദിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോവ യാഗും പിവി, ഖാദനീയം ഖാദി, ഭത്തം ഭുഞ്ജി. മഹാസേട്ഠി സത്ഥു ഭത്തകിച്ചാവസാനേ പുത്തസ്സ പുരതോ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപാപേത്വാ, ‘‘താത, മയാ തേ ‘സഹസ്സം ദസ്സാമീ’തി വത്വാ ഉപോസഥം സമാദാപേത്വാ വിഹാരം പഹിതോ. ഇദം തേ സഹസ്സ’’ന്തി ആഹ. സോ സത്ഥു പുരതോ കഹാപണേ ദിയ്യമാനേ ദിസ്വാ ലജ്ജന്തോ ‘‘അലം മേ കഹാപണേഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘ഗണ്ഹ, താതാ’’തി വുച്ചമാനോപി ന ഗണ്ഹി. അഥസ്സ പിതാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ മേ പുത്തസ്സ ആകാരോ രുച്ചതീ’’തി വത്വാ ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയാ ഏസ പുരിമദിവസേ ‘കഹാപണസതം തേ ദസ്സാമീ’തി വത്വാ വിഹാരം പേസിതോ. പുനദിവസേ കഹാപണേ അഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛി, അജ്ജ പന ദിയ്യമാനേപി കഹാപണേ ന ഇച്ഛതീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ആമ, മഹാസേട്ഠി, അജ്ജ തവ പുത്തസ്സ ചക്കവത്തിസമ്പത്തിതോപി ദേവലോകബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തീഹിപി സോതാപത്തിഫലമേവ വര’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൮. ‘‘പഥബ്യാ ഏകരജ്ജേന, സഗ്ഗസ്സ ഗമനേന വാ;

സബ്ബലോകാധിപച്ചേന, സോതാപത്തിഫലം വര’’ന്തി.

തത്ഥ പഥബ്യാ ഏകരജ്ജേനാതി ചക്കവത്തിരജ്ജേന. സഗ്ഗസ്സ ഗമനേന വാതി ഛബ്ബീസതിവിധസ്സ സഗ്ഗസ്സ അധിഗമനേന. സബ്ബലോകാധിപച്ചേനാതി ന ഏകസ്മിം ഏത്തകേ ലോകേ നാഗസുപണ്ണവേമാനികപേതേഹി സദ്ധിം, സബ്ബസ്മിം ലോകേ ആധിപച്ചേന. സോതാപത്തിഫലം വരന്തി യസ്മാ ഏത്തകേ ഠാനേ രജ്ജം കാരേത്വാപി നിരയാദീഹി അമുത്തോവ ഹോതി, സോതാപന്നോ പന പിഹിതാപായദ്വാരോ ഹുത്വാ സബ്ബദുബ്ബലോപി അട്ഠമേ ഭവേ ന നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ സോതാപത്തിഫലമേവ വരം ഉത്തമന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അനാഥപിണ്ഡകപുത്തകാലവത്ഥു ഏകാദസമം.

ലോകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേരസമോ വഗ്ഗോ.