൯. സോരേയ്യത്ഥേരവത്ഥു

ന തം മാതാ പിതാ കയിരാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ സോരേയ്യത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

വത്ഥു സോരേയ്യനഗരേ സമുട്ഠിതം, സാവത്ഥിയം നിട്ഠാപേസി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ സോരേയ്യനഗരേ സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്തോ ഏകേന സഹായകേന സദ്ധിം സുഖയാനകേ നിസീദിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന ന്ഹാനത്ഥായ നഗരാ നിക്ഖമി. തസ്മിം ഖണേ മഹാകച്ചായനത്ഥേരോ സോരേയ്യനഗരം പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമോ ഹുത്വാ ബഹിനഗരേ സങ്ഘാടിം പാരുപതി. ഥേരസ്സ ച സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം. സോരേയ്യസേട്ഠിപുത്തോ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ വത അയം വാ ഥേരോ മമ ഭരിയാ ഭവേയ്യ, മമ വാ ഭരിയായ സരീരവണ്ണോ ഏതസ്സ സരീരവണ്ണോ വിയ ഭവേയ്യാ’’തി. തസ്സ ചിന്തിതമത്തേയേവ പുരിസലിങ്ഗം അന്തരധായി, ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുരഹോസി. സോ ലജ്ജമാനോ യാനകാ ഓരുയ്ഹ പലായി. പരിജനോ തം അസഞ്ജാനന്തോ ‘‘കിമേത’’ന്തി ആഹ. സാപി തക്കസിലമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സഹായകോപിസ്സാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരിത്വാപി നാദ്ദസ. സബ്ബേ ന്ഹായിത്വാ ഗേഹം അഗമിംസു. ‘‘കഹം സേട്ഠിപുത്തോ’’തി ച വുത്തേ, ‘‘ന്ഹത്വാ ആഗതോ ഭവിസ്സതീതി മഞ്ഞിമ്ഹാ’’തി വദിംസു. അഥസ്സ മാതാപിതരോ തത്ഥ തത്ഥ പരിയേസിത്വാ അപസ്സന്താ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ, ‘‘മതോ ഭവിസ്സതീ’’തി മതകഭത്തം അദംസു. സാ ഏകം തക്കസിലഗാമിം സത്ഥവാഹം ദിസ്വാ യാനകസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുബന്ധി.

അഥ നം മനുസ്സാ ദിസ്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം യാനകസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുഗച്ഛതി, മയം ‘കസ്സേസാ ദാരികാ’തി തം ന ജാനാമാ’’തി വദിംസു. സാപി ‘‘തുമ്ഹേ അത്തനോ യാനകം പാജേഥ, അഹം പദസാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തീ അങ്ഗുലിമുദ്ദികം ദത്വാ ഏകസ്മിം യാനകേ ഓകാസം കാരേസി. മനുസ്സാ ചിന്തയിംസു – ‘‘തക്കസിലനഗരേ അമ്ഹാകം സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഭരിയാ നത്ഥി, തസ്സ ആചിക്ഖിസ്സാമ, മഹാപണ്ണാകാരോ നോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തേ ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ‘‘സാമി, അമ്ഹേഹി തുമ്ഹാകം ഏകം ഇത്ഥിരതനം ആനീത’’ന്തി ആഹംസു. സോ തം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ അത്തനോ വയാനുരൂപം അഭിരൂപം പാസാദികം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹോ ഗേഹേ അകാസി. പുരിസാ ഹി ഇത്ഥിയോ, ഇത്ഥിയോ വാ പുരിസാ അഭൂതപുബ്ബാ നാമ നത്ഥി. പുരിസാ ഹി പരസ്സ ദാരേസു അതിചരിത്വാ കാലം കത്വാ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ മനുസ്സജാതിം ആഗച്ഛന്താ അത്തഭാവസതേ ഇത്ഥിഭാവം ആപജ്ജന്തി.

ആനന്ദത്ഥേരോപി കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതപാരമീ അരിയസാവകോ സംസാരേ സംസരന്തോ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ കമ്മാരകുലേ നിബ്ബത്തോ. പരദാരകമ്മം കത്വാ നിരയേ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസേന ചുദ്ദസസു അത്തഭാവേസു പുരിസസ്സ പാദപരിചാരികാ ഇത്ഥീ അഹോസി, സത്തസു അത്തഭാവേസു ബീജുദ്ധരണം പാപുണി. ഇത്ഥിയോ പന ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഇത്ഥിഭാവേ ഛന്ദം വിരാജേത്വാ, ‘‘ഇദം നോ പുഞ്ഞം പുരിസത്തഭാവപടിലാഭായ സംവത്തതൂ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠഹിത്വാ കാലം കത്വാ പുരിസത്തഭാവം പടിലഭന്തി, പതിദേവതാ ഹുത്വാ സാമികേ സമ്മാപടിപത്തിവസേനാപി പുരിസത്തഭാവം പടിലഭന്തേവ.

അയം പന സേട്ഠിപുത്തോ ഥേരേ അയോനിസോ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഇത്ഥിഭാവം പടിലഭി. തക്കസിലായം സേട്ഠിപുത്തേന സദ്ധിം സംവാസമന്വായ പന തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം ലഭിത്വാ തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ അപരമ്പി പുത്തം പടിലഭി. ഏവമസ്സാ കുച്ഛിയം വുത്ഥാ ദ്വേ, സോരേയ്യനഗരേ തം പടിച്ച നിബ്ബത്താ ദ്വേതി ചത്താരോ പുത്താ അഹേസും. തസ്മിം കാലേ സോരേയ്യനഗരതോ തസ്സാ സഹായകോ സേട്ഠിപുത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സുഖയാനകേ നിസിന്നോ നഗരം പാവിസി. അഥ നം സാ ഉപരിപാസാദതലേ വാതപാനം വിവരിത്വാ അന്തരവീഥിം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ദാസിം പേസേത്വാ പക്കോസാപേത്വാ മഹാതലേ നിസീദാപേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം അകാസി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഇതോ പുബ്ബേ അമ്ഹേഹി ന ദിട്ഠപുബ്ബാ, അഥ ച പന നോ മഹന്തം സക്കാരം കരോസി, ജാനാസി ത്വം അമ്ഹേ’’തി. ‘‘ആമ, സാമി, ജാനാമി, നനു തുമ്ഹേ സോരേയ്യനഗരവാസിനോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭദ്ദേ’’തി. സാ മാതാപിതൂനഞ്ച ഭരിയായ ച പുത്താനഞ്ച അരോഗഭാവം പുച്ഛി. ഇതരോ ‘‘ആമ, ഭദ്ദേ, അരോഗാ’’തി വത്വാ ‘‘ജാനാസി ത്വം ഏതേ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ സാമി, ജാനാമി. തേസം ഏകോ പുത്തോ അത്ഥി, സോ കഹം, സാമീ’’തി? ‘‘ഭദ്ദേ, മാ ഏതം കഥേഹി, മയം തേന സദ്ധിം ഏകദിവസം സുഖയാനകേ നിസീദിത്വാ ന്ഹായിതും നിക്ഖന്താ നേവസ്സ ഗതിം ജാനാമ, ഇതോ ചിതോ ച വിചരിത്വാ തം അദിസ്വാ മാതാപിതൂനം ആരോചയിമ്ഹാ, തേപിസ്സ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ പേതകിച്ചം കിരിംസൂ’’തി. ‘‘അഹം സോ, സാമീ’’തി. ‘‘അപേഹി, ഭദ്ദേ, കിം കഥേസി മയ്ഹം സഹായോ ദേവകുമാരോ വിയ ഏകോ പുരിസോ’’തി? ‘‘ഹോതു, സാമി, അഹം സോ’’തി. ‘‘അഥ ഇദം കിം നാമാ’’തി? ‘‘തം ദിവസം തേ അയ്യോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ, ദിട്ഠോ’’തി. അഹം അയ്യം മഹാകച്ചായനത്ഥേരം ഓലോകേത്വാ, ‘‘അഹോ വത അയം വാ ഥേരോ മമ ഭരിയാ ഭവേയ്യ, ഏതസ്സ വാ സരീരവണ്ണോ വിയ മമ ഭരിയായ സരീരവണ്ണോ ഭവേയ്യാ’’തി ചിന്തേസിം. ചിന്തിതക്ഖണേയേവ മേ പുരിസലിങ്ഗം അന്തരധായി, ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവി. അഥാഹം ലജ്ജമാനാ കസ്സചി കിഞ്ചി വത്തും അസക്കുണിത്വാ തതോ പലായിത്വാ ഇധാഗതാ, സാമീതി.

‘‘അഹോ വത തേ ഭാരിയം കമ്മം കതം, കസ്മാ മയ്ഹം നാചിക്ഖി, അപിച പന തേ ഥേരോ ഖമാപിതോ’’തി? ‘‘ന ഖമാപിതോ, സാമി. ജാനാസി പന ത്വം കഹം ഥേരോ’’തി? ‘‘ഇമമേവ നഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതീ’’തി. ‘‘സചേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഇധാഗച്ഛേയ്യ, അഹം മമ അയ്യസ്സ ഭിക്ഖാഹാരം ദദേയ്യം, സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി സീഘം സക്കാരം കരോഹി, അമ്ഹാകം അയ്യം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി സോ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ, ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘നനു ത്വം, സേട്ഠിപുത്ത, ആഗന്തുകോസീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, മാ അമ്ഹാകം ആഗന്തുകഭാവം പുച്ഛഥ, സ്വേ മേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. ഥേരോ അധിവാസേസി, ഗേഹേപി ഥേരസ്സ മഹാസക്കാരോ പടിയത്തോ. ഥേരോ പുനദിവസേ തം ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. അഥ നം നിസീദാപേത്വാ പണീതേനാഹാരേന പരിവിസിത്വാ സേട്ഠിപുത്തോ തം ഇത്ഥിം ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം സഹായികായ ഖമഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കിമേത’’ന്തി? ‘‘അയം, ഭന്തേ, പുബ്ബേ മയ്ഹം പിയസഹായകോ ഹുത്വാ തുമ്ഹേ ഓലോകേത്വാ ഏവം നാമ ചിന്തേസി, അഥസ്സ പുരിസലിങ്ഗം അന്തരധായി, ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവി, ഖമഥ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഉട്ഠഹഥ, ഖമാമി വോ അഹ’’ന്തി. ഥേരേന ‘‘ഖമാമീ’’തി വുത്തമത്തേയേവ ഇത്ഥിലിങ്ഗം അന്തരധായി, പുരിസലിങ്ഗം പാതുഭവി.

പുരിസലിങ്ഗേ പാതുഭൂതമത്തേയേവ തം തക്കസിലായ സേട്ഠിപുത്തോ ആഹ – ‘‘സമ്മ സഹായക, ഇമേ ദ്വേ ദാരകാ തവ കുച്ഛിയം വുത്ഥത്താ മം പടിച്ച നിബ്ബത്തത്താ ഉഭിന്നമ്പിനോ പുത്താ ഏവ, ഇധേവ വസിസ്സാമ, മാ ഉക്കണ്ഠീ’’തി. ‘‘സമ്മ, അഹം ഏകേനത്തഭാവേന പഠമം പുരിസോ ഹുത്വാ ഇത്ഥിഭാവം പത്വാ പുന പുരിസോ ജാതോതി വിപ്പകാരപ്പത്തോ, പഠമം മം പടിച്ച ദ്വേ പുത്താ നിബ്ബത്താ, ഇദാനി മേ കുച്ഛിതോ ദ്വേ പുത്താ നിക്ഖന്താ, സ്വാഹം ഏകേനത്തഭാവേന വിപ്പകാരപ്പത്തോ, പുന ‘ഗേഹേ വസിസ്സതീ’തി സഞ്ഞം മാ കരി, അഹം മമ അയ്യസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമി. ഇമേ ദ്വേ ദാരകാ തവ ഭാരാതി, ഇമേസു മാ പമജ്ജീ’’തി വത്വാ പുത്തേ സീസേ പരിചുമ്ബിത്വാ പരിമജ്ജിത്വാ ഉരേ നിപജ്ജാപേത്വാ പിതു നിയ്യാദേത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം യാചി. ഥേരോപി നം പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാവ ചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം അഗമാസി. തസ്സ സോരേയ്യത്ഥേരോതി നാമം അഹോസി. ജനപദവാസിനോ തം പവത്തിം ഞത്വാ സങ്ഖുഭിത്വാ കോതൂഹലജാതാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഏവം കിര, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപമ്പി കാരണം നാമ ഹോതി’’? ‘‘തുമ്ഹാകം കുച്ഛിയം കിര ദ്വേ പുത്താ നിബ്ബത്താ, തുമ്ഹേ പടിച്ച ദ്വേ ജാതാ, തേസം വോ കതരേസു ബലവസിനേഹോ ഹോതീ’’തി? ‘‘കുച്ഛിയം വുത്ഥകേസു, ആവുസോ’’തി. ആഗതാഗതാ നിബദ്ധം തഥേവ പുച്ഛിംസു.

ഥേരോ ‘‘കുച്ഛിയം വുത്തകേസു ഏവ സിനേഹോ ബലവാ’’തി പുനപ്പുനം കഥേന്തോ ഹരായമാനോ ഏകോവ നിസീദതി, ഏകോവ തിട്ഠതി. സോ ഏവം ഏകത്തൂപഗതോ അത്തഭാവേ ഖയവയം സമുട്ഠാപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം ആഗതാഗതാ പുച്ഛന്തി – ‘‘ഭന്തേ, ഏവം കിര നാമ അഹോസീ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘കതരേസു സിനേഹോ ബലവാ’’തി? ‘‘മയ്ഹം കത്ഥചി സിനേഹോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം അഭൂതം കഥേസി, പുരിമദിവസേസു ‘കുച്ഛിയം വുത്ഥപുത്തേസു സിനേഹോ ബലവാ’തി വത്വാ ഇദാനി ‘മയ്ഹം കത്ഥചി സിനേഹോ നത്ഥീ’തി വദതി, അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി, മമ പുത്തസ്സ സമ്മാപണിഹിതേന ചിത്തേന മഗ്ഗസ്സ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ന കത്ഥചി സിനേഹോ ജാതോ, യം സമ്പത്തിം നേവ മാതാ, ന പിതാ കാതും സക്കോതി, തം ഇമേസം സത്താനം അബ്ഭന്തരേ പവത്തം സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തമേവ ദേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘ന തം മാതാ പിതാ കയിരാ, അഞ്ഞേ വാപി ച ഞാതകാ;

സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി.

തത്ഥന തന്തി തം കാരണം നേവ മാതാ കരേയ്യ, ന പിതാ, ന അഞ്ഞേ ഞാതകാ. സമ്മാപണിഹിതന്തി ദസസു കുസലകമ്മപഥേസു സമ്മാ ഠപിതം. സേയ്യസോ നം തതോ കരേതി തതോ കാരണതോ സേയ്യസോ നം വരതരം ഉത്തരിതരം കരേയ്യ, കരോതീതി അത്ഥോ. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം ധനം ദദമാനാ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ കമ്മം അകത്വാ സുഖേന ജീവികകപ്പനം ധനം ദാതും സക്കോന്തി. വിസാഖായ മാതാപിതരോപി താവ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ, തസ്സാ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖേന ജീവികകപ്പനം ധനം അദംസു. ചതൂസു പന ദീപേസു ചക്കവത്തിസിരിം ദാതും സമത്ഥാ മാതാപിതരോപി നാമ പുത്താനം നത്ഥി, പഗേവ ദിബ്ബസമ്പത്തിം വാ പഠമജ്ഝാനാദിസമ്പത്തിം വാ, ലോകുത്തരസമ്പത്തിദാനേ കഥാവ നത്ഥി, സമ്മാപണിഹിതം പന ചിത്തം സബ്ബമ്പേതം സമ്പത്തിം ദാതും സക്കോതി. തേന വുത്തം ‘‘സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

സോരേയ്യത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

ചിത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയോ വഗ്ഗോ.