൫. ചിത്തഹത്ഥത്ഥേരവത്ഥു

അനവട്ഠിതചിത്തസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ ചിത്തഹത്ഥത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ നട്ഠഗോണം പരിയേസന്തോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഗോണം ദിസ്വാ ഗോയൂഥേ വിസ്സജ്ജേത്വാ, ‘‘അവസ്സം അയ്യാനം സന്തികേ ആഹാരമത്തം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഖുപ്പിപാസാപീളിതോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ഭിക്ഖൂനം അവക്കാരപാതിയം ഭുത്താവസേസകം ഭത്തം ഹോതി, തേ തം ഛാതകപീളിതം ദിസ്വാ, ‘‘ഇതോ ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജാഹീ’’തി വദിംസു. ബുദ്ധകാലേ ച പന അനേകസൂപബ്യഞ്ജനം ഭത്തം ഉപ്പജ്ജതി, സോ തതോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ, ‘‘കിം, ഭന്തേ, അജ്ജ, അയ്യാ, നിമന്തനട്ഠാനം അഗമംസൂ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നത്ഥി, ഉപാസക, ഭിക്ഖൂ ഇമിനാവ നീഹാരേന നിബദ്ധം ലഭന്തീ’’തി. സോ ‘‘മയം ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ രത്തിന്ദിവം നിബദ്ധം കമ്മം കരോന്താപി ഏവം മധുരബ്യഞ്ജനം ഭത്തം ന ലഭാമ, ഇമേ കിര നിബദ്ധം ഭുഞ്ജന്തി, കിം മേ ഗിഹിഭാവേന, ഭിക്ഖു ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘സാധു ഉപാസകാ’’തി പബ്ബാജേസും.

സോ ലദ്ധൂപസമ്പദോ സബ്ബപ്പകാരം വത്തപടിവത്തം അകാസി. സോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നേന ലാഭസക്കാരേന കതിപാഹച്ചയേന ഥൂലസരീരോ അഹോസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘കിം മേ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ ജീവിതേന, ഗിഹീ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ വിബ്ഭമിത്വാ ഗേഹം പാവിസി. തസ്സ ഗേഹേ കമ്മം കരോന്തസ്സ കതിപാഹേനേവ സരീരം മിലായി. തതോ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ദുക്ഖേന, സമണോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. സോ കതിപാഹം വീതിനാമേത്വാ പുന ഉക്കണ്ഠിത്വാ വിബ്ഭമി, പബ്ബജിതകാലേ പന ഭിക്ഖൂനം ഉപകാരകോ ഹോതി. സോ കതിപാഹേനേവ പുനപി ഉക്കണ്ഠിത്വാ, ‘‘കിം മേ ഗിഹിഭാവേന, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ഉപകാരവസേന പുന പബ്ബാജയിംസു. ഏവം സോ ഇമിനാ നിയാമേനേവ ഛക്ഖത്തും പബ്ബജിത്വാ ഉപ്പബ്ബജിതോ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഏസ ചിത്തവസികോ ഹുത്വാ വിചരതീ’’തി ചിത്തഹത്ഥത്ഥേരോതി നാമം കരിംസു.

തസ്സേവം അപരാപരം വിചരന്തസ്സേവ ഭരിയാ ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. സോ സത്തമേ വാരേ അരഞ്ഞതോ കസിഭണ്ഡമാദായ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡകം ഠപേത്വാ ‘‘അത്തനോ കാസാവം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗബ്ഭം പാവിസി. തസ്മിം ഖണേ തസ്സ ഭരിയാ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായതി. തസ്സാ നിവത്ഥസാടകോ അപഗതോ ഹോതി, മുഖതോ ച ലാലാ പഗ്ഘരതി, നാസാ ഘുരഘുരായതി, മുഖം വിവട്ടം, ദന്തം ഘംസതി, സാ തസ്സ ഉദ്ധുമാതകസരീരം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം ഇദ’’ന്തി സഞ്ഞം ലഭിത്വാ, ‘‘അഹം ഏത്തകം കാലം പബ്ബജിത്വാ ഇമം നിസ്സായ ഭിക്ഖുഭാവേ സണ്ഠാതും നാസക്ഖി’’ന്തി കാസായകോടിയം ഗഹേത്വാ ഉദരേ ബന്ധിത്വാ ഗേഹാ നിക്ഖമി.

അഥസ്സ അനന്തരഗേഹേ ഠിതാ സസ്സു തം തഥാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘അയം പടിഉക്കണ്ഠിതോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനേവ അരഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ കാസാവം ഉദരേ ബന്ധിത്വാവ ഗേഹാ നിക്ഖന്തോ വിഹാരാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ’’തി ഗേഹം പവിസിത്വാ നിദ്ദായമാനം ധീതരം പസ്സിത്വാ ‘‘ഇമം ദിസ്വാ സോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗതോ’’തി ഞത്വാ ധീതരം പഹരിത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി കാളകണ്ണി, സാമികോ തേ തം നിദ്ദായമാനം ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗതോ, നത്ഥി സോ ഇതോ പട്ഠായ തുയ്ഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘അപേഹി അപേഹി, അമ്മ, കുതോ തസ്സ ഗമനം അത്ഥി, കതിപാഹേനേവ പുനാഗമിസ്സതീ’’തി ആഹ. സോപി ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തി വത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോവ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. സോ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. ‘‘ന സക്ഖിസ്സാമ മംയം തം പബ്ബാജേതും, കുതോ തുയ്ഹം സമണഭാവോ, സത്ഥകനിസാനപാസാണസദിസം തവ സീസ’’ന്തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി മം അനുകമ്പായ ഏകവാരം പബ്ബാജേഥാ’’തി. തേ തം ഉപകാരവസേന പബ്ബാജയിംസു. സോ കതിപാഹേനേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

തേപി നം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ ചിത്തഹത്ഥ, തവ ഗമനസമയം ത്വമേവ ജാനേയ്യാസി, ഇമസ്മിം വാരേ തേ ചിരായിത’’ന്തി. ‘‘ഭന്തേ, സംസഗ്ഗസ്സ അത്ഥിഭാവകാലേ ഗതമ്ഹാ, സോ നോ സംസഗ്ഗോ ഛിന്നോ, ഇദാനി അഗമനധമ്മാ ജാതമ്ഹാ’’തി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം ഭിക്ഖു അമ്ഹേഹി ഏവം വുത്തോ ഏവം നാമ കഥേസി, അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി, അഭൂതം വദതീ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ അത്തനോ അനവട്ഠിതചിത്തകാലേ സദ്ധമ്മം അജാനനകാലേ ഗമനാഗമനം അകാസി, ഇദാനിസ്സ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച പഹീന’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ ആഹ –

൩൮. ‘‘അനവട്ഠിതചിത്തസ്സ, സദ്ധമ്മം അവിജാനതോ;

പരിപ്ലവപസാദസ്സ, പഞ്ഞാ ന പരിപൂരതി.

൩൯. ‘‘അനവസ്സുതചിത്തസ്സ, അനന്വാഹതചേതസോ;

പുഞ്ഞപാപപഹീനസ്സ, നത്ഥി ജാഗരതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ അനവട്ഠിതചിത്തസ്സാതി ചിത്തം നാമേതം കസ്സചി നിബദ്ധം വാ ഥാവരം വാ നത്ഥി. യോ പന പുഗ്ഗലോ അസ്സപിട്ഠേ ഠപിതകുമ്ഭണ്ഡം വിയ ച ഥുസരാസിമ്ഹി കോട്ടിതഖാണുകോ വിയ ച ഖല്ലാടസീസേ ഠപിതകദമ്ബപുപ്ഫം വിയ ച ന കത്ഥചി സണ്ഠാതി, കദാചി ബുദ്ധസാവകോ ഹോതി, കദാചി ആജീവകോ, കദാചി നിഗണ്ഠോ, കദാചി താപസോ. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അനവട്ഠിതചിത്തോ നാമ. തസ്സ അനവട്ഠിതചിത്തസ്സ. സദ്ധമ്മം അവിജാനതോതി സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മഭേദം ഇമം സദ്ധമ്മം അവിജാനന്തസ്സ പരിത്തസദ്ധതായ വാ ഉപ്ലവസദ്ധതായ വാ പരിപ്ലവപസാദസ്സ കാമാവചരരൂപാവചരാദിഭേദാ പഞ്ഞാ ന പരിപൂരതി. കാമാവചരായപി അപരിപൂരയമാനായ കുതോവ രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരപഞ്ഞാ പരിപൂരിസ്സതീതി ദീപേതി. അനവസ്സുതചിത്തസ്സാതി രാഗേന അതിന്തചിത്തസ്സ. അനന്വാഹതചേതസോതി ‘‘ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൯; വിഭ. ൯൪൧; മ. നി. ൧.൧൮൫) ആഗതട്ഠാനേ ദോസേന ചിത്തസ്സ പഹതഭാവോ വുത്തോ, ഇധ പന ദോസേന അപ്പടിഹതചിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞപാപപഹീനസ്സാതി ചതുത്ഥമഗ്ഗേന പഹീനപുഞ്ഞസ്സ ചേവ പഹീനപാപസ്സ ച ഖീണാസവസ്സ. നത്ഥി ജാഗരതോ ഭയന്തി ഖീണാസവസ്സ ജാഗരന്തസ്സേവ അഭയഭാവോ കഥിതോ വിയ. സോ പന സദ്ധാദീഹി പഞ്ചഹി ജാഗരധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ ജാഗരോ നാമ. തസ്മാ തസ്സ ജാഗരന്തസ്സാപി അജാഗരന്തസ്സാപി കിലേസഭയം നത്ഥി കിലേസാനം അപച്ഛാവത്തനതോ. ന ഹി തം കിലേസാ അനുബന്ധന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനാനം കിലേസാനം പുന അനുപഗമനതോ. തേനേവാഹ – ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി, സകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീ’’തി (ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൭).

ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ സഫലാ അഹോസി.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ഭാരിയാ വതിമേ, ആവുസോ, കിലേസാ നാമ, ഏവരൂപസ്സ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സായസമ്പന്നോ കുലപുത്തോ കിലേസേഹി ആലോളിതോ സത്തവാരേ ഗിഹീ ഹുത്വാ സത്തവാരേ പബ്ബജിതോ’’തി. സത്ഥാ തേസം തം കഥാപവത്തിം സുത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപേന ഗമനേന ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ഏവമേവ, ഭിക്ഖവേ, കിലേസാ നാമ ഭാരിയാ, സചേ ഏതേ രൂപിനോ ഹുത്വാ കത്ഥചി പക്ഖിപിതും സക്കാ ഭവേയ്യും, ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ബ്രഹ്മലോകോ അതിനീചകോതി ഓകാസോ നേസം ന ഭവേയ്യ, മാദിസമ്പി നാമേതേ പഞ്ഞാസമ്പന്നം പുരിസാജാനേയ്യം ആലോളേന്തി, അവസേസേസു കാ കഥാ? ‘‘അഹഞ്ഹി അഡ്ഢനാളിമത്തം വരകചോരകം കുണ്ഠകുദാലഞ്ച നിസ്സായ ഛ വാരേ പബ്ബജിത്വാ ഉപ്പബ്ബജിതപുബ്ബോ’’തി. ‘‘കദാ, ഭന്തേ, കദാ സുഗതാ’’തി? ‘‘സുണിസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി സുണാഥാ’’തി അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ കുദാലപണ്ഡിതോ നാമ ബാഹിരകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ വസ്സാരത്തസമയേ ഭൂമിയാ തിന്തായ ‘‘ഗേഹേ മേ അഡ്ഢനാളിമത്തോ വരകചോരകോ ച കുണ്ഠകുദാലകോ ച അത്ഥി, വരകചോരകബീജം മാ നസ്സീ’’തി ഉപ്പബ്ബജിത്വാ ഏകം ഠാനം കുദാലേന കസിത്വാ തം ബീജം വപിത്വാ വതിം കത്വാ പക്കകാലേ ഉദ്ധരിത്വാ നാളിമത്തബീജം ഠപേത്വാ സേസം ഖാദി. സോ ‘‘കിം മേ ദാനി ഗേഹേന, പുന അട്ഠ മാസേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. ഇമിനാവ നീഹാരേന നാളിമത്തം വരകചോരകഞ്ച കുണ്ഠകുദാലഞ്ച നിസ്സായ സത്തവാരേ ഗിഹീ ഹുത്വാ സത്തവാരേ പബ്ബജിത്വാ സത്തമേ പന വാരേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഛ വാരേ ഇമം കുണ്ഠകുദാലം നിസ്സായ ഗിഹീ ഹുത്വാ പബ്ബജിതോ, കത്ഥചിദേവ നം ഛഡ്ഡേസ്സാമീ’’തി. സോ ഗങ്ഗായ തീരം ഗന്ത്വാ, ‘‘പതിതട്ഠാനം പസ്സന്തോ ഓതരിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യം, യഥാസ്സ പതിതട്ഠാനം ന പസ്സാമി, തഥാ നം ഛഡ്ഡേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നാളിമത്തം ബീജം പിലോതികായ ബന്ധിത്വാ പിലോതികം കുദാലഫലകേ ബന്ധിത്വാ കുദാലം അഗ്ഗദണ്ഡകേ ഗഹേത്വാ ഗങ്ഗായ തീരേ ഠിതോ അക്ഖീനി നിമീലേത്വാ ഉപരിസീസേ തിക്ഖത്തും ആവിജ്ഝിത്വാ ഗങ്ഗായം ഖിപിത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ പതിതട്ഠാനം അദിസ്വാ ‘‘ജിതം മേ, ജിതം മേ’’തി തിക്ഖത്തും സദ്ദമകാസി.

തസ്മിം ഖണേ ബാരാണസിരാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗന്ത്വാ നദീതീരേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ ന്ഹാനത്ഥായ നദിം ഓതിണ്ണോ തം സദ്ദം അസ്സോസി. രാജൂനഞ്ച നാമ ‘‘ജിതം മേ’’തി സദ്ദോ അമനാപോ ഹോതി, സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അഹം ഇദാനി അമിത്തമദ്ദനം കത്വാ ‘ജിതം മേ’തി ആഗതോ, ത്വം പന ‘ജിതം മേ, ജിതം മേ’തി വിരവസി, കിം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛി. കുദാലപണ്ഡിതോ ‘‘ത്വം ബാഹിരകചോരേ ജിനി, തയാ ജിതം പുന അവജിതമേവ ഹോതി, മയാ പന അജ്ഝത്തികോ ലോഭചോരോ ജിതോ, സോ പുന മം ന ജിനിസ്സതി, തസ്സേവ ജയോ സാധൂ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ന തം ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം അവജീയതി;

തം ഖോ ജിതം സാധു ജിതം, യം ജിതം നാവജീയതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൭൦);

തം ഖണംയേവ ച ഗങ്ഗം ഓലോകേന്തോ ആപോകസിണം നിബ്ബത്തേത്വാ അധിഗതവിസേസോ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. രാജാ മഹാപുരിസസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സദ്ധിം ബലകായേന പബ്ബജി. യോജനമത്താ പരിസാ അഹോസി. അപരോപി സാമന്തരാജാ തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ, ‘‘തസ്സ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ തഥാ സമിദ്ധം നഗരം സുഞ്ഞം ദിസ്വാ, ‘‘ഏവരൂപം നഗരം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോ രാജാ ഓരകേ ഠാനേ ന പബ്ബജിസ്സതി, മയാപി പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സപരിവാരോ പബ്ബജി. ഏതേനേവ നീഹാരേന സത്ത രാജാനോ പബ്ബജിംസു. സത്തയോജനികോ അസ്സമോ അഹോസി. സത്ത രാജാനോ ഭോഗേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഏത്തകം ജനം ഗഹേത്വാ പബ്ബജിംസു. മഹാപുരിസോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ, ‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, തദാ കുദാലപണ്ഡിതോ അഹോസിം, കിലേസാ നാമേതേ ഏവം ഭാരിയാ’’തി ആഹ.

ചിത്തഹത്ഥത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.