൩. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരവത്ഥു

ഉട്ഠാനേനപ്പമാദേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ചൂളപന്ഥകത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജഗഹേ കിര ധനസേട്ഠികുലസ്സ ധീതാ വയപ്പത്തകാലേ മാതാപിതൂഹി സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ അതിവിയ രക്ഖിയമാനാ യോബ്ബനമദമത്തതായ പുരിസലോലാ ഹുത്വാ അത്തനോ ദാസേനേവ സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ, ‘‘അഞ്ഞേപി മേ ഇദം കമ്മം ജാനേയ്യു’’ന്തി ഭീതാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഹേഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ ന സക്കാ വസിതും. സചേ മേ മാതാപിതരോ ഇമം ദോസം ജാനിസ്സന്തി, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം മം കരിസ്സന്തി. വിദേസം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി. തേ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ, ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ അഞ്ഞേഹി അജാനനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി ഉഭോപി അഗമംസു. തേസം ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം സംവാസമന്വായ തസ്സാ കുച്ഛിസ്മിം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സാ ഗബ്ഭപരിപാകം ആഗമ്മ തേന സദ്ധിം മന്തേസി, ‘‘ഗബ്ഭോ മേ പരിപാകം ഗതോ, ഞാതിബന്ധുവിരഹിതേ ഠാനേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം നാമ ഉഭിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ദുക്ഖാവഹം, കുലഗേഹമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ‘‘സചാഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, ജീവിതം മേ നത്ഥീ’’തി ഭയേന ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി ദിവസേ അതിക്കാമേസി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബാലോ അത്തനോ ദോസമഹന്തതായ ഗന്തും ന ഉസ്സഹതി, മാതാപിതരോ നാമ ഏകന്തഹിതാവ, അയം ഗച്ഛതു വാ, മാ വാ, അഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സാ തസ്മിം ഗേഹാ നിക്ഖന്തേ ഗേഹപരിക്ഖാരം പടിസാമേത്വാ അത്തനോ കുലഘരം ഗതഭാവം അനന്തരഗേഹവാസീനം ആരോചേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

സോപി ഘരം ആഗന്ത്വാ തം അദിസ്വാ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛിത്വാ, ‘‘സാ കുലഘരം ഗതാ’’തി സുത്വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ സമ്പാപുണി. തസ്സാപി തത്ഥേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സോ ‘‘കിം ഇദം, ഭദ്ദേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, മേ ഏകോ പുത്തോ ജാതോ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘യസ്സത്ഥായ മയം കുലഘരം ഗച്ഛേയ്യാമ, തം കമ്മം അന്തരാമഗ്ഗേവ നിപ്ഫന്നം, തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമ, നിവത്തിസ്സാമാ’’തി ദ്വേപി ഏകചിത്താ ഹുത്വാ നിവത്തിംസു. തസ്സ ച ദാരകസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ പന്ഥകോതി നാമം കരിംസു. തസ്സാ നചിരസ്സേവ അപരോപി ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തസ്സപി ദാരകസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ പഠമജാതസ്സ മഹാപന്ഥകോതി നാമം കത്വാ ഇതരസ്സ ചൂളപന്ഥകോതി നാമം കരിംസു. തേ ദ്വേപി ദാരകേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ. തേസം തത്ഥ വസന്താനം മഹാപന്ഥകദാരകോ അഞ്ഞേ ദാരകേ ‘‘ചൂളപിതാ മഹാപിതാതി, അയ്യകോ അയ്യികാ’’തി ച വദന്തേ സുത്വാ മാതരം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേ ദാരകാ ‘അയ്യകോ അയ്യികാ’തിപി, ‘മഹാപിതാ ചൂളപിതാ’തിപി വദന്തി, കച്ചി അമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഞാതകാ നത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, താത, അമ്ഹാകം ഏത്ഥ ഞാതകാ നത്ഥി. രാജഗഹനഗരേ പന വോ ധനസേട്ഠി നാമ അയ്യകോ, തത്ഥ അമ്ഹാകം ബഹൂ ഞാതകാ’’തി. ‘‘കസ്മാ തത്ഥ ന ഗച്ഛഥ, അമ്മാ’’തി? സാ അത്തനോ അഗമനകാരണം പുത്തസ്സ അകഥേത്വാ പുത്തേസു പുനപ്പുനം കഥേന്തേസു സാമികം ആഹ – ‘‘ഇമേ ദാരകാ മം അതിവിയ കിലമേന്തി, കിം നോ മാതാപിതരോ ദിസ്വാ മംസം ഖാദിസ്സന്തി, ഏഹി, ദാരകാനം അയ്യകകുലം ദസ്സേസ്സാമാ’’തി? ‘‘അഹം സമ്മുഖാ ഭവിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, തേ പന നയിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു യേന കേനചി ഉപായേന ദാരകാനം അയ്യകകുലമേവ ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി. ദ്വേപി ജനാ ദാരകേ ആദായ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം പത്വാ നഗരദ്വാരേ ഏകിസ്സാ സാലായ പവിസിത്വാ ദാരകമാതാ ദ്വേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം മാതാപിതൂനം ആരോചാപേസി. തേ തം സാസനം സുത്വാ, ‘‘സംസാരേ വിചരന്താനം ന പുത്തോ ന ധീതാ ഭൂതപുബ്ബാ നാമ നത്ഥി, തേ അമ്ഹാകം മഹാപരാധികാ, ന സക്കാ തേഹി അമ്ഹാകം ചക്ഖുപഥേ ഠാതും, ഏത്തകം നാമ ധനം ഗഹേത്വാ ദ്വേപി ജനാ ഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജീവന്തു, ദാരകേ പന ഇധ പേസേന്തൂ’’തി ധനം ദത്വാ ദൂതം പാഹേസും.

തേഹി പേസിതം ധനം ഗഹേത്വാ ദാരകേ ആഗതദൂതാനഞ്ഞേവ ഹത്ഥേ ദത്വാ പഹിണിംസു. ദാരകാ അയ്യകകുലേ വഡ്ഢന്തി. തേസു ചൂളപന്ഥകോ അതിദഹരോ, മഹാപന്ഥകോ പന അയ്യകേന സദ്ധിം ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതി. തസ്സ നിച്ചം സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്തസ്സ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ അയ്യകം ആഹ – ‘‘സചേ മം അനുജാനേയ്യാഥ, അഹം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘കിം വദേസി, താത, സകലസ്സ ലോകസ്സപി മേ പബ്ബജ്ജാതോ തവ പബ്ബജ്ജാ ഭദ്ദികാ. സചേ സക്കോസി പബ്ബജാഹീ’’തി. തം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ, ‘‘കിം, ഗഹപതി, ദാരകോ തേ ലദ്ധോ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അയം മേ നത്താ തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജിതുകാമോ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അഞ്ഞതരം പിണ്ഡപാതചാരികം ഭിക്ഖും ‘‘ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഹീ’’തി ആണാപേസി. ഥേരോ തസ്സ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ബഹും ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മട്ഠാനം കരോന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. സോ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സക്കാ നു ഖോ ഇദം സുഖം ചൂളപന്ഥകസ്സ ദാതു’’ന്തി! തതോ അയ്യകസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘മഹാസേട്ഠി, സചേ അനുജാനേയ്യാഥ, അഹം ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘പബ്ബാജേഥ, ഭന്തേ’’തി. സേട്ഠി കിര സാസനേ ച സുപ്പസന്നോ, ‘‘കതരധീതായ വോ ഏതേ പുത്താ’’തി പുച്ഛിയമാനോ ച ‘‘പലാതധീതായാ’’തി വത്തും ലജ്ജതി, തസ്മാ സുഖേനേവ തേസം പബ്ബജ്ജം അനുജാനി. ഥേരോ ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേത്വാ സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. സോ പബ്ബജിത്വാവ ദന്ധോ അഹോസി.

‘‘പദ്മം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം,

പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം,

തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൩; അ. നി. ൫.൧൯൫) –

ഇമം ഏകം ഗാഥം ചതൂഹി മാസേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി. സോ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ഞവാ ഹുത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ ദന്ധഭിക്ഖുനോ ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണകാലേ പരിഹാസകേളിം അകാസി. സോ ഭിക്ഖു തേന പരിഹാസേന ലജ്ജിതോ നേവ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹി, ന സജ്ഝായമകാസി. തേന കമ്മേന അയം പബ്ബജിത്വാവ ദന്ധോ ജാതോ, ഗഹിതഗഹിതം പദം ഉപരൂപരിപദം ഗണ്ഹന്തസ്സ നസ്സതി. തസ്സ ഇമമേവ ഗാഥം ഉഗ്ഗഹേതും വായമന്തസ്സ ചത്താരോ മാസാ അതിക്കന്താ. അഥ നം മഹാപന്ഥകോ, ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം ഇമസ്മിം സാസനേ അഭബ്ബോ, ചതൂഹി മാസേഹി ഏകം ഗാഥമ്പി ഗണ്ഹിതും ന സക്കോസി, പബ്ബജിതകിച്ചം പന കഥം മത്ഥകം പാപേസ്സസി, നിക്ഖമ ഇതോ’’തി വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢി. ചൂളപന്ഥകോ ബുദ്ധസാസനേ സിനേഹേന ഗിഹിഭാവം ന പത്ഥേതി.

തസ്മിഞ്ച കാലേ മഹാപന്ഥകോ ഭത്തുദ്ദേസകോ അഹോസി. ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനം ആദായ അത്തനോ അമ്ബവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ദസബലം വന്ദിത്വാ മഹാപന്ഥകം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ, സത്ഥു സന്തികേ ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തി. ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, ബുദ്ധപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ അമ്ഹാകം നിവേസനേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘ഉപാസക, ചൂളപന്ഥകോ നാമ ഭിക്ഖു ദന്ധോ അവിരുള്ഹിധമ്മോ, തം ഠപേത്വാ സേസാനം നിമന്തനം സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി ഥേരോ ആഹ. തം സുത്വാ ചൂളപന്ഥകോ ചിന്തേസി – ‘‘ഥേരോ ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം നിമന്തനം സമ്പടിച്ഛന്തോ മം ബാഹിരം കത്വാ സമ്പടിച്ഛതി, നിസ്സംസയം മയ്ഹം ഭാതികസ്സ മയി ചിത്തം ഭിന്നം ഭവിസ്സതി, കിം ദാനി മയ്ഹം ഇമിനാ സാസനേന, ഗിഹീ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ജീവിസ്സാമീ’’തി? സോ പുനദിവസേ പാതോവ വിബ്ഭമിതും പായാസി.

സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേയേവ ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമം കാരണം ദിസ്വാ പഠമതരം ഗന്ത്വാ ചൂളപന്ഥകസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ചങ്കമന്തോ അട്ഠാസി. ചൂളപന്ഥകോ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കുഹിം പന ത്വം, ചൂളപന്ഥക, ഇമായ വേലായ ഗച്ഛസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭാതാ മം, ഭന്തേ, നിക്കഡ്ഢതി, തേനാഹം വിബ്ഭമിതും ഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ചൂളപന്ഥക, തവ പബ്ബജ്ജാ നാമ മമ സന്തകാ, ഭാതരാ നിക്കഡ്ഢിതോ കസ്മാ മമ സന്തികം നാഗഞ്ഛി, ഏഹി, കിം തേ ഗിഹിഭാവേന, മമ സന്തികേ ഭവിസ്സസീ’’തി ചക്കങ്കിതതലേന പാണിനാ തം സിരസി പരാമസിത്വാ ആദായ ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ നിസീദാപേത്വാ, ‘‘ചൂളപന്ഥക, പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഹുത്വാ ഇമം പിലോതികം ‘രജോഹരണം രജോഹരണ’ന്തി പരിമജ്ജന്തോ ഇധേവ ഹോഹീ’’തി ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖതം പരിസുദ്ധം പിലോതികം ദത്വാ കാലേ ആരോചിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ജീവകസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. ചൂളപന്ഥകോപി സൂരിയം ഓലോകേന്തോ തം പിലോതികം ‘‘രജോഹരണം രജോഹരണ’’ന്തി പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി. തസ്സ തം പിലോതികഖണ്ഡം പരിമജ്ജന്തസ്സ കിലിട്ഠം അഹോസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം പിലോതികഖണ്ഡം അതിവിയ പരിസുദ്ധം, ഇമം പന അത്തഭാവം നിസ്സായ പുരിമപകതിം വിജഹിത്വാ ഏവം കിലിട്ഠം ജാതം, അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി ഖയവയം പട്ഠപേന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേസി. സത്ഥാ ‘‘ചൂളപന്ഥകസ്സ ചിത്തം വിപസ്സനം ആരുള്ഹ’’ന്തി ഞത്വാ, ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം പിലോതികഖണ്ഡമേവ സംകിലിട്ഠം ‘രജം രജ’ന്തി മാ സഞ്ഞം കരി, അബ്ഭന്തരേ പന തേ രാഗരജാദയോ അത്ഥി, തേ ഹരാഹീ’’തി വത്വാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുരതോ നിസിന്നോ വിയ പഞ്ഞായമാനരൂപോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി,

രാഗസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജ്ജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ,

വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘ദോസോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി,

ദോസസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ,

വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘മോഹോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി,

മോഹസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വ ഭിക്ഖവോ,

വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ’’തി. (മഹാനി. ൨൦൯);

ഗാഥാപരിയോസാനേ ചൂളപന്ഥകോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹിയേവസ്സ തീണി പിടകാനി ആഗമിംസു.

സോ കിര പുബ്ബേ രാജാ ഹുത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ നലാടതോ സേദേ മുച്ചന്തേ പരിസുദ്ധേന സാടകേന നലാടന്തം പുഞ്ഛി, സാടകോ കിലിട്ഠോ അഹോസി. സോ ‘‘ഇമം സരീരം നിസ്സായ ഏവരൂപോ പരിസുദ്ധോ സാടകോ പകതിം ജഹിത്വാ കിലിട്ഠോ ജാതോ, അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തേ കാരണേനസ്സ രജോഹരണമേവ പച്ചയോ ജാതോ.

ജീവകോപി ഖോ കോമാരഭച്ചോ ദസബലസ്സ ദക്ഖിണോദകം ഉപനാമേസി. സത്ഥാ ‘‘നനു, ജീവക, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ അത്ഥീ’’തി ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. മഹാപന്ഥകോ ‘‘നനു, ഭന്തേ, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അത്ഥി, ജീവകാ’’തി ആഹ. ജീവകോ ‘‘തേന ഹി ഭണേ ഗച്ഛ, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ ത്വഞ്ഞേവ ജാനാഹീ’’തി പുരിസം പേസേസി. തസ്മിം ഖണേ ചൂളപന്ഥകോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതികോ ‘വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീ’തി ഭണതി, വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവമസ്സ പകാസേസ്സാമീ’’തി സകലം അമ്ബവനം ഭിക്ഖൂനഞ്ഞേവ പൂരേസി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ചീവരകമ്മം കരോന്തി, ഏകച്ചേ രജനകമ്മം കരോന്തി, ഏകച്ചേ സജ്ഝായം കരോന്തി. ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞഅസദിസം ഭിക്ഖുസഹസ്സം മാപേസി. സോ പുരിസോ വിഹാരേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ, ‘‘അയ്യ, സകലം അമ്ബവനം ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണ’’ന്തി ജീവകസ്സ ആരോചേസി. ഥേരോപി ഖോ തത്ഥേവ –

‘‘സഹസ്സക്ഖത്തുമത്താനം, നിമ്മിനിത്വാന പന്ഥകോ;

നിസീദമ്ബവനേ രമ്മേ, യാവ കാലപ്പവേദനാ’’തി.

അഥ സത്ഥാ തം പുരിസം ആഹ – ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘സത്ഥാ ചൂളപന്ഥകം നാമ പക്കോസതീ’തി വദേഹീ’’തി. തേന ഗന്ത്വാ തഥാ വുത്തേ, ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ, അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി മുഖസഹസ്സം ഉട്ഠഹി. സോ പുരിസോ പുന ഗന്ത്വാ, ‘‘സബ്ബേപി കിര, ഭന്തേ, ചൂളപന്ഥകായേവ നാമാ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഗന്ത്വാ യോ ‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ’തി പഠമം വദതി, തം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹ, അവസേസാ അന്തരധായിസ്സന്തീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. താവദേവ സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ അന്തരധായിംസു. ഥേരോപി തേന പുരിസേന സദ്ധിം അഗമാസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ജീവകം ആമന്തേസി – ‘‘ജീവക, ചൂളപന്ഥകസ്സ പത്തം ഗണ്ഹാഹി, അയം തേ അനുമോദനം കരിസ്സതീ’’തി. ജീവകോ തഥാ അകാസി. ഥേരോ സീഹനാദം നദന്തോ തരുണസീഹോ വിയ തീഹി പിടകേഹി സങ്ഖോഭേത്വാ അനുമോദനമകാസി. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂഹി വത്തേ ദസ്സിതേ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുഗതോവാദം ദത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉയ്യോജേത്വാ സുരഭിഗന്ധവാസിതം ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം ഉപഗതോ. അഥ സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖൂ ഇതോ ചിതോ ച സമോസരിത്വാ രത്തകമ്ബലസാണിയാ പരിക്ഖിത്താ വിയ നിസീദിത്വാ സത്ഥു ഗുണകഥം ആരഭിംസു, ‘‘ആവുസോ, മഹാപന്ഥകോ ചൂളപന്ഥകസ്സ അജ്ഝാസയം അജാനന്തോ ചതൂഹി മാസേഹി ഏകം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതും ന സക്കോതി, ‘ദന്ധോ അയ’ന്തി വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ അനുത്തരധമ്മരാജതായ ഏകസ്മിംയേവസ്സ അന്തരഭത്തേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം അദാസി, തീണി പിടകാനി സഹ പടിസമ്ഭിദാഹിയേവ ആഗതാനി, അഹോ ബുദ്ധാനം ബലം നാമ മഹന്ത’’ന്തി.

അഥ ഭഗവാ ധമ്മസഭായം ഇമം കഥാപവത്തിം ഞത്വാ, ‘‘അജ്ജ മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ബുദ്ധസേയ്യായ ഉട്ഠായ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുലതം വിയ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലസദിസം സുഗതമഹാചീവരം പാരുപിത്വാ സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ മത്തവരവാരണസീഹവിജമ്ഭിതവിലാസേന അനന്തായ ബുദ്ധലീളായ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ അലങ്കതമണ്ഡലമാളമജ്ഝേ സുപഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനം അഭിരുയ്ഹ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ അണ്ണവകുച്ഛിം ഖോഭയമാനോ യുഗന്ധരമത്ഥകേ ബാലസൂരിയോ വിയ ആസനമജ്ഝേ നിസീദി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പന ആഗതമത്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കഥം പച്ഛിന്ദിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. സത്ഥാ മുദുകേന മേത്തചിത്തേന പരിസം ഓലോകേത്വാ, ‘‘അയം പരിസാ അതിവിയ സോഭതി, ഏകസ്സപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ ഖിപിതസദ്ദോ വാ നത്ഥി, സബ്ബേപി ഇമേ ബുദ്ധഗാരവേന സഗാരവാ, ബുദ്ധതേജേന തജ്ജിതാ. മയി ആയുകപ്പമ്പി അകഥേത്വാ നിസിന്നേ പഠമം കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ന കഥേസ്സന്തി. കഥാസമുട്ഠാപനവത്തം നാമ മയാവ ജാനിതബ്ബം, അഹമേവ പഠമം കഥേസ്സാമീ’’തി മധുരേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചൂളപന്ഥകോ ഇദാനേവ ദന്ധോ, പുബ്ബേപി ദന്ധോയേവ. ന കേവലഞ്ചസ്സാഹം ഇദാനേവ അവസ്സയോ ജാതോ, പുബ്ബേപി അവസ്സയോ അഹോസിമേവ. പുബ്ബേ പനാഹം ഇമം ലോകിയകുടുമ്ബസ്സ സാമികം അകാസിം, ഇദാനി ലോകുത്തരകുടുമ്ബസ്സാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ സോതുകാമേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആയാചിതോ അതീതം ആഹരി –

‘‘അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിനഗരവാസീ ഏകോ മാണവോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥായ ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ ധമ്മന്തേവാസികോ ഹുത്വാ പഞ്ചന്നം മാണവകസതാനം അന്തരേ അതിവിയ ആചരിയസ്സ ഉപകാരകോ അഹോസി, പാദപരികമ്മാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. ദന്ധതായ പന കിഞ്ചി ഉഗ്ഗണ്ഹിതും ന സക്കോ’’തി. ആചരിയോ ‘‘അയം മമ ബഹൂപകാരോ, സിക്ഖാപേസ്സാമി ന’’ന്തി വായമന്തോപി കിഞ്ചി സിക്ഖാപേതും ന സക്കോതി. സോ ചിരം വസിത്വാ ഏകഗാഥമ്പി ഉഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തോ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ‘‘ഗമിസ്സാമീ’’തി ആചരിയം ആപുച്ഛി. ആചരിയോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മയ്ഹം ഉപകാരകോ, പണ്ഡിതഭാവമസ്സ പച്ചാസീസാമി, ന നം കാതും സക്കോമി, അവസ്സം മയാ ഇമസ്സ പച്ചുപകാരോ കാതബ്ബോ, ഏകമസ്സ മന്തം ബന്ധിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി സോ തം അരഞ്ഞം നേത്വാ ‘‘ഘട്ടേസി ഘട്ടേസി, കിം കാരണാ ഘട്ടേസി? അഹമ്പി തം ജാനാമി ജാനാമീ’’തി ഇമം മന്തം ബന്ധിത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ അനേകസതക്ഖത്തും പരിവത്താപേത്വാ, ‘‘പഞ്ഞായതി തേ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആമ, പഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദന്ധേന നാമ വായാമം കത്വാ പഗുണം കതം സിപ്പം ന പലായതീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഗ്ഗപരിബ്ബയം ദത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, ഇമം മന്തം നിസ്സായ ജീവിസ്സസി, അപലായനത്ഥായ പനസ്സ നിച്ചം സജ്ഝായം കരേയ്യാസീ’’തി വത്വാ തം ഉയ്യോജേസി. അഥസ്സ മാതാ ബാരാണസിയം സമ്പത്തകാലേ ‘‘പുത്തോ മേ സിപ്പം സിക്ഖിത്വാ ആഗതോ’’തി മഹാസക്കാരസമ്മാനം അകാസി.

തദാ ബാരാണസിരാജാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ കായകമ്മാദീസു കോചി ദോസോ’’തി പച്ചവേക്ഖന്തോ അത്തനോ അരുച്ചനകം കിഞ്ചി കമ്മം അദിസ്വാ ‘‘അത്തനോ വജ്ജം നാമ അത്തനോ ന പഞ്ഞായതി, പരേസം പഞ്ഞായതി, നാഗരാനം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സായം അഞ്ഞാതകവേസേന നിക്ഖമിത്വാ, ‘‘സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നമനുസ്സാനം കഥാസല്ലാപോ നാമ നാനപ്പകാരകോ ഹോതി, ‘സചാഹം അധമ്മേന രജ്ജം കാരേമി, പാപേന അധമ്മികേന രഞ്ഞാ ദണ്ഡബലിആദീഹി ഹതമ്ഹാ’തി വക്ഖന്തി. ‘സചേ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേമി, ദീഘായുകോ ഹോതു നോ രാജാ’തിആദീനി വത്വാ മമ ഗുണം കഥേസ്സന്തീ’’തി തേസം തേസം ഗേഹാനം ഭിത്തിഅനുസാരേനേവ വിചരതി.

തസ്മിം ഖണേ ഉമങ്ഗചോരാ ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ ഉമങ്ഗം ഭിന്ദന്തി ഏകഉമങ്ഗേനേവ ദ്വേ ഗേഹാനി പവിസനത്ഥായ. രാജാ തേ ദിസ്വാ ഗേഹച്ഛായായ അട്ഠാസി. തേസം ഉമങ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ ഗേഹം പവിസിത്വാ ഭണ്ഡകം ഓലോകിതകാലേ മാണവോ പബുജ്ഝിത്വാ തം മന്തം സജ്ഝായന്തോ ‘‘ഘട്ടേസി ഘട്ടേസി, കിം കാരണാ ഘട്ടേസി? അഹമ്പി തം ജാനാമി ജാനാമീ’’തി ആഹ. തേ തം സുത്വാ, ‘‘ഇമിനാ കിരമ്ഹാ ഞാതാ, ഇദാനി നോ നാസേസ്സതീ’’തി നിവത്ഥവത്ഥാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാ ഭീതാ സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ പലായിംസു. രാജാ തേ പലായന്തേ ദിസ്വാ ഇതരസ്സ ച മന്തസജ്ഝായനസദ്ദം സുത്വാ ഗേഹഞ്ഞേവ വവത്ഥപേത്വാ നാഗരാനം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിവേസനം പാവിസി. സോ വിഭാതായ പന രത്തിയാ പാതോവേകം പുരിസം പക്കോസിത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ ഭണേ, അസുകവീഥിയം നാമ യസ്മിം ഗേഹേ ഉമങ്ഗോ ഭിന്നോ, തത്ഥ തക്കസിലതോ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗതമാണവോ അത്ഥി, തം ആനേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ ‘‘രാജാ തം പക്കോസതീ’’തി വത്വാ മാണവം ആനേസി. അഥ നം രാജാ ആഹ – ‘‘ത്വം, താത, തക്കസിലതോ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗതമാണവോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകമ്പി തം സിപ്പം ദേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവ, സമാനാസനേ നിസീദിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. രാജാപി തഥാ കത്വാ മന്തം ഗഹേത്വാ ‘‘അയം തേ ആചരിയഭാഗോ’’തി സഹസ്സം അദാസി.

തദാ സേനാപതി രഞ്ഞോ കപ്പകം ആഹ – ‘‘കദാ രഞ്ഞോ മസ്സും കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘സ്വേ വാ പരസുവേ വാ’’തി. സോ തസ്സ സഹസ്സം ദത്വാ ‘‘കിച്ചം മേ അത്ഥീ’’തി വത്വാ, ‘‘കിം, സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘രഞ്ഞോ മസ്സുകമ്മം കരോന്തോ വിയ ഹുത്വാ ഖുരം അതിവിയ പഹംസിത്വാ ഗലനാളിം ഛിന്ദ, ത്വം സേനാപതി ഭവിസ്സസി, അഹം രാജാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ രഞ്ഞോ മസ്സുകമ്മകരണദിവസേ ഗന്ധോദകേന മസ്സും തേമേത്വാ ഖുരം പഹംസിത്വാ നലാടന്തേ ഗഹേത്വാ, ‘‘ഖുരോ ഥോകം കുണ്ഠധാരോ, ഏകപ്പഹാരേനേവ ഗലനാളിം ഛിന്ദിതും വട്ടതീ’’തി പുന ഏകമന്തം ഠത്വാ ഖുരം പഹംസി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ അത്തനോ മന്തം സരിത്വാ സജ്ഝായം കരോന്തോ ‘‘ഘട്ടേസി ഘട്ടേസി, കിം കാരണാ ഘട്ടേസി? അഹമ്പി തം ജാനാമി ജാനാമീ’’തി ആഹ. ന്ഹാപിതസ്സ നലാടതോ സേദാ മുച്ചിംസു. സോ ‘‘ജാനാതി മമ കാരണം രാജാ’’തി ഭീതോ ഖുരം ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ പാദമൂലേ ഉരേന നിപജ്ജി. രാജാനോ നാമ ഛേകാ ഹോന്തി, തേന തം ഏവമാഹ – ‘‘അരേ, ദുട്ഠ, ന്ഹാപിത, ‘ന മം രാജാ ജാനാതീ’തി സഞ്ഞം കരോസീ’’തി. ‘‘അഭയം മേ ദേഹി, ദേവാ’’തി. ‘‘ഹോതു, മാ ഭായി, കഥേഹീ’’തി. സേനാപതി മേ, ദേവ, സഹസ്സം ദത്വാ, ‘‘രഞ്ഞോ മസ്സും കരോന്തോ വിയ ഗലനാളിം ഛിന്ദ, അഹം രാജാ ഹുത്വാ തം സേനാപതിം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹാതി. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘ആചരിയം മേ നിസ്സായ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സേനാപതിം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, സേനാപതി, കിം നാമ തയാ മമ സന്തികാ ന ലദ്ധം, ഇദാനി തം ദട്ഠും ന സക്കോമി, മമ രട്ഠാ നിക്ഖമാഹീ’’തി തം രട്ഠാ പബ്ബാജേത്വാ ആചരിയം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ആചരിയ, തം നിസ്സായ മയാ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ മഹന്തം സക്കാരം കരിത്വാ തസ്സ സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി. ‘‘സോ തദാ ചൂളപന്ഥകോ അഹോസി, സത്ഥാ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ’’തി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ, ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേപി ചൂളപന്ഥകോ ദന്ധോയേവ അഹോസി, തദാപിസ്സാഹം അവസ്സയോ ഹുത്വാ തം ലോകിയകുടുമ്ബേ പതിട്ഠാപേസി’’ന്തി വത്വാ പുന ഏകദിവസം ‘‘അഹോ സത്ഥാ ചൂളപന്ഥകസ്സ അവസ്സയോ ജാതോ’’തി കഥായ സമുട്ഠിതായ ചൂളസേട്ഠിജാതകേ അതീതവത്ഥും കഥേത്വാ –

‘‘അപ്പകേനാപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪) –

ഗാഥം വത്വാ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവാഹം ഇമസ്സ അവസ്സയോ ജാതോ, പുബ്ബേപി അവസ്സയോ അഹോസിമേവ. പുബ്ബേ പനാഹം ഇമം ലോകിയകുടുമ്ബസ്സ സാമികം അകാസിം, ഇദാനി ലോകുത്തരകുടുമ്ബസ്സ. തദാ ഹി ചൂളന്തേവാസികോ ചൂളപന്ഥകോ അഹോസി, ചൂളസേട്ഠി പന പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ നക്ഖത്തകോവിദോ അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേസി.

പുനേകദിവസം ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, ചൂളപന്ഥകോ ചതൂഹി മാസേഹി ചതുപ്പദം ഗാഥം ഗഹേതും അസക്കോന്തോപി വീരിയം അനോസ്സജ്ജിത്വാവ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ, ഇദാനി ലോകുത്തരധമ്മകുടുമ്ബസ്സ സാമികോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ സാസനേ ആരദ്ധവീരിയോ ഭിക്ഖു ലോകുത്തരധമ്മസ്സ സാമികോ ഹോതിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘ഉട്ഠാനേനപ്പമാദേന, സംയമേന ദമേന ച;

ദീപം കയിരാഥ മേധാവീ, യം ഓഘോ നാഭികീരതീ’’തി.

തത്ഥ ദീപം കയിരാഥാതി വീരിയസങ്ഖാതേന ഉട്ഠാനേന, സതിയാ അവിപ്പവാസാകാരസങ്ഖാതേന അപ്പമാദേന, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസങ്ഖാതേന സംയമേന, ഇന്ദ്രിയദമേന ചാതി ഇമേഹി കാരണഭൂതേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ മേധാവീ ഇമസ്മിം അതിവിയ ദുല്ലഭപതിട്ഠതായ അതിഗമ്ഭീരേ സംസാരസാഗരേ അത്തനോ പതിട്ഠാനഭൂതം അരഹത്തഫലം ദീപം കയിരാഥ കരേയ്യ, കാതും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. കീദിസം? യം ഓഘോ നാഭികീരതീതി യം ചതുബ്ബിധോപി കിലേസോഘോ അഭികിരിതും വിദ്ധംസേതും ന സക്കോതി. ന ഹി സക്കാ അരഹത്തം ഓഘേന അഭികിരിതുന്തി.

ഗാഥാപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസും. ഏവം ദേസനാ സമ്പത്തപരിസായ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

ചൂളപന്ഥകത്ഥേരവത്ഥു തതിയം.