൨. കുമ്ഭഘോസകസേട്ഠിവത്ഥു

ഉട്ഠാനവതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ കുമ്ഭഘോസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. രാജഗഹനഗരസ്മിഞ്ഹി രാജഗഹസേട്ഠിനോ ഗേഹേ അഹിവാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജി, തസ്മിം ഉപ്പന്നേ മക്ഖികാ ആദിം കത്വാ യാവ ഗാവാ പഠമം തിരച്ഛാനഗതാ മരന്തി, തതോ ദാസകമ്മകരോ, സബ്ബപച്ഛാ ഗേഹസാമികാ, തസ്മാ സോ രോഗോ സബ്ബപച്ഛാ സേട്ഠിഞ്ച ജായഞ്ച ഗണ്ഹി. തേ രോഗേന ഫുട്ഠാ പുത്തം സന്തികേ ഠിതം ഓലോകേത്വാ അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി തം ആഹംസു – ‘‘താത, ഇമസ്മിം കിര രോഗേ ഉപ്പന്നേ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലായന്താവ ജീവിതം ലഭന്തി, ത്വം അമ്ഹേ അനോലോകേത്വാ പലായിത്വാ ജീവന്തോ പുനാഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം അസുകട്ഠാനേ നാമ ചത്താലീസ ധനകോടിയോ നിദഹിത്വാ ഠപിതാ, താ ഉദ്ധരിത്വാ ജീവികം കപ്പേയ്യാസീ’’തി. സോ തേസം വചനം സുത്വാ രുദമാനോ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ മരണഭയഭീതോ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലായിത്വാ പബ്ബതഗഹനം ഗന്ത്വാ ദ്വാദസ വസ്സാനി തത്ഥ വസിത്വാ മാതാപിതുവസനട്ഠാനം പച്ചാഗഞ്ഛി.

അഥ നം ദഹരകാലേ ഗന്ത്വാ പരൂള്ഹകേസമസ്സുകാലേ ആഗതത്താ ന കോചി സഞ്ജാനി. സോ മാതാപിതൂഹി ദിന്നസഞ്ഞാവസേന ധനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധനസ്സ അരോഗഭാവം ഞത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മം ന കോചി സഞ്ജാനാതി, സചാഹം ധനം ഉദ്ധരിത്വാ വലഞ്ജിസ്സാമി, ‘ഏകേന ദുഗ്ഗതേന നിധി ഉദ്ധടോ’തി മം ഗഹേത്വാ വിഹേഠേയ്യും, യംനൂനാഹം ഭതിം കത്വാ ജീവേയ്യ’’ന്തി. അഥേകം പിലോതികം നിവാസേത്വാ, ‘‘അത്ഥി കോചി ഭതകേന അത്ഥികോ’’തി പുച്ഛന്തോ ഭതകവീഥിം പാപുണി. അഥ നം ഭതകാ ദിസ്വാ, ‘‘സചേ അമ്ഹാകം ഏകം കമ്മം കരിസ്സസി, ഭത്തവേതനം തേ ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം കമ്മം നാമാ’’തി? ‘‘പബോധനചോദനകമ്മം. സചേ ഉസ്സഹസി, പാതോവ ഉട്ഠായ ‘താതാ, ഉട്ഠഹഥ, സകടാനി സന്നയ്ഹഥ, ഗോണേ യോജേഥ, ഹത്ഥിഅസ്സാനം തിണത്ഥായ ഗമനവേലാ; അമ്മാ, തുമ്ഹേപി ഉട്ഠഹഥ, യാഗും പചഥ, ഭത്തം പചഥാ’തി വിചരിത്വാ ആരോചേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. അഥസ്സ വസനത്ഥായ ഏകം ഘരം അദംസു. സോ ദേവസികം തം കമ്മം അകാസി.

അഥസ്സ ഏകദിവസം രാജാ ബിമ്ബിസാരോ സദ്ദമസ്സോസി. സോ പന സബ്ബരവഞ്ഞൂ അഹോസി. തസ്മാ ‘‘മഹാധനസ്സ പുരിസസ്സേസ സദ്ദോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സന്തികേ ഠിതാ ഏകാ പരിചാരികാ ‘‘രാജാ യം വാ തം വാ ന കഥേസ്സതി, ഇദം മയാ ഞാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛ, താത, ഏതം ജാനാഹീ’’തി ഏകം പുരിസം പഹിണി. സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഏകോ ഭതകാനം ഭതികാരകോ കപണമനുസ്സോ ഏസോ’’തി ആരോചേസി. രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ ദുതിയദിവസേപി തതിയദിവസേപി തം തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ തഥേവ ആഹ. സാപി പരിചാരികാ തഥേവ ചിന്തേത്വാ പുനപ്പുനം പേസേത്വാ, ‘‘കപണമനുസ്സോ ഏസോ’’തി വുത്തേ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ ‘കപണമനുസ്സോ ഏസോ’തി വചനം സുത്വാപി ന സദ്ദഹതി, പുനപ്പുനം ‘മഹാധനസ്സ പുരിസസ്സേസ സദ്ദോ’തി വദതി, ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേന, യഥാസഭാവതോ ഏതം ഞാതും വട്ടതീ’’തി. സാ രാജാനം ആഹ, ‘‘ദേവ, അഹം സഹസ്സം ലഭമാനാ ധീതരം ആദായ ഗന്ത്വാ ഏതം ധനം രാജകുലം പവേസേസ്സാമീ’’തി. രാജാ തസ്സാ സഹസ്സം ദാപേസി.

സാ തം ഗഹേത്വാ ധീതരം ഏകം മലിനധാതുകം വത്ഥം നിവാസാപേത്വാ തായ സദ്ധിം രാജഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ മഗ്ഗപടിപന്നാ വിയ ഭതകവീഥിം ഗന്ത്വാ ഏകം ഘരം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മ, മയം മഗ്ഗപടിപന്നാ, ഏകാഹദ്വീഹം ഇധ വിസ്സമിത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘അമ്മ, ബഹൂനി ഘരമാനുസകാനി, ന സക്കാ ഇധ വസിതും, ഏതം കുമ്ഭഘോസകസ്സ ഗേഹം തുച്ഛം, തത്ഥ ഗച്ഛഥാ’’തി. സാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ‘‘സാമി, മയം മഗ്ഗപടിപന്നകാ, ഏകാഹദ്വീഹം ഇധ വസിസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേന പുനപ്പുനം പടിക്ഖിത്താപി, ‘‘സാമി, അജ്ജേകദിവസമത്തം വസിത്വാ പാതോവ ഗമിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛി. സാ തത്ഥേവ വസിത്വാ പുനദിവസേ തസ്സ അരഞ്ഞഗമനവേലായ, ‘‘സാമി, തവ നിവാപം ദത്വാ യാഹി, ആഹാരം തേ പചിസ്സാമീ’’തി വത്വാ, ‘‘അലം, അമ്മ, അഹമേവ പചിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ പുനപ്പുനം നിബന്ധിത്വാ തേന ദിന്നേ ഗഹിതമത്തകേയേവ കത്വാ അന്തരാപണതോ ഭാജനാനി ചേവ പരിസുദ്ധതണ്ഡുലാദീനി ച ആഹരാപേത്വാ രാജകുലേ പചനനിയാമേന സുപരിസുദ്ധം ഓദനം, സാധുരസാനി ച ദ്വേ തീണി സൂപബ്യഞ്ജനാനി പചിത്വാ തസ്സ അരഞ്ഞതോ ആഗതസ്സ അദാസി. അഥ നം ഭുഞ്ജിത്വാ മുദുചിത്തതം ആപന്നം ഞത്വാ, ‘‘സാമി, കിലന്തമ്ഹ, ഏകാഹദ്വീഹം ഇധേവ ഹോമാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

അഥസ്സ സായമ്പി പുനദിവസേപി മധുരഭത്തം പചിത്വാ അദാസി. അഥ മുദുചിത്തതം തസ്സ ഞത്വാ ‘‘സാമി, കതിപാഹം ഇധേവ വസിസ്സാമാ’’തി. തത്ഥ വസമാനാ തിഖിണേന സത്ഥേന തസ്സ മഞ്ചവാണം ഹേട്ഠാഅടനിയം തഹം തഹം ഛിന്ദി. മഞ്ചോ തസ്മിം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നമത്തേയേവ ഹേട്ഠാ ഓലമ്ബി. സോ ‘‘കസ്മാ അയം മഞ്ചോ ഏവം ഛിജ്ജിത്വാ ഗതോ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, ദഹരദാരകേ വാരേതും ന സക്കോമി, ഏത്ഥേവ സന്നിപതന്തീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ഇദം മേ ദുക്ഖം തുമ്ഹേ നിസ്സായ ജാതം. അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ കത്ഥചി ഗച്ഛന്തോ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘കിം കരോമി, താത, വാരേതും ന സക്കോമീ’’തി. സാ ഇമിനാവ നിയാമേന ദ്വേ തയോ ദിവസേ ഛിന്ദിത്വാ തേന ഉജ്ഝായിത്വാ ഖീയിത്വാ വുച്ചമാനാപി തഥേവ വത്വാ പുന ഏകം ദ്വേ രജ്ജുകേ ഠപേത്വാ സേസേ ഛിന്ദി. തം ദിവസം തസ്മിം നിസിന്നമത്തേയേവ സബ്ബം വാണം ഭൂമിയം പതി, സീസം ജണ്ണുകേഹി സദ്ധിം ഏകതോ അഹോസി, സോ ഉട്ഠായ, ‘‘കിം കരോമി, ഇദാനി കുഹിം ഗമിസ്സാമി, നിപജ്ജനമഞ്ചസ്സപി തുമ്ഹേഹി അസാമികോ വിയ കതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, കിം കരോമി, പടിവിസ്സകദാരകേ വാരേതും ന സക്കോമി, ഹോതു, മാ ചിന്തയി, ഇമായ നാമ വേലായ കുഹിം ഗമിസ്സസീ’’തി ധീതരം ആമന്തേത്വാ, ‘‘അമ്മ, തവ ഭാതികസ്സ നിപജ്ജനോകാസം കരോഹീ’’തി ആഹ. സാ ഏകപസ്സേ സയിത്വാ ‘‘ഇധാഗച്ഛ, സാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോപി നം ‘‘ഗച്ഛ, താത, ഭഗിനിയാ സദ്ധിം നിപജ്ജാ’’തി വദേസി. സോ തായ സദ്ധിം ഏകമഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ തം ദിവസഞ്ഞേവ സന്ഥവം അകാസി, കുമാരികാ പരോദി. അഥ നം മാതാ പുച്ഛി – ‘‘കിം, അമ്മ, രോദസീ’’തി? ‘‘അമ്മ, ഇദം നാമ ജാത’’ന്തി. ‘‘ഹോതു, അമ്മ, കിം സക്കാ കാതും, തയാപി ഏകം ഭത്താരം ഇമിനാപേകം പാദപരിചാരികം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി തം ജാമാതരം അകാസി. തേ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു.

സാ കതിപാഹച്ചയേന രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി – ‘‘ഭതകവീഥിയം ഛണം കരോന്തു. യസ്സ പന ഘരേ ഛണോ ന കരീയതി, തസ്സ ഏത്തകോ നാമ ദണ്ഡോതി ഘോസനം കാരേതൂ’’തി. രാജാ തഥാ കാരേസി. അഥ നം സസ്സു ആഹ – ‘‘താത, ഭതകവീഥിയം രാജാണായ ഛണോ കത്തബ്ബോ ജാതോ, കിം കരോമാ’’തി? ‘‘അമ്മ, അഹം ഭതിം കരോന്തോപി ജീവിതും ന സക്കോമി, കിം കരിസ്സാമീ’’തി? ‘‘താത, ഘരാവാസം വസന്താ നാമ ഇണമ്പി ഗണ്ഹന്തി, രഞ്ഞോ ആണാ അകാതും ന ലബ്ഭാ. ഇണതോ നാമ യേന കേനചി ഉപായേന മുച്ചിതും സക്കാ, ഗച്ഛ, കുതോചി ഏകം വാ ദ്വേ വാ കഹാപണേ ആഹരാ’’തി ആഹ. സോ ഉജ്ഝായന്തോ ഖീയന്തോ ഗന്ത്വാ ചത്താലീസകോടിധനട്ഠാനതോ ഏകമേവ കഹാപണം ആഹരി. സാ തം കഹാപണം രഞ്ഞോ പേസേത്വാ അത്തനോ കഹാപണേന ഛണം കത്വാ പുന കതിപാഹച്ചയേന തഥേവ സാസനം പഹിണി. പുന രാജാ തഥേവ ‘‘ഛണം കരോന്തു, അകരോന്താനം ഏത്തകോ ദണ്ഡോ’’തി ആണാപേസി. പുനപി സോ തായ തഥേവ വത്വാ നിപ്പീളിയമാനോ ഗന്ത്വാ തയോ കഹാപണേ ആഹരി. സാ തേപി കഹാപണേ രഞ്ഞോ പേസേത്വാ പുന കതിപാഹച്ചയേന തഥേവ സാസനം പഹിണി – ‘‘ഇദാനി പുരിസേ പേസേത്വാ ഇമം പക്കോസാപേതൂ’’തി. രാജാ പേസേസി. പുരിസാ ഗന്ത്വാ, ‘‘കുമ്ഭഘോസകോ നാമ കതരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ പരിയേസന്താ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി, ഭോ രാജാ, തം പക്കോസതീ’’തി ആഹംസു. സോ ഭീതോ ‘‘ന മം രാജാ ജാനാതീ’’തിആദീനി വത്വാ ഗന്തും ന ഇച്ഛി. അഥ നം ബലക്കാരേന ഹത്ഥാദീസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിംസു. സാ ഇത്ഥീ തേ ദിസ്വാ, ‘‘അരേ, ദുബ്ബിനീതാ, തുമ്ഹേ മമ ജാമാതരം ഹത്ഥാദീസു ഗഹേതും അനനുച്ഛവികാ’’തി തജ്ജേത്വാ, ‘‘ഏഹി, താത, മാ ഭായി, രാജാനം ദിസ്വാ തവ ഹത്ഥാദിഗാഹകാനം ഹത്ഥേയേവ ഛിന്ദാപേസ്സാമീ’’തി ധീതരം ആദായ പുരതോ ഹുത്വാ രാജഗേഹം പത്വാ വേസം പരിവത്തേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഇതരമ്പി പരികഡ്ഢിത്വാ ആനയിംസുയേവ.

അഥ നം വന്ദിത്വാ ഠിതം രാജാ ആഹ – ‘‘ത്വം കുമ്ഭഘോസകോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ മഹാധനം വഞ്ചേത്വാ ഖാദസീ’’തി? ‘‘കുതോ മേ, ദേവ, ധനം ഭതിം കത്വാ ജീവന്തസ്സാ’’തി? ‘‘മാ ഏവം കരി, കിം അമ്ഹേ വഞ്ചേസീ’’തി? ‘‘ന വഞ്ചേമി, ദേവ, നത്ഥി മേ ധന’’ന്തി. അഥസ്സ രാജാ തേ കഹാപണേ ദസ്സേത്വാ, ‘‘ഇമേ കസ്സ കഹാപണാ’’തി ആഹ. സോ സഞ്ജാനിത്വാ, ‘‘അഹോ ബാലോമ്ഹി, കഥം നു ഖോ ഇമേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥം പത്താ’’തി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ താ ദ്വേപി പടിമണ്ഡിതപസാധനാ ഗബ്ഭദ്വാരമൂലേ ഠിതാ ദിസ്വാ, ‘‘ഭാരിയം വതിദം കമ്മം, ഇമാഹി രഞ്ഞാ പയോജിതാഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേസി. അഥ നം രാജാ ‘‘വദേഹി, ഭോ, കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി ആഹ. ‘‘നിസ്സയോ മേ നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘മാദിസോ നിസ്സയോ ഭവിതും ന വട്ടതീ’’തി. ‘‘കല്യാണം, ദേവ, സചേ മേ ദേവോ അവസ്സയോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഹോമി, ഭോ, കിത്തകം തേ ധന’’ന്തി? ‘‘ചത്താലീസകോടിയോ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സകടാനി ദേവാ’’തി? രാജാ അനേകസതാനി സകടാനി യോജാപേത്വാ പഹിണിത്വാ തം ധനം ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം കാരാപേത്വാ രാജഗഹവാസിനോ സന്നിപാതാപേത്വാ, ‘‘അത്ഥി കസ്സചി ഇമസ്മിം നഗരേ ‘‘ഏത്തകം ധന’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം പനസ്സ കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സക്കാരം, ദേവാ’’തി വുത്തേ മഹന്തേന സക്കാരേന തം സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ധീതരം തസ്സേവ ദത്വാ തേന സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പസ്സഥിമം പുരിസം, ഏവരൂപോ ധിതിമാ നാമ നത്ഥി, ചത്താലീസകോടിവിഭവോ ഹോന്തോപി ഉപ്പിലാവിതാകാരം വാ അസ്മിമാനമത്തം വാ ന കരോതി, കപണോ വിയ പിലോതികം നിവാസേത്വാ ഭതകവീഥിയം ഭതിം കത്വാ ജീവന്തോ മയാ ഇമിനാ നാമ ഉപായേന ഞാതോ. ജാനിത്വാ ച പന പക്കോസാപേത്വാ സധനഭാവം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ തം ധനം ആഹരാപേത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠപിതോ, ധീതാ ചസ്സ മയാ ദിന്നാ. ഭന്തേ, മയാ ച ഏവരൂപോ ധിതിമാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി ആഹ.

തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ഏവം ജീവന്തസ്സ ജീവികം ധമ്മികജീവികം നാമ, മഹാരാജ, ചോരികാദികമ്മം പന ഇധലോകേ ചേവ പീളേതി ഹിംസേതി, പരലോകേ ച, തതോനിദാനം സുഖം നാമ നത്ഥി. പുരിസസ്സ ഹി ധനപാരിജുഞ്ഞകാലേ കസിം വാ ഭതിം വാ കത്വാ ജീവികമേവ ധമ്മികജീവികം നാമ. ഏവരൂപസ്സ ഹി വീരിയസമ്പന്നസ്സ സതിസമ്പന്നസ്സ കായവാചാഹി പരിസുദ്ധകമ്മസ്സ പഞ്ഞായ നിസമ്മകാരിനോ കായാദീഹി സഞ്ഞതസ്സ ധമ്മജീവികം ജീവന്തസ്സ സതിഅവിപ്പവാസേ ഠിതസ്സ ഇസ്സരിയം വഡ്ഢതിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൪. ‘‘ഉട്ഠാനവതോ സതീമതോ,

സുചികമ്മസ്സ നിസമ്മകാരിനോ;

സഞ്ഞതസ്സ ധമ്മജീവിനോ,

അപ്പമത്തസ്സ യസോഭിവഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ ഉട്ഠാനവതോതി ഉട്ഠാനവീരിയവന്തസ്സ. സതിമതോതി സതിസമ്പന്നസ്സ. സുചികമ്മസ്സാതി നിദ്ദോസേഹി നിരപരാധേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതസ്സ. നിസമ്മകാരിനോതി ഏവഞ്ചേ ഭവിസ്സതി, ഏവം കരിസ്സാമീതി വാ, ഇമസ്മിം കമ്മേ ഏവം കതേ ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീതി വാ ഏവം നിദാനം സല്ലക്ഖേത്വാ രോഗതികിച്ഛനം വിയ സബ്ബകമ്മാനി നിസാമേത്വാ ഉപധാരേത്വാ കരോന്തസ്സ. സഞ്ഞതസ്സാതി കായാദീഹി സഞ്ഞതസ്സ നിച്ഛിദ്ദസ്സ. ധമ്മജീവിനോതി അഗാരികസ്സ തുലാകൂടാദീനി വജ്ജേത്വാ കസിഗോരക്ഖാദീഹി, അനഗാരികസ്സ വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മാദീനി വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ. അപ്പമത്തസ്സാതി അവിപ്പവുത്ഥസതിനോ. യസോഭിവഡ്ഢതീതി ഇസ്സരിയഭോഗസമ്പന്നസങ്ഖാതോ ചേവ കിത്തിവണ്ണഭണനസങ്ഖാതോ ച യസോ അഭിവഡ്ഢതീതി.

ഗാഥാപരിയോസാനേ കുമ്ഭഘോസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. ഏവം മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ ജാതാതി.

കുമ്ഭഘോസകസേട്ഠിവത്ഥു ദുതിയം.