൧. സാമാവതീവത്ഥു

അപ്പമാദോ അമതപദന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ കോസമ്ബിം ഉപനിസ്സായ ഘോസിതാരാമേ വിഹരന്തോ സാമാവതിപ്പമുഖാനം പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം, മാഗണ്ഡിയപ്പമുഖാനഞ്ച ഏതിസ്സാ പഞ്ചന്നം ഞാതിസതാനം മരണബ്യസനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ അല്ലകപ്പരട്ഠേ അല്ലകപ്പരാജാ നാമ, വേഠദീപകരട്ഠേ വേഠദീപകരാജാ നാമാതി ഇമേ ദ്വേ ദഹരകാലതോ പട്ഠായ സഹായകാ ഹുത്വാ ഏകാചരിയകുലേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പിതൂനം അച്ചയേന ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ ആയാമേന ദസദസയോജനികേ രട്ഠേ രാജാനോ അഹേസും. തേ കാലേന കാലം സമാഗന്ത്വാ ഏകതോ തിട്ഠന്താ നിസീദന്താ നിപജ്ജന്താ മഹാജനം ജായമാനഞ്ച ജീയമാനഞ്ച മീയമാനഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘പരലോകം ഗച്ഛന്തം അനുഗച്ഛന്തോ നാമ നത്ഥി, അന്തമസോ അത്തനോ സരീരമ്പി നാനുഗച്ഛതി, സബ്ബം പഹായ ഗന്തബ്ബം, കിം നോ ഘരാവാസേന, പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ രജ്ജാനി പുത്തദാരാനം നിയ്യാദേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ വസന്താ മന്തയിംസു – ‘‘മയം രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതാ, ന ജീവിതും അസക്കോന്താ. തേ മയം ഏകട്ഠാനേ വസന്താ അപബ്ബജിതസദിസായേവ ഹോമ, തസ്മാ വിസും വസിസ്സാമ. ത്വം ഏതസ്മിം പബ്ബതേ വസ, അഹം ഇമസ്മിം പബ്ബതേ വസിസ്സാമി. അന്വഡ്ഢമാസം പന ഉപോസഥദിവസേ ഏകതോ ഭവിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ഏവമ്പി നോ ഗണസങ്ഗണികാവ ഭവിസ്സതി, ത്വം പന തവ പബ്ബതേ അഗ്ഗിം ജാലേയ്യാസി, അഹം മമ പബ്ബതേ അഗ്ഗിം ജാലേസ്സാമി, തായ സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവം ജാനിസ്സാമാ’’തി. തേ തഥാ കരിംസു.

അഥ അപരഭാഗേ വേഠദീപകതാപസോ കാലം കത്വാ മഹേസക്ഖോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. തതോ അഡ്ഢമാസേ സമ്പത്തേ അഗ്ഗിം അദിസ്വാവ ഇതരോ ‘‘സഹായകോ മേ കാലകതോ’’തി അഞ്ഞാസി. ഇതരോപി നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ അത്തനോ ദേവസിരിം ഓലോകേത്വാ കമ്മം ഉപധാരേന്തോ നിക്ഖമനതോ പട്ഠായ അത്തനോ തപചരിയം ദിസ്വാ ‘‘ഗന്ത്വാ മമ സഹായകം പസ്സിസ്സാമീ’’തി തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മഗ്ഗികപുരിസോ വിയ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘മഗ്ഗികപുരിസോ അഹം, ഭന്തേ, ദൂരതോവ ആഗതോമ്ഹി. കിം പന, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകകോവ വസതി, അഞ്ഞോപി കോചി അത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി മേ ഏകോ സഹായകോ’’തി. ‘‘കുഹിം സോ’’തി? ‘‘ഏതസ്മിം പബ്ബതേ വസതി, ഉപോസഥദിവസേ പന അഗ്ഗിം ന ജാലേതി, മതോ നൂന ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അഹം സോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്തോസീ’’തി? ‘‘ദേവലോകേ മഹേസക്ഖോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോസ്മി, ഭന്തേ, ‘അയ്യം പസ്സിസ്സാമീ’തി പുന ആഗതോമ്ഹി. അപി നു ഖോ അയ്യാനം ഇമസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം കോചി ഉപദ്ദവോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, ആവുസോ, ഹത്ഥീ നിസ്സായ കിലമാമീ’’തി. ‘‘കിം വോ, ഭന്തേ, ഹത്ഥീ കരോന്തീ’’തി? ‘‘സമ്മജ്ജനട്ഠാനേ ലണ്ഡം പാതേന്തി, പാദേഹി ഭൂമിയം പഹരിത്വാ പംസും ഉദ്ധരന്തി, സ്വാഹം ലണ്ഡം ഛഡ്ഡേന്തോ പംസും സമം കരോന്തോ കിലമാമീ’’തി. ‘‘കിം പന തേസം അനാഗമനം ഇച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി തേസം അനാഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി താപസസ്സ ഹത്ഥികന്തവീണഞ്ചേവ ഹത്ഥികന്തമന്തഞ്ച അദാസി. ദദന്തോ ച പന വീണായ തിസ്സോ തന്തിയോ ദസ്സേത്വാ തയോ മന്തേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘ഇമം തന്തിം പഹരിത്വാ ഇമസ്മിം മന്തേ വുത്തേ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതുമ്പി അസക്കോന്താ ഹത്ഥീ പലായന്തി, ഇമം തന്തിം പഹരിത്വാ ഇമസ്മിം മന്തേ വുത്തേ നിവത്തിത്വാ പച്ഛതോ ഓലോകേന്താ ഓലോകേന്താ പലായന്തി, ഇമം തന്തിം പഹരിത്വാ ഇമസ്മിം മന്തേ വുത്തേ ഹത്ഥിയൂഥപതി പിട്ഠിം ഉപനാമേന്തോ ആഗച്ഛതീ’’തി ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘യം വോ രുച്ചതി, തം കരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ താപസം വന്ദിത്വാ പക്കാമി. താപസോ പലായനമന്തം വത്വാ പലായനതന്തിം പഹരിത്വാ ഹത്ഥീ പലാപേത്വാ വസി.

തസ്മിം സമയേ കോസമ്ബിയം പൂരന്തപ്പോ നാമ രാജാ ഹോതി. സോ ഏകദിവസം ഗബ്ഭിനിയാ ദേവിയാ സദ്ധിം ബാലസൂരിയതപം തപ്പമാനോ അബ്ഭോകാസതലേ നിസീദി. ദേവീ രഞ്ഞോ പാരുപനം സതസഹസ്സഗ്ഘനികം രത്തകമ്ബലം പാരുപിത്വാ നിസിന്നാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സമുല്ലപമാനാ രഞ്ഞോ അങ്ഗുലിതോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം രാജമുദ്ദികം നീഹരിത്വാ അത്തനോ അങ്ഗുലിയം പിലന്ധി. തസ്മിം സമയേ ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ദൂരതോ രത്തകമ്ബലപാരുപനം ദേവിം ദിസ്വാ ‘‘മംസപേസീ’’തി സഞ്ഞായ പക്ഖേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഓതരി. രാജാ തസ്സ ഓതരണസദ്ദേന ഭീതോ ഉട്ഠായ അന്തോനിവേസനം പാവിസി. ദേവീ ഗരുഗബ്ഭതായ ചേവ ഭീരുകജാതികതായ ച വേഗേന ഗന്തും നാസക്ഖി. അഥ നം സോ സകുണോ അജ്ഝപ്പത്തോ നഖപഞ്ജരേ നിസീദാപേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. തേ കിര സകുണാ പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേന്തി. തസ്മാ ആകാസേന നേത്വാ യഥാരുചിതട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ മംസം ഖാദന്തി. സാപി തേന നീയമാനാ മരണഭയഭീതാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം വിരവിസ്സാമി, മനുസ്സസദ്ദോ നാമ തിരച്ഛാനഗതാനം ഉബ്ബേജനീയോ, തം സുത്വാ മം ഛഡ്ഡേസ്സതി. ഏവം സന്തേ സഹ ഗബ്ഭേന ജീവിതക്ഖയം പാപുണിസ്സാമി, യസ്മിം പന ഠാനേ നിസീദിത്വാ മം ഖാദിതും ആരഭിസ്സതി, തത്ര നം സദ്ദം കത്വാ പലാപേസ്സാമീ’’തി. സാ അത്തനോ പണ്ഡിതതായ അധിവാസേസി.

തദാ ച ഹിമവന്തപദേസേ ഥോകം വഡ്ഢിത്വാ മണ്ഡപാകാരേന ഠിതോ ഏകോ മഹാനിഗ്രോധോ ഹോതി. സോ സകുണോ മിഗരൂപാദീനി തത്ഥ നേത്വാ ഖാദതി, തസ്മാ തമ്പി തത്ഥേവ നേത്വാ വിടപബ്ഭന്തരേ ഠപേത്വാ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേസി. ആഗതമഗ്ഗോലോകനം കിര തേസം ധമ്മതാ. തസ്മിം ഖണേ ദേവീ, ‘‘ഇദാനി ഇമം പലാപേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ പാണിസദ്ദഞ്ചേവ മുഖസദ്ദഞ്ച കത്വാ തം പലാപേസി. അഥസ്സാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനകാലേ ഗബ്ഭേ കമ്മജവാതാ ചലിംസു. സബ്ബദിസാസു ഗജ്ജന്തോ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹി. സുഖേധിതായ രാജമഹേസിയാ ‘‘മാ ഭായി, അയ്യേ’’തി വചനമത്തമ്പി അലഭമാനായ ദുക്ഖപരേതായ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദാ നാമ നാഹോസി. വിഭാതായ പന രത്തിയാ വലാഹകവിഗമോ ച അരുണുഗ്ഗമനഞ്ച തസ്സാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനഞ്ച ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി. സാ മേഘഉതുഞ്ച പബ്ബതഉതുഞ്ച അരുണഉതുഞ്ച ഗഹേത്വാ ജാതത്താ പുത്തസ്സ ഉതേനോതി നാമം അകാസി.

അല്ലകപ്പതാപസസ്സപി ഖോ തതോ അവിദൂരേ വസനട്ഠാനം ഹോതി. സോ പകതിയാവ വസ്സദിവസേ സീതഭയേന ഫലാഫലത്ഥായ വനം ന പവിസതി, തം രുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ സകുണേഹി ഖാദിതമംസാനം അട്ഠിം ആഹരിത്വാ കോട്ടേത്വാ രസം കത്വാ പിവതി. തസ്മാ തം ദിവസം ‘‘അട്ഠിം ആഹരിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ അട്ഠിം പരിയേസേന്തോ ഉപരി ദാരകസദ്ദം സുത്വാ ഉല്ലോകേന്തോ ദേവിം ദിസ്വാ ‘‘കാസി ത്വ’’ന്തി വത്വാ ‘‘മാനുസിത്ഥിമ്ഹീ’’തി. ‘‘കഥം ആഗതാസീ’’തി? ‘‘ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണേനാനീതാമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഓതരാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ജാതിസമ്ഭേദതോ ഭായാമി, അയ്യാ’’തി. ‘‘കാസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘ഖത്തിയാമ്ഹീ’’തി. ‘‘അഹമ്പി ഖത്തിയോയേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഖത്തിയമായം കഥേഹീ’’തി. സോ ഖത്തിയമായം കഥേസി. ‘‘തേന ഹി ആരുയ്ഹ പുത്തം മേ ഓതാരേഹീ’’തി. സോ ഏകേന പസ്സേന അഭിരുഹനമഗ്ഗം കത്വാ അഭിരുഹിത്വാ ദാരകം ഗണ്ഹി. ‘‘മാ മം ഹത്ഥേന ഛുപീ’’തി ച വുത്തേ തം അഛുപിത്വാവ ദാരകം ഓതാരേസി. ദേവീപി ഓതരി. അഥ നം അസ്സമപദം നേത്വാ സീലഭേദം അകത്വാവ അനുകമ്പായ പടിജഗ്ഗി, നിമ്മക്ഖികമധും ആഹരിത്വാ സയംജാതസാലിം ആഹരിത്വാ യാഗും പചിത്വാ അദാസി. ഏവം തസ്മിം പടിജഗ്ഗന്തേ സാ അപരഭാഗേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം നേവ ആഗതമഗ്ഗം ജാനാമി, ന ഗമനമഗ്ഗം ജാനാമി, ഇമിനാപി മേ സദ്ധിം വിസ്സാസമത്തമ്പി നത്ഥി. സചേ പനായം അമ്ഹേ പഹായ കത്ഥചി ഗമിസ്സതി, ഉഭോപി ഇധേവ മരണം പാപുണിസ്സാമ, യംകിഞ്ചി കത്വാ ഇമസ്സ സീലം ഭിന്ദിത്വാ യഥാ മം ന മുഞ്ചതി, തഥാ തം കാതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം ദുന്നിവത്ഥദുപ്പാരുതദസ്സനേന പലോഭേത്വാ സീലവിനാസം പാപേസി. തതോ പട്ഠായ ദ്വേപി സമഗ്ഗവാസം വസിംസു.

അഥേകദിവസം താപസോ നക്ഖത്തയോഗം ഉല്ലോകേന്തോ പൂരന്തപ്പസ്സ നക്ഖത്തമിലായനം ദിസ്വാ ‘‘ഭദ്ദേ കോസമ്ബിയം പൂരന്തപ്പരാജാ മതോ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ, അയ്യ, ഏവം വദേസി? കിം തേ തേന സദ്ധിം ആഘാതോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭദ്ദേ, നക്ഖത്തമിലായനമസ്സ ദിസ്വാ ഏവം വദാമീ’’തി, സാ പരോദി. അഥ നം ‘‘കസ്മാ രോദസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തായ തസ്സ അത്തനോ സാമികഭാവേ അക്ഖാതേ ആഹ – ‘‘മാ, ഭദ്ദേ, രോദി, ജാതസ്സ നാമ നിയതോ മച്ചൂ’’തി. ‘‘ജാനാമി, അയ്യാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഥ കസ്മാ രോദസീ’’തി? ‘‘പുത്തോ മേ കുലസന്തകസ്സ രജ്ജസ്സ അനുച്ഛവികോ, ‘സചേ തത്ര അഭവിസ്സ, സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപയിസ്സ. ഇദാനി മഹാജാനികോ വത ജാതോ’തി സോകേന രോദാമി, അയ്യാ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭദ്ദേ, മാ ചിന്തയി, സചസ്സ രജ്ജം പത്ഥേസി, അഹമസ്സ രജ്ജലഭനാകാരം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഹത്ഥികന്തവീണഞ്ചേവ ഹത്ഥികന്തമന്തേ ച അദാസി. തദാ അനേകാനി ഹത്ഥിസഹസ്സാനി ആഗന്ത്വാ വടരുക്ഖമൂലേ നിസീദന്തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ഹത്ഥീസു അനാഗതേസുയേവ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ തേസു ആഗതേസു ഇമം മന്തം വത്വാ ഇമം തന്തിം പഹര, സബ്ബേ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതുമ്പി അസക്കോന്താ പലായിസ്സന്തി, അഥ ഓതരിത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ ആഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥ നം ദുതിയദിവസേ ആഹ – ‘‘അജ്ജ ഇമം മന്തം വത്വാ ഇമം തന്തിം പഹരേയ്യാസി, സബ്ബേ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്താ പലായിസ്സന്തീ’’തി. തദാപി തഥാ കത്വാ ആഗന്ത്വാ ആരോചേസി. അഥ നം തതിയദിവസേ ആഹ – ‘‘അജ്ജ ഇമം മന്തം വത്വാ ഇമം തന്തിം പഹരേയ്യാസി, യൂഥപതി പിട്ഠിം ഉപനാമേന്തോ ആഗമിസ്സതീ’’തി. തദാപി തഥാ കത്വാ ആരോചേസി.

അഥസ്സ മാതരം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, പുത്തസ്സ തേ സാസനം വദേഹി, ഏത്തോവ ഗന്ത്വാ രാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. സാ പുത്തം ആമന്തേത്വാ, ‘‘താത, ത്വം കോസമ്ബിയം പൂരന്തപ്പരഞ്ഞോ പുത്തോ, മം സഗബ്ഭം ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണോ ആനേസീ’’തി വത്വാ സേനാപതിആദീനം നാമാനി ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അസദ്ദഹന്താനം ഇമം പിതു പാരുപനകമ്ബലഞ്ചേവ പിലന്ധനമുദ്ദികഞ്ച ദസ്സേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. കുമാരോ താപസം ‘‘ഇദാനി കിം കരോമീ’’തി ആഹ. ‘‘രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠിമസാഖായ നിസീദിത്വാ ഇമം മന്തം വത്വാ ഇമം തന്തിം പഹര, ജേട്ഠകഹത്ഥീ തേ പിട്ഠിം ഉപനാപേത്വാ ഉപസങ്കമിസ്സതി, തസ്സ പിട്ഠിയം നിസിന്നോവ രട്ഠം ഗന്ത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സോ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ തഥാ കത്വാ ആഗതസ്സ ഹത്ഥിനോ പിട്ഠിയം നിസീദിത്വാ കണ്ണേ മന്തയി – ‘‘അഹം കോസമ്ബിയം പൂരന്തപ്പരഞ്ഞോ പുത്തോ, പേത്തികം മേ രജ്ജം ഗണ്ഹിത്വാ ദേഹി സാമീ’’തി. സോ തം സുത്വാ ‘‘അനേകാനി ഹത്ഥിസഹസ്സാനി സന്നിപതന്തൂ’’തി ഹത്ഥിരവം രവി, അനേകാനി ഹത്ഥിസഹസ്സാനി സന്നിപതിംസു. പുന ‘‘ജിണ്ണാ ഹത്ഥീ പടിക്കമന്തൂ’’തി ഹത്ഥിരവം രവി, ജിണ്ണാ ഹത്ഥീ പടിക്കമിംസു. പുന ‘‘അതിതരുണാ ഹത്ഥീ നിവത്തന്തൂ’’തി ഹത്ഥിരവം രവി, തേപി നിവത്തിംസു. സോ അനേകേഹി യൂഥഹത്ഥിസഹസ്സേഹേവ പരിവുതോ പച്ചന്തഗാമം പത്വാ ‘‘അഹം രഞ്ഞോ പുത്തോ, സമ്പത്തിം പത്ഥയമാനാ മയാ സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ആഹ. ‘‘തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ ഗന്ത്വാ നഗരം പരിവാരേത്വാ ‘യുദ്ധം വാ മേ ദേതു, രജ്ജം വാ’’’തി സാസനം പേസേസി. നാഗരാ ആഹംസു – ‘‘മയം ദ്വേപി ന ദസ്സാമ. അമ്ഹാകഞ്ഹി ദേവീ ഗരുഗബ്ഭാ ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണേന നീതാ, തസ്സാ അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ മയം ന ജാനാമ. യാവ തസ്സാ പവത്തിം ന സുണാമ. താവ നേവ യുദ്ധം ദസ്സാമ, ന രജ്ജ’’ന്തി. തദാ കിര തം പവേണിരജ്ജം അഹോസി. തതോ കുമാരോ ‘‘അഹം തസ്സാ പുത്തോ’’തി വത്വാ സേനാപതിആദീനം നാമാനി കഥേത്വാ തഥാപി അസദ്ദഹന്താനം കമ്ബലഞ്ച മുദ്ദികഞ്ച ദസ്സേസി. തേ കമ്ബലഞ്ച മുദ്ദികഞ്ച സഞ്ജാനിത്വാ നിക്കങ്ഖാ ഹുത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു. അയം താവ ഉതേനസ്സ ഉപ്പത്തി.

അല്ലകപ്പരട്ഠേ പന ദുബ്ഭിക്ഖേ ജീവിതും അസക്കോന്തോ ഏകോ കോതുഹലികോ നാമ മനുസ്സോ കാപിം നാമ തരുണപുത്തഞ്ച കാളിം നാമ ഭരിയഞ്ച ആദായ ‘‘കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ ജീവിസ്സാമീ’’തി പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമി. ‘‘അഹിവാതരോഗേന മഹാജനേ മരന്തേ ദിസ്വാ നിക്ഖമീ’’തിപി വദന്തിയേവ. തേ ഗച്ഛന്താ പാഥേയ്യേ പരിക്ഖീണേ ഖുദാഭിഭൂതാ ദാരകം വഹിതും നാസക്ഖിംസു. അഥ സാമികോ പജാപതിം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, മയം ജീവന്താ പുന പുത്തം ലഭിസ്സാമ, ഛഡ്ഡേത്വാ നം ഗച്ഛാമാ’’തി. മാതു ഹദയം നാമ മുദുകം ഹോതി. തസ്മാ സാ ആഹ – ‘‘നാഹം ജീവന്തമേവ പുത്തം ഛഡ്ഡേതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഥ കിം കരോമാ’’തി? ‘‘വാരേന നം വഹാമാ’’തി. മാതാ അത്തനോ വാരേ പുപ്ഫദാമം വിയ നം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉരേ നിപജ്ജാപേത്വാ അങ്കേന വഹിത്വാ പിതുനോ ദേതി. തസ്സ തം ഗഹേത്വാ ഗമനകാലേ ഛാതകതോപി ബലവതരാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. സോ പുനപ്പുനം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, മയം ജീവന്താ പുത്തം ലഭിസ്സാമ, ഛഡ്ഡേമ ന’’ന്തി. സാപി പുനപ്പുനം പടിക്ഖിപിത്വാ പടിവചനം നാദാസി. ദാരകോ വാരേന പരിവത്തിയമാനോ കിലന്തോ പിതു ഹത്ഥേ നിദ്ദായി. സോ തസ്സ നിദ്ദായനഭാവം ഞത്വാ മാതരം പുരതോ കത്വാ ഏകസ്സ ഗച്ഛസ്സ ഹേട്ഠാ പണ്ണസന്ഥരേ തം നിപജ്ജാപേത്വാ പായാസി. മാതാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തീ പുത്തം അദിസ്വാ, ‘‘സാമി, കുഹിം മേ പുത്തോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകസ്സ മേ ഗച്ഛസ്സ ഹേട്ഠാ നിപജ്ജാപിതോ’’തി. ‘‘സാമി, മാ മം നാസയി, പുത്തം വിനാ ജീവിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ആനേഹി മേ പുത്ത’’ന്തി ഉരം പഹരിത്വാ പരിദേവി. അഥ നം നിവത്തിത്വാ ആനേസി. പുത്തോപി അന്തരാമഗ്ഗേ മതോ ഹോതി. ഇതി സോ ഏത്തകേ ഠാനേ പുത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ തസ്സ നിസ്സന്ദേന ഭവന്തരേ സത്ത വാരേ ഛഡ്ഡിതോ. ‘‘പാപകമ്മം നാമേതം അപ്പക’’ന്തി ന അവമഞ്ഞിതബ്ബം.

തേ ഗച്ഛന്താ ഏകം ഗോപാലകുലം പാപുണിംസു. തം ദിവസഞ്ച ഗോപാലകസ്സ ധേനുമങ്ഗലം ഹോതി. ഗോപാലകസ്സ ഗേഹേ നിബദ്ധം ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭുഞ്ജതി. സോ തം ഭോജേത്വാ മങ്ഗലമകാസി. ബഹു പായാസോ പടിയത്തോ ഹോതി. ഗോപാലകോ തേ ആഗതേ ദിസ്വാ, ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പവത്തിം സുത്വാ മുദുജാതികോ കുലപുത്തോ തേസു അനുകമ്പം കത്വാ ബഹുകേന സപ്പിനാ പായാസം ദാപേസി. ഭരിയാ ‘‘സാമി, തയി ജീവന്തേ അഹമ്പി ജീവാമി നാമ, ദീഘരത്തം ഊനോദരോസി, യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജാഹീ’’തി സപ്പിഞ്ച ദധിഞ്ച തദഭിമുഖഞ്ഞേവ കത്വാ അത്തനാ മന്ദസപ്പിനാ ഥോകമേവ ഭുഞ്ജി. ഇതരോ ബഹും ഭുഞ്ജിത്വാ സത്തട്ഠദിവസേ ഛാതതായ ആഹാരതണ്ഹം ഛിന്ദിതും നാസക്ഖി. ഗോപാലകോ തേസം പായാസം ദാപേത്വാ സയം ഭുഞ്ജിതും ആരഭി. കോതുഹലികോ തം ഓലോകേന്തോ നിസീദിത്വാ ഹേട്ഠാപീഠേ നിപന്നായ സുനഖിയാ ഗോപാലകേന വഡ്ഢേത്വാ ദിയ്യമാനം പായാസപിണ്ഡം ദിസ്വാ ‘‘പുഞ്ഞാ വതായം സുനഖീ, നിബദ്ധം ഏവരൂപം ഭോജനം ലഭതീ’’തി ചിന്തേസി. സോ രത്തിഭാഗേ തം പായാസം ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ കാലം കത്വാ തസ്സാ സുനഖിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി.

അഥസ്സ ഭരിയാ സരീരകിച്ചം കത്വാ തസ്മിംയേവ ഗേഹേ ഭതിം കത്വാ തണ്ഡുലനാളിം ലഭിത്വാ പചിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ, ‘‘ദാസസ്സ വോ പാപുണാതൂ’’തി വത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇധേവ വസിതും വട്ടതി, നിബദ്ധം, അയ്യോ, ഇധാഗച്ഛതി, ദേയ്യധമ്മോ ഹോതു വാ, മാ വാ, ദേവസികം വന്ദന്തീ വേയ്യാവച്ചം കരോന്തീ ചിത്തം പസാദേന്തീ ബഹും പുഞ്ഞം പസവിസ്സാമീ’’തി. സാ തത്ഥേവ ഭതിം കരോന്തീ വസി. സാപി സുനഖീ ഛട്ഠേ വാ സത്തമേ വാ മാസേ ഏകമേവ കുക്കുരം വിജായി. ഗോപാലകോ തസ്സ ഏകധേനുയാ ഖീരം ദാപേസി. സോ ന ചിരസ്സേവ വഡ്ഢി. അഥസ്സ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭുഞ്ജന്തോ നിബദ്ധം ഏകം ഭത്തപിണ്ഡം ദേതി. സോ ഭത്തപിണ്ഡം നിസ്സായ പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹമകാസി. ഗോപാലകോപി നിബദ്ധം ദ്വേ വാരേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സുപട്ഠാനം യാതി. ഗച്ഛന്തോപി അന്തരാമഗ്ഗേ വാളമിഗട്ഠാനേ ദണ്ഡേന ഗച്ഛേ ച ഭൂമിഞ്ച പഹരിത്വാ ‘‘സുസൂ’’തി തിക്ഖത്തും സദ്ദം കത്വാ വാളമിഗേ പലാപേതി. സുനഖോപി തേന സദ്ധിം ഗച്ഛതി.

സോ ഏകദിവസം പച്ചേകബുദ്ധം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യദാ മേ ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, തദാ ഇമം സുനഖം പേസേസ്സാമി, തേന സഞ്ഞാണേന ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. തതോ പട്ഠായ അനോകാസദിവസേ, ‘‘ഗച്ഛ, താത, അയ്യം ആനേഹീ’’തി സുനഖം പേസേസി. സോ ഏകവചനേനേവ പക്ഖന്ദിത്വാ സാമികസ്സ ഗച്ഛപോഥനഭൂമിപോഥനട്ഠാനേ തിക്ഖത്തും ഭുസ്സിത്വാ തേന സദ്ദേന വാളമിഗാനം പലാതഭാവം ഞത്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിസിന്നസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരേ തിക്ഖത്തും ഭുസ്സിത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ ഏകമന്തേ നിപജ്ജതി, പച്ചേകബുദ്ധേ വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ നിക്ഖന്തേ ഭുസ്സന്തോ പുരതോ ഗച്ഛതി. അന്തരന്തരാ പച്ചേകബുദ്ധോ തം വീമംസന്തോ അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി. അഥസ്സ പുരതോ തിരിയം ഠത്വാ ഭുസ്സിത്വാ ഇതരമഗ്ഗമേവ നം ആരോപേതി. അഥേകദിവസം അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ തേന പുരതോ തിരിയം ഠത്വാ വാരിയമാനോപി അനിവത്തിത്വാ സുനഖം പാദേന പഹരിത്വാ പായാസി. സുനഖോ തസ്സ അനിവത്തനഭാവം ഞത്വാ നിവാസനകണ്ണേ ഡംസിത്വാ ആകഡ്ഢന്തോ ഇതരമഗ്ഗമേവ നം ആരോപേസി. ഏവം സോ തസ്മിം ബലവസിനേഹം ഉപ്പാദേസി.

തതോ അപരഭാഗേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ചീവരം ജീരി. അഥസ്സ ഗോപാലകോ ചീവരവത്ഥാനി അദാസി. തമേനം പച്ചേകബുദ്ധോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ചീവരം നാമ ഏകകേന കാതും ദുക്കരം, ഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, കരോഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, മാ ചിരം ബഹി വസിത്ഥാ’’തി. സുനഖോ തേസം കഥം സുണന്തോവ അട്ഠാസി, പച്ചേകബുദ്ധോപി ‘‘തിട്ഠ, ഉപാസകാ’’തി ഗോപാലകം നിവത്താപേത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാദനാഭിമുഖോ പായാസി. സുനഖസ്സ തം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഭുക്കരിത്വാ ഠിതസ്സ തസ്മിം ചക്ഖുപഥം വിജഹന്തേ ഹദയം ഫലിത്വാ മതോ. തിരച്ഛാനാ കിര നാമേതേ ഉജുജാതികാ ഹോന്തി അകുടിലാ. മനുസ്സാ പന അഞ്ഞം ഹദയേന ചിന്തേന്തി, അഞ്ഞം മുഖേന കഥേന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘ഗഹനഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം മനുസ്സാ, ഉത്താനകഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം പസവോ’’തി (മ. നി. ൨.൩).

ഇതി സോ തായ ഉജുചിത്തതായ അകുടിലതായ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തോ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവുതോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭോസി. തസ്സ കണ്ണമൂലേ മന്തയന്തസ്സ സദ്ദോ സോളസയോജനട്ഠാനം ഫരതി, പകതികഥാസദ്ദോ പന സകലം ദസയോജനസഹസ്സം ദേവനഗരം ഛാദേതി. തേനേവസ്സ ‘‘ഘോസകദേവപുത്തോ’’തി നാമം അഹോസി. ‘‘കിസ്സ പനേസ നിസ്സന്ദോ’’തി. പച്ചേകബുദ്ധേ പേമേന ഭുക്കരണസ്സ നിസ്സന്ദോ. സോ തത്ഥ ന ചിരം ഠത്വാ ചവി. ദേവലോകതോ ഹി ദേവപുത്താ ആയുക്ഖയേന പുഞ്ഞക്ഖയേന ആഹാരക്ഖയേന കോപേനാതി ചതൂഹി കാരണേഹി ചവന്തി.

തത്ഥ യേന ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം കതം ഹോതി, സോ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ ഉപരൂപരി നിബ്ബത്തതി. ഏവം ആയുക്ഖയേന ചവതി നാമ. യേന പരിത്തം പുഞ്ഞം കതം ഹോതി, തസ്സ രാജകോട്ഠാഗാരേ പക്ഖിത്തം തിചതുനാളിമത്തം ധഞ്ഞം വിയ അന്തരാവ തം പുഞ്ഞംഖീയതി, അന്തരാവ കാലം കരോതി. ഏവം പുഞ്ഞക്ഖയേന ചവതി നാമ. അപരോപി കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജമാനോ സതിസമ്മോസേന ആഹാരം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ കിലന്തകായോ കാലം കരോതി. ഏവം ആഹാരക്ഖയേന ചവതി നാമ. അപരോപി പരസ്സ സമ്പത്തിം അസഹന്തോ കുജ്ഝിത്വാ കാലം കരോതി. ഏവം കോപേന ചവതി നാമ.

അയം പന കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്തോ മുട്ഠസ്സതി ഹുത്വാ ആഹാരക്ഖയേന ചവി, ചവിത്വാ ച പന കോസമ്ബിയം നഗരസോഭിനിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാപി ജാതദിവസേ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി ദാസിം പുച്ഛിത്വാ, ‘‘പുത്തോ, അയ്യേ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഹന്ദ, ജേ, ഇമം ദാരകം കത്തരസുപ്പേ ആരോപേത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേഹീ’’തി ഛഡ്ഡാപേസി. നഗരസോഭിനിയോ ഹി ധീതരം പടിജഗ്ഗന്തി, ന പുത്തം. ധീതരാ ഹി താസം പവേണീ ഘടീയതി. ദാരകം കാകാപി സുനഖാപി പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹപ്പഭവസ്സ ഭുക്കരണസ്സ നിസ്സന്ദേന ഏകോപി ഉപഗന്തും ന വിസഹി. തസ്മിം ഖണേ ഏകോ മനുസ്സോ ബഹി നിക്ഖന്തോ തം കാകസുനഖസന്നിപാതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഗന്ത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ഗേഹം നേസി. തദാ കോസമ്ബകസേട്ഠി രാജകുലം ഗച്ഛന്തോ രാജനിവേസനതോ ആഗച്ഛന്തം പുരോഹിതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം, ആചരിയ, അജ്ജ തേ തിഥികരണനക്ഖത്തയോഗോ ഓലോകിതോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാസേട്ഠി, അമ്ഹാകം കിം അഞ്ഞം കിച്ചന്തി? ജനപദസ്സ കിം ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘അഞ്ഞം നത്ഥി, ഇമസ്മിം പന നഗരേ അജ്ജ ജാതദാരകോ ജേട്ഠകസേട്ഠി ഭവിസ്സതീ’’തി. തദാ സേട്ഠിനോ ഭരിയാ ഗരുഗബ്ഭാ ഹോതി. തസ്മാ സോ സീഘം ഗേഹം പുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ ഭണേ, ജാനാഹി നം വിജാതാ വാ, നോ വാ’’തി. ‘‘ന വിജായതീ’’തി സുത്വാ രാജാനം ദിസ്വാവ വേഗേന ഗേഹം ഗന്ത്വാ കാളിം നാമ ദാസിം പക്കോസിത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ ജേ, ഇമസ്മിം നഗരേ ഉപധാരേത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ അജ്ജ ജാതദാരകം ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹീ’’തി. സാ ഉപധാരേന്തീ തം ഗേഹം ഗന്ത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ദാരകോ കദാ ജാതോ’’തി ഗഹപതാനിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ ജാതോ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഇമം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി ഏകകഹാപണം ആദിം കത്വാ മൂലം വഡ്ഢേന്തീ സഹസ്സം ദത്വാ തം ആനേത്വാ സേട്ഠിനോ ദസ്സേസി. സേട്ഠി ‘‘സചേ മേ ധീതാ വിജായിസ്സതി, തായ നം സദ്ധിം നിവേസേത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനസ്സ സാമികം കരിസ്സാമി. സചേ മേ പുത്തോ വിജായിസ്സതി, മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം ഗേഹേ കാരേസി.

അഥസ്സ ഭരിയാ കതിപാഹച്ചയേന പുത്തം വിജായി. സേട്ഠി ‘‘ഇമസ്മിം അസതി മമ പുത്തോവ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭിസ്സതി, ഇദാനേവ തം മാരേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കാളിം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, ജേ, വജതോ ഗുന്നം നിക്ഖമനവേലായ വജദ്വാരമജ്ഝേ ഇമം തിരിയം നിപജ്ജാപേഹി, ഗാവിയോ നം മദ്ദിത്വാ മാരേസ്സന്തി, മദ്ദിതാമദ്ദിതഭാവം പനസ്സ ഞത്വാ ഏഹീ’’തി ആഹ. സാ ഗന്ത്വാ ഗോപാലകേന വജദ്വാരേ വിവടമത്തേയേവ തം തഥാ നിപജ്ജാപേസി. ഗോഗണജേട്ഠകോ ഉസഭോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമന്തോപി തം ദിവസം സബ്ബപഠമം നിക്ഖമിത്വാ ദാരകം ചതുന്നം പാദാനം അന്തരേ കത്വാ അട്ഠാസി. അനേകസതഗാവിയോ ഉസഭസ്സ ദ്വേ പസ്സാനി ഘംസന്തിയോ നിക്ഖമിംസു. ഗോപാലകോപി ‘‘അയം ഉസഭോ പുബ്ബേ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമതി, അജ്ജ പന സബ്ബപഠമം നിക്ഖമിത്വാ വജദ്വാരമജ്ഝേ നിച്ചലോവ ഠിതോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ത്വാ തസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നം ദാരകം ദിസ്വാ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ, ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ഗേഹം നേസി.

കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ സഹസ്സം ദത്വാ പുന ആനേത്വാ അദാസി. അഥ നം ആഹ – ‘‘അമ്മ, കാളി ഇമസ്മിം നഗരേ പഞ്ച സകടസതാനി പച്ചൂസകാലേ ഉട്ഠായ വാണിജ്ജായ ഗച്ഛന്തി, ത്വം ഇമം നേത്വാ ചക്കമഗ്ഗേ നിപജ്ജാപേഹി, ഗോണാ വാ നം മദ്ദിസ്സന്തി, ചക്കാ വാ ഛിന്ദിസ്സന്തി, പവത്തിം ചസ്സ ഞത്വാവ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ തം നേത്വാ ചക്കമഗ്ഗേ നിപജ്ജാപേസി. തദാ സാകടികജേട്ഠകോ പുരതോ അഹോസി. അഥസ്സ ഗോണാ തം ഠാനം പത്വാ ധുരം ഛഡ്ഡേസും, പുനപ്പുനം ആരോപേത്വാ പാജിയമാനാപി പുരതോ ന ഗച്ഛിംസു. ഏവം തസ്സ തേഹി സദ്ധിം വായമന്തസ്സേവ അരുണം ഉട്ഠഹി. സോ ‘‘കിം നാമേതം ഗോണാ കരിംസൂ’’തി മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ദാരകം ദിസ്വാ, ‘‘ഭാരിയം വത മേ കമ്മ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠമാനസോ തം ഗേഹം നേസി.

കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഇദാനി നം ആമകസുസാനം നേത്വാ ഗച്ഛന്തരേ നിപജ്ജാപേഹി, തത്ഥ സുനഖാദീഹി വാ ഖാദിതോ, അമനുസ്സേഹി വാ പഹടോ മരിസ്സതി, മാതാമതഭാവഞ്ചസ്സ ജാനിത്വാവ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ തം നേത്വാ തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ഏകമന്തേ അട്ഠാസി. തം സുനഖോ വാ കാകോ വാ അമനുസ്സോ വാ ഉപസങ്കമിതും നാസക്ഖി. ‘‘നനു ചസ്സ നേവ മാതാ ന പിതാ ന ഭാതികാദീസു കോചി രക്ഖിതാ നാമ അത്ഥി, കോ തം രക്ഖതീ’’തി? സുനഖകാലേ പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹേന പവത്തിതഭുക്കരണമത്തമേവ തം രക്ഖതി. അഥേകോ അജപാലകോ അനേകസഹസ്സാ അജാ ഗോചരം നേന്തോ സുസാനപസ്സേന ഗച്ഛതി. ഏകാ അജാ പണ്ണാനി ഖാദമാനാ ഗച്ഛന്തരം പവിട്ഠാ ദാരകം ദിസ്വാ ജണ്ണുകേഹി ഠത്വാ ദാരകസ്സ ഥനം അദാസി, അജപാലകേന ‘‘ഹേ ഹേ’’തി സദ്ദേ കതേപി ന നിക്ഖമി. സോ ‘‘യട്ഠിയാ നം പഹരിത്വാ നീഹരിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തരം പവിട്ഠോ ജണ്ണുകേഹി ഠത്വാ ദാരകം ഖീരം പായന്തിം അജിം ദിസ്വാ ദാരകേ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ, ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി ആദായ പക്കാമി.

കാളീ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിനാ പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, തം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി. അഥ നം ആഹ – ‘‘അമ്മ കാളി, ഇമം ആദായ ചോരപപാതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ പപാതേ ഖിപ, പബ്ബതകുച്ഛിയം പടിഹഞ്ഞമാനോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികോ ഹുത്വാ ഭൂമിയം പതിസ്സതി, മതാമതഭാവഞ്ചസ്സ ഞത്വാവ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സാ തം തത്ഥ നേത്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ ഠത്വാ ഖിപി. തം ഖോ പന പബ്ബതകുച്ഛിം നിസ്സായ മഹാവേളുഗുമ്ബോ പബ്ബതാനുസാരേനേവ വഡ്ഢി, തസ്സ മത്ഥകം ഘനജാതോ ജിഞ്ജുകഗുമ്ബോ അവത്ഥരി. ദാരകോ പതന്തോ കോജവകേ വിയ തസ്മിം പതി. തം ദിവസഞ്ച നളകാരജേട്ഠകസ്സ വേളുബലി പത്തോ ഹോതി. സോ പുത്തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ തം വേളുഗുമ്ബം ഛിന്ദിതും ആരഭി. തസ്മിം ചലന്തേ ദാരകോ സദ്ദമകാസി. സോ ‘‘ദാരകസദ്ദോ വിയാ’’തി ഏകേന പസ്സേന അഭിരുഹിത്വാ തം ദിസ്വാ, ‘‘പുത്തോ മേ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠചിത്തോ ആദായ ഗതോ.

കാളീ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തേന പുച്ഛിതാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, നം പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തഥാ അകാസി. സേട്ഠിനോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തസ്സേവ ദാരകോ വഡ്ഢിതോ ‘‘ഘോസകോ’’ത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി. സോ സേട്ഠിനോ അക്ഖിമ്ഹി കണ്ടകോ വിയ ഖായി, ഉജുകം തം ഓലോകേതുമ്പി ന വിസതി. അഥസ്സ മാരണൂപായം ചിന്തേന്തോ അത്തനോ സഹായകസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘കദാ ത്വം ആവാപം ആലിമ്പേസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ – ‘‘സ്വേ’’തി വുത്തേ, ‘‘തേന ഹി ഇദം സഹസ്സം ഗഹേത്വാ മമ ഏകം കമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, സാമീ’’തി? ‘‘ഏകോ മേ അവജാതപുത്തോ അത്ഥി, തം തവ സന്തികം പേസേസ്സാമി, അഥ നം ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭം പവേസേത്വാ തിഖിണായ വാസിയാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ആവാപേ പചേയ്യാസി, ഇദം തേ സഹസ്സം സച്ചകാരസദിസം. ഉത്തരിം പന തേ കത്തബ്ബയുത്തകം പച്ഛാ കരിസ്സാമീ’’തി. കുമ്ഭകാരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സേട്ഠി പുനദിവസേ ഘോസകം പക്കോസിത്വാ, ‘‘ഹിയ്യോ മയാ കുമ്ഭകാരോ ഏകം കമ്മം ആണത്തോ, ഏഹി, ത്വം തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം വദേഹി – ‘ഹിയ്യോ കിര മേ പിതരാ ആണത്തം കമ്മം നിപ്ഫാദേഹീ’’’തി പഹിണി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി അഗമാസി. തം തത്ഥ ഗച്ഛന്തം ഇതരോ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ദാരകേഹി സദ്ധിം ഗുളം കീളന്തോ ദിസ്വാ തം പക്കോസിത്വാ, ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസി ഭാതികാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പിതു സാസനം ഗഹേത്വാ കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തിക’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമി. ഇമേ മം ദാരകാ ബഹും ലക്ഖം ജിനിംസു, തം മേ പടിജിനിത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം പിതു ഭായാമീ’’തി. ‘‘മാ ഭായി, ഭാതിക, അഹം തം സാസനം ഹരിസ്സാമി. ബഹൂഹി ജിതോ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ മേ ലക്ഖം പടിജിനാ’’തി.

ഘോസകോ കിര ഗുളകീളായ ഛേകോ, തേന നം ഏവം നിബന്ധി. സോപി തം ‘‘തേന ഹി ഗന്ത്വാ കുമ്ഭകാരം വദേഹി – ‘പിതരാ കിര മേ ഹിയ്യോ ഏകം കമ്മം ആണത്തം, തം നിപ്ഫാദേഹീ’’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തഥാ അവച. അഥ നം കുമ്ഭകാരോ സേട്ഠിനാ വുത്തനിയാമേനേവ മാരേത്വാ ആവാപേ ഖിപി. ഘോസകോപി ദിവസഭാഗം കീളിത്വാ സായന്ഹസമയേ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താത, ന ഗതോസീ’’തി വുത്തേ അത്തനോ അഗതകാരണഞ്ച കനിട്ഠസ്സ ഗതകാരണഞ്ച ആരോചേസി. തം സുത്വാ സേട്ഠി ‘‘അഹം ധീ’’തി മഹാവിരവം വിരവിത്വാ സകലസരീരേ പക്കുഥിതലോഹിതോ വിയ ഹുത്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, കുമ്ഭകാര, മാ മം നാസയി, മാ മം നാസയീ’’തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. കുമ്ഭകാരോ തം തഥാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘സാമി, മാ സദ്ദം കരി, കമ്മം തേ നിപ്ഫന്ന’’ന്തി ആഹ. സോ പബ്ബതേന വിയ മഹന്തേന സോകേന അവത്ഥടോ ഹുത്വാ അനപ്പകം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. യഥാ തം അപ്പദുട്ഠസ്സ പദുസ്സമാനോ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ ദണ്ഡേന അദണ്ഡേസു, അപ്പദുട്ഠേസു ദുസ്സതി;

ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനം, ഖിപ്പമേവ നിഗച്ഛതി.

‘‘വേദനം ഫരുസം ജാനിം, സരീരസ്സ ച ഭേദനം;

ഗരുകം വാപി ആബാധം, ചിത്തക്ഖേപഞ്ച പാപുണേ.

‘‘രാജതോ വാ ഉപസഗ്ഗം, അബ്ഭക്ഖാനഞ്ച ദാരുണം;

പരിക്ഖയഞ്ച ഞാതീനം, ഭോഗാനഞ്ച പഭങ്ഗുരം.

‘‘അഥ വാസ്സ അഗാരാനി, അഗ്ഗി ഡഹതി പാവകോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൩൭-൧൪൦);

ഏവം സന്തേപി പുന നം സേട്ഠി ഉജുകം ഓലോകേതും ന സക്കോതി. ‘‘കിന്തി നം മാരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ, ‘‘മമ ഗാമസതേ ആയുത്തകസ്സ സന്തികം പേസേത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി ഉപായം ദിസ്വാ, ‘‘അയം മേ അവജാതപുത്തോ, ഇമം മാരേത്വാ വച്ചകൂപേ ഖിപതു, ഏവം കതേ അഹം മാതുലസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി തസ്സ പണ്ണം ലിഖിത്വാ, ‘‘താത ഘോസക, അമ്ഹാകം ഗാമസതേ ആയുത്തകോ അത്ഥി, ഇമം പണ്ണം ഹരിത്വാ തസ്സ ദേഹീ’’തി വത്വാ പണ്ണം തസ്സ ദുസ്സന്തേ ബന്ധി. സോ പന അക്ഖരസമയം ന ജാനാതി. ദഹരകാലതോ പട്ഠായ ഹി നം മാരാപേന്തോവ സേട്ഠി മാരേതും നാസക്ഖി, കിം അക്ഖരസമയം സിക്ഖാപേസ്സതി? ഇതി സോ അത്തനോ മാരാപനപണ്ണമേവ ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ നിക്ഖമന്തോ ആഹ – ‘‘പാഥേയ്യം മേ, താത, നത്ഥീ’’തി. ‘‘പാഥേയ്യേന തേ കമ്മം നത്ഥി, അന്തരാമഗ്ഗേ ‘അസുകഗാമേ നാമ മമസഹായകോ സേട്ഠി അത്ഥി, തസ്സ ഘരേ പാതരാസം കത്വാ പുരതോ ഗച്ഛാഹീ’’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ തം ഗാമം പത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഘരം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിജായം പസ്സി. ‘‘ത്വം കുതോ ആഗതോസീ’’തി ച വുത്തേ, ‘‘അന്തോനഗരതോ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്സ പുത്തോസീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം സഹായകസേട്ഠിനോ, അമ്മാ’’തി. ‘‘ത്വംസി ഘോസകോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി. തസ്സാ സഹ ദസ്സനേനേവ തസ്മിം പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി. സേട്ഠിനോ പനേകാ ധീതാ അത്ഥി പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ അഭിരൂപാ പാസാദികാ, തം രക്ഖിതും ഏകമേവ പേസനകാരികം ദാസിം ദത്വാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സിരിഗബ്ഭേ വസാപേന്തി. സേട്ഠിധീതാ തസ്മിം ഖണേ തം ദാസിം അന്തരാപണം പേസേസി. അഥ നം സേട്ഠിജായാ ദിസ്വാ, ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘അയ്യധീതായ പേസനേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇതോ താവ ഏഹി, തിട്ഠതു പേസനം, പുത്തസ്സ മേ പീഠകം അത്ഥരിത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ തേലം മക്ഖിത്വാ സയനം അത്ഥരിത്വാ ദേഹി, പച്ഛാ പേസനം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. സാ തഥാ അകാസി.

അഥ നം ചിരേനാഗതം സേട്ഠിധീതാ സന്തജ്ജേസി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘മാ മേ കുജ്ഝി, സേട്ഠിപുത്തോ ഘോസകോ ആഗതോ, തസ്സ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി. സേട്ഠിധീതായ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ഘോസകോ’’തി നാമം സുത്വാവ പേമം ഛവിയാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച ഠിതം. കോതുഹലകാലസ്മിഞ്ഹി സാ തസ്സ പജാപതീ ഹുത്വാ നാളികോദനം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ അദാസി, തസ്സാനുഭാവേനാഗന്ത്വാ ഇമസ്മിം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്താ. ഇതി തം സോ പുബ്ബസിനേഹോ അവത്ഥരിത്വാ ഗണ്ഹി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൭൪);

അഥ നം പുച്ഛി – ‘‘കുഹിം സോ, അമ്മാ’’തി? ‘‘സയനേ നിപന്നോ നിദ്ദായതീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനസ്സ ഹത്ഥേ കിഞ്ചീ’’തി? ‘‘ദുസ്സന്തേ പണ്ണം അത്ഥീ’’തി. സാ ‘‘കിം പണ്ണം നു ഖോ ഏത’’ന്തി തസ്മിം നിദ്ദായന്തേ മാതാപിതൂനം അഞ്ഞവിഹിതതായ അപസ്സന്താനം ഓതരിത്വാ സമീപം ഗന്ത്വാ തം പണ്ണം മോചേത്വാ ആദായ അത്തനോ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ വാതപാനം വിവരിത്വാ അക്ഖരസമയേ കുസലതായ പണ്ണം വാചേത്വാ, ‘‘അഹോ വത ബാലോ, അത്തനോ മരണപണ്ണം ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ വിചരതി, സചേ മയാ ന ദിട്ഠം അസ്സ, നത്ഥിസ്സ ജീവിത’’ന്തി തം പണ്ണം ഫാലേത്വാ സേട്ഠിസ്സ വചനേന അപരം പണ്ണം ലിഖി – ‘‘അയം മമ പുത്തോ ഘോസകോ നാമ, ഗാമസതതോ പണ്ണാകാരം ആഹരാപേത്വാ ഇമസ്സ ജനപദസേട്ഠിനോ ധീതരാ സദ്ധിം മങ്ഗലം കത്വാ അത്തനോ വസനഗാമസ്സ മജ്ഝേ ദ്വിഭൂമകം ഗേഹം കാരേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപേന ചേവ പുരിസഗുത്തിയാ ച സുസംവിഹിതാരക്ഖം കരോതു, മയ്ഹഞ്ച ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ കത’ന്തി സാസനം പേസേതു, ഏവം കതേ അഹം മാതുലസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി, ലിഖിത്വാ ച പന സങ്ഘരിത്വാ ഓതരിത്വാ ദുസ്സന്തേയേവസ്സ ബന്ധി.

സോ ദിവസഭാഗം നിദ്ദായിത്വാ ഉട്ഠായ ഭുഞ്ജിത്വാ പക്കാമി. പുനദിവസേ പാതോവ തം ഗാമം ഗന്ത്വാ ആയുത്തകം ഗാമകിച്ചം കരോന്തംയേവ പസ്സി. സോ തം ദിസ്വാ, ‘‘കിം, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പിതരാ മേ തുമ്ഹാകം പണ്ണം പേസിത’’ന്തി. ‘‘കിം പണ്ണം, താത, ആഹരാ’’തി പണ്ണം ഗഹേത്വാ വാചേത്വാ തുട്ഠമാനസോ ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, മമ സാമിനോ മയി സിനേഹം കത്വാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ മേ മങ്ഗലം കരോതൂ’’തി മമ സന്തികം പഹിണി. ‘‘സീഘം ദാരുആദീനി ആഹരഥാ’’തി ഗഹപതികേ വത്വാ ഗാമമജ്ഝേ വുത്തപകാരം ഗേഹം കാരാപേത്വാ ഗാമസതതോ പണ്ണാകാരം ആഹരാപേത്വാ ജനപദസേട്ഠിനോ സന്തികാ ധീതരം ആനേത്വാ മങ്ഗലം കത്വാ സേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ കത’’ന്തി.

തം സുത്വാ സേട്ഠിനോ ‘‘യം കാരേമി, തം ന ഹോതി; യം ന കാരേമി, തദേവ ഹോതീ’’തി മഹന്തം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. പുത്തസോകേന സദ്ധിം സോ സോകോ ഏകതോ ഹുത്വാ കുച്ഛിഡാഹം ഉപ്പാദേത്വാ അതിസാരം ജനേസി. സേട്ഠിധീതാപി ‘‘സചേ കോചി സേട്ഠിനോ സന്തികാ ആഗച്ഛതി, മമ അകഥേത്വാ സേട്ഠിപുത്തസ്സ പഠമതരം മാ കഥയിത്ഥാ’’തി ജനേ ആണാപേസി. സേട്ഠിപി ഖോ ‘‘ദാനി തം ദുട്ഠപുത്തം മമ സാപതേയ്യസ്സ സാമികം ന കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകം ആയുത്തകം ആഹ – ‘‘മാതുല, പുത്തം മേ ദട്ഠുകാമോമ്ഹി, ഏകം പാദമൂലികം പേസേത്വാ മമ പുത്തം പക്കോസാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ പണ്ണം ദത്വാ ഏകം പുരിസം പേസേസി. സേട്ഠിധീതാപി തസ്സ ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠിതഭാവം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘കിം, താതാ’’തി പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘സേട്ഠി ഗിലാനോ, പുത്തം പസ്സിതും പക്കോസാപേസി, അയ്യേ’’തി. ‘‘കിം, താത, ബലവാ, ദുബ്ബലോ’’തി? ‘‘ബലവാ താവ, ആഹാരം ഭുഞ്ജതിയേവ, അയ്യേ’’തി. സാ സേട്ഠിപുത്തം അജാനാപേത്വാവ തസ്സ നിവേസനഞ്ച പരിബ്ബയഞ്ച ദാപേത്വാ ‘‘മയാ പേസിതകാലേ ഗമിസ്സസി, അച്ഛസ്സു താവാ’’തി ആഹ. സേട്ഠി പുന ആയുത്തകം അവച, ‘‘കിം, മാതുല, ന തേ മമ പുത്തസ്സ സന്തികം പഹിത’’ന്തി? ‘‘പഹിതം, സാമി, ഗതപുരിസോ ന താവ ഏതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി പുന അപരം പേസേഹീ’’തി. സോ പേസേസി. സേട്ഠിധീതാ തസ്മിമ്പി തഥേവ പടിപജ്ജി. അഥ സേട്ഠിനോ രോഗോ ബലവാ ജാതോ, ഏകം ഭാജനം പവിസതി, ഏകം നിക്ഖമതി. പുന സേട്ഠി ആയുത്തകം പുച്ഛി – ‘‘കിം, മാതുല, ന തേ മമ പുത്തസ്സ സന്തികം പഹിത’’ന്തി? ‘‘പഹിതം, സാമി, ഗതപുരിസോ ന താവ ഏതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി പുന അപരം പേസേഹീ’’തി. സോ പേസേസി. സേട്ഠിധീതാ തതിയവാരേ ആഗതമ്പി തം പവത്തിം പുച്ഛി. സോ ‘‘ബാള്ഹഗിലാനോ, അയ്യേ, സേട്ഠി ആഹാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ മച്ചുപരായണോ ജാതോ, ഏകം ഭാജനം നിക്ഖമതി, ഏകം പവിസതീ’’തി ആഹ. സേട്ഠിധീതാ ‘‘ഇദാനി ഗന്തും കാലോ’’തി സേട്ഠിപുത്തസ്സ ‘‘പിതാ തേ കിര ഗിലാനോ’’തി ആരോചേത്വാ ‘‘കിം വദേസി ഭദ്ദേ’’തി വുത്തേ ‘‘അഫാസുകമസ്സ, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘ഇദാനി കിം കാതബ്ബ’’ന്തി. സാമി? ‘‘ഗാമസതതോ വുട്ഠാനകപണ്ണാകാരം ആദായ ഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പണ്ണാകാരം ആഹരാപേത്വാ സകടേഹി ആദായ പക്കാമി.

അഥ നം സാ ‘‘പിതാ തേ ദുബ്ബലോ, ഏത്തകം പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താനം പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതി, ഏതം നിവത്താപേഹീ’’തി വത്വാ തം സബ്ബം അത്തനോ കുലഗേഹം പേസേത്വാ പുന തം ആഹ – ‘‘സാമി, ത്വം അത്തനോ പിതു പാദപസ്സേ തിട്ഠേയ്യാസി, അഹം ഉസ്സീസകപസ്സേ ഠസ്സാമീ’’തി. ഗേഹം പവിസമാനായേവ ച ‘‘ഗേഹസ്സ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആരക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി അത്തനോ പുരിസേ ആണാപേസി. പവിട്ഠകാലേ പന സേട്ഠിപുത്തോ പിതു പാദപസ്സേ അട്ഠാസി, ഇതരാ ഉസ്സീസകപസ്സേ.

തസ്മിം ഖണേ സേട്ഠി ഉത്താനകോ നിപന്നോ ഹോതി. ആയുത്തകോ പന തസ്സ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ ‘‘പുത്തോ തേ, സാമി, ആഗതോ’’തി ആഹ. ‘‘കുഹിം സോ’’തി? ‘‘ഏസ പാദമൂലേ ഠിതോ’’തി. അഥ നം ദിസ്വാ ആയകമ്മികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘മമ ഗേഹേ കിത്തകം ധന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, ധനസ്സേവ ചത്താലീസകോടിയോ, ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡാനം പന വനഗാമക്ഖേത്തദ്വിപദചതുപ്പദയാനവാഹനാനഞ്ച അയഞ്ച അയഞ്ച പരിച്ഛേദോ’’തി വുത്തേ, ‘‘അഹം ഏത്തകം ധനം മമ പുത്തസ്സ ഘോസകസ്സ ന ദേമീ’’തി വത്തുകാമോ ‘‘ദേമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ സേട്ഠിധീതാ ‘‘അയം പുന കഥേന്തോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കഥേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ സോകാതുരാ വിയ കേസേ വികിരിത്വാ രോദമാനാ ‘‘കിം നാമേതം, താത, വദേഥ, ഇദമ്പി നാമ വോ വചനം സുണോമ, അലക്ഖികാ വതമ്ഹാ’’തി വത്വാ മത്ഥകേന നം ഉരമജ്ഝേ പഹരന്തീ പതിത്വാ യഥാ പുന വത്തും ന സക്കോതി, തഥാസ്സ ഉരമജ്ഝേ മത്ഥകേന ഘംസേന്തീ ആരോദനം ദസ്സേസി. സേട്ഠി തംഖണഞ്ഞേവ കാലമകാസി. ‘‘സേട്ഠി മതോ’’തി ഗന്ത്വാ ഉതേനസ്സ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരാപേത്വാ, ‘‘അത്ഥി പനസ്സ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ഘോസകോ നാമ തസ്സ പുത്തോ, സബ്ബം സാപതേയ്യം തസ്സ നിയ്യാദേത്വാവ മതോ, ദേവാ’’തി.

രാജാ അപരഭാഗേ സേട്ഠിപുത്തം പക്കോസാപേസി. തസ്മിഞ്ച ദിവസേ ദേവോ വസ്സി. രാജങ്ഗണേ തത്ഥ തത്ഥ ഉദകം സണ്ഠാതി. സേട്ഠിപുത്തോ ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമീ’’തി പായാസി. രാജാ വാതപാനം വിവരിത്വാ തം ആഗച്ഛന്തം ഓലോകേന്തോ രാജങ്ഗണേ ഉദകം ലങ്ഘിത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതം ‘‘ത്വം ഘോസകോ നാമ, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘പിതാ മേ മതോതി മാ സോചി, തവ പേത്തികം സേട്ഠിട്ഠാനം തുയ്ഹമേവ ദസ്സാമീ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, താതാ’’തി ഉയ്യോജേസി. രാജാ ഗച്ഛന്തഞ്ച നം ഓലോകേന്തോവ അട്ഠാസി. സോ ആഗമനകാലേ ലങ്ഘിതം ഉദകം ഗമനകാലേ ഓതരിത്വാ സണികം അഗമാസി. അഥ നം രാജാ തതോവ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ, താത, ത്വം മമ സന്തികം ആഗച്ഛന്തോ ഉദകം ലങ്ഘിത്വാ ആഗമ്മ ഗച്ഛന്തോ ഓതരിത്വാ സണികം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവ, അഹം തസ്മിം ഖണേ കുമാരകോ, കീളനകാലോ നാമ, സോ ഇദാനി പന മേ ദേവേന ഠാനന്തരം പടിസ്സുതം. തസ്മാ യഥാ പുരേ അചരിത്വാ ഇദാനി സന്നിസിന്നേന ഹുത്വാ ചരിതും വട്ടതീ’’തി. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘ധിതിമായം പുരിസോ, ഇദാനേവസ്സ ഠാനന്തരം ദസ്സാമീ’’തി പിതരാ ഭുത്തം ഭോഗം ദത്വാ സബ്ബസതേന സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി.

സോ രഥേ ഠത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം അകാസി. ഓലോകിതോലോകിതട്ഠാനം കമ്പതി. സേട്ഠിധീതാ കാളിദാസിയാ സദ്ധിം മന്തയമാനാ നിസിന്നാ ‘‘അമ്മ കാളി, പുത്തസ്സ തേ ഏത്തികാ സമ്പത്തി മം നിസ്സായ ഉപ്പന്നാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം കാരണാ, അമ്മാ’’തി? ‘‘അയഞ്ഹി അത്തനോ മരണപണ്ണം ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ അമ്ഹാകം ഘരം ആഗതോ, അഥസ്സ മയാ തം പണ്ണം ഫാലേത്വാ മയാ സദ്ധിം മങ്ഗലകരണത്ഥായ അഞ്ഞം പണ്ണം ലിഖിത്വാ ഏത്തകം കാലം തത്ഥ ആരക്ഖോ കതോ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം ഏത്തകം പസ്സസി, ഇമം പന സേട്ഠി ദഹരകാലതോ പട്ഠായ മാരേതുകാമോ മാരേതും നാസക്ഖി, കേവലം ഇമം നിസ്സായ ബഹും ധനം ഖീയീ’’തി. ‘‘അമ്മ, അതിഭാരിയം വത സേട്ഠിനാ കത’’ന്തി. നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗേഹം പവിസന്തം പന നം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ഏത്തികാ സമ്പത്തി മം നിസ്സായ ഉപ്പന്നാ’’തി ഹസിതം അകാസി. അഥ നം സേട്ഠിപുത്തോ ദിസ്വാ, ‘‘കിം കാരണാ ഹസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകം കാരണം നിസ്സായാ’’തി. ‘‘കഥേഹി ന’’ന്തി? ‘‘സാ ന കഥേസി’’. സോ ‘‘സചേ ന കഥേസ്സസി, ദ്വിധാ തം ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി തജ്ജേത്വാ അസിം നിക്കഡ്ഢി. സാ ‘‘അയം ഏത്തികാ സമ്പത്തി തയാ മം നിസ്സായ ലദ്ധാതി ചിന്തേത്വാ ഹസിത’’ന്തി ആഹ. ‘‘യദി മമ പിതരാ അത്തനോ സന്തകം മയ്ഹം നിയ്യാദിതം, ത്വം ഏത്ഥ കിം ഹോസീ’’തി? സോ കിര ഏത്തകം കാലം കിഞ്ചി ന ജാനാതി, തേനസ്സാ വചനം ന സദ്ദഹി. അഥസ്സ സാ ‘‘തുമ്ഹാകം പിതരാ മരണപണ്ണം ദത്വാ പേസിതാ, തുമ്ഹേ മയാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കത്വാ രക്ഖിതാ’’തി സബ്ബം കഥേസി. ‘‘ത്വം അഭൂതം കഥേസീ’’തി അസദ്ദഹന്തോ ‘‘മാതരം കാളിം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. ‘‘ആമ, താത, ദഹരകാലതോ പട്ഠായ തം മാരേതുകാമോ മാരേതും അസക്കോന്തോ തം നിസ്സായ ബഹും ധനം ഖീയി, സത്തസു ഠാനേസു ത്വം മരണതോ മുത്തോ, ഇദാനി ഭോഗഗാമതോ ആഗമ്മ സബ്ബസതേന സദ്ധിം സേട്ഠിട്ഠാനം പത്തോ’’തി. സോ തം സുത്വാ ‘‘ഭാരിയം വത കമ്മം, ഏവരൂപാ ഖോ പന മരണാ മുത്തസ്സ മമ പമാദജീവിതം ജീവിതും അയുത്തം, അപ്പമത്തോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദേവസികം സഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ അദ്ധികകപണാദീനം ദാനം പട്ഠപേസി. മിത്തോ നാമസ്സ കുടുമ്ബികോ ദാനബ്യാവടോ അഹോസി. അയം ഘോസകസേട്ഠിനോ ഉപ്പത്തി.

തസ്മിം പന കാലേ ഭദ്ദവതീനഗരേ ഭദ്ദവതിയസേട്ഠി നാമ ഘോസകസേട്ഠിനോ അദിട്ഠപുബ്ബസഹായകോ അഹോസി. ഭദ്ദവതീനഗരതോ ആഗതാനം വാണിജാനം സന്തികേ ഘോസകസേട്ഠി ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിനോ സമ്പത്തിഞ്ച വയപ്പദേസഞ്ച സുത്വാ തേന സദ്ധിം സഹായകഭാവം ഇച്ഛന്തോ പണ്ണാകാരം പേസേസി. ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിപി കോസമ്ബിതോ ആഗതാനം വാണിജാനം സന്തികേ ഘോസകസേട്ഠിനോ സമ്പത്തിഞ്ച വയപ്പദേസഞ്ച സുത്വാ തേന സദ്ധിം സഹായകഭാവം ഇച്ഛന്തോ പണ്ണാകാരം പേസേസി. ഏവം തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അദിട്ഠപുബ്ബസഹായകാ ഹുത്വാ വസിംസു. അപരഭാഗേ ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിനോ ഗേഹേ അഹിവാതരോഗോ പതിതോ. തസ്മിം പതിതേ പഠമം മക്ഖികാ മരന്തി, തതോ അനുക്കമേനേവ കീടാ മൂസികാ കുക്കുടാ സൂകരാ ഗാവോ ദാസീ ദാസാ സബ്ബപച്ഛാ ഘരമാനുസകാപി മരന്തി. തേസു യേ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലായന്തി, തേ ജീവിതം ലഭന്തി, തദാ പന സേട്ഠി ച ഭരിയാ ച ധീതാ ചസ്സ തഥാ പലായിത്വാ ഘോസകസേട്ഠിം പസ്സിതും പത്ഥേന്താ കോസമ്ബിമഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ഖീണപാഥേയ്യാ വാതാതപേന ചേവ ഖുപ്പിപാസാഹി ച കിലന്തസരീരാ കിച്ഛേന കോസമ്ബിം പത്വാ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ ഠത്വാ ന്ഹത്വാ നഗരദ്വാരേ ഏകം സാലം പവിസിംസു.

തതോ സേട്ഠി ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമിനാ നീഹാരേന ഗച്ഛന്താ വിജാതമാതുയാപി അമനാപാ ഹോന്തി, സഹായകോ കിര മേ അദ്ധികകപണാദീനം ദേവസികം സഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനം ദാപേസി. തത്ഥ ധീതരം പേസേത്വാ ആഹാരം ആഹരാപേത്വാ ഏകാഹം ദ്വീഹം ഇധേവ സരീരം സന്തപ്പേത്വാ സഹായകം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. സാ ‘‘സാധു, സാമീ’’തി. തേ സാലായമേവ വസിംസു. പുനദിവസേ കാലേ ആരോചിതേ കപണദ്ധികാദീസു ആഹാരത്ഥായ ഗച്ഛന്തേസു മാതാപിതരോ, ‘‘അമ്മ, ഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ആഹാരം ആഹരാ’’തി ധീതരം പേസയിംസു. മഹാഭോഗകുലസ്സ ധീതാ വിപത്തിയാ അച്ഛിന്നലജ്ജിതായ അലജ്ജമാനാ പാതിം ഗഹേത്വാ കപണജനേന സദ്ധിം ആഹാരത്ഥായ ഗന്ത്വാ ‘‘കതി പടിവീസേ ഗണ്ഹിസ്സസി, അമ്മാ’’തി പുട്ഠാ ച പന ‘‘തയോ’’തി ആഹ. അഥസ്സാ തയോ പടിവീസേ അദാസി. തായ ഭത്തേ ആഹടേ തയോപി ഏകതോ ഭുഞ്ജിതും നിസീദിംസു.

അഥ മാതാധീതരോ സേട്ഠിം ആഹംസു – ‘‘സാമി, വിപത്തി നാമ മഹാകുലാനമ്പി ഉപ്പജ്ജതി, മാ അമ്ഹേ ഓലോകേത്വാ ഭുഞ്ജ, മാ ചിന്തയീ’’തി. ഇതി നം നാനപ്പകാരേഹി യാചിത്വാ ഭോജേസും. സോ ഭുഞ്ജിത്വാ ആഹാരം ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ കാലമകാസി. മാതാധീതരോ നാനപ്പകാരേഹി പരിദേവിത്വാ രോദിംസു. കുമാരികാ പുനദിവസേ രോദമാനാ ആഹാരത്ഥായ ഗന്ത്വാ, ‘‘കതി പടിവീസേ ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി വുത്താ, ‘‘ദ്വേ’’തി വത്വാ ആഹാരം ആഹരിത്വാ മാതരം യാചിത്വാ ഭോജേസി. സാപി തായ യാചിയമാനാ ഭുഞ്ജിത്വാ ആഹാരം ജീരാപേതും അസക്കോന്തീ തം ദിവസമേവ കാലമകാസി. കുമാരികാ ഏകികാവ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ തായ ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ അതിവിയ സഞ്ജാതഛാതകദുക്ഖാ പുനദിവസേ യാചകേഹി സദ്ധിം രോദന്തീ ആഹാരത്ഥായ ഗന്ത്വാ, ‘‘കതി പടിവീസേ ഗണ്ഹിസ്സസി, അമ്മാ’’തി വുത്താ ‘‘ഏക’’ന്തി ആഹ. മിത്തകുടുമ്ബികോ തം തയോ ദിവസേ ഭത്തം ഗണ്ഹന്തിം സഞ്ജാനാതി, തേന തം ‘‘അപേഹി നസ്സ, വസലി, അജ്ജ തവ കുച്ഛിപ്പമാണം അഞ്ഞാസീ’’തി ആഹ. ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നാ കുലധീതാ പച്ചോരസ്മിം സത്തിപഹാരം വിയ വണേ ഖാരോദകസേചനകം വിയ ച പത്വാ ‘‘കിം, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘തയാ പുരേ തയോ കോട്ഠാസാ ഗഹിതാ, ഹിയ്യോ ദ്വേ, അജ്ജ ഏകം ഗണ്ഹാസി. അജ്ജ തേ അത്തനോ കുച്ഛിപ്പമാണം ഞാത’’ന്തി. ‘‘മാ മം, സാമി, ‘അത്തനോവ അത്ഥായ ഗണ്ഹീ’തി മഞ്ഞിത്ഥാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ഏവം ഗണ്ഹീ’’തി? ‘‘പുരേ തയോ ജനാ അഹുമ്ഹ, സാമി, ഹിയ്യോ ദ്വേ, അജ്ജ ഏകികാവ ജാതാമ്ഹീ’’തി. സോ ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ തായ കഥിതം സബ്ബം പവത്തിം സുത്വാ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ സഞ്ജാതബലവദോമനസ്സോ ഹുത്വാ, ‘‘അമ്മ, ഏവം സന്തേ മാ ചിന്തയി, ത്വം ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിനോ ധീതാ അജ്ജകാലതോ പട്ഠായ മമ ധീതായേവ നാമാ’’തി വത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ ഘരം നേത്വാ അത്തനോ ജേട്ഠധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി.

സാ ദാനഗ്ഗേ ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം സുത്വാ, ‘‘താത, കസ്മാ ഏതം ജനം നിസ്സദ്ദം കത്വാ ദാനം ന ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ന സക്കാ കാതും, അമ്മാ’’തി. ‘‘സക്കാ, താതാ’’തി. ‘‘കഥം സക്കാ, അമ്മാ’’തി? ‘‘താത ദാനഗ്ഗം പരിക്ഖിപിത്വാ ഏകേകസ്സേവ പവേസനപ്പമാണേന ദ്വേ ദ്വാരാനി യോജേത്വാ, ‘ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ ഏകേന നിക്ഖമഥാ’തി വദേഥ, ഏവം നിസ്സദ്ദാ ഹുത്വാവ ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി. സോ തം സുത്വാ, ‘‘ഭദ്ദകോവ, അമ്മ, ഉപായോ’’തി തഥാ കാരേസി. സാപി പുബ്ബേ സാമാ നാമ. വതിയാ പന കാരിതത്താ സാമാവതീ നാമ ജാതാ. തതോ പട്ഠായ ദാനഗ്ഗേ കോലാഹലം പച്ഛിന്ദീ. ഘോസകസേട്ഠി പുബ്ബേ തം സദ്ദം സുണന്തോ ‘‘മയ്ഹം ദാനഗ്ഗേ സദ്ദോ’’തി തുസ്സതി. ദ്വീഹതീഹം പന സദ്ദം അസുണന്തോ മിത്തകുടുമ്ബികം അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതം പുച്ഛി – ‘‘ദിയ്യതി കപണദ്ധികാദീനം ദാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, സാമീ’’തി. ‘‘അഥ കിം ദ്വീഹതീഹം സദ്ദോ ന സുയ്യതീ’’തി? ‘‘യഥാ നിസ്സദ്ദാ ഹുത്വാ ഗണ്ഹന്തി, തഥാ മേ ഉപായോ കതോ’’തി. ‘‘അഥ പുബ്ബേവ കസ്മാ നാകാസീ’’തി? ‘‘അജാനനതായ, സാമീ’’തി. ‘‘ഇദാനി കഥം തേ ഞാതോ’’തി? ‘‘ധീതരാ മേ അക്ഖാതോ, സാമീ’’തി. മയ്ഹം അവിദിതാ ‘‘തവ ധീതാ നാമ അത്ഥീ’’തി. സോ അഹിവാതരോഗുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ സബ്ബം ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിനോ പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ തസ്സാ അത്തനോ ജേട്ഠധീതുട്ഠാനേ ഠപിതഭാവം ആരോചേസി. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘ഏവം സന്തേ മമ കസ്മാ ന കഥേസി, മമ സഹായകസ്സ ധീതാ മമ ധീതാ നാമാ’’തി തം പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, സേട്ഠിനോ ധീതാസീ’’തി? ‘‘ആമ, താതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി മാ ചിന്തയി, ത്വം മമ ധീതാസീ’’തി തം സീസേ ചുമ്ബിത്വാ പരിവാരത്ഥായ തസ്സാ പഞ്ച ഇത്ഥിസതാനി ദത്വാ തം അത്തനോ ജേട്ഠധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി.

അഥേകദിവസം തസ്മിം നഗരേ നക്ഖത്തം സങ്ഘുട്ഠം ഹോതി. തസ്മിം പന നക്ഖത്തേ ബഹി അനിക്ഖമനകാ കുലധീതരോപി അത്തനോ പരിവാരേന സദ്ധിം പദസാവ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹായന്തി. തസ്മാ തം ദിവസം സാമാവതീപി പഞ്ചഹി ഇത്ഥിസതേഹി പരിവാരിതാ രാജങ്ഗണേനേവ ന്ഹായിതും അഗമാസി. ഉതേനോ സീഹപഞ്ജരേ ഠിതോ തം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സിമാ നാടകിത്ഥിയോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന കസ്സചി നാടകിത്ഥിയോ, ദേവാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്സ ധീതരോ’’തി? ‘‘ഘോസകസേട്ഠിനോ ധീതാ ദേവ, സാമാവതീ നാമേസാ’’തി. സോ ദിസ്വാവ ഉപ്പന്നസിനേഹോ സേട്ഠിനോ സാസനം പാഹേസി – ‘‘ധീതരം കിര മേ പേസേതൂ’’തി. ‘‘ന പേസേമി, ദേവാ’’തി. ‘‘മാ കിര ഏവം കരോതു, പേസേതുയേവാ’’തി. ‘‘മയം ഗഹപതികാ നാമ കുമാരികാനം പോഥേത്വാ വിഹേഠേത്വാ കഡ്ഢനഭയേന ന ദേമ, ദേവാ’’തി. രാജാ കുജ്ഝിത്വാ ഗേഹം ലഞ്ഛാപേത്വാ സേട്ഠിഞ്ച ഭരിയഞ്ച ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ബഹി കാരാപേസി. സാമാവതീ, ന്ഹായിത്വാ ആഗന്ത്വാ ഗേഹം പവിസിതും ഓകാസം അലഭന്തീ, ‘‘കിം ഏതം, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അമ്മ, രാജാ തവ കാരണാ പഹിണി. അഥ ‘ന മയം ദസ്സാമാ’തി വുത്തേ ഘരം ലഞ്ഛാപേത്വാ അമ്ഹേ ബഹി കാരാപേസീ’’തി. ‘‘താത, ഭാരിയം വോ കമ്മം കതം, രഞ്ഞാ നാമ പഹിതേ ‘ന, ദേമാ’തി അവത്വാ ‘സചേ മേ ധീതരം സപരിവാരം ഗണ്ഹഥ, ദേമാ’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, താതാ’’തി. ‘‘സാധു, അമ്മ, തവ രുചിയാ സതി ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ തഥാ സാസനം പാഹേസി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തം സപരിവാരം ആനേത്വാ അഭിസിഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സേസാ തസ്സായേവ പരിവാരിത്ഥിയോ അഹേസും. അയം സാമാവതിയാ ഉപ്പത്തി.

ഉതേനസ്സ പന അപരാപി വാസുലദത്താ നാമ ദേവീ അഹോസി ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ ധീതാ. ഉജ്ജേനിയഞ്ഹി ചണ്ഡപജ്ജോതോ നാമ രാജാ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനതോ ആഗച്ഛന്തോ അത്തനോ സമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അഞ്ഞസ്സപി കസ്സചി ഏവരൂപാ സമ്പത്തീ’’തി വത്വാ തം സുത്വാ മനുസ്സേഹി ‘‘കിം സമ്പത്തി നാമേസാ, കോസമ്ബിയം ഉതേനസ്സ രഞ്ഞോ അതിമഹതീ സമ്പതീ’’തി വുത്തേ രാജാ ആഹ – ‘‘തേന ഹി ഗണ്ഹിസ്സാമ ന’’ന്തി? ‘‘ന സക്കാ സോ ഗഹേതു’’ന്തി. ‘‘കിഞ്ചി കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമയേവാ’’തി? ‘‘ന സക്കാ ദേവാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘സോ ഹത്ഥികന്തം നാമ സിപ്പം ജാനാതി, മന്തം പരിവത്തേത്വാ ഹത്ഥികന്തവീണം വാദേന്തോ നാഗേ പലാപേതിപി ഗണ്ഹാതിപി. ഹത്ഥിവാഹനസമ്പന്നോ തേന സദിസോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘ന സക്കാ മയാ സോ ഗഹേതു’’ന്തി. ‘‘സചേ തേ, ദേവ, ഏകന്തേന അയം നിച്ഛയോ, തേന ഹി ദാരുഹത്ഥിം കാരേത്വാ തസ്സാസന്നട്ഠാനം പേസേഹി. സോ ഹത്ഥിവാഹനം വാ അസ്സവാഹനം വാ സുത്വാ ദൂരമ്പി ഗച്ഛതി. തത്ഥ നം ആഗതം ഗഹേതും സക്കാ ഭവിസ്സതീ’’തി.

രാജാ ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി ദാരുമയം യന്തഹത്ഥിം കാരാപേത്വാ ബഹി പിലോതികാഹി വേഠേത്വാ കതചിത്തകമ്മം കത്വാ തസ്സ വിജിതേ ആസന്നട്ഠാനേ ഏകസ്മിം സരതീരേ വിസ്സജ്ജാപേസി. ഹത്ഥിനോ അന്തോകുച്ഛിയം സട്ഠി പുരിസാ അപരാപരം ചങ്കമന്തി, ഹത്ഥിലണ്ഡം ആഹരിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഛഡ്ഡേസും. ഏകോ വനചരകോ ഹത്ഥിം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികോ’’തി ചിന്തേത്വാ, ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘ദേവ, മയാ സബ്ബസേതോ കേലാസകൂടപടിഭാഗോ തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ അനുച്ഛവികോ വരവാരണോ ദിട്ഠോ’’തി. ഉതേനോ തമേവ മഗ്ഗദേസകം കത്വാ ഹത്ഥിം അഭിരുയ്ഹ സപരിവാരോ നിക്ഖമി. തസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ ചരപുരിസാ ഗന്ത്വാ ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ ആരോചേസും. സോ ആഗന്ത്വാ മജ്ഝേ തുച്ഛം കത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ബലകായം പയോജേസി. ഉതേനോ തസ്സാഗമനം അജാനന്തോ ഹത്ഥിം അനുബന്ധി. അന്തോ ഠിതമനുസ്സാ വേഗേന പലാപേസും. കട്ഠഹത്ഥീ രഞ്ഞോ മന്തം പരിവത്തേത്വാ വീണം വാദേന്തസ്സ തന്തിസദ്ദം അസുണന്തോ വിയ പലായതിയേവ. രാജാ ഹത്ഥിനാഗം പാപുണിതും അസക്കോന്തോ അസ്സം ആരുയ്ഹ അനുബന്ധി. തസ്മിം വേഗേന അനുബന്ധന്തേ ബലകായോ ഓഹീയി. രാജാ ഏകകോവ അഹോസി. അഥ നം ഉഭോസു പസ്സേസു പയുത്താ ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ പുരിസാ ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ രഞ്ഞോ അദംസു. അഥസ്സ ബലകായോ അമിത്തവസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ബഹിനഗരേവ ഖന്ധാവാരം നിവേസേത്വാ അച്ഛി.

ചണ്ഡപജ്ജോതോപി ഉതേനം ജീവഗ്ഗാഹമേവ ഗാഹാപേത്വാ ഏകസ്മിം ചോരഗേഹേ പക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരം പിദഹാപേത്വാ തയോ ദിവസേ ജയപാനം പിവി. ഉതേനോ തതിയദിവസേ ആരക്ഖകേ പുച്ഛി – ‘‘കഹം വോ, താത, രാജാ’’തി? ‘‘‘പച്ചാമിത്തോ മേ ഗഹിതോ’തി ജയപാനം പിവതീ’’തി. ‘‘കാ നാമേസാ മാതുഗാമസ്സ വിയ തുമ്ഹാകം രഞ്ഞോ കിരിയാ, നനു പടിരാജൂനം ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജേതും വാ മാരേതും വാ വട്ടതി, അമ്ഹേ ദുക്ഖം നിസീദാപേത്വാ ജയപാനം കിര പിവതീ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ തമത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ ആഗന്ത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഏവം വദസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സാധു തം വിസ്സജ്ജേസ്സാമി, ഏവരൂപോ കിര തേ മന്തോ അത്ഥി, തം മയ്ഹം ദസ്സസീ’’തി. ‘‘സാധു ദസ്സാമി, ഗഹണസമയേ മം വന്ദിത്വാ തം ഗണ്ഹാഹി. കിം പന ത്വം വന്ദിസ്സസീ’’തി? ‘‘ക്യാഹം തം വന്ദിസ്സാമി, ന വന്ദിസ്സാമീ’’തി? ‘‘അഹമ്പി തേ ന ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ രാജാണം തേ കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കരോഹി, സരീരസ്സ മേ ഇസ്സരോ, ന പന ചിത്തസ്സാ’’തി. രാജാ തസ്സ സൂരഗജ്ജിതം സുത്വാ, ‘‘കഥം നു ഖോ ഇമം മന്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഇമം മന്തം അഞ്ഞം ജാനാപേതും ന സക്കാ, മമ ധീതരം ഏതസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ അഹം തസ്സാ സന്തികേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘അഞ്ഞസ്സ വന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ദസ്സസീ’’തി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അമ്ഹാകം ഘരേ ഏകാ ഖുജ്ജാ അത്ഥി തസ്സാ അന്തോസാണിയം വന്ദിത്വാ നിസിന്നായ ത്വം ബഹിസാണിയം ഠിതോവ മന്തം വാചേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ഖുജ്ജാ വാ ഹോതു പീഠസപ്പി വാ, വന്ദന്തിയാ ദസ്സാമീ’’തി. തതോ രാജാ ഗന്ത്വാ ധീതരം വാസുലദത്തം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഏകോ സങ്ഖകുട്ഠീ അനഗ്ഘമന്തം ജാനാതി, തം അഞ്ഞം ജാനാപേതും ന സക്കാ. ത്വം അന്തോസാണിയം നിസീദിത്വാ തം വന്ദിത്വാ മന്തം ഗണ്ഹ, സോ ബഹിസാണിയം ഠത്വാ തുയ്ഹം വാചേസ്സതി. തവ സന്തികാ അഹം തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി.

ഏവം സോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം സന്ഥവകരണഭയേന ധീതരം ഖുജ്ജം, ഇതരം സങ്ഖകുട്ഠിം കത്വാ കഥേസി. സോ തസ്സാ അന്തോസാണിയം വന്ദിത്വാ നിസിന്നായ ബഹി ഠിതോ മന്തം വാചേസി. അഥ നം ഏകദിവസം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനമ്പി മന്തപദം വത്തും അസക്കോന്തിം ‘‘അരേ ഖുജ്ജേ അതിബഹലോട്ഠകപോലം തേ മുഖം, ഏവം നാമ വദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാ കുജ്ഝിത്വാ അരേ ദുട്ഠസങ്ഖകുട്ഠി കിം വദേസി, കിം മാദിസാ ഖുജ്ജാ നാമ ഹോതീ’’തി? സാണികണ്ണം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘കാസി ത്വ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘രഞ്ഞോ ധീതാ വാസുലദത്താ നാമാഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘പിതാ തേ തം മയ്ഹം കഥേന്തോ ‘ഖുജ്ജാ’തി കഥേസീ’’തി. ‘‘മയ്ഹമ്പി കഥേന്തോ തം സങ്ഖകുട്ഠിം കത്വാ കഥേസീ’’തി. തേ ഉഭോപി ‘‘തേന ഹി അമ്ഹാകം സന്ഥവകരണഭയേന കഥിതം ഭവിസ്സതീ’’തി അന്തോസാണിയഞ്ഞേവ സന്ഥവം കരിംസു.

തതോ പട്ഠായ മന്തഗ്ഗഹണം വാ സിപ്പഗ്ഗഹണം വാ നത്ഥി. രാജാപി ധീതരം നിച്ചം പുച്ഛതി – ‘‘സിപ്പം ഗണ്ഹസി, അമ്മാ’’തി? ‘‘ഗണ്ഹാമി, താതാ’’തി. അഥ നം ഏകദിവസം ഉതേനോ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, സാമികേന കത്തബ്ബം നാമ നേവ മാതാപിതരോ ന ഭാതുഭഗിനിയോ കാതും സക്കോന്തി, സചേ മയ്ഹം ജീവിതം ദസ്സസി, പഞ്ച തേ ഇത്ഥിസതാനി പരിവാരം ദത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ ഇമസ്മിം വചനേ പതിട്ഠാതും സക്ഖിസ്സഥ, ദസ്സാമി വോ ജീവിത’’ന്തി. ‘‘സക്ഖിസ്സാമി, ഭദ്ദേ’’തി. സാ ‘‘സാധു, സാമീ’’തി പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സോ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, നിട്ഠിതം സിപ്പ’’ന്തി? ‘‘ന താവ നിട്ഠിതം, താത, സിപ്പ’’ന്തി. അഥ നം സോ പുച്ഛി – ‘‘കിം, അമ്മാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം ഏകം ദ്വാരഞ്ച ഏകം വാഹനഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതി, താതാ’’തി. ‘‘ഇദം കിം, അമ്മാ’’തി? ‘‘താത, രത്തിം കിര താരകസഞ്ഞായ മന്തസ്സ ഉപചാരത്ഥായ ഏകം ഓസധം ഗഹേതബ്ബം അത്ഥി. തസ്മാ അമ്ഹാകം വേലായ വാ അവേലായ വാ നിക്ഖമനകാലേ ഏകം ദ്വാരഞ്ചേവ ഏകം വാഹനഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തേ അത്തനോ അഭിരുചിതം ഏകം ദ്വാരം ഹത്ഥഗതം കരിംസു. രഞ്ഞോ പന പഞ്ച വാഹനാനി അഹേസും. ഭദ്ദവതീ നാമ കരേണുകാ ഏകദിവസം പഞ്ഞാസ യോജനാനി ഗച്ഛതി, കാകോ നാമ ദാസോ സട്ഠി യോജനാനി ഗച്ഛതി, ചേലകട്ഠി ച മുഞ്ചകേസീ ചാതി ദ്വേ അസ്സാ യോജനസതം ഗച്ഛന്തി, നാളാഗിരി ഹത്ഥീ വീസതി യോജനസതന്തി.

സോ കിര രാജാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ഏകസ്സ ഇസ്സരസ്സ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. അഥേകദിവസം ഇസ്സരേ ബഹിനഗരം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ ആഗച്ഛന്തേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ നഗരം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ സകലനഗരവാസീനം മാരേന ആവട്ടിതത്താ ഏകം ഭിക്ഖാമ്പി അലഭിത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖമി. അഥ നം നഗരദ്വാരം പത്തകാലേ മാരോ അഞ്ഞാതകവേസേന ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘അപി, ഭന്തേ, വോ കിഞ്ചി ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘കിം പന മേ ത്വം അലഭനാകാരം കരീ’’തി? ‘‘തേന ഹി നിവത്തിത്വാ പുന പവിസഥ, ഇദാനി ന കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘നാഹം പുന നിവത്തിസ്സാമീ’’തി. സചേ ഹി നിവത്തേയ്യ, പുന സോ സകലനഗരവാസീനം സരീരേ അധിമുഞ്ചിത്വാ പാണിം പഹരിത്വാ ഹസനകേളിം കരേയ്യ. പച്ചേകബുദ്ധേ അനിവത്തിത്വാ ഗതേ മാരോ തത്ഥേവ അന്തരധായി. അഥ സോ ഇസ്സരോ യഥാധോതേനേവ പത്തേന ആഗച്ഛന്തം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘അപി, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ചരിത്വാ നിക്ഖന്തമ്ഹാവുസോ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയ്യോ, മയാ പുച്ഛിതം അകഥേത്വാ അഞ്ഞം വദതി, ന കിഞ്ചി ലദ്ധം ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥസ്സ പത്തം ഓലോകേന്തോ തുച്ഛം ദിസ്വാ ഗേഹേ ഭത്തസ്സ നിട്ഠിതാനിട്ഠിതഭാവം അജാനനതായ സൂരോ ഹുത്വാ പത്തം ഗഹേതും അവിസഹന്തോ ‘‘ഥോകം, ഭന്തേ, അധിവാസേഥാ’’തി വത്വാ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഭത്തം നിട്ഠിത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘നിട്ഠിത’’ന്തി വുത്തേ തം ഉപട്ഠാകം ആഹ – ‘‘താത, അഞ്ഞോ തയാ സമ്പന്നവേഗതരോ നാമ നത്ഥി, സീഘേന ജവേന ഭദന്തം പത്വാ ‘പത്തം മേ, ഭന്തേ, ദേഥാ’തി വത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ വേഗേന ഏഹീ’’തി. സോ ഏകവചനേനേവ പക്ഖന്ദിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആഹരി. ഇസ്സരോപി അത്തനോ ഭോജനസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ‘‘ഇമം സീഘം ഗന്ത്വാ അയ്യസ്സ സമ്പാദേഹി, അഹം തേ ഇതോ പത്തിം ദമ്മീ’’തി ആഹ.

സോപി തം ഗഹേത്വാ ജവേന ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തം ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ‘വേലാ ഉപകട്ഠാ’തി അഹം അതിസീഘേന ജവേന ആഗതോ ച ഗതോ ച, ഏതസ്സ മേ ജവസ്സ ഫലേന യോജനാനം പണ്ണാസസട്ഠിസതവീസസതഗമനസമത്ഥാനി പഞ്ച വാഹനാനി നിബ്ബത്തന്തു, ആഗച്ഛന്തസ്സ ച മേ ഗച്ഛന്തസ്സ ച സരീരം സൂരിയതേജേന തത്ഥം, തസ്സ മേ ഫലേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ആണാ സൂരിയതേജസദിസാ ഹോതു, ഇമസ്മിം മേ പിണ്ഡപാതേ സാമിനാ പത്തി ദിന്നാ, തസ്സാ മേ നിസ്സന്ദേന തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗീ ഹോമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, സബ്ബമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തികഥാ; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧. ൧൯൨);

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, മണിജോതിരസോ യഥാ’’തി. –

അനുമോദനം അകാസി. പച്ചേകബുദ്ധാനം കിര ഇധാവ ദ്വേ ഗാഥാ അനുമോദനഗാഥാ നാമ ഹോന്തി. തത്ഥ ജോതിരസോതി സബ്ബകാമദദം മണിരതനം വുച്ചതി. ഇദം തസ്സ പുബ്ബചരിതം. സോ ഏതരഹി ചണ്ഡപജ്ജോതോ അഹോസി. തസ്സ ച കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമാനി പഞ്ച വാഹനാനി നിബ്ബത്തിംസു. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനകീളായ നിക്ഖമി. ഉതേനോ ‘‘അജ്ജ പലായിതബ്ബ’’ന്തി മഹന്താമഹന്തേ ചമ്മപസിബ്ബകേ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പൂരേത്വാ കരേണുകാപിട്ഠേ ഠപേത്വാ വാസുലദത്തം ആദായ പലായി. അന്തേപുരപാലകാ പലായന്തം തം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘സീഘം ഗച്ഛഥാ’’തി ബലം പഹിണി. ഉതേനോ ബലസ്സ പക്ഖന്ദഭാവം ഞത്വാ കഹാപണപസിബ്ബകം മോചേത്വാ പാതേസി, മനുസ്സാ കഹാപണേ ഉച്ചിനിത്വാ പുന പക്ഖന്ദിംസു. ഇതരോ സുവണ്ണപസിബ്ബകം മോചേത്വാ പാതേത്വാ നേസം സുവണ്ണലോഭേന പപഞ്ചേന്താനഞ്ഞേവ ബഹി നിവുട്ഠം അത്തനോ ഖന്ധാവാരം പാപുണി. അഥ നം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ അത്തനോ ബലകായോ പരിവാരേത്വാ നഗരം പവേസേസി. സോ പത്വാവ വാസുലദത്തം അഭിസിഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസീതി. അയം വാസുലദത്തായ ഉപ്പത്തി.

അപരാ പന മാഗണ്ഡിയാ നാമ രഞ്ഞോ സന്തികാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം ലഭി. സാ കിര കുരുരട്ഠേ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ. മാതാപിസ്സാ മാഗണ്ഡിയായേവ നാമം. ചൂളപിതാപിസ്സാ മാഗണ്ഡിയോവ, സാ അഭിരൂപാ അഹോസി ദേവച്ഛരപടിഭാഗാ. പിതാ പനസ്സാ അനുച്ഛവികം സാമികം അലഭന്തോ മഹന്തേഹി മഹന്തേഹി കുലേഹി യാചിതോപി ‘‘ന മയ്ഹം ധീതു തുമ്ഹേ അനുച്ഛവികാ’’തി തജ്ജേത്വാ ഉയ്യോജേസി. അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ സപജാപതികസ്സ അനാഗാമിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ തസ്സ ബഹിനിഗമേ അഗ്ഗിപരിചരണട്ഠാനം അഗമാസി. സോ തഥാഗതസ്സ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ഇമിനാ പുരിസേന സദിസോ അഞ്ഞോ പുരിസോ നാമ നത്ഥി, അയം മയ്ഹം ധീതു അനുച്ഛവികോ, ഇമസ്സ പോസാപനത്ഥായ ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘സമണ, ഏകാ മേ ധീതാ അത്ഥി, അഹം ഏത്തകം കാലം തസ്സാ അനുച്ഛവികം പുരിസം ന പസ്സാമി, തുമ്ഹേ തസ്സാ അനുച്ഛവികാ, സാ ച തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ അനുച്ഛവികാ. തുമ്ഹാകഞ്ഹി പാദപരിചാരികാ, തസ്സാ ച ഭത്താ ലദ്ധും വട്ടതി, തം വോ അഹം ദസ്സാമി, യാവ മമാഗമനാ ഇധേവ തിട്ഠഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ കിഞ്ചി അവത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണോ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭോതി, ഭോതി ധീതു മേ അനുച്ഛവികോ പുരിസോ ദിട്ഠോ, സീഘം സീഘം നം അലങ്കരോഹീ’’തി തം അലങ്കാരാപേത്വാ സദ്ധിം ബ്രാഹ്മണിയാ ആദായ സത്ഥു സന്തികം പായാസി. സകലനഗരം സങ്ഖുഭി. അയം ‘‘ഏത്തകം കാലം മയ്ഹം ധീതു അനുച്ഛവികോ നത്ഥീ’’തി കസ്സചി അദത്വാ ‘‘അജ്ജ മേ ധീതു അനുച്ഛവികോ ദിട്ഠോ’’തി കിര വദേതി, ‘‘കീദിസോ നു ഖോ സോ പുരിസോ, പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി മഹാജനോ തേനേവ സദ്ധിം നിക്ഖമി.

തസ്മിം ധീതരം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തേ സത്ഥാ തേന വുത്തട്ഠാനേ അട്ഠത്വാ തത്ഥ പദചേതിയം ദസ്സേത്വാ ഗന്ത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ അട്ഠാസി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി പദചേതിയം അധിട്ഠഹിത്വാ അക്കന്തട്ഠാനേയേവ പഞ്ഞായതി, ന അഞ്ഞത്ഥ. യേസഞ്ചത്ഥായ അധിട്ഠിതം ഹോതി, തേയേവ നം പസ്സന്തി. തേസം പന അദസ്സനകരണത്ഥം ഹത്ഥിആദയോ വാ അക്കമന്തു, മഹാമേഘോ വാ പവസ്സതു, വേരമ്ഭവാതാ വാ പഹരന്തു, ന തം കോചി മക്ഖേതും സക്കോതി. അഥ ബ്രാഹ്മണീ ബ്രാഹ്മണം ആഹ – ‘‘കുഹിം സോ പുരിസോ’’തി. ‘‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ തിട്ഠാഹീ’തി നം അവചം, കുഹിം നു ഖോ സോ ഗതോ’’തി ഇതോ ചിതോ ഓലോകേന്തോ പദചേതിയം ദിസ്വാ ‘‘അയമസ്സ പദവലഞ്ജോ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണീ സലക്ഖണമന്താനം തിണ്ണം വേദാനം പഗുണതായ ലക്ഖണമന്തേ പരിവത്തേത്വാ പദലക്ഖണം ഉപധാരേത്വാ, ‘‘നയിദം, ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ചകാമഗുണസേവിനോ പദ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി അവകഡ്ഢിതം പദം,

വിവട്ടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧; വിസുദ്ധി. ൧.൪൫);

അഥ നം ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘‘ഭോതി ത്വം ഉദകപാതിയം കുമ്ഭീലം, ഗേഹമജ്ഝേ ച പന ചോരം വിയ മന്തേ പസ്സനസീലാ, തുണ്ഹീ ഹോഹീ’’തി. ബ്രാഹ്മണ, യം ഇച്ഛസി, തം വദേഹി, നയിദം പഞ്ചകാമഗുണസേവിനോ പദന്തി. തതോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ, ‘‘അയം സോ പുരിസോ’’തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ, ‘‘സമണ, ധീതരം മേ തവ പോസാപനത്ഥായ ദേമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ധീതരാ തേ മയ്ഹം അത്ഥോ അത്ഥി വാ നത്ഥി വാ’’തി അവത്വാവ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ഏകം തേ കാരണം കഥേമീ’’തി വത്വാ, ‘‘കഥേഹി സമണാ’’തി വുത്തേ മഹാഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ യാവ അജപാലനിഗ്രോധമൂലാ മാരേന അനുബദ്ധഭാവം അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ ച പന ‘‘അതീതോ ദാനി മേ ഏസ വിസയ’’ന്തി തസ്സ സോകാതുരസ്സ സോകവൂപസമനത്ഥം ആഗതാഹി മാരധീതാഹി കുമാരികവണ്ണാദിവസേന പയോജിതം പലോഭനം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘തദാപി മയ്ഹം ഛന്ദോ നാഹോസീ’’തി വത്വാ –

‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച,

നാഹോസി ഛന്ദോ അപി മേഥുനസ്മിം;

കിമേവിദം മുത്തകരീസപുണ്ണം,

പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’’തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧; സു. നി. ൮൪൧) –

ഇമം ഗാഥമാഹ. ഗാഥാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. മാഗണ്ഡിയാപി ഖോ ‘‘സചസ്സ മയാ അത്ഥോ നത്ഥി, അനത്ഥികഭാവോവ വത്തബ്ബോ, അയം പന മം മുത്തകരീസപുണ്ണം കരോതി, പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേതി, ഹോതു, അത്തനോ ജാതികുലപദേസഭോഗയസവയസമ്പത്തിം ആഗമ്മ തഥാരൂപം ഭത്താരം ലഭിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി സത്ഥരി ആഘാതം ബന്ധി. ‘‘കിം പന സത്ഥാ തായ അത്തനി ആഘാതുപ്പത്തിം ജാനാതി, നോ’’തി? ‘‘ജാനാതിയേവ. ജാനന്തോ കസ്മാ ഗാഥമാഹാ’’തി? ഇതരേസം ദ്വിന്നം വസേന. ബുദ്ധാ ഹി ആഘാതം അഗണേത്വാ മഗ്ഗഫലാധിഗമാരഹാനം വസേന ധമ്മം ദേസേന്തിയേവ. മാതാപിതരോ തം നേത്വാ ചൂളമാഗണ്ഡിയം കനിട്ഠം പടിച്ഛാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ചൂളമാഗണ്ഡിയോപി ചിന്തേസി – ‘‘മമ ധീതാ ഓമകസത്തസ്സ ന അനുച്ഛവികാ, ഏകസ്സ രഞ്ഞോവ അനുച്ഛവികാ’’തി. തം ആദായ കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ, ‘‘ഇമം ഇത്ഥിരതനം ദേവസ്സ അനുച്ഛവിക’’ന്തി ഉതേനസ്സ രഞ്ഞോ അദാസി. സോ തം ദിസ്വാവ ഉപ്പന്നബലവസിനേഹോ അഭിസേകം കത്വാ പഞ്ചസതമാതുഗാമപരിവാരം ദത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. അയം മാഗണ്ഡിയായ ഉപ്പത്തി.

ഏവമസ്സ ദിയഡ്ഢസഹസ്സനാടകിത്ഥിപരിവാരാ തിസ്സോ അഗ്ഗമഹേസിയോ അഹേസും. തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ഘോസകസേട്ഠി കുക്കുടസേട്ഠി പാവാരികസേട്ഠീതി കോസമ്ബിയം തയോ സേട്ഠിനോ ഹോന്തി. തേ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ പഞ്ചസതതാപസേ ഹിമവന്തതോ ആഗന്ത്വാ നഗരേ ഭിക്ഖായ ചരന്തേ ദിസ്വാ പസീദിത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേത്വാ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ചത്താരോ മാസേ അത്തനോ സന്തികേ വസാപേത്വാ പുന വസ്സാരത്തേ ആഗമനത്ഥായ പടിജാനാപേത്വാ ഉയ്യോജേസും. താപസാപി തതോ പട്ഠായ അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ ചത്താരോ മാസേ തേസം സന്തികേ വസിംസു. തേ അപരഭാഗേ ഹിമവന്തതോ ആഗച്ഛന്താ അരഞ്ഞായതനേ ഏകം മഹാനിഗ്രോധം ദിസ്വാ തസ്സ മൂലേ നിസീദിംസു. തേസു ജേട്ഠകതാപസോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഓരമത്തികാ ന ഭവിസ്സതി, മഹേസക്ഖേനേവേത്ഥ ദേവരാജേന ഭവിതബ്ബം, സാധു വത സചായം ഇസിഗണസ്സ പാനീയം ദദേയ്യാ’’തി. സോപി പാനീയം അദാസി. താപസോ ന്ഹാനോദകം ചിന്തേസി, തമ്പി അദാസി. തതോ ഭോജനം ചിന്തേസി, തമ്പി അദാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ദേവരാജാ അമ്ഹേഹി ചിന്തിതം ചിന്തിതം സബ്ബം ദേതി, അഹോ വത നം പസ്സേയ്യാമാ’’തി. സോ രുക്ഖക്ഖന്ധം പദാലേത്വാ അത്താനം ദസ്സേസി. അഥ നം താപസാ, ‘‘ദേവരാജ, മഹതീ തേ സമ്പത്തി, കിം നു ഖോ കത്വാ അയം തേ ലദ്ധാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘മാ പുച്ഛഥ, അയ്യാ’’തി. ‘‘ആചിക്ഖ, ദേവരാജാ’’തി. സോ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ പരിത്തകത്താ ലജ്ജമാനോ കഥേതും ന വിസഹി. തേഹി പുനപ്പുനം നിപ്പീളിയമാനോ പന ‘‘തേന ഹി സുണാഥാ’’തി വത്വാ കഥേസി.

സോ കിരേകോ ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ ഹുത്വാ ഭതിം പരിയേസന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ സന്തികേ ഭതികമ്മം ലഭിത്വാ തം നിസ്സായ ജീവികം കപ്പേസി. അഥേകസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ സമ്പത്തേ അനാഥപിണ്ഡികോ വിഹാരതോ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തസ്സ ഭതികസ്സ അജ്ജുപോസഥദിവസഭാവോ കേനചി കഥിതോ’’തി? ‘‘ന കഥിതോ, സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹിസ്സ സായമാസം പചഥാ’’തി. അഥസ്സ പത്ഥോദനം പചിംസു. സോ ദിവസം അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ ഭത്തേ വഡ്ഢേത്വാ ദിന്നേ ‘‘ഛാതോമ്ഹീ’’തി സഹസാ അഭുഞ്ജിത്വാവ ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇമസ്മിം ഗേഹേ ‘ഭത്തം ദേഥ, സൂപം ദേഥ, ബ്യഞ്ജനം ദേഥാ’തി മഹാകോലാഹലം അഹോസി, അജ്ജ തേ സബ്ബേ നിസ്സദ്ദാ നിപജ്ജിംസു, മയ്ഹമേവ ഏകസ്സാഹാരം വഡ്ഢയിംസു, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘അവസേസാ ഭുഞ്ജിംസു, ന ഭുഞ്ജിംസൂ’’തി? ‘‘ന ഭുഞ്ജിംസു, താതാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഉപോസഥദിവസേസു സായമാസം ന ഭുഞ്ജന്തി, സബ്ബേവ ഉപോസഥികാ ഹോന്തി. അന്തമസോ ഥനപായിനോപി ദാരകേ മുഖം വിക്ഖാലാപേത്വാ ചതുമധുരം മുഖേ പക്ഖിപാപേത്വാ മഹാസേട്ഠി ഉപോസഥികേ കാരേതി. ഗന്ധതേലപ്പദീപേ ജാലന്തേ ഖുദ്ദകമഹല്ലകദാരകാ സയനഗതാ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തി. തുയ്ഹം പന ഉപോസഥദിവസഭാവം കഥേതും സതിം ന കരിമ്ഹാ. തസ്മാ തവേവ ഭത്തം പക്കം, നം ഭുഞ്ജസ്സൂതി. സചേ ഇദാനി ഉപോസഥികേന ഭവിതും വട്ടതി, അഹമ്പി ഭവേയ്യന്തി. ‘‘ഇദം സേട്ഠി ജാനാതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി നം പുച്ഛഥാ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം പുച്ഛിംസു. സോ ഏവമാഹ – ‘‘ഇദാനി പന അഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠഹന്തോ ഉപഡ്ഢം ഉപോസഥകമ്മം ലഭിസ്സതീ’’തി. ഇതരോ തം സുത്വാ തഥാ അകാസി.

തസ്സ സകലദിവസം കമ്മം കത്വാ ഛാതസ്സ സരീരേ വാതാ കുപ്പിംസു. സോ യോത്തേന ഉരം ബന്ധിത്വാ യോത്തകോടിയം ഗഹേത്വാ പരിവത്തതി. സേട്ഠി തം പവത്തിം സുത്വാ ഉക്കാഹി ധാരിയമാനാഹി ചതുമധുരം ഗാഹാപേത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ, ‘‘കിം, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, വാതാ മേ കുപ്പിതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഉട്ഠായ ഇദം ഭേസജ്ജം ഖാദാഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേപി ഖാദഥ, സാമീ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകം അഫാസുകം നത്ഥി, ത്വം ഖാദാഹീ’’തി. ‘‘സാമി, അഹം ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ സകലം കാതും നാസക്ഖിം, ഉപഡ്ഢകമ്മമ്പി മേ വികലം മാ അഹോസീ’’തി ന ഇച്ഛി. ‘‘മാ ഏവം കരി, താതാ’’തി വുച്ചമാനോപി അനിച്ഛിത്വാ അരുണേ ഉട്ഠഹന്തേ മിലാതമാലാ വിയ കാലം കത്വാ തസ്മിം നിഗ്രോധരുക്ഖേ ദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്മാ ഇമമത്ഥം കഥേത്വാ ‘‘സോ സേട്ഠി ബുദ്ധമാമകോ, ധമ്മമാമകോ, സങ്ഘമാമകോ, തം നിസ്സായ കതസ്സ ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേനേസാ സമ്പത്തി മയാ ലദ്ധാ’’തി ആഹ.

‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനം സുത്വാവ പഞ്ചസതാ താപസാ ഉട്ഠായ ദേവതായ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘ബുദ്ധോതി വദേസി, ബുദ്ധോതി വദേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ബുദ്ധോതി വദാമി, ബുദ്ധോതി വദാമീ’’തി തിക്ഖത്തും പടിജാനാപേത്വാ ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മി’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ‘‘ദേവതേ അനേകേസു കപ്പസതസഹസ്സേസു അസുതപുബ്ബം സദ്ദം തയാ സുണാപിതമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. അഥ അന്തേവാസിനോ ആചരിയം ഏതദവോചും – ‘‘തേന ഹി സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘താതാ, തയോ സേട്ഠിനോ അമ്ഹാകം ബഹൂപകാരാ, സ്വേ തേസം നിവേസനേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിത്വാ തേസമ്പി ആചിക്ഖിത്വാ ഗമിസ്സാമ, അധിവാസേഥ, താതാ’’തി. തേ അധിവാസയിംസു. പുനദിവസേ സേട്ഠിനോ യാഗുഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘അജ്ജ നോ അയ്യാനം ആഗമനദിവസോ’’തി ഞത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ തേ ആദായ നിവേസനം ഗന്ത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം അദംസു. തേ കതഭത്തകിച്ചാ മഹാസേട്ഠിനോ ‘‘മയം ഗമിസ്സാമാ’’തി വദിംസു. ‘‘നനു, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ അമ്ഹാകം ഗഹിതാവ പടിഞ്ഞാ, ഇദാനി കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ലോകേ കിര ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ, തസ്മാ സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം പന തസ്സ സത്ഥുനോ സന്തികം തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി? ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി അവാരിതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ആഗമേഥ, മയമ്പി ഗമനപരിവച്ഛം കത്വാ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേസു പരിവച്ഛം കരോന്തേസു അമ്ഹാകം പപഞ്ചോ ഹോതി, മയം പുരതോ ഗച്ഛാമ, തുമ്ഹേ പച്ഛാ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ തേ പുരേതരം ഗന്ത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ അഭിത്ഥവിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ നേസം സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേപി സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി വചനസമനന്തരംയേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ഏഹിഭിക്ഖൂ അഹേസും.

തേപി ഖോ തയോ സേട്ഠിനോ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭത്തച്ഛാദനസപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ദാനൂപകരണാനി ആദായ സാവത്ഥിം പത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ കഥാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അദ്ധമാസമത്തമ്പി ദാനം ദദമാനാ സത്ഥു സന്തികേ വസിത്വാ കോസമ്ബിം ആഗമനത്ഥായ സത്ഥാരം യാചിത്വാ സത്ഥാരാ പടിഞ്ഞം ദദന്തേന ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ ഗഹപതയോ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി വുത്തേ, ‘‘അഞ്ഞാതം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി പഹിതസാസനേന ആഗന്തും വട്ടതീ’’തി വത്വാ കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ ഘോസകസേട്ഠി ഘോസിതാരാമം, കുക്കുടസേട്ഠി കുക്കുടാരാമം, പാവാരികസേട്ഠി പാവാരികാരാമന്തി തയോ മഹാവിഹാരേ കാരേത്വാ സത്ഥു ആഗമനത്ഥായ സാസനം പഹിണിംസു. സത്ഥാ തേസം സാസനം സുത്വാ തത്ഥ അഗമാസി. തേ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വിഹാരം പവേസേത്വാ വാരേന വാരേന പടിജഗ്ഗന്തി. സത്ഥാ ദേവസികം ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ വസതി. യസ്സ വിഹാരേ വുട്ഠോ ഹോതി, തസ്സേവ ഘരദ്വാരേ പിണ്ഡായ ചരതി. തേസം പന തിണ്ണം സേട്ഠീനം ഉപട്ഠാകോ സുമനോ നാമ മാലാകാരോ അഹോസി. സോ തേ സേട്ഠിനോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഉപകാരകോ, സത്ഥാരം ഭോജേതുകാമോമ്ഹി, മയ്ഹമ്പി ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദേഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഭണേ സ്വേ ഭോജേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, സാമീ’’തി സോ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സക്കാരം പടിയാദേസി.

തദാ രാജാ സാമാവതിയാ ദേവസികം പുപ്ഫമൂലേ അട്ഠ കഹാപണേ ദേതി. തസ്സാ ഖുജ്ജുത്തരാ നാമ ദാസീ സുമനമാലാകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ നിബദ്ധം പുപ്ഫാനി ഗണ്ഹാതി. അഥ നം തസ്മിം ദിവസേ ആഗതം മാലാകാരോ ആഹ – ‘‘മയാ സത്ഥാ നിമന്തിതോ, അജ്ജ പുപ്ഫേഹി സത്ഥാരം പൂജേസ്സാമി, തിട്ഠ താവ, ത്വം പരിവേസനായ സഹായികാ ഹുത്വാ ധമ്മം സുത്വാ അവസേസാനി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സസീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി അധിവാസേസി. സുമനോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ അനുമോദനകരണത്ഥായ പത്തം അഗ്ഗഹേസി. സത്ഥാ അനുമോദനധമ്മദേസനം ആരഭി. ഖുജ്ജുത്തരാപി സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ചത്താരോ കഹാപണേ അത്തനോ ഗഹേത്വാ ചതൂഹി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തം ദിവസം അട്ഠഹിപി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ഗതാ. അഥ നം സാമാവതീ ആഹ – ‘‘കിം നു ഖോ, അമ്മ, അജ്ജ അമ്ഹാകം രഞ്ഞാ ദ്വിഗുണം പുപ്ഫമൂലം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘നോ, അയ്യേ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ബഹൂനി പുപ്ഫാനീ’’തി? ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു അഹം ചത്താരോ കഹാപണേ അത്തനോ ഗഹേത്വാ ചതൂഹി പുപ്ഫാനി ആഹരാമീ’’തി. ‘‘അജ്ജ കസ്മാ ന ഗണ്ഹീ’’തി? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ ധമ്മസ്സ അധിഗതത്താ’’തി. അഥ നം ‘‘അരേ, ദുട്ഠദാസി ഏത്തകം കാലം തയാ ഗഹിതകഹാപണേ മേ ദേഹീ’’തി അതജ്ജേത്വാ, ‘‘അമ്മ, തയാ പിവിതം അമതം അമ്ഹേപി പായേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹി മം ന്ഹാപേഹീ’’തി വുത്തേ സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹാപേത്വാ ദ്വേ മട്ഠസാടകേ ദാപേസി. സാ ഏകം നിവാസേത്വാ ഏകം ഏകംസം പാരുപിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഏകം ബീജനിം ആഹരാപേത്വാ ആസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്രബീജനിം ആദായ പഞ്ച മാതുഗാമസതാനി ആമന്തേത്വാ താസം സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേനേവ ധമ്മം ദേസേസി. തസ്സാ ധമ്മകഥം സുത്വാ താ സബ്ബാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

താ സബ്ബാപി ഖുജ്ജുത്തരം വന്ദിത്വാ, ‘‘അമ്മ, അജ്ജതോ പട്ഠായ ത്വം കിലിട്ഠകമ്മം മാ കരി, അമ്ഹാകം മാതുട്ഠാനേ ച ആചരിയട്ഠാനേ ച ഠത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ ദേസിതം ധമ്മം സുത്വാ അമ്ഹാകം കഥേഹീ’’തി വദിംസു. സാ തഥാ കരോന്തീ അപരഭാഗേ തിപിടകധരാ ജാതാ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവികാനം ഉപാസികാനം ബഹുസ്സുതാനം ധമ്മകഥികാനം യദിദം ഖുജ്ജുത്തരാ’’തി ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. താപി ഖോ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ തം ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്മ, സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമാമ്ഹാ, തം നോ ദസ്സേഹി, ഗന്ധമാലാദീഹി തം പൂജേസ്സാമാ’’തി. ‘‘അയ്യേ, രാജകുലം നാമ ഭാരിയം, തുമ്ഹേ ഗഹേത്വാ ബഹി ഗന്തും ന സക്കാ’’തി. ‘‘അമ്മ, നോ മാ നാസേഹി, ദസ്സേഹേവ അമ്ഹാകം സത്ഥാര’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹാകം വസനഗബ്ഭാനം ഭിത്തീസു യത്തകേന ഓലോകേതും സക്കാ ഹോതി, തത്തകം ഛിദ്ദം കത്വാ ഗന്ധമാലാദീനി ആഹരാപേത്വാ സത്ഥാരം തിണ്ണം സേട്ഠീനം ഘരദ്വാരം ഗച്ഛന്തം തുമ്ഹേ തേസു തേസു ഠാനേസു ഠത്വാ ഓലോകേഥ ചേവ, ഹത്ഥേ ച പസാരേത്വാ വന്ദഥ, പൂജേഥ ചാ’’തി. താ തഥാ കത്വാ സത്ഥാരം ഗച്ഛന്തഞ്ച ആഗച്ഛന്തഞ്ച ഓലോകേത്വാ വന്ദിംസു ചേവ പൂജേസുഞ്ച.

അഥേകദിവസം മാഗണ്ഡിയാ അത്തനോ പാസാദതലതോ നിക്ഖമിത്വാ ചങ്കമമാനാ താസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭേസു ഛിദ്ദം ദിസ്വാ, ‘‘ഇദം കി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ, താഹി തസ്സാ സത്ഥരി ആഘാതബദ്ധഭാവം അജാനന്തീഹി ‘‘സത്ഥാ ഇമം നഗരം ആഗതോ, മയം ഏത്ഥ ഠത്വാ സത്ഥാരം വന്ദാമ ചേവ പൂജേമ ചാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആഗതോ നാമ ഇമം നഗരം സമണോ ഗോതമോ, ഇദാനിസ്സ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമി, ഇമാപി തസ്സ ഉപട്ഠായികാ, ഇമാസമ്പി കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതിമിസ്സികാനം ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥി, കതിപാഹേനേവ തേ ജീവിതം മാരേസ്സന്തീ’’തി. രാജാ ‘‘ന താ ഏവരൂപം കരിസ്സന്തീ’’തി ന സദ്ദഹി. പുനപ്പുനം വുത്തേപി ന സദ്ദഹി ഏവ. അഥ നം ഏവം തിക്ഖത്തും വുത്തേപി അസദ്ദഹന്തം ‘‘സചേ മേ ന സദ്ദഹസി, താസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഉപചാരേഹി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭേസു ഛിദ്ദം ദിസ്വാ, ‘‘ഇദം കി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ, തസ്മിം അത്ഥേ ആരോചിതേ താസം അകുജ്ഝിത്വാ, കിഞ്ചി അവത്വാവ ഛിദ്ദാനി പിദഹാപേത്വാ സബ്ബഗബ്ഭേസു ഉദ്ധച്ഛിദ്ദകവാതപാനാനി കാരേസി. ഉദ്ധച്ഛിദ്ദകവാതപാനാനി കിര തസ്മിം കാലേ ഉപ്പന്നാനി. മാഗണ്ഡിയാ താസം കിഞ്ചി കാതും അസക്കുണിത്വാ, ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സേവ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി നാഗരാനം ലഞ്ജം ദത്വാ, ‘‘സമണം ഗോതമം അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ വിചരന്തം ദാസകമ്മകരപോരിസേഹി അക്കോസേത്വാ പരിഭാസേത്വാ പലാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നാ അന്തോനഗരം പവിട്ഠം സത്ഥാരം അനുബന്ധിത്വാ, ‘‘ചോരോസി, ബാലോസി, മൂള്ഹോസി, ഓട്ഠോസി, ഗോണോസി, ഗദ്രഭോസി, നേരയികോസി, തിരച്ഛാനഗതോസി, നത്ഥി തുയ്ഹം സുഗതി, ദുഗ്ഗതിയേവ തുയ്ഹം പാടികങ്ഖാ’’തി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി.

തം സുത്വാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ നാഗരാ അമ്ഹേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, ഇതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘കുഹിം, ആനന്ദോതി’’? ‘‘അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു പുന കത്ഥ ഗമിസ്സാമ, ആനന്ദോ’’തി? ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥാപി മനുസ്സേസു അക്കോസന്തേസു കുഹിം ഗമിസ്സാമാ’’തി? ‘‘തതോപി അഞ്ഞം നഗരം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, ഏവം കാതും ന വട്ടതി. യത്ഥ അധികരണം ഉപ്പന്നം, തത്ഥേവ തസ്മിം വൂപസന്തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും വട്ടതി. കേ പന തേ, ആനന്ദ, അക്കോസന്തീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ദാസകമ്മകരേ ഉപാദായ സബ്ബേ അക്കോസന്തീ’’തി. ‘‘അഹം, ആനന്ദ, സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിസദിസോ, സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണഹത്ഥിനോ ഹി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതേ സരേ സഹിതും ഭാരോ, തഥേവ ബഹൂഹി ദുസ്സീലേഹി കഥിതകഥാനം സഹനം നാമ മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ അത്താനം ആരബ്ഭ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ നാഗവഗ്ഗേ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘അഹം നാഗോവ സങ്ഗാമേ, ചാപതോ പതിതം സരം;

അതിവാക്യം തിതിക്ഖിസ്സം, ദുസ്സീലോ ഹി ബഹുജ്ജനോ.

‘‘ദന്തം നയന്തി സമിതിം, ദന്തം രാജാഭിരൂഹതി;

ദന്തോ സേട്ഠോ മനുസ്സേസു, യോതിവാക്യം തിതിക്ഖതി.

‘‘വരമസ്സതരാ ദന്താ, ആജാനീയാ ച സിന്ധവാ;

കുഞ്ജരാ ച മഹാനാഗാ, അത്തദന്തോ തതോ വര’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൨൦-൩൨൨);

ധമ്മകഥാ സമ്പത്തമഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസി. ഏവം ധമ്മം ദേസേത്വാ മാ ചിന്തയി, ആനന്ദ, ഏതേ സത്താഹമത്തമേവ അക്കോസിസ്സന്തി, അട്ഠമേ ദിവസേ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സന്തി, ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നം അധികരണം സത്താഹതോ ഉത്തരി ന ഗച്ഛതി. മാഗണ്ഡിയാ സത്ഥാരം അക്കോസാപേത്വാ പലാപേതും അസക്കോന്തീ, ‘‘കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഇമാ ഏതസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭഭൂതാ, ഏതാസമ്പി ബ്യസനം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകദിവസം രഞ്ഞോ സുരാപാനട്ഠാനേ ഉപട്ഠാനം കരോന്തീ ചൂളപിതു സാസനം പഹിണി ‘‘അത്ഥോ മേ കിര കുക്കുടേഹി, അട്ഠ മതകുക്കുടേ, അട്ഠ സജീവകുക്കുടേ ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതു, ആഗന്ത്വാ ച സോപാനമത്ഥകേ ഠത്വാ ആഗതഭാവം നിവേദേത്വാ ‘പവിസതൂ’തി വുത്തേപി അപവിസിത്വാ പഠമം അട്ഠ സജീവകുക്കുടേ പഹിണതു, ‘പച്ഛാ ഇതരേ’’’തി. ചൂളാപട്ഠാകസ്സ ച ‘‘മമ വചനം കരേയ്യാസീ’’തി ലഞ്ജം അദാസി. മാഗണ്ഡിയോ ആഗന്ത്വാ, രഞ്ഞോ നിവേദാപേത്വാ, ‘‘പവിസതൂ’’തി വുത്തേ, ‘‘രഞ്ഞോ ആപാനഭൂമിം ന പവിസിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഇതരാ ചൂളുപട്ഠാകം പഹിണി – ‘‘ഗച്ഛ, താത, മമ ചൂളപിതു സന്തിക’’ന്തി. സോ ഗന്ത്വാ തേന ദിന്നേ അട്ഠ സജീവകുക്കുടേ ആനേത്വാ, ‘‘ദേവ, പുരോഹിതേന പണ്ണാകാരോ പഹിതോ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഭദ്ദകോ വത നോ ഉത്തരിഭങ്ഗോ ഉപ്പന്നോ, കോ നു ഖോ പചേയ്യാ’’തി ആഹ. മാഗണ്ഡിയാ, ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതിപ്പമുഖാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ നിക്കമ്മികാ വിചരന്തി, താസം പേസേഹി, താ പചിത്വാ ആഹരിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഗച്ഛ, താസം ദത്വാ അഞ്ഞസ്സ കിര ഹത്ഥേ അദത്വാ സയമേവ മാരേത്വാ പചന്തൂ’’തി പേസേസി. ചൂളുപട്ഠാകോ ‘‘സാധു ദേവാ’’തി ഗന്ത്വാ തഥാ വത്വാ താഹി ‘‘മയം പാണാതിപാതം ന കരോമാ’’തി പടിക്ഖിത്തോ ആഗന്ത്വാ തമത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. മാഗണ്ഡിയാ ‘‘ദിട്ഠം തേ, മഹാരാജ, ഇദാനി താസം പാണാതിപാതസ്സ കരണം വാ അകരണം വാ ജാനിസ്സസി, ‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പചിത്വാ പേസേന്തൂ’തി വദേഹി ദേവാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ വത്വാ പേസേസി. ഇതരോ തേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ വിയ ഹുത്വാ ഗന്ത്വാ തേ കുക്കുടേ പുരോഹിതസ്സ ദത്വാ മതകുക്കുടേ താസം സന്തികം നേത്വാ, ‘‘ഇമേ കിര കുക്കുടേ പചിത്വാ സത്ഥു സന്തികം പഹിണഥാ’’തി ആഹ. താ, ‘‘സാമി, ആഹര, ഇദം നാമ അമ്ഹാകം കിച്ച’’ന്തി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിംസു. സോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘കിം, താതാ’’തി പുട്ഠോ, ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പചിത്വാ പേസേഥാതി വുത്തമത്തേയേവ പടിമഗ്ഗം ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിംസൂ’’തി ആചിക്ഖി. മാഗണ്ഡിയാ ‘‘പസ്സ, മഹാരാജ, ന താ തുമ്ഹാദിസാനം കരോന്തി, ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ താസം അത്ഥീതി വുത്തേ ന സദ്ദഹസീ’’തി ആഹ. രാജാ തം സുത്വാപി അധിവാസേത്വാ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. മാഗണ്ഡിയാ ‘‘കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തദാ പന രാജാ ‘‘സാമാവതിയാ വാസുലദത്തായ മാഗണ്ഡിയായ ചാ’’തി തിസ്സന്നമ്പി ഏതാസം പാസാദതലേ വാരേന വാരേന സത്താഹം സത്താഹം വീതിനാമേതി. അഥ നം ‘‘സ്വേ വാ പരസുവേ വാ സാമാവതിയാ പാസാദതലം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ മാഗണ്ഡിയാ ചൂളപിതു സാസനം പഹിണി – ‘‘അഗദേന കിര ദാഠാ ധോവിത്വാ ഏകം സപ്പം പേസേതൂ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ പേസേസി. രാജാ അത്തനോ ഗമനട്ഠാനം ഹത്ഥികന്തവീണം ആദായയേവ ഗച്ഛതി, തസ്സാ പോക്ഖരേ ഏകം ഛിദ്ദം അത്ഥി. മാഗണ്ഡിയാ തേന ഛിദ്ദേന സപ്പം പവേസേത്വാ ഛിദ്ദം മാലാഗുളേന ഥകേസി. സപ്പോ ദ്വീഹതീഹം അന്തോവീണായമേവ അഹോസി. മാഗണ്ഡിയാ രഞ്ഞോ ഗമനദിവസേ ‘‘അജ്ജ കതരിസ്സിത്ഥിയാ പാസാദം ഗമിസ്സസി ദേവാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാമാവതിയാ’’തി വുത്തേ, ‘‘അജ്ജ മയാ, മഹാരാജ, അമനാപോ സുപിനോ ദിട്ഠോ. ന സക്കാ തത്ഥ ഗന്തും, ദേവാ’’തി? ‘‘ഗച്ഛാമേവാ’’തി. സാ യാവ തതിയം വാരേത്വാ, ‘‘ഏവം സന്തേ അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗമിസ്സാമി, ദേവാ’’തി വത്വാ നിവത്തിയമാനാപി അനിവത്തിത്വാ, ‘‘ന ജാനാമി, കിം ഭവിസ്സതി ദേവാ’’തി രഞ്ഞാ സദ്ധിംയേവ അഗമാസി.

രാജാ സാമാവതിമിസ്സികാഹി ദിന്നാനി വത്ഥപുപ്ഫഗന്ധാഭരണാനി ധാരേത്വാ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വീണം ഉസ്സീസകേ ഠപേത്വാ സയനേ നിപജ്ജി. മാഗണ്ഡിയാ അപരാപരം വിചരന്തീ വിയ ഹുത്വാ വീണാഛിദ്ദതോ പുപ്ഫഗുളം അപനേസി. സപ്പോ ദ്വീഹതീഹം നിരാഹാരോ തേന ഛിദ്ദേന നിക്ഖമിത്വാ പസ്സസന്തോ ഫണം കത്വാ സയനപിട്ഠേ നിപജ്ജി. മാഗണ്ഡിയാ തം ദിസ്വാ, ‘‘ധീ ധീ, ദേവ, സപ്പോ’’തി മഹാസദ്ദം കത്വാ രാജാനഞ്ച താ ച അക്കോസന്തീ, ‘‘അയം അന്ധബാലരാജാ അലക്ഖികോ മയ്ഹം വചനം ന സുണാതി, ഇമാപി നിസ്സിരീകാ ദുബ്ബിനീതാ, കിം നാമ രഞ്ഞോ സന്തികാ ന ലഭന്തി, കിം നു തുമ്ഹേ ഇമസ്മിം മതേയേവ സുഖം ജീവിസ്സഥ, ജീവന്തേ ദുക്ഖം ജീവഥ, ‘അജ്ജ മയാ പാപസുപിനോ ദിട്ഠോ, സാമാവതിയാ പാസാദം ഗന്തും ന വട്ടതീ’തി വാരേന്തിയാപി മേ വചനം ന സുണസി, ദേവാ’’തി ആഹ. രാജാ സപ്പം ദിസ്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ ഇമാ കരിസ്സന്തി, അഹോ പാപാ, അഹം ഇമാസം പാപഭാവം ആചിക്ഖന്തിയാപി ഇമിസ്സാ വചനം ന സദ്ദഹിം, പഠമം അത്തനോ ഗബ്ഭേസു ഛിദ്ദാനി കത്വാ നിസിന്നാ, പുന മയാ പേസിതേ കുക്കുടേ പടിപഹിണിംസു, അജ്ജ സയനേ സപ്പം വിസ്സജ്ജിംസൂ’’തി കോധേന സമ്പജ്ജലിതോ വിയ അഹോസി.

സാമാവതീപി പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം ഓവാദം അദാസി – ‘‘അമ്മാ, അമ്ഹാകം അഞ്ഞം പടിസരണം നത്ഥി, നരിന്ദേ ച ദേവിയാ ച അത്തനി ച സമമേവ മേത്തചിത്തം പവത്തേഥ, മാ കസ്സചി കോപം കരിത്ഥാ’’തി. രാജാ സഹസ്സഥാമം സിങ്ഗധനും ആദായ ജിയം പോഥേത്വാ വിസപീതം സരം സന്നയ്ഹിത്വാ സാമാവതിം ധുരേ കത്വാ സബ്ബാ താ പടിപാടിയാ ഠപാപേത്വാ സാമാവതിയാ ഉരേ സരം വിസ്സജ്ജേസി. സോ തസ്സാ മേത്താനുഭാവേന പടിനിവത്തിത്വാ ആഗതമഗ്ഗാഭിമുഖോവ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ ഹദയം പവിസന്തോ വിയ അട്ഠാസി. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഖിത്തോ സരോ സിലമ്പി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛതി, ആകാസേ പടിഹനനകട്ഠാനം നത്ഥി, അഥ ച പനേസ നിവത്തിത്വാ മമ ഹദയാഭിമുഖോ ജാതോ, അയഞ്ഹി നാമ നിസ്സത്തോ നിജ്ജീവോ സരോപി ഏതിസ്സാ ഗുണം ജാനാതി, അഹം മനുസ്സഭൂതോപി ന ജാനാമീ’’തി, സോ ധനും ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സാമാവതിയാ പാദമൂലേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സമ്മുയ്ഹാമി പമുയ്ഹാമി, സബ്ബാ മുയ്ഹന്തി മേ ദിസാ;

സാമാവതി മം തായസ്സു, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’തി.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘സാധു, ദേവ, മം സരണം ഗച്ഛാ’’തി അവത്വാ, ‘‘യമഹം, മഹാരാജ, സരണം ഗതാ, തമേവ ത്വമ്പി സരണം ഗച്ഛാഹീ’’തി ഇദം വത്വാ സാമാവതീ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവികാ –

‘‘മാ മം ത്വം സരണം ഗച്ഛ, യമഹം സരണം ഗതാ;

ഏസ ബുദ്ധോ മഹാരാജ, ഏസ ബുദ്ധോ അനുത്തരോ;

സരണം ഗച്ഛ തം ബുദ്ധം, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’തി. –

ആഹ. രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘ഇദാനാഹം അതിരേകതരം ഭായാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഏസ ഭിയ്യോ പമുയ്ഹാമി, സബ്ബാ മുയ്ഹന്തി മേ ദിസാ;

സാമാവതി മം തായസ്സു, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’തി.

അഥ നം സാ പുരിമനയേനേവ പുന പടിക്ഖിപിത്വാ, ‘‘തേന ഹി ത്വഞ്ച സരണം ഗച്ഛാമി, സത്ഥാരഞ്ച സരണം ഗച്ഛാമി, വരഞ്ച തേ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ, ‘‘വരോ ഗഹിതോ ഹോതു, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സരണം ഗന്ത്വാ നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സാമാവതിം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഉട്ഠേഹി, വരം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാരാജ, മയ്ഹം ഹിരഞ്ഞാദീഹി അത്ഥോ നത്ഥി, ഇമം പന മേ വരം ദേഹി, തഥാ കരോഹി, യഥാ സത്ഥാ നിബദ്ധം പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഇധാഗച്ഛതി, ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’’തി. രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിബദ്ധം ഇധാഗച്ഛഥ, സാമാവതിമിസ്സികാ ‘ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’തി വദന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം നാമ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിബദ്ധം ഗന്തും ന വട്ടതി, മഹാജനോ സത്ഥാരം ആഗമനത്ഥായ പച്ചാസീസതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഏകം ഭിക്ഖും ആണാപേഥാ’’തി. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആണാപേസി. സോ തതോ പട്ഠായ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ആദായ നിബദ്ധം രാജകുലം ഗച്ഛതി. താപി ദേവിയോ നിബദ്ധം ഥേരം സപരിവാരം ഭോജേന്തി, ധമ്മം സുണന്തി. താ ഏകദിവസം ഥേരസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ പസീദിത്വാ, പഞ്ചഹി ഉത്തരാസങ്ഗസതേഹി ധമ്മപൂജം അകംസു. ഏകേകോ ഉത്തരാസങ്ഗോ പഞ്ച സതാനി പഞ്ച സതാനി അഗ്ഘതി.

താ ഏകവത്ഥാ ദിസ്വാ രാജാ പുച്ഛി – ‘‘കുഹിം വോ ഉത്തരാസങ്ഗോ’’തി. ‘‘അയ്യസ്സ നോ ദിന്നാ’’തി. ‘‘തേന സബ്ബേ ഗഹിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ഗഹിതാ’’തി. രാജാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ താഹി ഉത്തരാസങ്ഗാനം ദിന്നഭാവം പുച്ഛിത്വാ താഹി ദിന്നഭാവഞ്ച ഥേരേന ഗഹിതഭാവഞ്ച സുത്വാ, ‘‘നനു, ഭന്തേ, അതിബഹൂനി വത്ഥാനി, ഏത്തകേഹി കിം കരിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അമ്ഹാകം പഹോനകാനി വത്ഥാനി ഗണ്ഹിത്വാ സേസാനി ജിണ്ണചീവരികാനം ഭിക്ഖൂനം ദസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേ അത്തനോ ജിണ്ണചീവരാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ജിണ്ണതരചീവരികാനം ദസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേ അത്തനോ ജിണ്ണതരചീവരാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പച്ചത്ഥരണാനി കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പുരാണപച്ചത്ഥരണാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഭൂമത്ഥരണാനി കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പുരാണഭൂമത്ഥരണാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പാദപുഞ്ഛനാനി കരിസ്സന്തി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘പുരാണപാദപുഞ്ഛനാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കോട്ടേത്വാ മത്തികായ മദ്ദിത്വാ ഭിത്തിം ലിമ്പിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏത്തകാനി കത്വാപി അയ്യാനം ദിന്നാനി ന നസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ പസന്നോ അപരാനിപി പഞ്ച വത്ഥസതാനി ആഹരാപേത്വാ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ ഠപാപേസി. ഥേരോ കിര പഞ്ചസതഗ്ഘനകാനേവ വത്ഥാനി പഞ്ചസതഭാഗേന പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നാനി പഞ്ചസതക്ഖത്തും ലഭി, സഹസ്സഗ്ഘനകാനി സഹസ്സഭാഗേന പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നാനി സഹസ്സക്ഖത്തും ലഭി, സതസഹസ്സഗ്ഘനകാനി സതസഹസ്സഭാഗേന പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നാനി സതസഹസ്സക്ഖത്തും ലഭി. ഏകം ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച ദസാതിആദിനാ നയേന ലദ്ധാനം പന ഗണനാ നാമ നത്ഥി. തഥാഗതേ കിര പരിനിബ്ബുതേ ഥേരോ സകലജമ്ബുദീപം വിചരിത്വാ സബ്ബവിഹാരേസു ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ സന്തകാനേവ പത്തചീവരാനി അദാസി.

തദാ മാഗണ്ഡിയാപി ‘‘യമഹം കരോമി. തം തഥാ അഹുത്വാ അഞ്ഞഥാവ ഹോതി, ഇദാനി കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി രഞ്ഞേ ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്തേ ചൂളപിതു സാസനം പഹിണി – ‘‘സാമാവതിയാ പാസാദം ഗന്ത്വാ, ദുസ്സകോട്ഠാഗാരാനി ച തേലകോട്ഠാഗാരാനി ച വിവരാപേത്വാ, ദുസ്സാനി തേലചാടീസു തേമേത്വാ തേമേത്വാ ഥമ്ഭേ വേഠേത്വാ താ സബ്ബാപി ഏകതോ കത്വാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ബഹി യന്തകം ദത്വാ ദണ്ഡദീപികാഹി ഗേഹേ അഗ്ഗിം ദദമാനോ ഓതരിത്വാ ഗച്ഛതൂ’’തി. സോ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ കോട്ഠാഗാരാനി വിവരിത്വാ വത്ഥാനി തേലചാടീസു തേമേത്വാ തേമേത്വാ ഥമ്ഭേ വേഠേതും ആരഭി. അഥ നം സാമാവതിപ്പമുഖാ ഇത്ഥിയോ ‘‘കിം ഏതം ചൂളപിതാ’’തി വദന്തിയോ ഉപസങ്കമിംസു. ‘‘അമ്മാ, രാജാ ദള്ഹികമ്മത്ഥായ ഇമേ ഥമ്ഭേ തേലപിലോതികാഹി വേഠാപേതി, രാജഗേഹേ നാമ സുയുത്തം ദുയുത്തം ദുജ്ജാനം, മാ മേ സന്തികേ ഹോഥ, അമ്മാ’’തി ഏവം വത്വാ താ ആഗതാ ഗബ്ഭേ പവേസേത്വാ ദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ ബഹി യന്തകം ദത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ അഗ്ഗിം ദേന്തോ ഓതരി. സാമാവതീ താസം ഓവാദം അദാസി – ‘‘അമ്ഹാകം അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വിചരന്തീനം ഏവമേവ അഗ്ഗിനാ ഝായമാനാനം അത്തഭാവാനം പരിച്ഛേദോ ബുദ്ധഞാണേനപി ന സുകരോ, അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി. താ ഗേഹേ ഝായന്തേ വേദനാപരിഗ്ഗഹകമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തിയോ കാചി ദുതിയഫലം, കാചി തതിയഫലം പാപുണിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘ഇധ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ ഉതേനസ്സ ഉയ്യാനഗതസ്സ അന്തേപുരം ദഡ്ഢം, പഞ്ച ച ഇത്ഥിസതാനി കാലകതാനി സാമാവതിപ്പമുഖാനി. താസം, ഭന്തേ, ഉപാസികാനം കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’തി? സന്തേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാസികായോ സോതാപന്നാ, സന്തി സകദാഗാമിയോ, സന്തി അനാഗാമിയോ, സബ്ബാ താ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാസികായോ അനിപ്ഫലാ കാലകതാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ, ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതി;

ഉപധീബന്ധനോ ബാലോ, തമസാ പരിവാരിതോ;

സസ്സതോരിവ ഖായതി, പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചന’’ന്തി. (ഉദാ. ൭൦);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാമ വട്ടേ വിചരന്താ നിച്ചകാലം അപ്പമത്താ ഹുത്വാ പുഞ്ഞകമ്മമേവ ന കരോന്തി, പമാദിനോ ഹുത്വാ പാപകമ്മമ്പി കരോന്തി. തസ്മാ വട്ടേ വിചരന്താ സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി അനുഭവന്തീ’’തി ധമ്മം ദേസേസി.

രാജാ ‘‘സാമാവതിയാ ഗേഹം കിര ഝായതീ’’തി സുത്വാ വേഗേനാഗച്ഛന്തോപി അദഡ്ഢേ സമ്പാപുണിതും നാസക്ഖി. ആഗന്ത്വാ പന ഗേഹം നിബ്ബാപേന്തോ ഉപ്പന്നബലവദോമനസ്സോ അമച്ചഗണപരിവുതോ നിസീദിത്വാ സാമാവതിയാ ഗുണേ അനുസ്സരന്തോ, ‘‘കസ്സ നു ഖോ ഇദം കമ്മ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘മാഗണ്ഡിയായ കാരിതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘താസേത്വാ പുച്ഛിയമാനാ ന കഥേസ്സതി, സണികം ഉപായേന പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അമച്ചേ ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, അഹം ഇതോ പുബ്ബേ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ആസങ്കിതപരിസങ്കിതോവ ഹോമി, സാമാവതീ മേ നിച്ചം ഓതാരമേവ ഗവേസതി, ഇദാനി പന മേ ചിത്തം നിബ്ബുതം ഭവിസ്സതി, സുഖേന ച വസിതും ലഭിസ്സാമീ’’തി, തേ ‘‘കേന നു ഖോ, ദേവ, ഇദം കത’’ന്തി ആഹംസു. ‘‘മയി സിനേഹേന കേനചി കതം ഭവിസ്സതീ’’തി. മാഗണ്ഡിയാപി സമീപേ ഠിതാ തം സുത്വാ, ‘‘നാഞ്ഞോ കോചി കാതും സക്ഖിസ്സതി, മയാ കതം, ദേവ, അഹം ചൂളപിതരം ആണാപേത്വാ കാരേസി’’ന്തി ആഹ. ‘‘തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ മയി സിനേഹോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, പസന്നോസ്മി, വരം തേ ദമ്മി, അത്തനോ ഞാതിഗണം പക്കോസാപേഹീ’’തി. സാ ഞാതകാനം സാസനം പഹിണി – ‘‘രാജാ മേ പസന്നോ വരം ദേതി, സീഘം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി. രാജാ ആഗതാഗതാനം മഹന്തം സക്കാരം കാരേസി. തം ദിസ്വാ തസ്സാ അഞ്ഞാതകാപി ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘മയം മാഗണ്ഡിയായ ഞാതകാ’’തി ആഗച്ഛിംസു. രാജാ തേ സബ്ബേ ഗാഹാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ നാഭിപ്പമാണേ ആവാടേ ഖണാപേത്വാ തേ തത്ഥ നിസീദാപേത്വാ പംസൂഹി പൂരേത്വാ ഉപരി പലാലേ വികിരാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദാപേസി. ചമ്മസ്സ ദഡ്ഢകാലേ അയനങ്ഗലേന കസാപേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഹീരാഹീരം കാരേസി. മാഗണ്ഡിയായ സരീരതോപി തിഖിണേന സത്ഥേന ഘനഘനട്ഠാനേസു മംസം ഉപ്പാടേത്വാ തേലകപാലം ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ പൂവേ വിയ പചാപേത്വാ തമേവ ഖാദാപേസി.

ധമ്മസഭായമ്പി ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘അനനുച്ഛവികം വത, ആവുസോ, ഏവരൂപായ സദ്ധായ പസന്നായ ഉപാസികായ ഏവരൂപം മരണ’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ സാമാവതിപ്പമുഖാനം ഇത്ഥീനം ഏതം അയുത്തം സമ്പത്തം. പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ പന യുത്തമേവ ഏതാഹി ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ, ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഏതാഹി പുബ്ബേ കതം, തം ആചിക്ഖഥാ’’തി തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ രാജഗേഹേ നിബദ്ധം അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധാ ഭുഞ്ജന്തി. പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ തേ ഉപട്ഠഹന്തി. തേസു സത്ത പച്ചേകബുദ്ധാ ഹിമവന്തം ഗച്ഛന്തി, ഏകോ നദീതീരേ ഏകം തിണഗഹനം അത്ഥി, തത്ഥ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. അഥേകദിവസം രാജാ പച്ചേകബുദ്ധേസു ഗതേസു താ ഇത്ഥിയോ ആദായ നദിയം ഉദകകീളം കീളിതും ഗതോ. തത്ഥ താ ഇത്ഥിയോ ദിവസഭാഗം ഉദകേ കീളിത്വാ ഉത്തരിത്വാ സീതപീളിതാ അഗ്ഗിം വിസിബ്ബേതുകാമാ ‘‘അമ്ഹാകം അഗ്ഗികരണട്ഠാനം ഓലോകേഥാ’’തി അപരാപരം വിചരന്തിയോ തം തിണഗഹനം ദിസ്വാ, ‘‘തിണരാസീ’’തി സഞ്ഞായ തം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ അഗ്ഗിം അദംസു. തിണേസു ഝായിത്വാ പതന്തേസു പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ, ‘‘നട്ഠാമ്ഹാ, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഝായതി, രാജാ ഞത്വാ അമ്ഹേ നാസേസ്സതി, സുദഡ്ഢം നം കരിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാ താ ഇത്ഥിയോ ഇതോ ചിതോ ച ദാരൂനി ആഹരിത്വാ തസ്സ ഉപരി ദാരുരാസിം കരിംസു. മഹാദാരുരാസി അഹോസി. അഥ നം ആലിമ്പേത്വാ, ‘‘ഇദാനി ഝായിസ്സതീ’’തി പക്കമിംസു. താ പഠമം അസഞ്ചേതനികാ ഹുത്വാ കമ്മുനാ ന ബജ്ഝിംസു, ഇദാനി പച്ഛാ സഞ്ചേതനായ കമ്മുനാ ബജ്ഝിംസു. പച്ചേകബുദ്ധം പന അന്തോസമാപത്തിയം സകടസഹസ്സേഹി ദാരൂനി ആഹരിത്വാ ആലിമ്പേന്താപി ഉസ്മാകാരമത്തമ്പി ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ സോ സത്തമേ ദിവസേ ഉട്ഠായ യഥാസുഖം അഗമാസി. താ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന അത്തഭാവസതേ ഇമിനാവ നിയാമേന ഗേഹേ ഝായമാനേ ഝായിംസു. ഇദം ഏതാസം പുബ്ബകമ്മന്തി.

ഏവം വുത്തേ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പടിപുച്ഛിംസു – ‘‘ഖുജ്ജുത്തരാ പന, ഭന്തേ, കേന കമ്മേന ഖുജ്ജാ ജാതാ, കേന കമ്മേന മഹാപഞ്ഞാ, കേന കമ്മേന സോതാപത്തിഫലം അധിഗതാ, കേന കമ്മേന പരേസം പേസനകാരിതാ ജാതാ’’തി? ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ രഞ്ഞോ ബാരാണസിയം രജ്ജം കരണകാലേ സ്വേവ പച്ചേകബുദ്ധോ ഥോകം ഖുജ്ജധാതുകോ അഹോസി. അഥേകാ ഉപട്ഠായികാ ഇത്ഥീ കമ്ബലം പാരുപിത്വാ സുവണ്ണസരണം ഗഹേത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം പച്ചേകബുദ്ധോ ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച വിചരതീ’’തി ഖുജ്ജാ ഹുത്വാ തസ്സ വിചരണാകാരം ദസ്സേസി. തസ്സ നിസ്സന്ദേന ഖുജ്ജാ ജാതാ. തേ പന പച്ചേകബുദ്ധേ പഠമദിവസേ രാജഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ പത്തേ ഗാഹാപേത്വാ പായാസസ്സ പൂരേത്വാ ദാപേസി. ഉണ്ഹപായാസസ്സ പൂരേ പത്തേ പച്ചേകബുദ്ധാ പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഗണ്ഹന്തി. സാ ഇത്ഥീ തേ തഥാ കരോന്തേ ദിസ്വാ അത്തനോ സന്തകാനി അട്ഠ ദന്തവലയാനി ദത്വാ, ‘‘ഇധ ഠപേത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തേസു തഥാ കത്വാ തം ഓലോകേത്വാ ഠിതേസു തേസം അധിപ്പായം ഞത്വാ, ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഏതേഹി അത്ഥോ. തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഏതാനി പരിച്ചത്താനി, ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. തേ ഗഹേത്വാ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമംസു. അജ്ജതനാപി താനി വലയാനി അരോഗാനേവ. സാ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇദാനി തിപിടകധരാ മഹാപഞ്ഞാ ജാതാ. പച്ചേകബുദ്ധാനം കതഉപട്ഠാനസ്സ നിസ്സന്ദേന പന സോതാപത്തിഫലം പത്താ. ഇദമസ്സാ ബുദ്ധന്തരേ പുബ്ബകമ്മം.

കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പന ഏകാ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ധീതാ വഡ്ഢമാനകച്ഛായായ ആദാസം ഗഹേത്വാ അത്താനം അലങ്കരോന്തീ നിസീദി. അഥസ്സാ വിസ്സാസികാ ഏകാ ഖീണാസവാ ഭിക്ഖുനീ തം ദട്ഠും അഗമാസി. ഭിക്ഖുനിയോ ഹി ഖീണാസവാപി സായന്ഹസമയേ ഉപട്ഠാകകുലാനി ദട്ഠുകാമാ ഹോന്തി. തസ്മിം പന ഖണേ സേട്ഠിധീതായ സന്തികേ കാചി പേസനകാരികാ നത്ഥി, സാ ‘‘വന്ദാമി, അയ്യേ, ഏതം താവ മേ പസാധനപേളകം ഗഹേത്വാ ദേഥാ’’തി ആഹ. ഥേരീ ചിന്തേസി – ‘‘സചസ്സാ ഇമം ഗണ്ഹിത്വാ ന ദസ്സാമി, മയി ആഘാതം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി. സചേ പന ദസ്സാമി, പരസ്സ പേസനകാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിസ്സതി. നിരയസന്താപതോ ഖോ പന പരസ്സ പേസനഭാവോവ സേയ്യോ’’തി. ‘‘സാ അനുദയം പടിച്ച തം ഗഹേത്വാ തസ്സാ അദാസി. തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന പരേസം പേസനകാരികാ ജാതാ’’തി.

അഥ പുനേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘സാമാവതിപ്പമുഖാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഗേഹേ അഗ്ഗിനാ ഝായിംസു, മാഗണ്ഡിയായ ഞാതകാ ഉപരി പലാലഗ്ഗിം ദത്വാ അയനങ്ഗലേഹി ഭിന്നാ, മാഗണ്ഡിയാ പക്കുഥിതതേലേ പക്കാ, കേ നു ഖോ ഏത്ഥ ജീവന്തി നാമ, കേ മതാ നാമാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി പമത്താ, തേ വസ്സസതം ജീവന്താപി മതായേവ നാമ. യേ അപ്പമത്താ, തേ മതാപി ജീവന്തിയേവ. തസ്മാ മാഗണ്ഡിയാ ജീവന്തീപി മതായേവ നാമ, സാമാവതിപ്പമുഖാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ മതാപി ജീവന്തിയേവ നാമ. ന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്താ മരന്തി നാമാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൧. ‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മീയന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ.

൨൨. ‘‘ഏവം വിസേസതോ ഞത്വാ, അപ്പമാദമ്ഹി പണ്ഡിതാ;

അപ്പമാദേ പമോദന്തി, അരിയാനം ഗോചരേ രതാ.

൨൩. ‘‘തേ ഝായിനോ സാതതികാ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമാ;

ഫുസന്തി ധീരാ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി.

തത്ഥ അപ്പമാദോതി പദം മഹന്തം അത്ഥം ദീപേതി, മഹന്തം അത്ഥം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. സകലമ്പി ഹി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഹരിത്വാ കഥിയമാനം അപ്പമാദപദമേവ ഓതരതി. തേന വുത്തം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം പാണാനം പദജാതാനി, സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി യദിദം മഹന്തത്തേന. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ, അപ്പമാദോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൪൦).

സോ പനേസ അത്ഥതോ സതിയാ അവിപ്പവാസോ നാമ. നിച്ചം ഉപട്ഠിതായ സതിയാ ചേതം നാമം. അമതപദന്തി അമതം വുച്ചതി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി അജാതത്താ നു ജീയതി ന മീയതി, തസ്മാ അമതന്തി വുച്ചതി. പജ്ജന്തി ഇമിനാതി പദം, അമതം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. അമതസ്സ പദം അമതപദം, അമതസ്സ അധിഗമൂപായോതി വുത്തം ഹോതി, പമാദോതി പമജ്ജനഭാവോ, മുട്ഠസ്സതിസങ്ഖാതസ്സ സതിയാ വോസഗ്ഗസ്സേതം നാമം. മച്ചുനോതി മരണസ്സ. പദന്തി ഉപായോ മഗ്ഗോ. പമത്തോ ഹി ജാതിം നാതിവത്തതി, ജാതോ ജീയതി ചേവ മീയതി ചാതി പമാദോ മച്ചുനോ പദം നാമ ഹോതി, മരണം ഉപേതി. അപ്പമത്താ ന മീയന്തീതി സതിയാ സമന്നാഗതാ ഹി അപ്പമത്താ ന മരന്തി. അജരാ അമരാ ഹോന്തീതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബം. ന ഹി കോചി സത്തോ അജരോ അമരോ നാമ അത്ഥി, പമത്തസ്സ പന വട്ടം നാമ അപരിച്ഛിന്നം, അപ്പമത്തസ്സ പരിച്ഛിന്നം. തസ്മാ പമത്താ ജാതിആദീഹി അപരിമുത്തത്താ ജീവന്താപി മതായേവ നാമ. അപ്പമത്താ പന അപ്പമാദലക്ഖണം വഡ്ഢേത്വാ ഖിപ്പം മഗ്ഗഫലാനി സച്ഛികത്വാ ദുതിയതതിയഅത്തഭാവേസു ന നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ തേ ജീവന്താപി മതാപി ന മീയന്തിയേവ നാമ. യേ പമത്താ യഥാ മതാതി യേ പന സത്താ പമത്താ, തേ പമാദമരണേന മതത്താ, യഥാ ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദേന മതാ ദാരുക്ഖന്ധസദിസാ അപഗതവിഞ്ഞാണാ, തഥേവ ഹോന്തി. തേസമ്പി ഹി മതാനം വിയ ഗഹട്ഠാനം താവ ‘‘ദാനം ദസ്സാമ, സീലം രക്ഖിസ്സാമ, ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ഏകചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, പബ്ബജിതാനമ്പി ‘‘ആചരിയുപജ്ഝായവത്താദീനി പൂരേസ്സാമ, ധുതങ്ഗാനി സമാദിയിസ്സാമ, ഭാവനം വഡ്ഢേസ്സാമാ’’തി ന ഉപ്പജ്ജതീതി മതേന തേ കിം നാനാകരണാവ ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘യേ പമത്താ യഥാ മതാ’’തി.

ഏവം വിസേസതോ ഞത്വാതി പമത്തസ്സ വട്ടതോ നിസ്സരണം നത്ഥി, അപ്പമത്തസ്സ അത്ഥീതി ഏവം വിസേസതോവ ജാനിത്വാ. കേ പനേതം വിസേസം ജാനന്തീതി? അപ്പമാദമ്ഹി പണ്ഡിതാതി യേ പണ്ഡിതാ മേധാവിനോ സപ്പഞ്ഞാ അത്തനോ അപ്പമാദേ ഠത്വാ അപ്പമാദം വഡ്ഢേന്തി, തേ ഏവം വിസേസകാരണം ജാനന്തി. അപ്പമാദേ പമോദന്തീതി തേ ഏവം ഞത്വാ തസ്മിം അത്തനോ അപ്പമാദേ പമോദന്തി, പഹംസിതമുഖാ തുട്ഠപഹട്ഠാ ഹോന്തി. അരിയാനം ഗോചരേ രതാതി തേ ഏവം അപ്പമാദേ പമോദന്താ തം അപ്പമാദം വഡ്ഢേത്വാ അരിയാനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം ഗോചരസങ്ഖാതേ ചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ നവവിധലോകുത്തരധമ്മേ ച രതാ നിരതാ, അഭിരതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

തേ ഝായിനോതി തേ അപ്പമത്താ പണ്ഡിതാ അട്ഠസമാപത്തിസങ്ഖാതേന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഖാതേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ചാതി ദുവിധേനപി ഝാനേന ഝായിനോ. സാതതികാതി അഭിനിക്ഖമനകാലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ സതതം പവത്തകായികചേതസികവീരിയാ. നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമാതി യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി ഏവരൂപേന വീരിയേന അന്തരാ അനോസക്കിത്വാ നിച്ചപ്പവത്തേന ദള്ഹപരക്കമേന സമന്നാഗതാ. ഫുസന്തീതി ഏത്ഥ ദ്വേ ഫുസനാ ഞാണഫുസനാ ച, വിപാകഫുസനാ ച. തത്ഥ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ഞാണഫുസനാ നാമ, ചത്താരി ഫലാനി വിപാകഫുസനാ നാമ. തേസു ഇധ വിപാകഫുസനാ അധിപ്പേതാ. അരിയഫലേന നിബ്ബാനം സച്ഛികരോന്തോ ധീരാ പണ്ഡിതാ തായ വിപാകഫുസനായ ഫുസന്തി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോന്തി. യോഗക്ഖേമം അനുത്തരന്തി യേ ചത്താരോ യോഗാ മഹാജനം വട്ടേ ഓസീദാപേന്തി, തേഹി ഖേമം നിബ്ഭയം സബ്ബേഹി ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേഹി സേട്ഠത്താ അനുത്തരന്തി.

ദേസനാപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസും. ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

സാമാവതീവത്ഥു പഠമം.