൧൫. മഹാലോമഹംസചരിയാവണ്ണനാ

൧൧൯. പന്നരസമേ ‘‘സുസാനേ സേയ്യം കപ്പേമീ’’തി ഏത്ഥായം അനുപുബ്ബികഥാ –

മഹാസത്തോ ഹി തദാ മഹതി ഉളാരഭോഗേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിമന്വായ ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഗരുവാസം വസന്തോ സബ്ബസിപ്പാനം നിപ്ഫത്തിം പത്വാ കുലഘരം ആഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ഞാതകേഹി ‘‘കുടുമ്ബം സണ്ഠപേഹീ’’തി യാചിയമാനോപി അനിച്ചതാമനസികാരമുഖേന സബ്ബഭവേസു അഭിവഡ്ഢമാനസംവേഗോ കായേ ച അസുഭസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ഘരാവാസപലിബോധാധിഭൂതം കിലേസഗഹനം അനോഗാഹേത്വാവ ചിരകാലസമ്പരിചിതം നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയം ഉപബ്രൂഹയമാനോ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം പബ്ബജിസ്സാമി, ഗുണസമ്ഭാവനാപാകടോ ഭവിസ്സാമീ’’തി.

സോ ലാഭസക്കാരം ജിഗുച്ഛന്തോ പബ്ബജ്ജം അനുപഗന്ത്വാ ‘‘പഹോമി ചാഹം ലാഭാലാഭാദീസു നിബ്ബികാരോ ഹോതു’’ന്തി അത്താനം തക്കേന്തോ ‘‘വിസേസതോ പരപരിഭവസഹനാദിപടിപദം പൂരേന്തോ ഉപേക്ഖാപാരമിം മത്ഥകം പാപേസ്സാമീ’’തി നിവത്ഥവത്ഥേനേവ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ പരമസല്ലേഖവുത്തികോപി അബലബലോ അമന്ദമന്ദോ വിയ പരേസം അചിത്തകരൂപേന ഹീളിതപരിഭൂതോ ഹുത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ഏകരത്തിവാസേനേവ വിചരതി. യത്ഥ പന മഹന്തം പരിഭവം പടിലഭതി, തത്ഥ ചിരമ്പി വസതി. സോ നിവത്ഥവത്ഥേ ജിണ്ണേ പിലോതികഖണ്ഡേന തസ്മിമ്പി ജിണ്ണേ കേനചി ദിന്നം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനമത്തേനേവ ചരതി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഏകം നിഗമഗാമം അഗമാസി.

തത്ഥ ഗാമദാരകാ ധുത്തജാതികാ വേധവേരാ കേചി രാജവല്ലഭാനം പുത്തനത്തുദാസാദയോ ച ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ കാലേന കാലം കീളാബഹുലാ വിചരന്തി. ദുഗ്ഗതേ മഹല്ലകേ പുരിസേ ച ഇത്ഥിയോ ച ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ഭസ്മപുടേന പിട്ഠിയം ആകിരന്തി, കേതകീപണ്ണം കച്ഛന്തരേ ഓലമ്ബേന്തി, തേന വിപ്പകാരേന പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തേ യഥാവജ്ജകീളിതം ദസ്സേത്വാ ഉപഹസന്തി. മഹാപുരിസോ തസ്മിം നിഗമേ തേ ഏവം വിചരന്തേ ധുത്തദാരകേ ദിസ്വാ ‘‘ലദ്ധോ വത ദാനി മേ ഉപേക്ഖാപാരമിയാ പരിപൂരണൂപായോ’’തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ വിഹാസി. തം തേ ധുത്തദാരകാ പസ്സിത്വാ വിപ്പകാരം കാതും ആരഭന്തി.

മഹാസത്തോ തം അസഹന്തോ വിയ ച തേഹി ഭായന്തോ വിയ ച ഉട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛതി. തേ തം അനുബന്ധന്തി. സോ തേഹി അനുബന്ധിയമാനോ ‘‘ഏത്ഥ നത്ഥി കോചി പടിവത്താ’’തി സുസാനം ഗന്ത്വാ അട്ഠികം സീസൂപധാനം കത്വാ സയതി. ധുത്തദാരകാപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഓട്ഠുഭനാദികം നാനപ്പകാരം വിപ്പകാരം കത്വാ പക്കമന്തി. ഏവം തേ ദിവസേ ദിവസേ കരോന്തി ഏവ. യേ പന വിഞ്ഞൂ പുരിസാ, തേ ഏവം കരോന്തേ പസ്സന്തി. തേ തേ പടിബാഹിത്വാ ‘‘അയം മഹാനുഭാവോ തപസ്സീ മഹായോഗീ’’തി ച ഞത്വാ ഉളാരം സക്കാരസമ്മാനം കരോന്തി. മഹാസത്തോ പന സബ്ബത്ഥ ഏകസദിസോവ ഹോതി മജ്ഝത്തഭൂതോ. തേന വുത്തം ‘‘സുസാനേ സേയ്യം കപ്പേമീ’’തിആദി.

തത്ഥ സുസാനേ സേയ്യം കപ്പേമി, ഛവട്ഠികം ഉപനിധായാതി ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡിതകളേവരതോ സോണസിങ്ഗാലാദീഹി തഹിം തഹിം വിക്ഖിത്തേസു അട്ഠികേസു ഏകം അട്ഠികം സീസൂപധാനം കത്വാ സുചിമ്ഹി ച അസുചിമ്ഹി ച സമാനചിത്തതായ തസ്മിം സുസാനേ സേയ്യം കപ്പേമി, സയാമീതി അത്ഥോ. ഗാമണ്ഡലാതി ഗാമദാരകാ. രൂപം ദസ്സേന്തിനപ്പകന്തി യഥാവജ്ജകീളിതായ ഓട്ഠുഭനഉപഹസനഉമ്മിഹനാദീഹി കണ്ണസോതേ സലാകപ്പവേസനാദീഹി ച അതികക്ഖളം അനപ്പകം നാനപ്പകാരം രൂപം വികാരം കരോന്തി.

൧൨൦. അപരേതി തേസു ഏവ ഗാമദാരകേസു ഏകച്ചേ. ഉപായനാനൂപനേന്തീതി ‘‘അയം ഇമേസു പരിഭവവസേന ഏവരൂപം വിപ്പകാരം കരോന്തേസു ന കിഞ്ചി വികാരം ദസ്സേതി, സമ്മാനനേ നു ഖോ കീദിസോ’’തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്താ വിവിധം ബഹും ഗന്ധമാലം ഭോജനം അഞ്ഞാനി ച ഉപായനാനി പണ്ണാകാരാനി ഉപനേന്തി ഉപഹരന്തി. അപരേഹി വാ തേഹി അനാചാരഗാമദാരകേഹി അഞ്ഞേ വിഞ്ഞൂ മനുസ്സാ ‘‘അയം ഇമേസം ഏവം വിവിധമ്പി വിപ്പകാരം കരോന്താനം ന കുപ്പതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയംയേവ തേസു ഉപട്ഠപേതി, അഹോ അച്ഛരിയപുരിസോ’’തി ഹട്ഠാ ‘‘ബഹു വതിമേഹി ഏതസ്മിം വിപ്പടിപജ്ജന്തേഹി അപുഞ്ഞം പസുത’’ന്തി സംവിഗ്ഗമാനസാവ ഹുത്വാ ബഹും ഗന്ധമാലം വിവിധം ഭോജനം അഞ്ഞാനി ച ഉപായനാനി ഉപനേന്തി ഉപഹരന്തി.

൧൨൧. യേ മേ ദുക്ഖം ഉപഹരന്തീതി യേ ഗാമദാരകാ മയ്ഹം സരീരദുക്ഖം ഉപഹരന്തി ഉപനേന്തി. ‘‘ഉപദഹന്തീ’’തിപി പാഠോ, ഉപ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ. യേ ച ദേന്തി സുഖം മമാതി യേ ച വിഞ്ഞൂ മനുസ്സാ മമ മയ്ഹം സുഖം ദേന്തി, മാലാഗന്ധഭോജനാദിസുഖൂപകരണേഹി മമ സുഖം ഉപഹരന്തി. സബ്ബേസം സമകോ ഹോമീതി കത്ഥചിപി വികാരാനുപ്പത്തിയാ സമാനചിത്തതായ വിവിധാനമ്പി തേസം ജനാനം സമകോ ഏകസദിസോ ഹോമി ഭവാമി. ദയാ കോപോ ന വിജ്ജതീതി യസ്മാ മയ്ഹം ഉപകാരകേ മേത്തചിത്തതാസങ്ഖാതാ ദയാ, അപകാരകേ മനോപദോസസങ്ഖാതോ കോപോപി ന വിജ്ജതി, തസ്മാ സബ്ബേസം സമകോ ഹോമീതി ദസ്സേതി.

൧൨൨. ഇദാനി ഭഗവാ തദാ ഉപകാരീസു അപകാരീസു ച സത്തേസു സമുപചിതഞാണസമ്ഭാരസ്സ അത്തനോ സമാനചിത്തതാ വികാരാഭാവോ യാ ച ലോകധമ്മേസു അനുപലിത്തതാ അഹോസി, തം ദസ്സേതും ‘‘സുഖദുക്ഖേ തുലാഭൂതോ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സുഖദുക്ഖേതി സുഖേ ച ദുക്ഖേ ച. തുലാഭൂതോതി സമകം ഗഹിതതുലാ വിയ ഓനതിഉന്നതിഅപനതിം വജ്ജേത്വാ മജ്ഝത്തഭൂതോ, സുഖദുക്ഖഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ തംനിമിത്തഭാവതോ ലാഭാലാഭാപി ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. യസേസൂതി കിത്തീസു. അയസേസൂതി നിന്ദാസു. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സുഖാദീസു ലോകധമ്മേസു. ഇതി ഭഗവാ തദാ സബ്ബസത്തേസു സബ്ബലോകധമ്മേസു ച അനഞ്ഞസാധാരണം അത്തനോ മജ്ഝത്തഭാവം കിത്തേത്വാ തേന തസ്മിം അത്തഭാവേ അത്തനോ ഉപേക്ഖാപാരമിയാ സിഖാപ്പത്തഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏസാ മേ ഉപേക്ഖാപാരമീ’’തി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ഇധാപി മഹാസത്തസ്സ പഠമം ദാനപാരമീ നാമ വിസേസതോ സബ്ബവിഭവപരിച്ചാഗോ ‘‘യേ കേചി ഇമം സരീരം ഗഹേത്വാ യംകിഞ്ചി അത്തനോ ഇച്ഛിതം കരോന്തൂ’’തി അനപേക്ഖഭാവേന അത്തനോ അത്തഭാവപരിച്ചാഗോ ച ദാനപാരമീ, ഹീനാദികസ്സ സബ്ബസ്സ അകത്തബ്ബസ്സ അകരണം സീലപാരമീ, കാമസ്സാദവിമുഖസ്സ ഗേഹതോ നിക്ഖന്തസ്സ സതോ കായേ അസുഭസഞ്ഞാനുബ്രൂഹനാ നേക്ഖമ്മപാരമീ, സമ്ബോധിസമ്ഭാരാനം ഉപകാരധമ്മപരിഗ്ഗഹണേ തപ്പടിപക്ഖപ്പഹാനേ ച കോസല്ലം അവിപരീതതോ ധമ്മസഭാവചിന്തനാ ച പഞ്ഞാപാരമീ, കാമവിതക്കാദിവിനോദനം ദുക്ഖാധിവാസനവീരിയഞ്ച വീരിയപാരമീ, സബ്ബാപി അധിവാസനഖന്തി ഖന്തിപാരമീ, വചീസച്ചം സമാദാനാവിസംവാദനേന വിരതിസച്ചഞ്ച സച്ചപാരമീ, അനവജ്ജധമ്മേ അചലസമാദാനാധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനപാരമീ, അനോധിസോ സബ്ബസത്തേസു മേത്താനുദ്ദയഭാവോ മേത്താപാരമീ, ഉപേക്ഖാപാരമീ പനസ്സ യഥാവുത്തവസേനേവ വേദിതബ്ബാതി ദസ പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി. ഉപേക്ഖാപാരമീ ചേത്ഥ അതിസയവതീതി കത്വാ സായേവ ദേസനം ആരുള്ഹാ. തഥാ ഇധ മഹാസത്തസ്സ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം മഹന്തഞ്ച ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹാഭിനിക്ഖമനസദിസം ഗേഹതോ നിക്ഖമനം, തഥാ നിക്ഖമിത്വാ ലാഭസക്കാരം ജിഗുച്ഛതോ പരേസം സമ്ഭാവനം പരിഹരിതുകാമസ്സ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാ ചിത്തേനേവ അനവസേസം പബ്ബജ്ജാഗുണേ അധിട്ഠഹിത്വാ പരമസുഖവിഹാരോ, പരമപ്പിച്ഛതാ, പവിവേകാഭിരതി, ഉപേക്ഖണാധിപ്പായേന അത്തനോ കായജീവിതനിരപേക്ഖാ, പരേഹി അത്തനോ ഉപരി കതവിപ്പകാരാധിവാസനം, ഉക്കംസഗതസല്ലേഖവുത്തി, ബോധിസമ്ഭാരപടിപക്ഖാനം കിലേസാനം തനുഭാവേന ഖീണാസവാനം വിയ പരേസം ഉപകാരാപകാരേസു നിബ്ബികാരഭാവഹേതുഭൂതേന സബ്ബത്ഥ മജ്ഝത്തഭാവേന സമുട്ഠാപിതോ ലോകധമ്മേഹി അനുപലേപോ, സബ്ബപാരമീനം മുദ്ധഭൂതായ ഉപേക്ഖാപാരമിയാ സിഖാപ്പത്തീതി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

മഹാലോമഹംസചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപേക്ഖാപാരമീ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദാനഗാഥാവണ്ണനാ

‘‘യുധഞ്ജയോ’’തിആദികാ ഉദ്ദാനഗാഥാ. തത്ഥ ഭിസേനാതി ഭിസാപദേസേന മഹാകഞ്ചനചരിയം (ചരിയാ. ൩.൩൪ ആദയോ) ദസ്സേതി. സോണനന്ദോതി ഇമിനാ സോണപണ്ഡിതചരിയം (ചരിയാ. ൩.൪൨ ആദയോ ) ദസ്സേതി. തഥാ മൂഗപക്ഖോതി മൂഗപക്ഖാപദേസേന തേമിയപണ്ഡിതചരിയം (ചരിയാ. ൩.൪൮ ആദയോ) ദസ്സേതി. ഉപേക്ഖാപാരമിസീസേന മഹാലോമഹംസചരിയം (ചരിയാ. ൩.൧൧൯ ആദയോ) ദസ്സേതി. ആസി ഇതി വുട്ഠം മഹേസിനാതി യഥാ, സാരിപുത്ത, തുയ്ഹം ഏതരഹി ദേസിതം, ഇതി ഏവം ഇമിനാ വിധാനേന മഹന്താനം ദാനപാരമിആദീനം ബോധിസമ്ഭാരാനം ഏസനതോ മഹേസിനാ തദാ ബോധിസത്തഭൂതേന മയാ വുട്ഠം ചിണ്ണം ചരിതം പടിപന്നം ആസി അഹോസീതി അത്ഥോ. ഇദാനി പാരമിപരിപൂരണവസേന ചിരകാലപ്പവത്തിതം ഇധ വുത്തം അവുത്തഞ്ച അത്തനോ ദുക്കരകിരിയം ഏകജ്ഝം കത്വാ യദത്ഥം സാ പവത്തിതാ, തഞ്ച സങ്ഖേപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ബഹുബ്ബിധ’’ന്തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ വുത്തനയേന. ബഹുബ്ബിധം ദുക്ഖന്തി അകിത്തിപണ്ഡിതാദികാലേ കാരപണ്ണാദിആഹാരതായ തഞ്ച യാചകസ്സ ദത്വാ ആഹാരൂപച്ഛേദാദിനാ ച ബഹുവിധം നാനപ്പകാരം ദുക്ഖം. തഥാ കുരുരാജാദികാലേ സക്കസമ്പത്തിസദിസാ സമ്പത്തീ ച ബഹുബ്ബിധാ. ഭവാഭവേതി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച ഭവേ. ഭവാഭവേ വാ വുദ്ധിഹാനിയോ അനുഭവിത്വാ ബഹുവിധേഹി ദുക്ഖേഹി അവിഹഞ്ഞമാനോ ബഹുവിധാഹി ച സമ്പത്തീഹി അനാകഡ്ഢിയമാനോ പാരമിപരിപൂരണപസുതോ ഏവ ഹുത്വാ തദനുരൂപം പടിപത്തിം പടിപന്നോ ഉത്തമം അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, അധിഗതോസ്മീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യാസം പാരമീനം പരിപൂരണത്ഥം ഏസാ ദുക്കരചരിയാ ചിരം പവത്തിതാ, താസം അനവസേസതോ പരിപുണ്ണഭാവം തേന ച പത്തബ്ബഫലസ്സ അത്തനാ അധിഗതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ദത്വാ ദാതബ്ബകം ദാനം, സീലം പൂരേത്വാ അസേസതോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ദത്വാ ദാതബ്ബകം ദാനന്തി തദാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിതും അഗ്ഗയാനപടിപദം പടിപന്നേന മഹാബോധിസത്തേന ദാതബ്ബം ദേയ്യധമ്മം ബാഹിരം രജ്ജാദിം അബ്ഭന്തരം അത്തപരിച്ചാഗോതി പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗപരിയോസാനം ദാനപാരമിദാനഉപപാരമിദാനപരമത്ഥപാരമിപ്പഭേദം ദാനം അനവസേസതോ സമ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അകിത്തിബ്രാഹ്മണകാലേ (ചരിയാ. ൧.൧ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൩.൮൩ ആദയോ) സങ്ഖബ്രാഹ്മണകാലേതി (ചരിയാ. ൧.൧൧ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൦.൩൯ ആദയോ) ഏവമാദീസു ഇധ ആഗതേസു അനാഗതേസു ച വിസയ്ഹസേട്ഠികാലേ (ജാ. ൧.൪.൧൫൭ ആദയോ) വേലാമകാലേതി (അ. നി. ൯.൨൦) ഏവമാദീസുപി ദാനപാരമിയാ മഹാപുരിസസ്സ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ സസപണ്ഡിതകാലേ –

‘‘ഭിക്ഖായ ഉപഗതം ദിസ്വാ, സകത്താനം പരിച്ചജിം;

ദാനേന മേ സമോ നത്ഥി, ഏസാ മേ ദാനപാരമീ’’തി. (ചരിയാ. ൧. തസ്സുദ്ദാന) –

ഏവം അത്തപരിച്ചാഗം കരോന്തസ്സ ദാനപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ. ഇതരേസു പന യഥാരഹം പാരമിഉപപാരമിയോ വേദിതബ്ബാ.

സീലം പൂരേത്വാ അസേസതോതി തഥാ അനവസേസതോ കായികോ സംവരോ, വാചസികോ സംവരോ, കായികവാചസികോ സംവരോ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, സുവിസുദ്ധാജീവതാതി ഏവമാദികം ബോധിസത്തസീലം സമ്പാദേന്തേന സീലപാരമിസീലഉപപാരമിസീലപരമത്ഥപാരമിപ്പഭേദം പൂരേതബ്ബം സബ്ബം സീലം പൂരേത്വാ സമ്മദേവ സമ്പാദേത്വാ. ഇധാപി സീലവനാഗരാജകാലേ (ചരിയാ. ൨.൧ ആദയോ; ജാ. ൧.൧.൭൨) ചമ്പേയ്യനാഗരാജകാലേതി (ചരിയാ. ൨.൨൦ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൫.൨൪൦ ആദയോ) ഏവമാദീസു ഇധ ആഗതേസു, അനാഗതേസു ച മഹാകപികാലേ (ചരിയാ. ൩.൬൭ ആദയോ; ജാ. ൧.൭.൮൩ ആദയോ; ൧.൧൬.൧൭൮ ആദയോ) ഛദ്ദന്തകാലേതി (ജാ. ൧.൧൬.൯൭ ആദയോ) ഏവമാദീസു മഹാസത്തസ്സ സീലപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ സങ്ഖപാലകാലേ –

‘‘സൂലേഹി വിനിവിജ്ഝന്തേ, കോട്ടയന്തേപി സത്തിഭി;

ഭോജപുത്തേ ന കുപ്പാമി, ഏസാ മേ സീലപാരമീ’’തി. (ചരിയാ. ൨.൯൧) –

ഏവം അത്തപരിച്ചാഗം കരോന്തസ്സ സീലപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ. ഇതരേസു പന യഥാരഹം പാരമിഉപപാരമിയോ വേദിതബ്ബാ.

നേക്ഖമ്മേ പാരമിം ഗന്ത്വാതി തഥാ തിവിധേപി മഹാഭിനിക്ഖമനേ പാരമിം പരമുക്കംസം ഗന്ത്വാ. തത്ഥ യുധഞ്ജയകാലേ (ചരിയാ. ൩.൧ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൧.൭൩ ആദയോ) സോമനസ്സകുമാരകാലേതി (ചരിയാ. ൩.൭ ആദയോ; ജാ. ൧.൧൫.൨൧൧ ആദയോ) ഏവമാദീസു ഇധ ആഗതേസു, അനാഗതേസു ച ഹത്ഥിപാലകുമാരകാലേ (ജാ. ൧.൧൫.൩൩൭ ആദയോ) മഘദേവകാലേതി (മ. നി. ൨.൩൦൮ ആദയോ; ജാ. ൧.൧.൯) ഏവമാദീസു മഹാരജ്ജം പഹായ നേക്ഖമ്മപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ ചൂളസുതസോമകാലേ –

‘‘മഹാരജ്ജം ഹത്ഥഗതം, ഖേളപിണ്ഡംവ ഛഡ്ഡയിം;

ചജതോ ന ഹോതി ലഗ്ഗനം, ഏസാ മേ നേക്ഖമ്മപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ);

ഏവം നിസ്സങ്ഗതായ രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖമന്തസ്സ നേക്ഖമ്മപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ. ഇതരേസു പന യഥാരഹം പാരമിഉപപാരമിയോ വേദിതബ്ബാ.

പണ്ഡിതേ പരിപുച്ഛിത്വാതി കിം കുസലം കിം അകുസലം കിം സാവജ്ജം കിം അനവജ്ജന്തിആദിനാ കുസലാദിധമ്മവിഭാഗം കമ്മകമ്മഫലവിഭാഗം സത്താനം ഉപകാരാവഹം അനവജ്ജകമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനാദിം പണ്ഡിതേ സപ്പഞ്ഞേ പരിപുച്ഛിത്വാ. ഏതേന പഞ്ഞാപാരമിം ദസ്സേതി. തത്ഥ വിധുരപണ്ഡിതകാലേ (ജാ. ൨.൨൨.൧൩൪൬ ആദയോ) മഹാഗോവിന്ദപണ്ഡിതകാലേ (ദീ. നി. ൨.൨൯൩ ആദയോ; ചരിയാ ൧.൩൭ ആദയോ) കുദാലപണ്ഡിതകാലേ (ജാ. ൧.൧.൭൦) അരകപണ്ഡിതകാലേ (ജാ. ൧.൨.൩൭ ആദയോ) ബോധിപരിബ്ബാജകകാലേ മഹോസധപണ്ഡിതകാലേതി (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) ഏവമാദീസു പഞ്ഞാപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ സേനകപണ്ഡിതകാലേ –

‘‘പഞ്ഞായ വിചിനന്തോഹം, ബ്രാഹ്മണം മോചയിം ദുഖാ;

പഞ്ഞായ മേ സമോ നത്ഥി, ഏസാ മേ പഞ്ഞാപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനക്കഥാ) –

അന്തോഭസ്തഗതം സപ്പം ദസ്സേന്തസ്സ പഞ്ഞാപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ. വീരിയം കത്വാന ഉത്തമന്തി സമ്മാസമ്ബോധിം പാപേതും സമത്ഥതായ ഉത്തമം പധാനം വീരിയന്തി വിവിധമ്പി വീരിയപാരമിം കത്വാ ഉപ്പാദേത്വാ. തത്ഥ മഹാസീലവരാജകാലേ (ജാ. ൧.൧.൫൧) പഞ്ചാവുധകുമാരകാലേ (ജാ. ൧.൧.൫൫) മഹാവാനരിന്ദകാലേതി (ജാ. ൧.൧.൫൭) ഏവമാദീസു വീരിയപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ മഹാജനകകാലേ –

‘‘അതീരദസ്സീ ജലമജ്ഝേ, ഹതാ സബ്ബേവ മാനുസാ;

ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥാ നത്ഥി, ഏസാ മേ വീരിയപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ) –

ഏവം മഹാസമുദ്ദം തരന്തസ്സ വീരിയപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ.

ഖന്തിയാ പാരമിം ഗന്ത്വാതി അധിവാസനഖന്തിആദി ഖന്തിപരമുക്കംസഭാവം പാപേന്തോ ഖന്തിയാ പാരമിം പരമകോടിം ഗന്ത്വാ, ഖന്തിപാരമിം സമ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ മഹാകപികാലേ (ചരിയാ. ൩.൬൭ ആദയോ; ജാ. ൧.൭.൮൩ ആദയോ) മഹിംസരാജകാലേ (ജാ. ൧.൩.൮൨ ആദയോ) രുരുമിഗരാജകാലേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൧൭ ആദയോ) ധമ്മദേവപുത്തകാലേതി (ജാ. ൧.൧൧.൨൬ ആദയോ) ഏവമാദീസു ഖന്തിപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ ഖന്തിവാദികാലേ –

‘‘അചേതനം വ കോട്ടേന്തേ, തിണ്ഹേന ഫരസുനാ മമം;

കാസിരാജേ ന കുപ്പാമി, ഏസാ മേ ഖന്തിപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ) –

ഏവം അചേതനഭാവേന വിയ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തസ്സ ഖന്തിപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ.

കത്വാ ദള്ഹമധിട്ഠാനന്തി കുസലസമാദാനാധിട്ഠാനം തസ്സ തസ്സ പാരമിസമാദാനസ്സ തദുപകാരകസമാദാനസ്സ ച അധിട്ഠാനം ദള്ഹതരം അസിഥിലം കത്വാ, തം തം വതസമാദാനം അനിവത്തിഭാവേന അധിട്ഠഹിത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ജോതിപാലകാലേ (മ. നി. ൨.൨൮൨ ആദയോ) സരഭങ്ഗകാലേ (ജാ. ൨.൧൭.൫൦ ആദയോ) നേമികാലേതി (ചരിയാ. ൧.൪൦ ആദയോ; ജാ.൨.൨൨.൪൨൧ ആദയോ) ഏവമാദീസു അധിട്ഠാനപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ തേമിയകുമാരകാലേ –

‘‘മാതാപിതാ ന മേ ദേസ്സാ, അത്താ മേ ന ച ദേസ്സിയോ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പിയം മയ്ഹം, തസ്മാ വതമധിട്ഠഹി’’ന്തി. (ചരിയാ. ൩.൬൫) –

ഏവം ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ വതം അധിട്ഠഹന്തസ്സ അധിട്ഠാനപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ.

സച്ചവാചാനുരക്ഖിയാതി സച്ചവാചം അനുരക്ഖിത്വാ ജീവിതന്തരായേപി അനരിയവോഹാരം ഗൂഥം വിയ ജിഗുച്ഛന്തോ പരിഹരിത്വാ സബ്ബസോ അവിസംവാദിഭാവം രക്ഖിത്വാ. തത്ഥ കപിരാജകാലേ (ചരിയാ. ൩.൬൭ ആദയോ) സച്ചതാപസകാലേ മച്ഛരാജകാലേതി ഏവമാദീസു സച്ചപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ മഹാസുതസോമകാലേ –

‘‘സച്ചവാചം അനുരക്ഖന്തോ, ചജിത്വാ മമ ജീവിതം;

മോചേസിം ഏകസതം ഖത്തിയേ, ഏസാ മേ സച്ചപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ) –

ഏവം ജീവിതം ചജിത്വാ സച്ചം അനുരക്ഖന്തസ്സ സച്ചപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ.

മേത്തായ പാരമിം ഗന്ത്വാതി സബ്ബസത്തേസു അനോധിസോ ഹിതൂപസംഹാരലക്ഖണായ മേത്തായ പാരമിം പരമുക്കംസതം പത്വാ. തത്ഥ ചൂളധമ്മപാലകാലേ (ജാ. ൧.൫.൪൪ ആദയോ) മഹാസീലവരാജകാലേ (ജാ. ൧.൧.൫൧) സാമപണ്ഡിതകാലേതി (ചരിയാ. ൩.൧൧൧ ആദയോ; ജാ. ൨.൨൨.൨൯൬ ആദയോ) ഏവമാദീസു മേത്താപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ സുവണ്ണസാമകാലേ –

‘‘ന മം കോചി ഉത്തസതി, നപിഹം ഭായാമി കസ്സചി;

മേത്താബലേനുപത്ഥദ്ധോ, രമാമി പവനേ തദാ’’തി. (ചരിയാ. ൩.൧൧൩) –

ഏവം ജീവിതമ്പി അനോലോകേത്വാ മേത്തായന്തസ്സ മേത്താപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ.

സമ്മാനനാവമാനനേതി സക്കച്ചം പൂജാസക്കാരാദിനാ സമ്മാനനേ ഓട്ഠുഭനാദിനാ അവമാനനേ ച സബ്ബത്ഥ ലോകധമ്മേ സമകോ സമചിത്തോ നിബ്ബികാരോ ഹുത്വാ ഉത്തമം അനുത്തരം ലബ്ബഞ്ഞുതം അധിഗതോസ്മീതി അത്ഥോ. തത്ഥ മഹാവാനരിന്ദകാലേ (ജാ. ൧.൧.൫൭) കാസിരാജകാലേ ഖേമബ്രാഹ്മണകാലേ അട്ഠിസേനപരിബ്ബാജകകാലേതി (ജാ. ൧.൭.൫൪ ആദയോ) ഏവമാദീസു ഉപേക്ഖാപാരമിയാ പൂരിതത്തഭാവാനം പരിമാണം നാമ നത്ഥി. ഏകന്തേന പനസ്സ മഹാലോമഹംസകാലേ –

‘‘സുസാനേ സേയ്യം കപ്പേമി, ഛവട്ഠികം ഉപനിധായഹം;

ഗാമണ്ഡലാ ഉപാഗന്ത്വാ, രൂപം ദസ്സേന്തിനപ്പക’’ന്തി. (ചരിയാ. ൩.൧൧൯) –

ഏവം ഗാമദാരകേസു ഓട്ഠുഭനാദീഹി ചേവ മാലാഗന്ധൂപഹാരാദീഹി ച സുഖദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തേസുപി ഉപേക്ഖം അനതിവത്തന്തസ്സ ഉപേക്ഖാപാരമീ പരമത്ഥപാരമീ നാമ ജാതാ. ഇതി ഭഗവാ –

‘‘ഏവം ബഹുബ്ബിധം ദുക്ഖം, സമ്പത്തീ ച ബഹുബ്ബിധാ;

ഭവാഭവേ അനുഭവിത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി. –

സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്തും ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ അത്തനാ കതം ദുക്കരചരിയം സങ്ഖേപേനേവ വത്വാ പുന –

‘‘ദത്വാ ദാതബ്ബകം ദാനം, സീലം പൂരേത്വാ അസേസതോ;

നേക്ഖമ്മേ പാരമിം ഗന്ത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘പണ്ഡിതേ പരിപുച്ഛിത്വാ, വീരിയം കത്വാന മുത്തമം;

ഖന്തിയാ പാരമിം ഗന്ത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘കത്വാ ദള്ഹമധിട്ഠാനം, സച്ചവാചാനുരക്ഖിയ;

മേത്തായ പാരമിം ഗന്ത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘ലാഭാലാഭേ യസായസേ, സമ്മാനനാവമാനനേ;

സബ്ബത്ഥ സമകോ ഹുത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി. –

അത്തനാ സമ്മദേവ പരിപൂരിതാ ദസ പാരമിയോ ദസ്സേതി.

പകിണ്ണകകഥാ

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ മഹാബോധിയാനപടിപത്തിയം ഉസ്സാഹജാതാനം കുലപുത്താനം ബോധിസമ്ഭാരേസു നാനപ്പകാരകോസല്ലത്ഥം സബ്ബപാരമീസു പകിണ്ണകകഥാ കഥേതബ്ബാ.

തത്രിദം പഞ്ഹകമ്മം – കാ പനേതാ പാരമിയോ? കേനട്ഠേന പാരമിയോ? കതിവിധാ ചേതാ? കോ താസം കമോ? കാനി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി? കോ പച്ചയോ? കോ സംകിലേസോ? കിം വോദാനം? കോ പടിപക്ഖോ? കാ പടിപത്തി? കോ വിഭാഗോ? കോ സങ്ഗഹോ? കോ സമ്പാദനൂപായോ? കിത്തകേന കാലേന സമ്പാദനം? കോ ആനിസംസോ? കിം ചേതാസം ഫലന്തി?

തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം – കാ പനേതാ പാരമിയോതി? തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി അനുപഹതാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ ദാനാദയോ ഗുണാ പാരമിയോ.

കേനട്ഠേന പാരമിയോതി? ദാനസീലാദിഗുണവിസേസയോഗേന സത്തുത്തമതായ പരമാ മഹാസത്താ ബോധിസത്താ, തേസം ഭാവോ കമ്മം വാ പാരമീ, ദാനാദികിരിയാ. അഥ വാ പരതീതി പരമോ, ദാനാദിഗുണാനം പൂരകോ പാലകോ ചാതി ബോധിസത്തോ, പരമസ്സ അയം, പരമസ്സ വാ ഭാവോ, കമ്മം വാ പാരമീ, ദാനാദികിരിയാവ. അഥ വാ പരം സത്തം അത്തനി മവതി ബന്ധതി ഗുണവിസേസയോഗേന, പരം വാ അധികതരം മജ്ജതി സുജ്ഝതി സംകിലേസമലതോ, പരം വാ സേട്ഠം നിബ്ബാനം വിസേസേന മയതി ഗച്ഛതി, പരം വാ ലോകം പമാണഭൂതേന ഞാണവിസേസേന ഇധലോകം വിയ മുനാതി പരിച്ഛിന്ദതി, പരം വാ അതിവിയ സീലാദിഗുണഗണം അത്തനോ സന്താനേ മിനോതി പക്ഖിപതി, പരം വാ അത്തഭൂതതോ ധമ്മകായതോ അഞ്ഞം പടിപക്ഖം വാ തദനത്ഥകരം കിലേസചോരഗണം മിനാതി ഹിംസതീതി പരമോ, മഹാസത്തോ. പരമസ്സ അയന്തിആദി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. പാരേ വാ നിബ്ബാനേ മജ്ജതി സുജ്ഝതി സത്തേ ച സോധേതി, തത്ഥ വാ സത്തേ മവതി ബന്ധതി യോജേതി, തം വാ മയതി ഗച്ഛതി ഗമേതി ച, മുനാതി വാ തം യാഥാവതോ, തത്ഥ വാ സത്തേ മിനോതി പക്ഖിപതി, കിലേസാരയോ വാ സത്താനം തത്ഥ മിനാതി ഹിംസതീതി പാരമീ, മഹാപുരിസോ. തസ്സ ഭാവോ കമ്മം വാ പാരമിതാ, ദാനാദികിരിയാവ. ഇമിനാ നയേന പാരമീസദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കതിവിധാതി? സങ്ഖേപതോ ദസവിധാ. താ പന പാളിയം സരൂപതോ ആഗതായേവ. യഥാഹ –

‘‘വിചിനന്തോ തദാ ദക്ഖിം, പഠമം ദാനപാരമിം;

പുബ്ബകേഹി മഹേസീഹി, അനുചിണ്ണം മഹാപഥ’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൧൧൬) –

ആദി. യഥാ ചാഹ – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാ? ദസ ഖോ, സാരിപുത്ത, ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാ. കതമേ ദസ? ദാനം ഖോ, സാരിപുത്ത, ബുദ്ധകാരകോ ധമ്മോ, സീലം, നേക്ഖമ്മം, പഞ്ഞാ, വീരിയം, ഖന്തി, സച്ചം, അധിട്ഠാനം, മേത്താ, ഉപേക്ഖാ ബുദ്ധകാരകോ ധമ്മോ. ഇമേ ഖോ, സാരിപുത്ത, ദസ ബുദ്ധകാരകാ ധമ്മാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാ സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ദാനം സീലഞ്ച നേക്ഖമ്മം, പഞ്ഞാ വീരിയേന പഞ്ചമം;

ഖന്തി സച്ചമധിട്ഠാനം, മേത്തുപേക്ഖാതി തേ ദസാ’’തി. (ബു. വം. ൧.൭൬ ഥോകം വിസദിസം);

കേചി പന ‘‘ഛബ്ബിധാ’’തി വദന്തി. തം ഏതാസം സങ്ഗഹവസേന വുത്തം. സോ പന സങ്ഗഹോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

കോ താസം കമോതി? ഏത്ഥ കമോതി ദേസനാക്കമോ, സോ ച പഠമസമാദാനഹേതുകോ, സമാദാനം പവിചയഹേതുകം, ഇതി യഥാ ആദിമ്ഹി പവിചിതാ സമാദിന്നാ ച, തഥാ ദേസിതാ. തത്ഥ ദാനം സീലസ്സ ബഹൂപകാരം സുകരഞ്ചാതി തം ആദിമ്ഹി വുത്തം. ദാനം സീലപരിഗ്ഗഹിതം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസന്തി ദാനാനന്തരം സീലം വുത്തം. സീലം നേക്ഖമ്മപരിഗ്ഗഹിതം, നേക്ഖമ്മം പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതം, പഞ്ഞാ വീരിയപരിഗ്ഗഹിതാ, വീരിയം ഖന്തിപരിഗ്ഗഹിതം, ഖന്തി സച്ചപരിഗ്ഗഹിതാ, സച്ചം അധിട്ഠാനപരിഗ്ഗഹിതം, അധിട്ഠാനം മേത്താപരിഗ്ഗഹിതം, മേത്താ ഉപേക്ഖാപരിഗ്ഗഹിതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാതി മേത്താനന്തരമുപേക്ഖാ വുത്താ. ഉപേക്ഖാ പന കരുണാപരിഗ്ഗഹിതാ കരുണാ ച ഉപേക്ഖാപരിഗ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘കഥം പന മഹാകാരുണികാ ബോധിസത്താ സത്തേസു ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ഉപേക്ഖിതബ്ബയുത്തേസു കഞ്ചി കാലം ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തി, ന പന സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ ചാ’’തി കേചി. അപരേ പന – ‘‘ന സത്തേസു ഉപേക്ഖകാ, സത്തകതേസു പന വിപ്പകാരേസു ഉപേക്ഖകാ ഹോന്തീ’’തി.

അപരോ നയോ – പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ അപ്പഫലത്താ സുകരത്താ ച ആദിമ്ഹി ദാനം വുത്തം. സീലേന ദായകപടിഗ്ഗാഹകസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ കിരിയധമ്മം വത്വാ അകിരിയധമ്മവചനതോ ഭോഗസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനസ്സ അനന്തരം സീലം വുത്തം. നേക്ഖമ്മേന സീലസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ കായവചീസുചരിതം വത്വാ മനോസുചരിതവചനതോ വിസുദ്ധസീലസ്സ സുഖേനേവ ഝാനസമിജ്ഝനതോ കമ്മാപരാധപ്പഹാനേന പയോഗസുദ്ധിം വത്വാ കിലേസാപരാധപ്പഹാനേന ആസയസുദ്ധിവചനതോ വീതിക്കമപ്പഹാനേന ചിത്തസ്സ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനവചനതോ ച സീലസ്സ അനന്തരം നേക്ഖമ്മം വുത്തം. പഞ്ഞായ നേക്ഖമ്മസ്സ സിദ്ധിപരിസുദ്ധിതോ ഝാനാഭാവേന പഞ്ഞാഭാവവചനതോ ‘‘സമാധിപദട്ഠാനാ ഹി പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപച്ചുപട്ഠാനോ ച സമാധി’’. സമഥനിമിത്തം വത്വാ ഉപേക്ഖാനിമിത്തവചനതോ പരഹിതജ്ഝാനേന പരഹിതകരണൂപായകോസല്ലവചനതോ ച നേക്ഖമ്മസ്സ അനന്തരം പഞ്ഞാ വുത്താ. വീരിയാരമ്ഭേന പഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധിതോ സത്തസുഞ്ഞതാധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം വത്വാ സത്തഹിതായ ആരമ്ഭസ്സ അച്ഛരിയതാവചനതോ ഉപേക്ഖാനിമിത്തം വത്വാ പഗ്ഗഹനിമിത്തവചനതോ നിസമ്മകാരിതം വത്വാ ഉട്ഠാനവചനതോ ച ‘‘നിസമ്മകാരിനോ ഹി ഉട്ഠാനം ഫലവിസേസമാവഹതീ’’തി പഞ്ഞായ അനന്തരം വീരിയം വുത്തം.

വീരിയേന തിതിക്ഖാസിദ്ധിതോ ‘‘വീരിയവാ ഹി ആരദ്ധവീരിയത്താ സത്തസങ്ഖാരേഹി ഉപനീതം ദുക്ഖം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി’’. വീരിയസ്സ തിതിക്ഖാലങ്കാരഭാവതോ ‘‘വീരിയവതോ ഹി തിതിക്ഖാ സോഭതി’’. പഗ്ഗഹനിമിത്തം വത്വാ സമഥനിമിത്തവചനതോ അച്ചാരമ്ഭേന ഉദ്ധച്ചദോസപ്പഹാനവചനതോ ‘‘ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ഹി ഉദ്ധച്ചദോസോ പഹീയതി’’. വീരിയവതോ സാതച്ചകരണവചനതോ ‘‘ഖന്തിബഹുലോ ഹി അനുദ്ധതോ സാതച്ചകാരീ ഹോതി’’. അപ്പമാദവതോ പരഹിതകിരിയാരമ്ഭേ പച്ചുപകാരതണ്ഹാഭാവവചനതോ ‘‘യാഥാവതോ ധമ്മനിജ്ഝാനേ ഹി സതി തണ്ഹാ ന ഹോതി’’. പരഹിതാരമ്ഭേ പരമേപി പരകതദുക്ഖസഹനതാവചനതോ ച വീരിയസ്സ അനന്തരം ഖന്തി വുത്താ. സച്ചേന ഖന്തിയാ ചിരാധിട്ഠാനതോ അപകാരിനോ അപകാരഖന്തിം വത്വാ തദുപകാരകരണേ അവിസംവാദവചനതോ ഖന്തിയാ അപവാദവാചാവികമ്പനേന ഭൂതവാദിതായ അവിജഹനവചനതോ സത്തസുഞ്ഞതാധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം വത്വാ തദുപബ്രൂഹിതഞാണസച്ചവചനതോ ച ഖന്തിയാ അനന്തരം സച്ചം വുത്തം.

അധിട്ഠാനേന സച്ചസിദ്ധിതോ ‘‘അചലാധിട്ഠാനസ്സ ഹി വിരതി സിജ്ഝതി’’. അവിസംവാദിതം വത്വാ തത്ഥ അചലഭാവവചനതോ ‘‘സച്ചസന്ധോ ഹി ദാനാദീസു പടിഞ്ഞാനുരൂപം നിച്ചലോവ പവത്തതി’’. ഞാണസച്ചം വത്വാ സമ്ഭാരേസു പവത്തിനിട്ഠാപനവചനതോ ‘‘യഥാഭൂതഞാണവാ ഹി ബോധിസമ്ഭാരേ അധിട്ഠാതി, തേ ച നിട്ഠാപേതി പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയഭാവതോ’’തി സച്ചസ്സ അനന്തരം അധിട്ഠാനം വുത്തം. മേത്തായ പരഹിതകരണസമാദാനാധിട്ഠാനസിദ്ധിതോ അധിട്ഠാനം വത്വാ ഹിതൂപസംഹാരവചനതോ ‘‘ബോധിസമ്ഭാരേ ഹി അധിതിട്ഠമാനോ മേത്താവിഹാരീ ഹോതി’’. അചലാധിട്ഠാനസ്സ സമാദാനാവികോപനേന സമാദാനസമ്ഭവതോ ച അധിട്ഠാനസ്സ അനന്തരം മേത്താ വുത്താ. ഉപേക്ഖായ മേത്താവിസുദ്ധിതോ സത്തേസു ഹിതൂപസംഹാരം വത്വാ തദപരാധേസു ഉദാസീനതാവചനതോ മേത്താഭാവനം വത്വാ തന്നിസ്സന്ദഭാവനാവചനതോ ഹിതകാമസത്തേപി ഉപേക്ഖകോതി അച്ഛരിയഗുണതാവചനതോ ച മേത്തായ അനന്തരം ഉപേക്ഖാ വുത്താതി ഏവമേതാസം കമോ വേദിതബ്ബോ.

കാനി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീതി ഏത്ഥ അവിസേസേന താവ സബ്ബാപി പാരമിയോ പരാനുഗ്ഗഹലക്ഖണാ, പരേസം ഉപകാരകരണരസാ, അവികമ്പനരസാ വാ, ഹിതേസിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ബുദ്ധത്തപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, മഹാകരുണാപദട്ഠാനാ, കരുണൂപായകോസല്ലപദട്ഠാനാ വാ.

വിസേസേന പന യസ്മാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ അത്തൂപകരണപരിച്ചാഗചേതനാ ദാനപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം കായവചീസുചരിതം അത്ഥതോ അകത്തബ്ബവിരതികത്തബ്ബകരണചേതനാദയോ ച സീലപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമോ കാമഭവേഹി നിക്ഖമനചിത്തുപ്പാദോ നേക്ഖമ്മപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ധമ്മാനം സാമഞ്ഞവിസേസലക്ഖണാവബോധോ പഞ്ഞാപാരമിതാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ കായചിത്തേഹി പരഹിതാരമ്ഭോ വീരിയപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം സത്തസങ്ഖാരാപരാധസഹനം അദോസപ്പധാനോ തദാകാരപ്പവത്തചിത്തുപ്പാദോ ഖന്തിപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം വിരതിചേതനാദിഭേദം അവിസംവാദനം സച്ചപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതം അചലസമാദാനാധിട്ഠാനം തദാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ അധിട്ഠാനപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതോ ലോകസ്സ ഹിതസുഖൂപസംഹാരോ അത്ഥതോ അബ്യാപാദോ മേത്താപാരമിതാ, കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ അനുനയപടിഘവിദ്ധംസനീ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സത്തസങ്ഖാരേസു സമപ്പവത്തി ഉപേക്ഖാപാരമിതാ.

തസ്മാ പരിച്ചാഗലക്ഖണാ ദാനപാരമീ, ദേയ്യധമ്മേ ലോഭവിദ്ധംസനരസാ, അനാസത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ, ഭവവിഭവസമ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, പരിച്ചജിതബ്ബവത്ഥുപദട്ഠാനാ. സീലനലക്ഖണാ സീലപാരമീ, സമാധാനലക്ഖണാ പതിട്ഠാനലക്ഖണാ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസാ, അനവജ്ജരസാ വാ, സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനാ, ഹിരോത്തപ്പപദട്ഠാനാ. കാമതോ ച ഭവതോ ച നിക്ഖമനലക്ഖണാ നേക്ഖമ്മപാരമീ, തദാദീനവവിഭാവനരസാ, തതോ ഏവ വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സംവേഗപദട്ഠാനാ. യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ പഞ്ഞാപാരമീ, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസികോ വിയ, സമാധിപദട്ഠാനാ, ചതുസച്ചപദട്ഠാനാ വാ. ഉസ്സാഹലക്ഖണാ വീരിയപാരമീ, ഉപത്ഥമ്ഭനരസാ, അസംസീദനപച്ചുപട്ഠാനാ, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനാ, സംവേഗപദട്ഠാനാ വാ. ഖമനലക്ഖണാ ഖന്തിപാരമീ, ഇട്ഠാനിട്ഠസഹനരസാ, അധിവാസനപച്ചുപട്ഠാനാ, അവിരോധപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, യഥാഭൂതദസ്സനപദട്ഠാനാ. അവിസംവാദനലക്ഖണാ സച്ചപാരമീ, യഥാസഭാവവിഭാവനരസാ, സാധുതാപച്ചുപട്ഠാനാ, സോരച്ചപദട്ഠാനാ. ബോധിസമ്ഭാരേസു അധിട്ഠാനലക്ഖണാ അധിട്ഠാനപാരമീ, തേസം പടിപക്ഖാഭിഭവനരസാ, തത്ഥ അചലതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ബോധിസമ്ഭാരപദട്ഠാനാ. ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ മേത്താപാരമീ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയനരസാ വാ, സോമ്മഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാപാരമീ, സമഭാവദസ്സനരസാ, പടിഘാനുനയവൂപസമപച്ചുപട്ഠാനാ, കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണപദട്ഠാനാ.

ഏത്ഥ ച കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതതാ ദാനാദീനം പരിച്ചാഗാദിലക്ഖണസ്സ വിസേസനഭാവേന വത്തബ്ബാ. കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാനി ഹി ദാനാദീനി ബോധിസത്തസന്താനേ പവത്താനി ദാനാദിപാരമിയോ നാമ ഹോന്തി.

കോ പച്ചയോതി? അഭിനീഹാരോ താവ പാരമീനം പച്ചയോ. യോ ഹി അയം –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഏവം വുത്തോ അട്ഠധമ്മസമോധാനസമ്പാദിതോ ‘‘തിണ്ണോ താരേയ്യം മുത്തോ മോചേയ്യം ദന്തോ ദമേയ്യം സന്തോ സമേയ്യം അസ്സത്ഥോ അസ്സാസേയ്യം പരിനിബ്ബുതോ പരിനിബ്ബാപേയ്യം സുദ്ധോ സോധേയ്യം ബുദ്ധോ ബോധേയ്യ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തോ അഭിനീഹാരോ. സോ അവിസേസേന സബ്ബപാരമീനം പച്ചയോ. തപ്പവത്തിയാ ഹി ഉദ്ധം പാരമീനം പവിചയുപട്ഠാനസമാദാനാധിട്ഠാനനിപ്ഫത്തിയോ മഹാപുരിസാനം സമ്ഭവന്തി.

തത്ഥ മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സത്തഭാവോ. മനുസ്സത്തഭാവേയേവ ഹി ഠത്വാ ബുദ്ധത്തം പത്ഥേന്തസ്സ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, ന നാഗസുപണ്ണാദിജാതീസു ഠിതസ്സ. കസ്മാതി ചേ? ബുദ്ധഭാവസ്സ അനനുച്ഛവികഭാവതോ.

ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സാപി പുരിസസ്സേവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, ന ഇത്ഥിയാ ന പണ്ഡകനപുംസകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം വാ സമിജ്ഝതി. കസ്മാതി ചേ? യഥാവുത്തകാരണതോ ലക്ഖണപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ ച. വുത്തഞ്ചേതം – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഇത്ഥീ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൭൯; വിഭ. ൮൦൯) വിത്ഥാരോ. തസ്മാ മനുസ്സജാതികസ്സാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗേ ഠിതസ്സ പണ്ഡകാദീനം വാ പത്ഥനാ ന സമിജ്ഝതി.

ഹേതൂതി ഉപനിസ്സയസമ്പത്തി. മനുസ്സപുരിസസ്സാപി ഹി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സേവ ഹേതുസമ്പത്തിയാ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, ന ഇതരസ്സ.

സത്ഥാരദസ്സനന്തി സത്ഥുസമ്മുഖീഭാവോ. ധരമാനകബുദ്ധസ്സേവ ഹി സന്തികേ പത്ഥേന്തസ്സ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, പരിനിബ്ബുതേ പന ഭഗവതി ചേതിയസ്സ സന്തികേ വാ ബോധിമൂലേ വാ പടിമായ വാ പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം വാ സന്തികേ പത്ഥനാ ന സമിജ്ഝതി. കസ്മാ? അധികാരസ്സ ബലവഭാവാഭാവതോ. ബുദ്ധാനം ഏവ പന സന്തികേ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, അജ്ഝാസയസ്സ ഉളാരഭാവേന തദധികാരസ്സ ബലവഭാവാപത്തിതോ.

പബ്ബജ്ജാതി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ പത്ഥേന്തസ്സാപി കമ്മകിരിയവാദീസു താപസേസു വാ ഭിക്ഖൂസു വാ പബ്ബജിതസ്സേവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, നോ ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതസ്സ. കസ്മാ? ബുദ്ധഭാവസ്സ അനനുച്ഛവികഭാവതോ. പബ്ബജിതാ ഏവ ഹി മഹാബോധിസത്താ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി, ന ഗഹട്ഠഭൂതാ, തസ്മാ പണിധാനകാലേ ച പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗം ഏവ ഹി യുത്തരൂപം കിഞ്ച ഗുണസമ്പത്തിഅധിട്ഠാനഭാവതോ.

ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാദിഗുണസമ്പദാ. പബ്ബജിതസ്സാപി ഹി അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞസ്സേവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝതി, ന യഥാവുത്തഗുണസമ്പത്തിയാ വിരഹിതസ്സ. കസ്മാ? പാരമിപവിചയസ്സ അസമത്ഥഭാവതോ, ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ അഭിഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ച സമന്നാഗതത്താ മഹാപുരിസാ കതാഭിനീഹാരാ സയമേവ പാരമീ പവിചേതും സമത്ഥാ ഹോന്തി.

അധികാരോതി അധികോ ഉപകാരോ. യഥാവുത്തഗുണസമ്പന്നോപി ഹി യോ അത്തനോ ജീവിതമ്പി ബുദ്ധാനം പരിച്ചജിത്വാ തസ്മിം കാലേ അധികം ഉപകാരം കരോതി, തസ്സേവ അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതി, ന ഇതരസ്സ.

ഛന്ദതാതി കത്തുകാമതാകുസലച്ഛന്ദോ. യസ്സ ഹി യഥാവുത്തധമ്മസമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധകാരകധമ്മാനം അത്ഥായ മഹന്തോ ഛന്ദോ മഹതീ പത്ഥനാ മഹതീ കത്തുകാമതാ അത്ഥി, തസ്സേവ സമിജ്ഝതി, ന ഇതരസ്സ.

തത്രിദം ഛന്ദമഹന്തതായ ഓപമ്മം – യോ സകലചക്കവാളഗബ്ഭം ഏകോദകീഭൂതം അത്തനോ ബാഹുബലേനേവ ഉത്തരിത്വാ പാരം ഗന്തും സമത്ഥോ, സോ ബുദ്ധത്തം പാപുണാതീതി സുത്വാ തം ദുക്കരതോ അദഹന്തോ ‘‘അഹം തം ഉത്തരിത്വാ പാരം ഗമിസ്സാമീ’’തി ഛന്ദജാതോ ഹോതി, ന തത്ഥ സങ്കോചം ആപജ്ജതി. തഥാ യോ സകലചക്കവാളം വീതച്ചികാനം വിഗതധൂമാനം അങ്ഗാരാനം പൂരം പാദേഹി അക്കമന്തോ അതിക്കമിത്വാ പരഭാഗം പാപുണിതും സമത്ഥോ…പേ… ന തത്ഥ സങ്കോചം ആപജ്ജതി. തഥാ യോ സകലചക്കവാളം സത്തിസൂലേഹി സുനിസിതഫലേഹി നിരന്തരം ആകിണ്ണം പാദേഹി അക്കമന്തോ അതിക്കമിത്വാ…പേ… ന തത്ഥ സങ്കോചം ആപജ്ജതി. തഥാ യോ സകലചക്കവാളം നിരന്തരം ഘനവേളുഗുമ്ബസഞ്ഛന്നം കണ്ടകലതാവനഗഹനം വിനിവിജ്ഝിത്വാ പരഭാഗം ഗന്തും സമത്ഥോ…പേ… ന തത്ഥ സങ്കോചം ആപജ്ജതി. തഥാ യോ ‘‘ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച കപ്പേ നിരയേ പച്ചിത്വാ ബുദ്ധത്തം പത്തബ്ബ’’ന്തി സുത്വാ തം ദുക്കരതോ അദഹന്തോ ‘‘അഹം തത്ഥ പച്ചിത്വാ ബുദ്ധത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഛന്ദജാതോ ഹോതി, ന തത്ഥ സങ്കോചം ആപജ്ജതീതി ഏവമാദിനാ നയേന ഏത്ഥ ഛന്ദസ്സ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ പനായം അഭിനീഹാരോ അത്ഥതോ തേസം അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സമോധാനേന തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോതി വേദിതബ്ബോ. സോ സമ്മദേവ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പണിധാനലക്ഖണോ. ‘‘അഹോ വതാഹം അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝേയ്യം, സബ്ബസത്താനം ഹിതസുഖം നിപ്ഫാദേയ്യ’’ന്തി ഏവമാദിപത്ഥനാരസോ, ബോധിസമ്ഭാരഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, മഹാകരുണാപദട്ഠാനോ, ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിപദട്ഠാനോ വാ. അചിന്തേയ്യം ബുദ്ധഭൂമിം അപരിമാണം സത്തലോകഹിതഞ്ച ആരബ്ഭ പവത്തിയാ സബ്ബബുദ്ധകാരകധമ്മമൂലഭൂതോ പരമഭദ്ദകോ പരമകല്യാണോ അപരിമേയ്യപ്പഭാവോ പുഞ്ഞവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബോ.

യസ്സ ച ഉപ്പത്തിയാ സഹേവ മഹാപുരിസോ മഹാബോധിയാനപടിപത്തിം ഓതിണ്ണോ നാമ ഹോതി നിയതഭാവസമധിഗമനതോ തതോ അനിവത്തനസഭാവത്താ ബോധിസത്തോതി സമഞ്ഞം പടിലഭതി, സബ്ബഭാവേന സമ്മാസമ്ബോധിയം സമാസത്തമാനസതാ ബോധിസമ്ഭാരസിക്ഖാസമത്ഥതാ ചസ്സ സന്തിട്ഠതി. യഥാവുത്താഭിനീഹാരസമിജ്ഝനേന ഹി മഹാപുരിസാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമനപുബ്ബലിങ്ഗേന സയമ്ഭുഞാണേന സമ്മദേവ സബ്ബപാരമിയോ പവിചിനിത്വാ സമാദായ അനുക്കമേന പരിപൂരേന്തി. തഥാ കതമഹാഭിനീഹാരോ ഹി സുമേധപണ്ഡിതോ പടിപജ്ജി. യഥാഹ –

‘‘ഹന്ദ ബുദ്ധകരേ ധമ്മേ, വിചിനാമി ഇതോ ചിതോ;

ഉദ്ധം അധോ ദസ ദിസാ, യാവതാ ധമ്മധാതുയാ;

വിചിനന്തോ തദാ ദക്ഖിം, പഠമം ദാനപാരമി’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൧൧൫-൧൧൬) –

വിത്ഥാരോ. തസ്സ ച അഭിനീഹാരസ്സ ചത്താരോ പച്ചയാ ചത്താരോ ഹേതൂ ചത്താരി ച ബലാനി വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ കതമേ ചത്താരോ പച്ചയാ? ഇധ മഹാപുരിസോ പസ്സതി തഥാഗതം മഹതാ ബുദ്ധാനുഭാവേന അച്ഛരിയബ്ഭുതം പാടിഹാരിയം കരോന്തം. തസ്സ തം നിസ്സായ തം ആരമ്മണം കത്വാ മഹാബോധിയം ചിത്തം സന്തിട്ഠതി – ‘‘മഹാനുഭാവാ വതായം ധമ്മധാതു, യസ്സാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ഭഗവാ ഏവം അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മോ അചിന്തേയ്യാനുഭാവോ ചാ’’തി. സോ തമേവ മഹാനുഭാവദസ്സനം നിസ്സായ തം പച്ചയം കത്വാ സമ്ബോധിയം അധിമുച്ചന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഠപേതി. അയം പഠമോ പച്ചയോ മഹാഭിനീഹാരായ.

ന ഹേവ ഖോ പസ്സതി തഥാഗതസ്സ യഥാവുത്തം മഹാനുഭാവതം, അപി ച ഖോ സുണാതി ‘‘ഏദിസോ ച ഏദിസോ ച ഭഗവാ’’തി. സോ തം നിസ്സായ തം പച്ചയം കത്വാ സമ്ബോധിയം അധിമുച്ചന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഠപേതി. അയം ദുതിയോ പച്ചയോ മഹാഭിനീഹാരായ.

ന ഹേവ ഖോ പസ്സതി തഥാഗതസ്സ യഥാവുത്തം മഹാനുഭാവതം, നപി തം പരതോ സുണാതി, അപി ച ഖോ തഥാഗതസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨൧-൨൨) ബുദ്ധാനുഭാവപടിസംയുത്തം ധമ്മം സുണാതി. സോ തം നിസ്സായ തം പച്ചയം കത്വാ സമ്ബോധിയം അധിമുച്ചന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഠപേതി. അയം തതിയോ പച്ചയോ മഹാഭിനീഹാരായ.

ന ഹേവ ഖോ പസ്സതി തഥാഗതസ്സ യഥാവുത്തം മഹാനുഭാവതം, നപി തം പരതോ സുണാതി, നപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മം സുണാതി, അപി ച ഖോ ഉളാരജ്ഝാസയോ കല്യാണാധിമുത്തികോ ‘‘അഹമേതം ബുദ്ധവംസം ബുദ്ധതന്തിം ബുദ്ധപവേണിം ബുദ്ധധമ്മതം പരിപാലേസ്സാമീ’’തി യാവദേവ ധമ്മം ഏവ സക്കരോന്തോ ഗരുകരോന്തോ മാനേന്തോ പൂജേന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ തം നിസ്സായ തം പച്ചയം കത്വാ സമ്ബോധിയം അധിമുച്ചന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഠപേതി. അയം ചതുത്ഥോ പച്ചയോ മഹാഭിനീഹാരായ.

തത്ഥ കതമേ ചത്താരോ ഹേതൂ മഹാഭിനീഹാരായ? ഇധ മഹാപുരിസോ പകതിയാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോവ ഹോതി പുരിമകേസു ബുദ്ധേസു കതാധികാരോ. അയം പഠമോ ഹേതു മഹാഭിനീഹാരായ. പുന ചപരം മഹാപുരിസോ പകതിയാ കരുണാജ്ഝാസയോ ഹോതി കരുണാധിമുത്തോ സത്താനം ദുക്ഖം അപനേതുകാമോ അപി ച അത്തനോ കായജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ. അയം ദുതിയോ ഹേതു മഹാഭിനീഹാരായ. പുന ചപരം മഹാപുരിസോ സകലതോപി വട്ടദുക്ഖതോ സത്തഹിതായ ച ദുക്കരചരിയതോ സുചിരമ്പി കാലം ഘടേന്തോ വായമന്തോ അനിബ്ബിന്നോ ഹോതി അനുത്രാസീ യാവ ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തി. അയം തതിയോ ഹേതു മഹാഭിനീഹാരായ. പുന ചപരം മഹാപുരിസോ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സിതോ ഹോതി, യോ അഹിതതോ നിവാരേതി, ഹിതേ പതിട്ഠപേതി. അയം ചതുത്ഥോ ഹേതു മഹാഭിനീഹാരായ.

തത്രായം മഹാപുരിസസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പദാ – ഏകന്തേനേവസ്സ യഥാ അജ്ഝാസയോ സമ്ബോധിനിന്നോ ഹോതി സമ്ബോധിപോണോ സമ്ബോധിപബ്ഭാരോ, തഥാ സത്താനം ഹിതചരിയാ. യതോ ചാനേന പുരിമബുദ്ധാനം സന്തികേ സമ്ബോധിയാ പണിധാനം കതം ഹോതി മനസാ വാചായ ച ‘‘അഹമ്പി ഏദിസോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സമ്മദേവ സത്താനം ഹിതസുഖം നിപ്ഫാദേയ്യ’’ന്തി. ഏവം സമ്പന്നൂപനിസ്സയസ്സ പനസ്സ ഇമാനി ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി യേഹി സമന്നാഗതസ്സ സാവകബോധിസത്തേഹി ച പച്ചേകബോധിസത്തേഹി ച മഹാവിസേസോ മഹന്തം നാനാകരണം പഞ്ഞായതി ഇന്ദ്രിയതോ പടിപത്തിതോ കോസല്ലതോ ച. ഇധ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ മഹാപുരിസോ യഥാ വിസദിന്ദ്രിയോ ഹോതി വിസദഞാണോ, ന തഥാ ഇതരേ. പരഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, ന അത്തഹിതായ. തഥാ ഹി സോ യഥാ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം പടിപജ്ജതി, ന തഥാ ഇതരേ. തത്ഥ ച കോസല്ലം ആവഹതി ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന ഠാനാഠാനകുസലതായ ച.

തഥാ മഹാപുരിസോ പകതിയാ ദാനജ്ഝാസയോ ഹോതി ദാനാഭിരതോ, സതി ദേയ്യധമ്മേ ദേതി ഏവ, ന ദാനതോ സങ്കോചം ആപജ്ജതി, സതതം സമിതം സംവിഭാഗസീലോ ഹോതി, പമുദിതോവ ദേതി ആദരജാതോ, ന ഉദാസീനചിത്തോ, മഹന്തമ്പി ദാനം ദത്വാ ന ച ദാനേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി, പഗേവ അപ്പം, പരേസഞ്ച ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ദാനേ വണ്ണം ഭാസതി, ദാനപടിസംയുത്തം ധമ്മകഥം കരോതി, അഞ്ഞേ ച പരേസം ദേന്തേ ദിസ്വാ അത്തമനോ ഹോതി, ഭയട്ഠാനേസു ച പരേസം അഭയം ദേതീതി ഏവമാദീനി ദാനജ്ഝാസയസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദാനപാരമിയാ ലിങ്ഗാനി.

തഥാ പാണാതിപാതാദീഹി പാപധമ്മേഹി ഹിരീയതി ഓത്തപ്പതി, സത്താനം അവിഹേഠനജാതികോ ഹോതി സോരതോ സുഖസീലോ അസഠോ അമായാവീ ഉജുജാതികോ സുവചോ സോവചസ്സകരണീയേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മുദുജാതികോ അത്ഥദ്ധോ അനതിമാനീ, പരസന്തകം നാദിയതി അന്തമസോ തിണസലാകം ഉപാദായ, അത്തനോ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്തം ഇണം വാ ഗഹേത്വാ പരം ന വിസംവാദേതി, പരസ്മിം വാ അത്തനോ സന്തകേ ബ്യാമൂള്ഹേ വിസ്സരിതേ വാ തം സഞ്ഞാപേത്വാ പടിപാദേതി യഥാ തം ന പരഹത്ഥഗതം ഹോതി, അലോലുപ്പോ ഹോതി, പരപരിഗ്ഗഹേസു പാപകം ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, ഇത്ഥിബ്യസനാദീനി ദൂരതോ പരിവജ്ജേതി, സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഭിന്നാനം സന്ധാതാ സഹിതാനം അനുപ്പദാതാ, പിയവാദീ മിഹിതപുബ്ബങ്ഗമോ പുബ്ബഭാസീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ അവിപരീതദസ്സനോ, കമ്മസ്സകതഞാണേന സച്ചാനുലോമികഞാണേന കതഞ്ഞൂ കതവേദീ വുദ്ധാപചായീ സുവിസുദ്ധാജീവോ ധമ്മകാമോ പരേപി ധമ്മേ സമാദപേതാ സബ്ബേന സബ്ബം അകിച്ചതോ സത്തേ നിവാരേതാ കിച്ചേസു പതിട്ഠപേതാ അത്തനാ ച തത്ഥ കിച്ചേ യോഗം ആപജ്ജിതാ, കത്വാ വാ പന സയം അകത്തബ്ബം സീഘഞ്ഞേവ തതോ പടിവിരതോ ഹോതീതി ഏവമാദീനി സീലജ്ഝാസയസ്സ മഹാപുരിസസ്സ സീലപാരമിയാ ലിങ്ഗാനി.

തഥാ മന്ദകിലേസോ ഹോതി മന്ദനീവരണോ, പവിവേകജ്ഝാസയോ അവിക്ഖേപബഹുലോ, ന തസ്സ പാപകാ വിതക്കാ ചിത്തം അന്വാസ്സവന്തി, വിവേകഗതസ്സ ചസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ചിത്തം സമാധിയതി, അമിത്തപക്ഖേപി തുവടം മേത്തചിത്തതാ സന്തിട്ഠതി, പഗേവ ഇതരസ്മിം, സതിമാ ച ഹോതി ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ, മേധാവീ ച ഹോതി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ, നിപകോ ച ഹോതി താസു താസു ഇതികത്തബ്ബതാസു, ആരദ്ധവീരിയോ ച ഹോതി സത്താനം ഹിതകിരിയാസു, ഖന്തിബലസമന്നാഗതോ ച ഹോതി സബ്ബസഹോ, അചലാധിട്ഠാനോ ച ഹോതി ദള്ഹസമാദാനോ, അജ്ഝുപേക്ഖകോ ച ഹോതി ഉപേക്ഖാഠാനീയേസു ധമ്മേസൂതി ഏവമാദീനി മഹാപുരിസസ്സ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയാദീനം വസേന നേക്ഖമ്മപാരമിആദീനം ലിങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഏവമേതേഹി ബോധിസമ്ഭാരലിങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ യം വുത്തം ‘‘മഹാഭിനീഹാരായ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയോ ഹേതൂ’’തി. തത്രിദം സങ്ഖേപതോ കല്യാണമിത്തലക്ഖണം – ഇധ കല്യാണമിത്തോ സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ സുതസമ്പന്നോ ചാഗസമ്പന്നോ വീരിയസമ്പന്നോ സതിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം കമ്മഫലഞ്ച, തേന സമ്മാസമ്ബോധിയാ ഹേതുഭൂതം സത്തേസു ഹിതേസിതം ന പരിച്ചജതി, സീലസമ്പത്തിയാ സത്താനം പിയോ ഹോതി മനാപോ ഗരു ഭാവനീയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ വത്താ വചനക്ഖമോ, സുതസമ്പത്തിയാ സത്താനം ഹിതസുഖാവഹം ഗമ്ഭീരം ധമ്മകഥം കത്താ ഹോതി, ചാഗസമ്പത്തിയാ അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ, വീരിയസമ്പത്തിയാ ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി സത്താനം ഹിതപടിപത്തിയം, സതിസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠിതസതി ഹോതി അനവജ്ജധമ്മേസു, സമാധിസമ്പത്തിയാ അവിക്ഖിത്തോ ഹോതി സമാഹിതചിത്തോ, പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ അവിപരീതം പജാനാതി, സോ സതിയാ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനോ പഞ്ഞായ സത്താനം ഹിതാഹിതം യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ സമാധിനാ തത്ഥ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വീരിയേന അഹിതാ സത്തേ നിസേധേത്വാ ഹിതേ നിയോജേതി. തേനാഹ –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩) –

ഏവം ഗുണസമന്നാഗതഞ്ച കല്യാണമിത്തം ഉപനിസ്സായ മഹാപുരിസോ അത്തനോ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം സമ്മദേവ പരിയോദപേതി. സുവിസുദ്ധാസയപയോഗോ ച ഹുത്വാ ചതൂഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ ന ചിരേനേവ അട്ഠങ്ഗേ സമോധാനേത്വാ മഹാഭിനീഹാരം കരോന്തോ ബോധിസത്തഭാവേ പതിട്ഠഹതി അനിവത്തിധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ.

തസ്സിമാനി ചത്താരി ബലാനി. അജ്ഝത്തികബലം യാ സമ്മാസമ്ബോധിയം അത്തസന്നിസ്സയാ ധമ്മഗാരവേന അഭിരുചി ഏകന്തനിന്നജ്ഝാസയതാ, യായ മഹാപുരിസോ അത്താധിപതി ലജ്ജാപസ്സയോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ച ഹുത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണാതി. ബാഹിരബലം യാ സമ്മാസമ്ബോധിയം പരസന്നിസ്സയാ അഭിരുചി ഏകന്തനിന്നജ്ഝാസയതാ, യായ മഹാപുരിസോ ലോകാധിപതി മാനാപസ്സയോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ച ഹുത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണാതി. ഉപനിസ്സയബലം യാ സമ്മാസമ്ബോധിയം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ അഭിരുചി ഏകന്തനിന്നജ്ഝാസയതാ, യായ മഹാപുരിസോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ വിസദധാതുകോ സതിസന്നിസ്സയോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ച ഹുത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണാതി. പയോഗബലം യാ സമ്മാസമ്ബോധിയം തജ്ജാ പയോഗസമ്പദാ സക്കച്ചകാരിതാ സാതച്ചകാരിതാ, യായ മഹാപുരിസോ വിസുദ്ധപയോഗോ നിരന്തരകാരീ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ച ഹുത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണാതി.

ഏവമയം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ചതൂഹി ഹേതൂഹി ചതൂഹി ച ബലേഹി സമ്പന്നസമുദാഗമോ അട്ഠങ്ഗസമോധാനസമ്പാദിതോ അഭിനീഹാരോ പാരമീനം പച്ചയോ മൂലകാരണഭാവതോ. യസ്സ ച പവത്തിയാ മഹാപുരിസേ ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ പതിട്ഠഹന്തി, സബ്ബസത്തനികായം അത്തനോ ഓരസപുത്തം വിയ പിയചിത്തേന പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ന ചസ്സ ചിത്തം പുത്തസംകിലേസവസേന സംകിലിസ്സതി. സത്താനം ഹിതസുഖാവഹോ ചസ്സ അജ്ഝാസയോ പയോഗോ ച ഹോതി. അത്തനോ ച ബുദ്ധകാരകധമ്മാ ഉപരൂപരി വഡ്ഢന്തി പരിപച്ചന്തി ച. യതോ ച മഹാപുരിസോ ഉളാരതമേന പുഞ്ഞാഭിസന്ദേന കുസലാഭിസന്ദേന പവത്തിയാ പച്ചയേന സുഖസ്സാഹാരേന സമന്നാഗതോ സത്താനം ദക്ഖിണേയ്യോ ഉത്തമഗാരവട്ഠാനം അസദിസം പുഞ്ഞക്ഖേത്തഞ്ച ഹോതി. ഏവമനേകഗുണോ അനേകാനിസംസോ മഹാഭിനീഹാരോ പാരമീനം പച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

യഥാ ച അഭിനീഹാരോ, ഏവം മഹാകരുണാ ഉപായകോസല്ലഞ്ച. തത്ഥ ഉപായകോസല്ലം നാമ ദാനാദീനം ബോധിസമ്ഭാരഭാവസ്സ നിമിത്തഭൂതാ പഞ്ഞാ, യാഹി മഹാകരുണൂപായകോസല്ലതാഹി മഹാപുരിസാനം അത്തസുഖനിരപേക്ഖതാ നിരന്തരം പരഹിതകരണപസുതതാ സുദുക്കരേഹിപി മഹാബോധിസത്തചരിതേഹി വിസാദാഭാവോ പസാദസമ്ബുദ്ധിദസ്സനസവനാനുസ്സരണകാലേസുപി സത്താനം ഹിതസുഖപ്പടിലാഭഹേതുഭാവോ ച സമ്പജ്ജതി. തഥാ ഹിസ്സ പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി, കരുണായ ബുദ്ധകമ്മസിദ്ധി, പഞ്ഞായ സയം തരതി, കരുണായ പരേ താരേതി, പഞ്ഞായ പരദുക്ഖം പരിജാനാതി, കരുണായ പരദുക്ഖപതികാരം ആരഭതി, പഞ്ഞായ ച ദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി, കരുണായ ദുക്ഖം സമ്പടിച്ഛതി, തഥാ പഞ്ഞായ നിബ്ബാനാഭിമുഖോ ഹോതി, കരുണായ വട്ടം പാപുണാതി, തഥാ കരുണായ സംസാരാഭിമുഖോ ഹോതി, പഞ്ഞായ തത്ര നാഭിരമതി, പഞ്ഞായ ച സബ്ബത്ഥ വിരജ്ജതി, കരുണാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബേസം അനുഗ്ഗഹായ പവത്തോ, കരുണായ സബ്ബേപി അനുകമ്പതി, പഞ്ഞാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബത്ഥ വിരത്തചിത്തോ, പഞ്ഞായ ച അഹംകാരമമംകാരാഭാവോ, കരുണായ ആലസിയദീനതാഭാവോ, തഥാ പഞ്ഞാകരുണാഹി യഥാക്കമം അത്തപരനാഥതാ ധീരവീരഭാവോ, അനത്തന്തപഅപരന്തപതാ, അത്തഹിതപരഹിതനിപ്ഫത്തി, നിബ്ഭയാഭിംസനകഭാവോ, ധമ്മാധിപതിലോകാധിപതിതാ, കതഞ്ഞുപുബ്ബകാരിഭാവോ, മോഹതണ്ഹാവിഗമോ, വിജ്ജാചരണസിദ്ധി, ബലവേസാരജ്ജനിപ്ഫത്തീതി സബ്ബസ്സാപി പാരമിതാഫലസ്സ വിസേസേന ഉപായഭാവതോ പഞ്ഞാകരുണാ പാരമീനം പച്ചയോ. ഇദഞ്ച ദ്വയം പാരമീനം വിയ പണിധാനസ്സാപി പച്ചയോ.

തഥാ ഉസ്സാഹഉമ്മങ്ഗഅവത്ഥാനഹിതചരിയാ ച പാരമീനം പച്ചയാതി വേദിതബ്ബാ, യാ ബുദ്ധഭാവസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ബുദ്ധഭൂമിയോതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഉസ്സാഹോ നാമ ബോധിസമ്ഭാരാനം അബ്ഭുസ്സഹനവീരിയം. ഉമ്മങ്ഗോ നാമ ബോധിസമ്ഭാരേസു ഉപായകോസല്ലഭൂതാ പഞ്ഞാ. അവത്ഥാനം നാമ അധിട്ഠാനം അചലാധിട്ഠാനതാ. ഹിതചരിയാ നാമ മേത്താഭാവനാ കരുണാഭാവനാ ച.

തഥാ നേക്ഖമ്മപവിവേകഅലോഭാദോസാമോഹനിസ്സരണപ്പഭേദാ ഛ അജ്ഝാസയാ. നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയാ ഹി ബോധിസത്താ ഹോന്തി കാമേസു ഘരാവാസേ ച ദോസദസ്സാവിനോ, തഥാ പവിവേകജ്ഝാസയാ സങ്ഗണികായ ദോസദസ്സാവിനോ, അലോഭജ്ഝാസയാ ലോഭേ ദോസദസ്സാവിനോ, അദോസജ്ഝാസയാ ദോസേ ദോസദസ്സാവിനോ, അമോഹജ്ഝാസയാ മോഹേ ദോസദസ്സാവിനോ, നിസ്സരണജ്ഝാസയാ സബ്ബഭവേസു ദോസദസ്സാവിനോതി. തസ്മാ ഏതേ ബോധിസത്താനം ഛ അജ്ഝാസയാ ദാനാദീനം പാരമീനം പച്ചയാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി ലോഭാദീസു ആദീനവദസ്സനേന അലോഭാദീനം അധികഭാവേന ച വിനാ ദാനാദിപാരമിയോ സമ്ഭവന്തി, അലോഭാദീനഞ്ഹി അധികഭാവേന പരിച്ചാഗാദിനിന്നചിത്തതാ അലോഭജ്ഝാസയാദിതാതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ചേതേ ഏവം ദാനജ്ഝാസയതാദയോപി ബോധിയാ ചരന്താനം ബോധിസത്താനം ദാനാദിപാരമീനം പച്ചയോ. ദാനജ്ഝാസയതായ ഹി ബോധിസത്താ തപ്പടിപക്ഖേ മച്ഛേരേ ദോസദസ്സാവിനോ ഹുത്വാ സമ്മദേവ ദാനപാരമിം പരിപൂരേന്തി. സീലജ്ഝാസയതായ ദുസ്സീല്യേ ദോസദസ്സാവിനോ ഹുത്വാ സമ്മദേവ സീലപാരമിം പരിപൂരേന്തി. നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയതായ കാമേസു ഘരാവാസേ ച, യഥാഭൂതഞാണജ്ഝാസയതായ അഞ്ഞാണേ വിചികിച്ഛായ ച, വീരിയജ്ഝാസയതായ കോസജ്ജേ, ഖന്തിയജ്ഝാസയതായ അക്ഖന്തിയം, സച്ചജ്ഝാസയതായ വിസംവാദേ, അധിട്ഠാനജ്ഝാസയതായ അനധിട്ഠാനേ, മേത്താജ്ഝാസയതായ ബ്യാപാദേ, ഉപേക്ഖാജ്ഝാസയതായ ലോകധമ്മേസു ആദീനവദസ്സാവിനോ ഹുത്വാ സമ്മദേവ നേക്ഖമ്മാദിപാരമിയോ പരിപൂരേന്തി. ദാനജ്ഝാസയതാദയോ ദാനാദിപാരമീനം നിപ്ഫത്തികാരണത്താ പച്ചയോ.

തഥാ അപരിച്ചാഗപരിച്ചാഗാദീസു യഥാക്കമം ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ ദാനാദിപാരമീനം പച്ചയോ. തത്ഥായം പച്ചവേക്ഖണാവിധിഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസദാസിദാസപുത്തദാരാദിപരിഗ്ഗഹബ്യാസത്തചിത്താനം സത്താനം ഖേത്താദീനം വത്ഥുകാമഭാവേന ബഹുപത്ഥനീയഭാവതോ രാജചോരാദിസാധാരണഭാവതോ വിവാദാധിട്ഠാനതോ സപത്തകരണതോ നിസ്സാരതോ പടിലാഭപരിപാലനേസു പരവിഹേഠനഹേതുതോ വിനാസനിമിത്തഞ്ച സോകാദിഅനേകവിഹിതബ്യസനാവഹതോ തദാസത്തിനിദാനഞ്ച മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതചിത്താനം അപായൂപപത്തിഹേതുഭാവതോതി ഏവം വിവിധവിപുലാനത്ഥാവഹാനി പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂനി നാമ. തേസം പരിച്ചാഗോയേവ ഏകോ സോത്ഥിഭാവോതി പരിച്ചാഗേ അപ്പമാദോ കരണീയോ.

അപി ച യാചകോ യാചമാനോ അത്തനോ ഗുയ്ഹസ്സ ആചിക്ഖനതോ ‘‘മയ്ഹം വിസ്സാസികോ’’തി ച, ‘‘പഹായ ഗമനീയമത്തനോ സന്തകം ഗഹേത്വാ പരലോകം യാഹീതി മയ്ഹം ഉപദേസകോ’’തി ച, ‘‘ആദിത്തേ വിയ അഗാരേ മരണഗ്ഗിനാ ആദിത്തേ ലോകേ തതോ മയ്ഹം സന്തകസ്സ അപവാഹകസഹായോ’’തി ച, ‘‘അപവാഹിതസ്സ ചസ്സ അഝാപനനിക്ഖേപട്ഠാനഭൂതോ’’തി ച ദാനസങ്ഖാതേ കല്യാണകമ്മസ്മിം സഹായഭാവതോ സബ്ബസമ്പത്തീനം അഗ്ഗഭൂതായ പരമദുല്ലഭായ ബുദ്ധഭൂമിയാ സമ്പത്തിഹേതുഭാവതോ ച ‘‘പരമോ കല്യാണമിത്തോ’’തി ച പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം.

തഥാ ‘‘ഉളാരേ കമ്മനി അനേനാഹം സമ്ഭാവിതോ, തസ്മാ സാ സമ്ഭാവനാ അവിതഥാ കാതബ്ബാ’’തി ച, ‘‘ഏകന്തഭേദിതായ ജീവിതസ്സ അയാചിതേനാപി മയാ ദാതബ്ബം, പഗേവ യാചിതേനാ’’തി ച, ‘‘ഉളാരജ്ഝാസയേഹി ഗവേസിത്വാപി ദാതബ്ബതോ സയമേവാഗതോ മമ പുഞ്ഞേനാ’’തി ച ‘‘യാചകസ്സ ദാനാപദേസേന മയ്ഹമേവായമനുഗ്ഗഹോ’’തി ച, ‘‘അഹം വിയ അയം സബ്ബോപി ലോകോ മയാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘അസതി യാചകേ കഥം മയ്ഹം ദാനപാരമീ പൂരേയ്യാ’’തി ച, ‘‘യാചകാനമേവ ചത്ഥായ മയാ സബ്ബോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘മം അയാചിത്വാവ മമ സന്തകം യാചകാ കദാ സയമേവ ഗണ്ഹേയ്യു’’ന്തി ച, ‘‘കഥമഹം യാചകാനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ’’തി ച, ‘‘കഥം വാ തേ മയ്ഹം പിയാ ചസ്സു മനാപാ’’തി ച, ‘‘കഥം വാഹം ദദമാനോ ദത്വാപി ച അത്തമനോ ചസ്സം പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ’’തി ച, ‘‘കഥം വാ മേ യാചകാ ഭവേയ്യും ഉളാരോ ച ദാനജ്ഝാസയോ’’തി ച, ‘‘കഥം വാഹമയാചിതോ ഏവ യാചകാനം ഹദയമഞ്ഞായ ദദേയ്യ’’ന്തി ച, ‘‘സതി ധനേ യാചകേ ച അപരിച്ചാഗോ മഹതീ മയ്ഹം വഞ്ചനാ’’തി ച, ‘‘കഥം വാഹം അത്തനോ അങ്ഗാനി ജീവിതം വാപി യാചകാനം പരിച്ചജേയ്യ’’ന്തി ച പരിച്ചാഗനിന്നതാ ഉപട്ഠപേതബ്ബാ. അപി ച ‘‘അത്ഥോ നാമായം നിരപേക്ഖം ദായകമനുഗച്ഛതി, യഥാ തം നിരപേക്ഖം ഖേപകം കിടകോ’’തി ച അത്ഥേ നിരപേക്ഖതായ ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം.

യാചമാനോ പന യദി പിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി, ‘‘പിയോ മം യാചതീ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. അഥ ഉദാസീനപുഗ്ഗലോ ഹോതി, ‘‘അയം മം യാചമാനോ അദ്ധാ ഇമിനാ പരിച്ചാഗേന മിത്തോ ഹോതീ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ദദന്തോപി ഹി യാചകാനം പിയോ ഹോതീതി. അഥ പന വേരീ പുഗ്ഗലോ യാചതി, ‘‘പച്ചത്ഥികോ മം യാചതി, അയം മം യാചമാനോ അദ്ധാ ഇമിനാ പരിച്ചാഗേന വേരീ പിയോ മിത്തോ ഹോതീ’’തി വിസേസേന സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ഏവം പിയപുഗ്ഗലേ വിയ മജ്ഝത്തവേരിപുഗ്ഗലേസുപി മേത്താപുബ്ബങ്ഗമം കരുണം ഉപട്ഠപേത്വാവ ദാതബ്ബം.

സചേ പനസ്സ ചിരകാലപരിഭാവിതത്താ ലോഭസ്സ ദേയ്യധമ്മവിസയാ ലോഭധമ്മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേന ബോധിസത്തപടിഞ്ഞേന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘നനു തയാ സപ്പുരിസസമ്ബോധായ അഭിനീഹാരം കരോന്തേന സബ്ബസത്താനം ഉപകാരത്ഥായ അയം കായോ നിസ്സട്ഠോ തപ്പരിച്ചാഗമയഞ്ച പുഞ്ഞം, തത്ഥ നാമ തേ ബാഹിരേപി വത്ഥുസ്മിം അഭിസങ്ഗപ്പവത്തി ഹത്ഥിസിനാനസദിസീ ഹോതി, തസ്മാ തയാ ന കത്ഥചി സങ്ഗോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ. സേയ്യഥാപി നാമ മഹതോ ഭേസജ്ജരുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ മൂലം മൂലത്ഥികാ ഹരന്തി, പപടികം തചം ഖന്ധം വിടപം സാരം സാഖം പലാസം പുപ്ഫം ഫലം ഫലത്ഥികാ ഹരന്തി, ന തസ്സ രുക്ഖസ്സ ‘മയ്ഹം സന്തകം ഏതേ ഹരന്തീ’തി വിതക്കസമുദാചാരോ ഹോതി, ഏവമേവ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപജ്ജന്തേന മയാ മഹാദുക്ഖേ അകതഞ്ഞുകേ നിച്ചാസുചിമ്ഹി കായേ പരേസം ഉപകാരായ വിനിയുജ്ജമാനേ അണുമത്തോപി മിച്ഛാവിതക്കോ ന ഉപ്പാദേതബ്ബോ. കോ വാ ഏത്ഥ വിസേസോ അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു മഹാഭൂതേസു ഏകന്തഭേദനവികിരണവിദ്ധംസനധമ്മേസു, കേവലം പന സമ്മോഹവിജമ്ഭിതമേതം, യദിദം ഏതം മമ ഏസോഹമസ്മി ഏസോ മേ അത്താതി അഭിനിവേസോ. തസ്മാ ബാഹിരേസു വിയ അജ്ഝത്തികേസുപി കരചരണനയനാദീസു മംസാദീസു ച അനപേക്ഖേന ഹുത്വാ ‘തം തദത്ഥികാ ഹരന്തൂ’തി നിസ്സട്ഠചിത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖതോ ചസ്സ സമ്ബോധായ പഹിതത്തസ്സ കായജീവിതേസു നിരപേക്ഖസ്സ അപ്പകസിരേനേവ കായവചീമനോകമ്മാനി സുവിസുദ്ധാനി ഹോന്തി. സോ സുവിസുദ്ധകായവചീമനോകമ്മന്തോ വിസുദ്ധാജീവോ ഞായപടിപത്തിയം ഠിതോ അപായുപായകോസല്ലസമന്നാഗമേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന അഭയദാനസദ്ധമ്മദാനേഹി ച സബ്ബസത്തേ അനുഗ്ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ ഹോതീതി അയം താവ ദാനപാരമിയം പച്ചവേക്ഖണാനയോ.

സീലപാരമിയം പന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ഇദഞ്ഹി സീലം നാമ ഗങ്ഗോദകാദീഹി വിസോധേതും അസക്കുണേയ്യസ്സ ദോസമലസ്സ വിക്ഖാലനജലം, ഹരിചന്ദനാദീഹി വിനേതും അസക്കുണേയ്യസ്സ രാഗാദിപരിളാഹസ്സ വിനയനം, ഹാരമകുടകുണ്ഡലാദീഹി പചുരജനാലങ്കാരേഹി അസാധാരണോ സാധൂനം അലങ്കാരവിസേസോ, സബ്ബദിസാവായനതോ അകിത്തിമോ സബ്ബകാലാനുരൂപോ ച സുരഭിഗന്ധോ, ഖത്തിയമഹാസാലാദീഹി ദേവതാഹി ച വന്ദനീയാദിഭാവാവഹനതോ പരമോ വസീകരണമന്തോ, ചാതുമഹാരാജികാദിദേവലോകാരോഹണസോപാനപന്തി, ഝാനാഭിഞ്ഞാനം അധിഗമൂപായോ, നിബ്ബാനമഹാനഗരസ്സ സമ്പാപകമഗ്ഗോ, സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധീനം പതിട്ഠാനഭൂമി, യം യം വാ പനിച്ഛിതം പത്ഥിതം, തസ്സ തസ്സ സമിജ്ഝനൂപായഭാവതോ ചിന്താമണികപ്പരുക്ഖാദികേ ച അതിസേതി.

വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇജ്ഝതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ ചേതോപണിധിവിസുദ്ധത്താ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൭; അ. നി. ൮.൩൫). അപരമ്പി വുത്തം – ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച അസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൬൫). തഥാ ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനീ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧). ‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതയോ, ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായാ’’തിആദിസുത്താനഞ്ച (ദീ. നി. ൨.൧൫൦; ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫) വസേന സീലസ്സ ഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. തഥാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്താദീനം (അ. നി. ൭.൭൨) വസേന സീലവിരഹേ ആദീനവാ. പീതിസോമനസ്സനിമിത്തതോ അത്താനുവാദപരാപവാദദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയാഭാവതോ വിഞ്ഞൂഹി പാസംസഭാവതോ അവിപ്പടിസാരഹേതുതോ സോത്ഥിട്ഠാനതോ അതിജനസാപതേയ്യാധിപതേയ്യായുരൂപട്ഠാനബന്ധുമിത്തസമ്പത്തീനം അതിസയനതോ ച സീലം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. സീലവതോ ഹി അത്തനോ സീലസമ്പദാഹേതു മഹന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി – ‘‘കതം വത മയാ കുസലം, കതം കല്യാണം, കതം ഭീരുത്താണ’’ന്തി.

തഥാ സീലവതോ അത്താ ന ഉപവദതി, ന പരേ വിഞ്ഞൂ, ദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയാനം സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി. ‘‘സീലവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ കല്യാണധമ്മോ’’തി വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ ഹോതി. തഥാ സീലവതോ യ്വായം ‘‘കതം വത മയാ പാപം, കതം ലുദ്ദകം, കതം കിബ്ബിസ’’ന്തി ദുസ്സീലസ്സ വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ന ഹോതി. സീലഞ്ച നാമേതം അപ്പമാദാധിട്ഠാനതോ ഭോഗബ്യസനാദിപരിഹാരമുഖേന മഹതോ അത്ഥസ്സ സാധനതോ മങ്ഗലഭാവതോ ച പരമം സോത്ഥിട്ഠാനം, നിഹീനജച്ചോപി സീലവാ ഖത്തിയമഹാസാലാദീനം പൂജനീയോ ഹോതീതി കുലസമ്പത്തിം അതിസേതി സീലസമ്പദാ, ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ? ഇധ തേ അസ്സ ദാസോ കമ്മകരോ’’തിആദിവചനഞ്ചേത്ഥ (ദീ. നി. ൧.൧൮൬) സാധകം. ചോരാദീഹി അസാധാരണതോ പരലോകാനുഗമനതോ മഹപ്ഫലഭാവതോ സമഥാദിഗുണാധിട്ഠാനതോ ച ബാഹിരധനം അതിസേതി സീലം. പരമസ്സ ചിത്തിസ്സരിയസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ഖത്തിയാദീനം ഇസ്സരിയം അതിസേതി സീലം. സീലനിമിത്തഞ്ഹി തംതംസത്തനികായേസു സത്താനം ഇസ്സരിയം, വസ്സസതദീഘപ്പമാണതോ ജീവിതതോ ഏകാഹമ്പി സീലവതോ ജീവിതസ്സ വിസിട്ഠതാവചനതോ സതി ച ജീവിതേ സിക്ഖാനിക്ഖിപനസ്സ മരണതാവചനതോ സീലം ജീവിതതോ വിസിട്ഠതരം. വേരീനമ്പി മനുഞ്ഞഭാവാവഹനതോ ജരാരോഗവിപത്തീഹി അനഭിഭവനീയതോ ച രൂപസമ്പത്തിം അതിസേതി സീലം. പാസാദഹമ്മിയാദിട്ഠാനവിസേസേ രാജയുവരാജസേനാപതിആദിട്ഠാനവിസേസേ ച അതിസേതി സീലം സുഖവിസേസാധിട്ഠാനഭാവതോ. സഭാവസിനിദ്ധേ സന്തികാവചരേപി ബന്ധുജനേ മിത്തജനേ ച അതിസേതി ഏകന്തഹിതസമ്പാദനതോ പരലോകാനുഗമനതോ ച ‘‘ന തം മാതാപിതാ കയിരാ’’തിആദിവചനഞ്ചേത്ഥ (ധ. പ. ൪൩) സാധകം. തഥാ ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തിബലകായേഹി മന്താഗദസോത്ഥാനപ്പയോഗേഹി ച ദുരാരക്ഖം അത്താനം ആരക്ഖാഭാവേന സീലമേവ വിസിട്ഠതരം അത്താധീനതോ അപരാധീനതോ മഹാവിസയതോ ച. തേനേവാഹ – ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തിആദി (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨). ഏവമനേകഗുണസമന്നാഗതം സീലന്തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അപരിപുണ്ണാ ചേവ സീലസമ്പദാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി അപരിസുദ്ധാ ച പാരിസുദ്ധിം.

സചേ പനസ്സ ദീഘരത്തം പരിചയേന സീലപടിപക്ഖാ ധമ്മാ ദോസാദയോ അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേന ബോധിസത്തപടിഞ്ഞേന ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – നനു തയാ സമ്ബോധായ പണിധാനം കതം, സീലവികലേന ച ന സക്കാ ലോകിയാപി സമ്പത്തിയോ പാപുണിതും, പഗേവ ലോകുത്തരാ, സബ്ബസമ്പത്തീനം പന അഗ്ഗഭൂതായ സമ്മാസമ്ബോധിയാ അധിട്ഠാനഭൂതേന സീലേന പരമുക്കംസഗതേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘കികീവ അണ്ഡ’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭) വുത്തനയേന സമ്മാ സീലം രക്ഖന്തേന സുട്ഠുതരം തയാ പേസലേന ഭവിതബ്ബം.

അപി ച തയാ ധമ്മദേസനായ യാനത്തയേ സത്താനം അവതാരണപരിപാചനാനി കാതബ്ബാനി, സീലവികലസ്സ ച വചനം ന പച്ചേതബ്ബം ഹോതി, അസപ്പായാഹാരവിചാരസ്സ വിയ വേജ്ജസ്സ തികിച്ഛനം, തസ്മാ കഥാഹം സദ്ധേയ്യോ ഹുത്വാ സത്താനം അവതാരണപരിപാചനാനി കരേയ്യന്തി സഭാവപരിസുദ്ധസീലേന ഭവിതബ്ബം. കിഞ്ച ഝാനാദിഗുണവിസേസയോഗേന മേ സത്താനം ഉപകാരകരണസമത്ഥതാ പഞ്ഞാപാരമിആദിപരിപൂരണഞ്ച, ഝാനാദയോ ച ഗുണാ സീലപാരിസുദ്ധിം വിനാ ന സമ്ഭവന്തീതി സമ്മദേവ സീലം പരിസോധേതബ്ബം.

തഥാ ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജോപഥോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧; സം. നി. ൨.൧൫൪; മ. നി. ൧.൨൯൧; ൨.൧൦) ഘരാവാസേ, ‘‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൧൭൫) ‘‘മാതാപി പുത്തേന വിവദതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൭൮) ച കാമേസു, ‘‘സേയ്യഥാപി പുരിസോ ഇണം ആദായ കമ്മന്തേ പയോജേയ്യാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൮) കാമച്ഛന്ദാദീസു ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമാ വുത്തവിപരിയായേന ‘‘അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧; സം. നി. ൨.൧൫൪) പബ്ബജ്ജാദീസു ആനിസംസപടിസങ്ഖാവസേന നേക്ഖമ്മപാരമിയം പച്ചവേക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ദുക്ഖക്ഖന്ധ- (മ. നി. ൧.൧൬൩ ആദയോ) ആസിവിസോപമസുത്താ- (സം. നി. ൪.൨൩൮) ദിവസേന വേദിതബ്ബോ.

തഥാ ‘‘പഞ്ഞായ വിനാ ദാനാദയോ ധമ്മാ ന വിസുജ്ഝന്തി, യഥാസകം ബ്യാപാരസമത്ഥാ ച ന ഹോന്തീ’’തി പഞ്ഞാഗുണാ മനസികാതബ്ബാ. യഥേവ ഹി ജീവിതേന വിനാ സരീരയന്തം ന സോഭതി, ന ച അത്തനോ കിരിയാസു പടിപത്തിസമത്ഥം ഹോതി, യഥാ ച ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി വിഞ്ഞാണേന വിനാ യഥാസകം വിസയേസു കിച്ചം കാതും നപ്പഹോന്തി, ഏവം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ഞായ വിനാ സകിച്ചപടിപത്തിയം അസമത്ഥാനീതി പരിച്ചാഗാദിപടിപത്തിയം പഞ്ഞാ പധാനകാരണം. ഉമ്മീലിതപഞ്ഞാചക്ഖുകാ ഹി മഹാബോധിസത്താ അത്തനോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനിപി ദത്വാ അനത്തുക്കംസകാ അപരവമ്ഭകാ ച ഹോന്തി, ഭേസജ്ജരുക്ഖാ വിയ വികപ്പരഹിതാ കാലത്തയേപി സോമനസ്സജാതാ. പഞ്ഞാവസേന ഹി ഉപായകോസല്ലയോഗതോ പരിച്ചാഗോ പരഹിതപ്പവത്തിയാ ദാനപാരമിഭാവം ഉപേതി. അത്തത്ഥഞ്ഹി ദാനം വഡ്ഢിസദിസം ഹോതി.

തഥാ പഞ്ഞായ അഭാവേന തണ്ഹാദിസംകിലേസാവിയോഗതോ സീലസ്സ വിസുദ്ധി ഏവ ന സമ്ഭവതി, കുതോ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാധിട്ഠാനഭാവോ. പഞ്ഞവാ ഏവ ച ഘരാവാസേ കാമഗുണേസു സംസാരേ ച ആദീനവം പബ്ബജ്ജായ ഝാനസമാപത്തിയം നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേന്തോ പബ്ബജിത്വാ ഝാനസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നിബ്ബാനാഭിമുഖോ പരേ ച തത്ഥ പതിട്ഠാപേതി. വീരിയഞ്ച പഞ്ഞാവിരഹിതം യഥിച്ഛിതമത്ഥം ന സാധേതി ദുരാരമ്ഭഭാവതോ. വരമേവ ഹി അനാരമ്ഭോ ദുരാരമ്ഭതോ, പഞ്ഞാസഹിതേന പന വീരിയേന ന കിഞ്ചി ദുരധിഗമം ഉപായപടിപത്തിതോ. തഥാ പഞ്ഞവാ ഏവ പരാപകാരാദീനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി, ന ദുപ്പഞ്ഞോ. പഞ്ഞാവിരഹിതസ്സ ച പരേഹി ഉപനീതാ അപകാരാ ഖന്തിയാ പടിപക്ഖമേവ അനുബ്രൂഹേന്തി, പഞ്ഞവതോ പന തേ ഖന്തിസമ്പത്തിയാ പരിബ്രൂഹനവസേന അസ്സാ ഥിരഭാവായ സംവത്തന്തി. പഞ്ഞവാ ഏവ തീണിപി സച്ചാനി നേസം കാരണാനി പടിപക്ഖേ ച യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ പരേസം അവിസംവാദകോ ഹോതി.

തഥാ പഞ്ഞാബലേന അത്താനം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ധിതിസമ്പദായ സബ്ബപാരമീസു അചലസമാദാനാധിട്ഠാനോ ഹോതി. പഞ്ഞവാ ഏവ ച പിയമജ്ഝത്തവേരിവിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബത്ഥ ഹിതൂപസംഹാരകുസലോ ഹോതി. തഥാ പഞ്ഞാവസേന ലാഭാലാഭാദിലോകധമ്മസന്നിപാതേ നിബ്ബികാരതായ മജ്ഝത്തോ ഹോതി. ഏവം സബ്ബാസം പാരമീനം പഞ്ഞാവ പാരിസുദ്ധിഹേതൂതി പഞ്ഞാഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. അപി ച പഞ്ഞായ വിനാ ന ദസ്സനസമ്പത്തി, അന്തരേന ച ദിട്ഠിസമ്പദം ന സീലസമ്പദാ, സീലദിട്ഠിസമ്പദാവിരഹിതസ്സ ന സമാധിസമ്പദാ, അസമാഹിതേന ച ന സക്കാ അത്തഹിതമത്തമ്പി സാധേതും, പഗേവ ഉക്കംസഗതം പരഹിതന്തി പരഹിതായ പടിപന്നേന ‘‘നനു തയാ സക്കച്ചം പഞ്ഞായ പരിവുദ്ധിയം ആയോഗോ കരണീയോ’’തി ബോധിസത്തേന അത്താ ഓവദിതബ്ബോ. പഞ്ഞാനുഭാവേന ഹി മഹാസത്തോ ചതുരധിട്ഠാനാധിട്ഠിതോ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തേ നിയ്യാനമഗ്ഗേ അവതാരേതി, ഇന്ദ്രിയാനി ച നേസം പരിപാചേതി.

തഥാ പഞ്ഞാബലേന ഖന്ധായതനാദീസു പവിചയബഹുലോപവത്തിനിവത്തിയോ യാഥാവതോ പരിജാനന്തോ ദാനാദയോ ഗുണേ വിസേസനിബ്ബേധഭാഗിയഭാവം നയന്തോ ബോധിസത്തസിക്ഖായ പരിപൂരകാരീ ഹോതീതി ഏവമാദിനാ അനേകാകാരവോകാരേ പഞ്ഞാഗുണേ വവത്ഥപേത്വാ പഞ്ഞാപാരമീ അനുബ്രൂഹേതബ്ബാ.

തഥാ ദിസ്സമാനാനിപി ലോകിയാനി കമ്മാനി നിഹീനവീരിയേന പാപുണിതും അസക്കുണേയ്യാനി, അഗണിതഖേദേന പന ആരദ്ധവീരിയേന ദുരധിഗമം നാമ നത്ഥി. നിഹീനവീരിയോ ഹി ‘‘സംസാരമഹോഘതോ സബ്ബസത്തേ സന്താരേസ്സാമീ’’തി ആരഭിതുമേവ ന സക്കുണാതി. മജ്ഝിമോ ആരഭിത്വാ അന്തരാ വോസാനമാപജ്ജതി. ഉക്കട്ഠവീരിയോ പന അത്തസുഖനിരപേക്ഖോ ആരമ്ഭപാരമിമധിഗച്ഛതീതി വീരിയസമ്പത്തി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. അപി ച ‘‘യസ്സ അത്തനോ ഏവ സംസാരപങ്കതോ സമുദ്ധരണത്ഥമാരമ്ഭോ, തസ്സാപി ന വീരിയസ്സ സിഥിലഭാവേ മനോരഥാനം മത്ഥകപ്പത്തി സക്കാ സമ്ഭാവേതും, പഗേവ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമുദ്ധരണത്ഥം കതാഭിനീഹാരേനാ’’തി ച ‘‘രാഗാദീനം ദോസഗണാനം മത്തമഹാഗജാനം വിയ ദുന്നിവാരഭാവതോ തന്നിദാനാനഞ്ച കമ്മസമാദാനാനം ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസഭാവതോ തന്നിമിത്താനഞ്ച ദുഗ്ഗതീനം സബ്ബദാ വിവടമുഖഭാവതോ, തത്ഥ നിയോജകാനഞ്ച പാപമിത്താനം സദാ സന്നിഹിതഭാവതോ തദോവാദകാരിതായ ച ബാലസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ സതിസമ്ഭവേ യുത്തം സയമേവ സംസാരദുക്ഖതോ നിസ്സരിതുന്തി മിച്ഛാവിതക്കാ വീരിയാനുഭാവേന ദൂരീഭവന്തീ’’തി ച ‘‘യദി പന സമ്ബോധി അത്താധീനേന വീരിയേന സക്കാ സമധിഗന്തും, കിമേത്ഥ ദുക്കര’’ന്തി ച ഏവമാദിനാ നയേന വീരിയഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

തഥാ ഖന്തി നാമായം നിരവസേസഗുണപടിപക്ഖസ്സ കോധസ്സ വിധമനതോ ഗുണസമ്പാദനേ സാധൂനമപ്പടിഹതമായുധം, പരാഭിഭവസമത്ഥാനം അലങ്കാരോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ബലസമ്പദാ, കോധഗ്ഗിവിനയനഉദകധാരാ, കല്യാണസ്സ കിത്തിസദ്ദസ്സ സഞ്ജാതിദേസോ, പാപപുഗ്ഗലാനം വചീവിസവൂപസമകരോ മന്താഗദോ, സംവരേ ഠിതാനം പരമാ ധീരപകതി, ഗമ്ഭീരാസയതായ സാഗരോ, ദോസമഹാസാഗരസ്സ വേലാ, അപായദ്വാരസ്സ പിദഹനകവാടം, ദേവബ്രഹ്മലോകാനം ആരോഹണസോപാനം, സബ്ബഗുണാനം അധിവാസനഭൂമി, ഉത്തമാ കായവചീമനോവിസുദ്ധീതി മനസികാതബ്ബം.

അപി ച ‘‘ഏതേ സത്താ ഖന്തിസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ ഇധലോകേ തപ്പന്തി, പരലോകേ ച തപനീയധമ്മാനുയോഗതോ’’തി ച ‘‘യദിപി പരാപകാരനിമിത്തം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പന ദുക്ഖസ്സ ഖേത്തഭൂതോ അത്തഭാവോ ബീജഭൂതഞ്ച കമ്മം മയാവ അഭിസങ്ഖത’’ന്തി ച ‘‘തസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ ആണണ്യകാരണമേത’’ന്തി ച ‘‘അപകാരകേ അസതി കഥം മയ്ഹം ഖന്തിസമ്പദാ സമ്ഭവതീ’’തി ച ‘‘യദിപായം ഏതരഹി അപകാരകോ, അയം നാമ പുബ്ബേ അനേന മയ്ഹം ഉപകാരോ കതോ’’തി ച ‘‘അപകാരോ ഏവ വാ ഖന്തിനിമിത്തതായ ഉപകാരോ’’തി ച ‘‘സബ്ബേപിമേ സത്താ മയ്ഹം പുത്തസദിസാ, പുത്തകതാപരാധേസു ച കോ കുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ച ‘‘യേന കോധപിസാചാവേസേന അയം മയ്ഹം അപരജ്ഝതി, സ്വായം കോധഭൂതാവേസോ മയാ വിനേതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘യേന അപകാരേന ഇദം മയ്ഹം ദുക്ഖം ഉപ്പന്നം, തസ്സ അഹമ്പി നിമിത്ത’’ന്തി ച, ‘‘യേഹി ധമ്മേഹി അപകാരോ കതോ, യത്ഥ ച കതോ, സബ്ബേപി തേ തസ്മിം ഏവ ഖണേ നിരുദ്ധാ കസ്സിദാനി കേന കോപോ കാതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘അനത്തതായ സബ്ബധമ്മാനം കോ കസ്സ അപരജ്ഝതീ’’തി ച പച്ചവേക്ഖന്തേന ഖന്തിസമ്പദാ അനുബ്രൂഹേതബ്ബാ.

യദി പനസ്സ ദീഘരത്തം പരിചയേന പരാപകാരനിമിത്തകോ കോധോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യ, തേന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘ഖന്തി നാമേസാ പരാപകാരസ്സ പടിപക്ഖപടിപത്തീനം പച്ചുപകാരകാരണ’’ന്തി ച ‘‘അപകാരോ ച മയ്ഹം ദുക്ഖൂപനിസാ സദ്ധാതി ദുക്ഖുപ്പാദനേന സദ്ധായ സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞായ ച പച്ചയോ’’തി ച, ‘‘ഇന്ദ്രിയപകതി ഹേസാ യദിദം ഇട്ഠാനിട്ഠവിസയസമായോഗോ. തത്ഥ അനിട്ഠവിസയസമായോഗോ മയ്ഹം ന സിയാതി തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’’തി ച ‘‘കോധവസികോ സത്തോ കോധേന ഉമ്മത്തോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ, തത്ഥ കിം പച്ചപകാരേനാ’’തി ച ‘‘സബ്ബേപിമേ സത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഓരസപുത്താ വിയ പരിപാലിതാ, തസ്മാ ന തത്ഥ മയാ ചിത്തകോപോ കാതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘അപരാധകേ ച സതി ഗുണേ ഗുണവതി മയാ കോപോ ന കാതബ്ബോ’’തി ച, ‘‘അസതി ഗുണേ വിസേസേന കരുണായിതബ്ബോ’’തി ച ‘‘കോപേന ച മയ്ഹം ഗുണയസാ നിഹീയന്തീ’’തി ച, ‘‘കുജ്ഝനേന മയ്ഹം ദുബ്ബണ്ണദുക്ഖസേയ്യാദയോ സപത്തകന്താ ആഗച്ഛന്തീ’’തി ച, ‘‘കോധോ ച നാമായം സബ്ബാഹിതകാരകോ സബ്ബഹിതവിനാസകോ ബലവാ പച്ചത്ഥികോ’’തി ച, ‘‘സതി ച ഖന്തിയാ ന കോചി പച്ചത്ഥികോ’’തി ച, ‘‘അപരാധകേന അപരാധനിമിത്തം യം ആയതിം ലദ്ധബ്ബം ദുക്ഖം സതി ച ഖന്തിയാ മയ്ഹം തദഭാവോ’’തി ച, ‘‘ചിന്തനേന കുജ്ഝന്തേന ച മയാ പച്ചത്ഥികോയേവ അനുവത്തിതോ ഹോതീ’’തി ച, ‘‘കോധേ ച മയാ ഖന്തിയാ അഭിഭൂതേ തസ്സ ദാസഭൂതോ പച്ചത്ഥികോ സമ്മദേവ അഭിഭൂതോ ഹോതീ’’തി ച, ‘‘കോധനിമിത്തം ഖന്തിഗുണപരിച്ചാഗോ മയ്ഹം ന യുത്തോ’’തി ച, ‘‘സതി ച കോധേ ഗുണവിരോധപച്ചനീകധമ്മേ കഥം മേ സീലാദിധമ്മാ പാരിപൂരിം ഗച്ഛേയ്യും, അസതി ച തേസു കഥാഹം സത്താനം ഉപകാരബഹുലോ പടിഞ്ഞാനുരൂപം ഉത്തമം സമ്പത്തിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ച, ‘‘ഖന്തിയാ ച സതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ സമാഹിതസ്സ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്തതോ നിബ്ബാനഞ്ച അസങ്ഖതാമതസന്തപണീതതാദിഭാവതോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി ബുദ്ധധമ്മാ ച അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യപ്പഭാവാ’’തി.

തതോ ച അനുലോമിയം ഖന്തിയം ഠിതോ കേവലാ ഇമേ അത്തത്തനിയഭാവരഹിതാ ധമ്മമത്താ യഥാസകം പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി വയന്തി, ന കുതോചി ആഗച്ഛന്തി, ന കുഹിഞ്ചി ഗച്ഛന്തി, ന ച കത്ഥചി പതിട്ഠിതാ, ന ചേത്ഥ കോചി കസ്സചി ബ്യാപാരോതി അഹംകാരമമംകാരാനധിട്ഠാനതാ നിജ്ഝാനം ഖമതി, യേന ബോധിസത്തോ ബോധിയാ നിയതോ അനാവത്തിധമ്മോ ഹോതീതി ഏവമാദിനാ ഖന്തിപാരമിയാ പച്ചവേക്ഖണാ വേദിതബ്ബാ.